Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

Umuman olganda, “yumshoq kuch” demokratik boshqaruvning zo‘ravonliksiz, ongli va qadriyatlarga asoslangan modeli sifatida namoyon bo‘lib, siyosiy madaniyatni rivojlantirish, fuqarolik ishtirokini kengaytirish va jamoatchilik fikrini shakllantirish orqali demokratik tizimning barqarorligini ta’minlaydi. Bu mexanizm davlat va jamiyat o‘rtasidagi muloqotni kuchaytirib, boshqaruvning ijtimoiy legitimligini mustahkamlaydi hamda zamonaviy demokratik jamiyat qurishda muhim falsafiy asos vazifasini bajaradi. Xulosa. Mazkur tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, “yumshoq kuch” zamonaviy demokratik boshqaruv tizimida zo‘ravonliksiz va ma’muriy-majburiy vositalarga murojaat qilmasdan jamiyatni boshqarish imkonini beruvchi muhim ijtimoiy-falsafiy mexanizm hisoblanadi. Ushbu konsepsiya siyosiy institutlar faoliyatini ijtimoiy ong, qadriyatlar tizimi va madaniy kommunikatsiya bilan uzviy bog‘lash orqali demokratik jarayonlarning barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Tahlillar shuni asoslaydiki, “yumshoq kuch” fuqarolik ishtirokini majburiy tartibda emas, balki ongli va ichki ehtiyojga aylangan ijtimoiy faoliyat shaklida rivojlantiradi. Bu holat siyosiy madaniyatning yuksalishiga, jamoatchilik fikrining konstruktiv shakllanishiga hamda davlat va jamiyat o‘rtasidagi ishonchli muloqotning mustahkamlanishiga olib keladi. Natijada demokratik boshqaruv tizimining legitimligi va ijtimoiy tayanchi kuchayadi. Shuningdek, “yumshoq kuch”ning axborot siyosati, shaffoflik va ochiqlik tamoyillari bilan uyg‘unlashuvi demokratik jarayonlarning sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarilishiga zamin yaratadi. Jamiyatda axborotga erkin kirish, tushuntirish ishlari va dialog mexanizmlarining rivojlanishi fuqarolarning siyosiy qarorlar jarayoniga ongli munosabatini shakllantiradi hamda boshqaruvdagi ijtimoiy mas’uliyatni oshiradi. Umuman olganda, “yumshoq kuch” demokratik siyosat bilan ijtimoiy ong o‘rtasida strategik bog‘lovchi bo‘g‘in vazifasini bajarib, siyosiy jarayonlarni jamiyatning ichki ehtiyojlari, qadriyatlari va jamoatchilik fikri bilan uyg‘unlashtiradi. Ushbu yondashuv demokratik boshqaruvni kuch ishlatishga emas, balki ong, muloqot va ma’naviy yetakchilikka asoslangan holda amalga oshirish imkonini beradi hamda zamonaviy demokratik jamiyat qurishda muhim nazariy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Habermas J. Between Facts and Norms. – Cambridge: MIT Press, 1996. 2. Easton D.A. Systems Analysis of Political Life. – New York: Wiley, 1979. 3. Ismoilov B.S. Fuqarolik jamiyati va davlat munosabatlari. – Toshkent, 2019. 4. Ismoilov B.S. Ochiq va ijtimoiy-huquqiy davlat asoslari. – Toshkent, 2020. 5. Ismoilov B.S. O‘zbekistonda ijtimoiy himoya siyosatining tashkiliy-huquqiy asoslari. Monografiya. – T.: Toshkent davlat yuridik universiteti, 2021. – 138 b. 6. Lukes S. Power: A Radical View. – London: Palgrave Macmillan, 2005. 7. Nye J.S. Soft Power: The Means to Success in World Politics. – New York: PublicAffairs, 2004. 44

OʻZBEKISTONDA OʻRTA UMUMTAʼLIM MAKTABLARIDA RAQAMLI ASR SHAROITIDA KIMYO FANINI OʻQITISHDA INNOVATSION YONDASHUVLAR: MAVJUD MUAMMOLAR VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI Rajabova Maktuba Furqatovna, Toshkent shahar 200-maktab Kimyo fani oʻqituvchisi E-mail: maktubarajabova@mail.ru Annotatsiya. Mazkur maqola Oʻzbekiston oʻrta umumtaʼlim maktablarida kimyo fanini oʻqitish jarayonini raqamli transformatsiya sharoitida takomillashtirish masalalarini ilmiynazariy va amaliy jihatdan tahlil qilishga qaratilgan. Unda zamonaviy innovatsion pedagogik texnologiyalar, raqamli taʼlim vositalari va STEAM yondashuv asosida kimyo taʼlimining samaradorligini oshirish imkoniyatlari, shuningdek, ushbu jarayonda yuzaga kelayotgan muammolar va ularni bartaraf etish istiqbollari yoritiladi. Kalit soʻzlar: kimyo ta’limi, innovatsion yondashuvlar, raqamli ta’lim, interaktiv laboratoriya, e-learning/elektron ta’lim, steam metodikasi, ta’lim resurslari, o‘qituvchi kompetensiyasi, o‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalari, ta’limda texnologiya integratsiyasi. Аннотация. Данная статья представляет собой научно-теоретический и практический анализ вопросов совершенствования процесса преподавания химии в средних школах Узбекистана в контексте цифровой трансформации. В ней освещаются возможности повышения эффективности преподавания химии на основе современных инновационных педагогических технологий, цифровых образовательных инструментов и подхода STEAM, а также проблемы, возникающие в этом процессе, и перспективы их устранения. Ключевые слова: преподавание химии, инновационные подходы, цифровое образование, интерактивная лаборатория, электронное обучение/электронное образование, методология STEAM, образовательные ресурсы, компетентность учителя, исследовательские навыки учащихся, интеграция технологий в образование. Abstract. This article is aimed at a scientific, theoretical and practical analysis of the issues of improving the process of teaching chemistry in secondary schools of Uzbekistan in the context of digital transformation. It highlights the possibilities of increasing the effectiveness of chemistry education based on modern innovative pedagogical technologies, digital educational tools and the STEAM approach, as well as the problems arising in this process and the prospects for their elimination. Keywords: chemistry education, innovative approaches, digital education, interactive laboratory, e-learning/electronic education, STEAM methodology, educational resources, teacher competence, students' research skills, technology integration in education. Kirish. Globallashuv va raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi taʼlim tizimida, xususan, tabiiy fanlarni oʻqitishda tub oʻzgarishlarni talab etmoqda. Kimyo fanining abstrakt tushunchalarga boyligi, tajriba va modellashtirishga ehtiyoj yuqoriligi raqamli vositalar va innovatsion yondashuvlardan samarali foydalanishni taqozo etadi. Shu bois, Oʻzbekiston sharoitida oʻrta maktablarda kimyo taʼlimini raqamli asr talablari asosida modernizatsiya qilish dolzarb ilmiypedagogik muammo hisoblanadi. Kimyo fanini oʻqitishda pedagogik jihatdan oʻquvchi markazda (Studentcentered) innovatsion yondashuvlar qoʻllaniladi. Fanda interaktiv oʻqitish tadqiqotlarga asoslangan inklyuziv yondashuvlarga tayangan boʻlib, oʻquvchilarga kimyoda mazmunli oʻquv tajribalarini taqdim etadi. Kimyo fan sohasi sifatida ilm45

fanning qanday ishlashini oʻrganish va hayot hamda jamiyatdagi boshqa oʻquv tajribalari bilan oʻzaro bogʻlanish uchun noyob imkoniyat yaratadi. Innovatsion yondashuvlar yordamida kimyo fanini oʻrganish oʻquvchilarda umumiy koʻnikmalarni: muammolarni hal qilish, fanning jamiyatning barqaror rivojiga qanday hissa qoʻshishini tushunish, modellar boʻyicha fikrlash, atrof-muhitni muhofaza qilishdagi xavf va xatarlarga sezgir boʻlish va ularni anglash qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Kimyo fanini oʻqitish oʻquvchilar atrofdagi dunyo haqida bilim olish va ilmfan hamda texnologiya masalalari boʻyicha jamiyatdagi munozaralarda ishtirok etish imkonini beradi. Shuning uchun kimyoni oʻqitishda kutilgan natijaga erishish uchun innovatsion yondashuvlar zarur. Kimyoviy fanlar - moddaning tuzilishi, xususiyatlari va oʻzgarishlari bilan shug‘ullanadigan fizika fanlari boʻlimidir. [1] Kimyo alohida atomlarning xususiyatlari, atomlarning kimyoviy bogʻlanishlar hosil qilib kimyoviy birikmalar yaratishi, moddaga uning umumiy xususiyatlarini beruvchi molekulararo kuchlar orqali moddalar oʻrtasidagi oʻzaro ta’sirlar hamda turli moddalarni hosil qilish uchun kimyoviy reaksiyalar orqali moddalar oʻrtasidagi oʻzaro ta’sirlarni oʻrganadi. Tushunchaviy jihatdan, kimyoning ta’rifini yillar davomida fan sohasidagi tadqiqotlar, innovatsiyalar hamda oʻqitish va oʻrganishdagi yangi yondashuvlar tufayli doimiy ravishda oʻzgarib borgan. Kimyo ta'limining tarixi yangi yondashuvlar, bilim va koʻnikmalar bilan tavsiflanadigan dinamik innovatsiyalar madaniyati ekanligini qayd etgan. Albatta, bu oʻqitishning yangi usullari, strategiyalari va texnikalarini oʻz ichiga oladi. Kimyo fanini toʻgʻri tushunish atrofimizdagi dunyoni anglashga imkon beradi. Bu esa jamiyatning oʻzgaruvchan tabiati sharoitida kimyo bilimlari va koʻnikmalari dinamik boʻlib qolayotgani sababli kimyoni oʻqitish va oʻrganishning asosiy zarurligini aytish lozim. Kimyoni o‘qitish uchun kerakli nazariy va faktik materiallarni tanlash qiyin muammo hisoblanadi. Chunki nazariy masalalarni darslikda ko‘proq bayon qilish va faktik masalalarni ham hisobga olish nazariyalarning dogmatik o‘zlashtirilishiga olib keladi va oʻquvchilar dunyoqarashining shakllanishiga zarar yetkazadi. [2] Raqamli davrni insoniyat tarixida an’anaviy jamiyatdan sanoat inqilobiga oʻtish bilan tavsiflanadigan axborot asri doirasida tasavvur qilish mumkin. Ta’kidlash joizki, raqamli davr tushunchasi vaqt oʻtishi bilan doimiy ravishda oʻzgarib bormoqda. Bu kontekstda raqamli davr tushunchasi elektron oʻqitishga (elearning) ishora qiladi. Shu munosabatda, raqamli oʻqitish texnologiyalardan foydalanadigan har qanday oʻqitish yoki ta'limiy amaliyot orqali amalga oshiriladigan oʻqish turi bugungi kunning asosiy vazifasi. Raqamli oʻqitish barcha oʻquv sohalari yoki domenlarida sodir boʻladi. U quyidagilarni oʻz ichiga olgan keng koʻlamli amaliyotlarni qoʻllashni oʻz ichiga oladi: ➢ aralash va raqamli oʻqitish; ➢ oʻyinlarga asoslangan oʻqitish; ➢ raqamli kontekstni baholash; ➢ mahalliy va global miqyosda hamkorlik qilish; ➢ vaqtni baholash va hisobot berish; ➢ onlayn hamjamiyatlarda faol ishtirok etish; 46

➢ hamkorlik qilish, muloqot qilish, ma’lumotlarni saralash va yaratish uchun texnologiyalardan foydalanish. Innovatsion yondashuvlar tushunchasi ta’lim jarayonini modernizatsiya qilishga xizmat qiluvchi yangi pedagogik metodlar, texnologiyalar, strategiyalar hamda kasbiy koʻnikmalar majmuasini oʻz ichiga oladi. Innovatsion yondashuvlarda kontekstlar oʻquvchilarning qiziqishini oshirish va ularda savollar uyg‘otish vositasi sifatida qaraladi. Shu bilan birga, asosiy kimyoviy tushunchalar bilan bog‘lanish oʻquvchilar tomonidan muayyan kontekst doirasida egallangan bilimlarning konkrekt vaziyatdan ajratilishi (dekontekstualizatsiya) va umumlashtirilishini ta’minlaydi. Dekontekstualizatsiya va bilimlarni tarmoqlash jarayoni asosiy tushunchalarning kumulativ (bosqichma-bosqich) oʻzlashtirilishiga olib keladi. Masalan, “ovqat” kontekstiga asoslangan ta’lim jarayoni muayyan savollarni yuzaga keltiradi va ushbu savollarga javob izlash jarayonida ma’lum kimyoviy bilimlar shakllanadi. Ushbu bilimlar savollarga toʻliq javob berilgunga qadar turli yoʻllar bilan boyitilib boriladi. Xuddi shuningdek, “yonish” kontekstini kengaytirish jarayonida avval oʻzlashtirilgan bilimlardan foydalaniladi va yangi bilimlar hosil qilinadi. Innovatsion yondashuvlarga asoslangan metod va texnikalar orqali bilimlar doimiy ravishda boyitilib boradi va asosiy tushunchalarning muayyan elementlari namoyon boʻlganda, ular tahlil qilinadi hamda oʻzlashtirilgan bilimlarni tizimli tashkil etish uchun qoʻllaniladi. Schwartz va hammualliflar kimyo fanini innovatsion yondashuvlar asosida oʻqitishda oʻqituvchi quyidagi muhim savollarni qoʻyishi lozimligini ta’kidlaydilar: “Men oʻquvchilarim nimani tushunishini xohlayman?” yoki “Ta’lim natijasida ular nimalarni bajara olishlari kerak?”. Ushbu savollarga javob topish jarayonida oʻquvchilarni turli metod va texnikalar asosida faol ta’lim jarayoniga jalb etish zarur.[3] Innovatsion yondashuvlar qatoriga jarayonga yoʻnaltirilgan yoʻriqli tadqiqotli ta’lim (POGIL), laboratoriya texnikalari, elektron ta’lim, mattering chemistry va smart work kabi tadqiqotga asoslangan onlayn ta’lim muhitlarini kiritadilar. Shuningdek, konseptual simulyatsiyalar, interaktiv qoʻllanmalar, vizual tajribalar va muammoga asoslangan uy vazifalari oʻquvchilarning kimyo fanidan bilim darajasi va oʻquv faoliyati samaradorligini oshirishga xizmat qilishi qayd etiladi. Oʻquvchilarni laboratoriya mashg‘ulotlariga jalb etish orqali ularda kimyoviy metodlar va tajriba oʻtkazish koʻnikmalari shakllanadi. Mazkur sinf va laboratoriya texnikalari nafaqat fan mazmunini oʻrgatishga, balki tahliliy fikrlash va jamoada samarali ishlash kabi asosiy jarayon kompetensiyalarini rivojlantirishga ham yordam beradi.[4] Fanlarni, jumladan kimyo fanini oʻqitishda innovatsion yondashuvlar raqamli texnologiyalarni ham oʻz ichiga oladi. Masalan, oʻqituvchi global isish mavzusini tushuntirishda videolavhalardan foydalanishi orqali oʻquvchilarning bilim va koʻnikmalarni samarali oʻzlashtirishiga erishishi mumkin. Kimyo fanini oʻqitishda quyidagi raqamli texnikalarning muhimligini e’tirof etamiz: video oʻyinlar, jamoaviy oʻyinlar, rolli oʻyinlar, savol-javob oʻyinlari, boshqotirmalar, munozaralar, stol oʻyinlari, tasavvurga asoslangan oʻyinlar va viktorinalar. Ushbu 47

texnikalar raqamlashtirilgan holda qoʻllanilganda, kimyo ta’limining samaradorligini yanada oshiradi. Raqamli davr sharoitida ta’lim jarayonida turli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari kengayib bormoqda. Shu nuqtai nazardan, Karehka kompyuter yordamida ta’lim (CAL), interaktiv aqlli doskalar, onlayn media vositalari hamda onlayn oʻquv platformalaridan foydalanish turli fanlarni, jumladan kimyo fanini oʻqitishda yuqori samaradorlikka ega ekanligini ilmiy asoslaydi.[5] Kimyo akademik fan sifatida nazariy va amaliy tushunchalarni oʻz ichiga oladi. Shu bois, uni samarali oʻqitish jarayoni malakali kadrlar hamda moddiytexnik resurslar, jumladan, yetuk kimyo oʻqituvchilari va zamonaviy oʻquvlaboratoriya jihozlarining mavjudligini taqozo etadi. Kimyo fanini oʻqitish jarayonidagi masalalarni ikki asosiy yoʻnalishda koʻrib chiqish mumkin: birinchisi - ta’lim resurslarining mavjudligi, ikkinchisi esa - oʻqituvchining ushbu resurslardan samarali foydalanish boʻyicha texnik bilim va koʻnikmalariga egaligi. Biroq, bu holat oʻqituvchining ijodkorligi va tashabbuskorligini inkor etmaydi; aksincha, raqamli texnologiyalar asosida bilim berish jarayoni fan mazmunini chuqur oʻzlashtirish bilan uyg‘un holda amalga oshirilishi lozimligini taqozo etadi. Kimyo fanini oʻqitish va oʻrganish istiqbollari keng va xilma-xildir. Kimyo fanini oʻquv-axborot texnologiyalari asosida oʻqitish oʻquvchilarga bilimlarni oʻzlari uchun qulay vaqtda hamda turli fanlararo yoʻnalishlarda oʻzlashtirish imkonini yaratib, ularning oʻz-oʻzini rag‘batlantirish (self-motivation) darajasini oshiradi. Elektron ta’lim (e-learning) strategiyalarining samaradorligi shundan iboratki, oʻquvchilar oʻquv topshiriqlarini qisqa vaqt ichida bajarish imkoniga ega boʻlib, bu esa qoʻshimcha bilimlarni egallash uchun vaqt resurslarini kengaytiradi. Ushbu tadqiqot kimyo fanining tushunchasi, innovatsion yondashuvlar va raqamli qurilmalar yordamida kimyo fanini oʻqitish imkoniyatlarini oʻrganishga bag‘ishlandi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, innovatsion yondashuvlar — interaktiv laboratoriya mashg‘ulotlari, ilmiy mantiqiy bahslar va pedagogik texnikalar orqali oʻquvchilarning asosiy jarayon koʻnikmalari va innovatsion kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, raqamli qurilmalar va e-learning vositalari oʻquvchilarga bilimni oʻz vaqtida va mustaqil oʻzlashtirish, fan bilan bog‘liq savollarga mustaqil yechim topish hamda amaliy tajribalarni laboratoriya sharoitida mustahkamlash imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. https://uz.wikipedia.org/wiki/Kimyo_va_fizika_fanining_qiyoslanishi 2. Rahmatullayev N.G., Omonov H.T., Mirkomilov Sh.M. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi. -T.: “Idqtisod-Moliya”, 2013. -23 b. 3. Amina Aminu. Innovative Approaches in Teaching Chemistry in Digital Era at Secondary School Level in Nigeria: Issues and Prospects/ file:///C:/Users/User/Downloads/Telegram%20Desktop/NRDA-IJPASR-11-5-6.pdf 4. Colgoni, A. and Eyles, C (2010). A new approach to science education for 21 st century. Retrieved from http//creativecommons.org/licenses by-nc-sa/3.01. On 30/10/2016 5. Kareshka, R. types of technology used in the classroom. https//www.used in technology.com/hyes.technology-classroom. 48

MAKTAB O‘QUVCHILARIDA XXI ASR KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH MEXANIZMLARI (KIMYO FANI MISOLIDA) Rajabova Maktuba Furqatovna, Toshkent shahar 200-maktab Kimyo fani o‘qituvchisi E-mail: maktubarajabova@mail.ru Annotatsiya. Ushbu maqolaning asosiy mazmuni o‘rta maktab o‘quvchilarida XXI asr ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. XXI asr ko‘nikmalari o‘quvchilarning kelajakdagi muammolarga qarshi tura olishlari uchun zarur bo‘lgan qobiliyatlar majmuasi bo‘lib, u o‘rganish (learning), savodxonlik (literacy) va hayotiy (life skills) ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. O‘quvchilarning ta’lim olish tajribasini va tadqiqot kontekstini chuqurroq tushunish uchun sifat (qualitative) metodologiyasidan foydalanildi. Tadqiqot doirasida STEAM yondashuvi va loyiha asosida o‘qitish (PBL) modellarining o‘quvchilar tanqidiy fikrlashi, kreativligi hamda muammoli vaziyatlarni hal etish qobiliyatiga ta’siri tahlil qilingan. Maqolada kimyoviy jarayonlarni muhandislik va texnologik yechimlar bilan bog‘lash orqali o‘quvchilarning axborot savodxonligi va jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish usullari yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: XXI asr ko‘nikmalari, STEAM ta’limi, kimyo didaktikasi, loyiha asosida o‘qitish, tanqidiy fikrlash, kreativlik, muammoli ta’lim, integratsiyalashgan dars. Аннотация. Основное содержание данной статьи направлено на развитие навыков XXI века у старшеклассников. Навыки XXI века — это набор умений, необходимых учащимся для решения будущих задач, включая навыки обучения, грамотность и жизненные навыки. Для более глубокого понимания опыта обучения учащихся и контекста исследования использовалась качественная методология. В исследовании анализировалось влияние подхода STEAM и моделей проектного обучения (PBL) на критическое мышление, креативность и навыки решения проблем у учащихся. В статье освещаются методы развития информационной грамотности и навыков работы в команде у учащихся путем связи химических процессов с инженерными и технологическими решениями. Ключевые слова: навыки XXI века, STEAM-образование, дидактика химии, проектное обучение, критическое мышление, креативность, проблемно-ориентированное обучение, интегрированный урок. Abstract. The main content of this article is aimed at developing 21st century skills in high school students. 21st century skills are a set of skills that students need to be able to face future challenges, including learning, literacy, and life skills. A qualitative methodology was used to gain a deeper understanding of the students’ learning experiences and research context. The study analyzed the impact of the STEAM approach and project-based learning (PBL) models on students’ critical thinking, creativity, and problem-solving skills. The article highlights methods for developing students’ information literacy and teamwork skills by connecting chemical processes with engineering and technological solutions. Keywords: 21st century skills, STEAM education, chemistry didactics, project-based learning, critical thinking, creativity, problem-based learning, integrated lesson. Kirish. Globallashuv va jadal texnologik taraqqiyot davrida ta’lim tizimining asosiy vazifasi nafaqat nazariy bilimlarni berish, balki o‘quvchilarni kelajakdagi mehnat bozoriga tayyorlashdan iboratdir. XXI asr ta’limi o‘quvchilardan “3R” (o‘qish, yozish, arifmetika) ko‘nikmalari bilan bir qatorda “4C” (tanqidiy fikrlash, kreativlik, kommunikatsiya va hamkorlik) kompetensiyalarini egallashni talab etadi. Kimyo fani o‘zining mavhum xarakteri va uch darajali (makroskopik, mikroskopik va simvolik) ifodalanishi tufayli 49

o‘quvchilar uchun qiyin fanlardan biri hisoblanadi.[1] Shu bois, ushbu fanni o‘qitishda yangi pedagogik mexanizmlarni joriy etish zarur. XXI asr ta’limi o‘quvchilarda ushbu davrga xos bo‘lgan bilim, ko‘nikma, malaka va xarakter xususiyatlari haqida umumiy tasavvur hosil qiladi. Dunyo olimlarining fikricha quyidagilar “XXI asr ko‘nikmalari” hisoblanadi: tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, mantiqiy mulohaza yuritish, tahlil va interpretatsiya, ma’lumotlarni sintez qilish, tadqiqotchilik ko‘nikmalari, so‘rovnomalar o‘tkazish, ijodkorlik, badiiy mahorat, qiziquvchanlik, tasavvur va innovatsiya, o‘zini namoyon qilish, matonat (perseverance), mustaqillik, rejalashtirish, o‘z-o‘zini tarbiyalash (intizom), moslashuvchanlik va tashabbuskorlik. Shuningdek, og‘zaki va yozma muloqot, ommaviy nutq va taqdimot, tinglash qobiliyati, yetakchilik, jamoaviy ish va hamkorlik, virtual ish maydonlaridan foydalanish mahorati ham muhim sanaladi. Shu bilan birga, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) savodxonligi, media va internet savodxonligi, ma’lumotlarni qayta ishlash, kompyuter dasturlash, fuqarolik, etika va ijtimoiy adolat savodxonligi, iqtisodiy va moliyaviy bilimlar, tadbirkorlik, global xabardorlik va multikulturalizm, gumanitar va ilmiy savodxonlik, ilmiy metodlar, ekologik va tabiatni muhofaza qilish savodxonligi, sog‘lom turmush tarzi va jamoat xavfsizligi ko‘nikmalari ham XXI asrning ajralmas qismidir. Tobora rivojlanib borayotgan XXI asr ta’limi o‘quvchilarning real hayotdagi qiyinchiliklarga qarshi tura olish kompetensiyalari bilan bog‘liq holda rivojlanmoqda. Fanda “XXI asr ko‘nikmalari” atamasi, odatda, globallashuv davrida o‘quvchilarning muvaffaqiyat qozonishida yordam berish uchun maktablarda o‘qituvchilar o‘rgatishi lozim bo‘lgan hamkorlik, raqamli savodxonlik, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish kabi asosiy kompetensiyalarni anglatadi. Maktablarda kimyo ta’limi – ta’lim tamoyillari va kimyo fanining o‘zaro uyg‘unlashuvidir, buning natijasida o‘quvchilar kimyoviy ta’lim jarayoni mavjud kimyoviy tushunchalarni anglashga harakat qilishadi. Kimyo fanini o‘qitish metodikasi sohasidagi tadqiqotlar kimyo o‘quv faoliyatini takomillashtirishga, xususan, o‘quvchilarga kimyoviy tushunchalarini anglashda ko‘maklashishga va mazmunli (anglangan) ta’lim jarayonini yaratishga yo‘naltirilgan. Hozirgi paytda O‘zbekistonda kimyo fanini o‘qitish va o‘rganish jarayonlari jiddiy muammolarga duch kelmoqda, chunki ta’lim jarayonida bir vaqtning o‘zida ham fundamental tushunchalarni shakllantirish, ham XXI asr ko‘nikmalarini rivojlantirish talab etiladi. Kimyo o‘zining mavhum tushunchalari va o‘quvchilarning kundalik hayoti bilan bog‘liqlik darajasi tufayli qiyin fan hisoblanadi. Tragustning fikricha kimyo fani o‘z ichiga uchta darajadagi tasvirni oladi: makroskopik, mikroskopik va simvolik (ramziy) tasvirlash. [2] O‘quvchilarda kimyoviy tushunchalar haqida to‘g‘ri tasavvurni shakllantirish uchun kimyo o‘qituvchilari ushbu uchta darajani o‘zaro bog‘liqlikda tushuntirishlari zarur. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-oktabrdagi “Ommaviy o‘rta ta’lim tizimida STEAM-ta’limining keng joriy etilishi chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-447-son qarorida ta'lim mazmunini modernizatsiya qilish, 50

STEAM-markazlarini yaratish, maktablarga fanlararo ta'limni qo‘llash uchun zaruriy jihozlar va dasturiy ta'minot bilan ta'minlash bo‘yicha vazifalar belgilangan.[3] Bu yondashuv nafaqat kognitiv bilimlarni shakllantiradi, balki shaxsiy sifatlar ijodiylik, tashabbuskorlik, tanqidiy fikrlash, hamkorlikda ishlash, moslashuvchanlik, raqamli savodxonlik kabi XXI asr ko‘nikmalarning shakllanishiga xizmat qiladi. O‘zbekiston ta’lim tizimi XXI asrda o‘sib borayotgan ehtiyojlarga javob bera olishi va zarur ko‘nikmalarni rivojlantirish qobiliyati uning kelajak avlod mutaxassislarini mehnat bozoriga tayyorlashdagi asosiy markaz sifatidagi mavqeini saqlab qolishda muhim ahamiyatga ega. Shu munosabat bilan maktablarda tadbiq qilinayotgan STEAM yondashuvni Loyiha asosida o‘qitish (PBL) metodikasi bilan qanday bog‘lash kerakligini amaliy jihatdan ko‘rib chiqamiz. Ushbu ta’lim yondashuvining qo‘llanilishi har bir STEAM komponentini loyiha asosida o‘qitish (PBL) jarayoniga integratsiya qiladi. Loyiha asosida o‘qitish (PBL) - bu o‘quvchiga yo‘naltirilgan pedagogika bo‘lib, unda o‘quvchilar real dunyo muammolari va vazifalarini faol tadqiq qilish orqali chuqurroq bilimga ega bo‘ladilar. STEAM yondashuvining qo‘llanilishi, shuningdek, o‘quvchilarni kimyo fanini o‘rganishda har bir STEAM komponentini tushunishga undaydi. Loyiha asosida o‘qitishga integratsiyalashgan STEAM bosqichlari beshta o‘quv qadamidan iborat: bog‘lash (relating), rejalashtirish (planning), rivojlantirish (developing), hamkorlik qilish (cooperating) va o‘tkazish (transferring). [4] PBLning har bir bosqichi o‘quvchilarni faol bo‘lishga va berilgan loyihani yakunlash haqida o‘ylashga undaydi: jarayon asosiy savollar bilan boshlanadi, so‘ng loyiha rejalari ishlab chiqiladi, jadval tayyorlanadi, o‘quvchilar faoliyati va loyiha rivoji nazorat qilinadi, natijalar sinovdan o‘tkaziladi va baholanadi hamda to‘plangan tajribalar tahlil qilinadi. Kimyo darslarida XXI asr ko‘nikmalarini shakllantirishning eng samarali mexanizmi bu - o‘quvchini dars markaziga qo‘yishdir. Loyiha asosida o‘qitish (PBL) o‘quvchilarga real dunyo muammolarini uzoq muddatli tadqiq qilish imkonini beradi. Zamonaviy ta’lim jarayonida fanlararo integratsiyani ta’minlash, o‘quvchilarda amaliy va nazariy bilimlarni uyg‘un holda shakllantirish muhim pedagogik vazifalardan biri hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan, STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics) yondashuvi kimyo fanini o‘qitishda samarali ta’lim texnologiyasi sifatida e’tirof etilmoqda. Ushbu yondashuv orqali kimyo darslarida nafaqat nazariy bilimlar, balki amaliy, ijodiy va analitik kompetensiyalarni rivojlantirish imkoniyati yaratiladi. 1-jadval STEAM yondashuvining kimyo darslarida qo‘llanishi va pedagogik ahamiyati STEAM Pedagogik ahamiyati va kutilayotgan Kimyo darsidagi mazmuni komponenti natija Kimyoviy qonuniyatlar, O‘quvchilarda ilmiy tafakkur, sababkislota–asos nazariyasi va pH oqibat munosabatlarini anglash hamda Science (Fan) tushunchalarini ilmiy asosda nazariy bilimlarni chuqur o‘zlashtirish o‘rganish ko‘nikmalari shakllanadi Technology Raqamli pH-metrlar, sensorlar Raqamli savodxonlik rivojlanadi, 51

STEAM Pedagogik ahamiyati va kutilayotgan Kimyo darsidagi mazmuni komponenti natija (Texnologiya) va onlayn manbalardan tajriba natijalarining aniqligi va foydalanish ishonchliligi oshadi Muammoli vaziyatlarda muhandislik Tabiiy indikatorlar asosida Engineering fikrlashi, amaliy yechim topish va sinov qurilmalari va modellarni (Muhandislik) dizayn asosida ishlash ko‘nikmalari loyihalash shakllanadi Ranglar shkalasini estetik Estetik did, kreativ fikrlash va Arts (San’at) ishlab chiqish, loyiha dizayni kommunikativ kompetensiyalar va ijodiy taqdimot rivojlanadi Eritma konsentratsiyasi, pH Analitik fikrlash, hisob-kitoblarni aniq Mathematics qiymatlari va o‘lchov bajarish va ma’lumotlarni tahlil qilish (Matematika) natijalarini matematik tahlil malakalari shakllanadi qilish 2-jadval Kimyo darslarida STEAM asosida ko‘nikmalarni shakllantirishning bosqichli mexanizmi Bosqich Bosqich nomi Mazmuni Ta’limiy natija Kimyoviy tushunchalarni O‘quvchilarda fanlararo Bog‘lash kundalik hayot va real 1-bosqich bog‘liqlikni anglash va (Relating) muammolar bilan motivatsiya kuchayadi integratsiyalash Rejalashtirish, mas’uliyat va Rejalashtirish Loyiha maqsadi, vazifalari va 2-bosqich mustaqil ishlash (Planning) zarur resurslarni aniqlash kompetensiyalari rivojlanadi Amaliy tajriba orqali Rivojlantirish Eksperimentlar o‘tkazish, 3-bosqich bilimlarni mustahkamlash (Developing) kuzatish va model yaratish ta’minlanadi Guruhda rollarni taqsimlash Ijtimoiy faollik, muloqot va Hamkorlik 4-bosqich va jamoaviy muhokama olib jamoada ishlash malakalari (Cooperating) borish shakllanadi Olingan bilim va O‘tkazish Barqaror kompetensiyalar va 5-bosqich ko‘nikmalarni yangi (Transferring) mustaqil fikrlash rivojlanadi vaziyatlarga tatbiq etish Jadvalda keltirilganidek, Science komponenti kimyoviy qonuniyatlar, kislota - asos nazariyasi va pH tushunchalarini ilmiy asosda o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Bu esa o‘quvchilarda ilmiy tafakkur, mantiqiy fikrlash va sabab–oqibat bog‘liqliklarini anglash ko‘nikmalarining shakllanishiga olib keladi. Kimyoviy tushunchalarni chuqur tushunish keyingi STEAM komponentlarining samarali amalga oshirilishi uchun nazariy poydevor vazifasini bajaradi. Technology komponenti doirasida raqamli pH-metrlar, sensorlar va internet manbalaridan foydalanish o‘quvchilarning raqamli savodxonligini oshiradi. Shuningdek, tajribalar jarayonida o‘lchov natijalarining aniqligi va ishonchliligi 52

ta’minlanib, ilmiy tadqiqot madaniyati shakllanadi. Texnologik vositalardan foydalanish o‘quvchilarning mustaqil izlanish olib borish qobiliyatini rivojlantiradi. Engineering komponenti tabiiy indikatorlar asosida sinov qurilmalari va modellarni loyihalash orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu jarayonda o‘quvchilar muammoli vaziyatlarni tahlil qilish, amaliy yechim topish hamda dizayn asosida ishlash ko‘nikmalarini egallaydilar. Muhandislik yondashuvi kimyo fanining nazariy jihatlarini real amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Arts komponentining ta’lim jarayoniga integratsiyasi loyihaning vizual dizayni, ranglar shkalasini estetik jihatdan ishlab chiqish va ijodiy taqdimot orqali amalga oshiriladi. Bu esa o‘quvchilarda kreativ fikrlash, estetik did va kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantiradi. Natijada, ilmiy bilimlarni vizual va tushunarli shaklda ifodalash malakasi shakllanadi. Mathematics komponenti eritma konsentratsiyasi va pH ko‘rsatkichlarini hisoblash orqali kimyoviy jarayonlarni matematik tahlil qilish imkonini beradi. Ushbu bosqichda o‘quvchilarda analitik fikrlash, aniqlik va hisob-kitoblarni mantiqiy asosda bajarish ko‘nikmalari rivojlanadi. Matematik kompetensiya ilmiy natijalarni tahlil qilish va xulosalar chiqarishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, jadvalda keltirilgan bosqichli amalga oshirish mexanizmi STEAM yondashuvining didaktik samaradorligini ta’minlaydi. Bog‘lash (Relating) bosqichida kimyoviy tushunchalar real hayot bilan integratsiyalashib, o‘quv motivatsiyasi kuchaytiriladi. Rejalashtirish (Planning) bosqichi o‘quvchilarda mustaqil fikrlash va mas’uliyat hissini shakllantiradi. Rivojlantirish (Developing) jarayonida tajribalar o‘tkazilib, bilimlar amaliyot orqali mustahkamlanadi. Hamkorlik (Cooperating) bosqichi jamoada ishlash va muloqot kompetensiyalarini rivojlantirsa, O‘tkazish (Transferring) bosqichi olingan bilim va ko‘nikmalarni yangi vaziyatlarda qo‘llash orqali barqaror kompetensiyalarning shakllanishini ta’minlaydi. Xulosa qilib aytganda, XXI asr ko‘nikmlarini maktab o‘quvchilarida shakllantirish va STEAM yondashuvining kimyo darslariga integratsiyasi o‘quvchilarning fanlararo bilimlarini rivojlantirish, ijodiy va analitik fikrlashini kuchaytirish hamda real hayotda muammolarni hal qilishga yo‘naltirilgan kompetensiyalarni shakllantirishda muhim pedagogik ahamiyatga ega. Ushbu yondashuv zamonaviy ta’lim talablariga mos ravishda kimyo fanini o‘qitish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Foydalanigan adabiyotlar: 1. Rich, E. How Do You Define 21st-Century Learning?. Education Week Teacher PD Source Book, 04 (01), 32-35, 2010. 2. Treagust, D.F., et.al. The role of submicroscopic and symbolic representations in chemical explanation”.International Journal Science Education, 25(11), 1353-1368, 2015. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-oktabrdagi “Ommaviy o‘rta ta’lim tizimida STEAM-ta’limining keng joriy etilishi chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-447son qarori. 4. Urunova Hulkar Hamroqulovna Samarqand. “Steam ta’lim tamoyillari va ularni maktablarda qo‘llash: Выпуск-1| Том-1 (Специальный выпуск).” Лучшие интеллектуальные исследования 1.1 (2023): 3-5. 53

INGLIZ TILINI O‘RGANISH MOTIVATSIYASI VA GAPIRISH QOBILIYATINI SHAKLLANTIRISH Abdujalilova Saida Farxod qizi, UMFT, Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi 2-bosqich talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada ingliz tilini chet tili sifatida o‘rganishda motivatsiyaning tutgan o‘rni va og‘zaki nutq ko‘nikmalarini shakllantirishning samarali usullari tadqiq etiladi. Tadqiqot davomida o‘rganuvchilarning til o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshiruvchi ichki va tashqi omillar tahlil qilinadi. Shuningdek, nutqdagi psixologik to‘siqlarni (qo‘rquv va hayajon) bartaraf etish hamda so‘zlashuv qobiliyatini rivojlantirishda zamonaviy interfaol metodlar, kommunikativ yondashuv va axborot texnologiyalarining ahamiyati yoritib beriladi. Maqola yakunida til o‘rganuvchilar va o‘qituvchilar uchun nutqiy kompetensiyani oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar taqdim etilgan. Kalit so‘zlar: ingliz tili, motivatsiya, nutq ko‘nikmalari, kommunikativ kompetensiya, psixologik to‘siqlar, interfaol metodlar, til o‘rganish muhiti. Аннотация. В данной статье рассматривается роль мотивации в изучении английского языка как иностранного и эффективные методы развития устной речи. В исследовании анализируются внутренние и внешние факторы, повышающие интерес учащихся к изучению языка. Также подчеркивается важность современных интерактивных методов, коммуникативных подходов и информационных технологий в преодолении психологических барьеров к речи (страх и возбуждение) и развитии навыков устной речи. В конце статьи даются практические рекомендации для изучающих язык и преподавателей по улучшению их устной компетенции. Ключевые слова: английский язык, мотивация, навыки устной речи, коммуникативная компетенция, психологические барьеры, интерактивные методы, среда изучения языка. Abstract. This article examines the role of motivation in learning English as a foreign language and effective methods for developing oral skills. The study analyzes internal and external factors that increase learners' interest in learning a language. It also highlights the importance of modern interactive methods, communicative approaches, and information technologies in overcoming psychological barriers to speech (fear and excitement) and developing speaking skills. At the end of the article, practical recommendations are provided for language learners and teachers to improve their speaking competence. Keywords: English, motivation, speaking skills, communicative competence, psychological barriers, interactive methods, language learning environment. Kirish. Kommunikativ til o‘qitishning maqsadi o‘quvchilarni maqsad tilida muloqot qila olishga yo‘naltirishdir. O‘quvchi har bir aytilgan gapda mikro va makro komponentlarni bajara olishi kerak. Shu sababli talabalar maqsad tilining lingvistik shakllari, ma’nolari va funksiyalarini bilishlari zarur. Ular bir funksiyani bajarish uchun turli shakllardan foydalanish mumkinligini, shuningdek, bitta shakl turli funksiyalarni bajarishi mumkinligini tushunishlari kerak. Talabalar ijtimoiy kontekstga mos eng maqbul shaklni tanlay olishlari va suhbatdoshlar bilan ma’no kelishuvini boshqara olishlari lozim. Biroq, o‘quvchilarning ingliz tilini o‘rganish motivatsiyasini bilish sinfda qulay muhit yaratishda muhim omil bo‘lib, bu ularni gapirishdagi yutuqlarga undaydi. Motivatsiya o‘quvchilarning yutuqlarini belgilovchi muhim omildir va til o‘rganishda katta rol o‘ynaydi. Shu sababli motivatsiya o‘quvchining muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligini aniqlovchi samarali vosita sifatida 54

qaraladi. Dörnyei motivatsiyani, jumladan ingliz tilida gapirishni o‘rganishda asosiy omil deb hisoblaydi. Motivatsiya - bu insonni muayyan harakatga undovchi ichki manba, istak, ehtiyoj, hissiyot yoki maqsaddir. U chet tilini o‘rganishda muvaffaqiyat tezligi va darajasiga ta’sir qiluvchi asosiy omillardan biridir. Genc va Aydin motivatsiya tilni egallashga ta’sir qiluvchi eng muhim tarkibiy qismlardan biri ekanligini ta’kidlagan. U o‘quvchilarning munosabatlariga ta’sir qiladi va o‘quv jarayonida doimo e’tiborda bo‘lishi kerak. Kitjaroonchai va Kitjaroonchai talabalar o‘rganish motivatsiyasi va akademik yutuqlari o‘rtasida ijobiy va sezilarli bog‘liqlik borligini aniqlagan. Motivatsiya o‘quvchilarning ehtiyojlarini qondiruvchi “aqlli mexanizm” bo‘lib, o‘rganish natijalarini yaxshilaydi va o‘quv dasturi maqsadlariga erishishga yordam beradi. Shuningdek, Chalak va Kassaian instrumental va integrativ motivatsiya ingliz tilini o‘rganishdagi yutuqlar bilan ijobiy bog‘liqlikka ega ekanini aniqlagan. Kitjaroonchai esa yuqori motivatsiyaga ega talabalar yorqin kelajak, ta’lim imkoniyatlari va globallashuv davrida muloqot qilish imkoniyatlariga ega bo‘lishlarini ta’kidlagan. Avvalgi tadqiqotlar motivatsiya ingliz tilini o‘rganishda muhim omil ekanini ko‘rsatsa-da, o‘rta maktab o‘quvchilarining gapirish qobiliyatiga motivatsiyaning ta’siri hali yetarlicha mustahkam tadqiq etilmagan. Motivatsiya o‘quvchilarning gapirish qobiliyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Talabalarning ingliz tilini o‘rganish motivatsiyasini tushunish ularning muvaffaqiyatiga erishishda muhim ahamiyatga ega. Motivatsiya o‘qituvchilar uchun o‘quvchilarning muammolarini aniqlash va sinfda qulay muhit yaratish uchun zarur omildir. Yuqori motivatsiyaga ega bo‘lgan o‘quvchilar ingliz tilini o‘rganish imkoniyatlaridan faol foydalanadilar, xavf qilishdan qo‘rqmaydilar va o‘z-o‘ziga ishonch hosil qiladilar. Schunk, Pintrich va Meece motivatsiyani maqsadlarga erishishga undovchi “asosiy dvigatel” deb ta’riflaydi. Uno motivatsiya o‘rganishni mustahkamlashi, maqsadlarni aniqlashtirishi va o‘rganishni davomli qilishi mumkinligini ta’kidlaydi. Brown motivatsiyani instrumental va integrativ turlarga ajratadi. Instrumental motivatsiya - tilni ish, ta’lim yoki boshqa maqsadlar uchun o‘rganish; integrativ motivatsiya esa maqsad til madaniyatiga qo‘shilish istagi bilan bog‘liq. Gardner ham ushbu ikki turdagi motivatsiyani tasdiqlaydi. Bundan tashqari, motivatsiya ichki (intrinsik) va tashqi (ekstrinsik) turlarga bo‘linadi. Ichki motivatsiya o‘rganish jarayonining o‘zidan zavq olish bilan bog‘liq bo‘lsa, tashqi motivatsiya mukofot yoki tashqi bosim bilan bog‘liq. Ichki motivatsiya ko‘pincha kuchliroq hisoblanadi, chunki u mustaqillik va o‘zini rivojlantirishga olib keladi. Ingliz tilida gapirish qobiliyati samarali muloqot qilishni ta’minlaydi. Gapirish - bu axborot, g‘oya va tushunchalarni suhbatdoshga yetkazish ko‘nikmasidir. Gapiruvchi fikrini aniq, to‘g‘ri va tushunarli ifodalashi kerak. Lazaraton gapirishni tilning bir nechta tizimlarini birlashtirishni talab qiladigan murakkab faoliyat deb ta’riflaydi. Bunga lingvistik, diskursiv, sotsiolingvistik va strategik kompetensiyalar kiradi.Burnkart gapirishni uch asosiy jihatga ajratadi: 1. Mexanik jihatlar (talaffuz, grammatika, lug‘at), 2. Funktsiyalar (tranzaksion va interaksion), 55

3. Ijtimoiy va madaniy me’yorlar (navbat bilan gapirish, nutq tezligi, pauzalar). Thornbury va Brown gapirish kundalik hayotning ajralmas qismi ekanini va mikro hamda makro ko‘nikmalarni talab qilishini ta’kidlaydi. Kommunikativ til o‘qitishning asosiy maqsadi o‘quvchilarni maqsad tilida samarali muloqot qila olishga o‘rgatishdir. Shu sababli gapirish ko‘nikmasi ta’lim jarayonining markazida bo‘lishi kerak. Ingliz tilini o‘rganish motivatsiyasi va gapirish qobiliyati o‘rtasida sezilarli bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. Motivatsiya o‘quvchilarning gapirish faoliyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Intervyular ichki va tashqi motivatsiya omillari muhim ekanini ko‘rsatdi.O‘qituvchilar motivatsiyani oshirish uchun qulay muhit yaratishi, o‘quvchilarning ishonchini mustahkamlashi va faoliyatga yo‘naltirilgan metodlardan foydalanishi kerak. Xulosa qilib aytganda, ingliz tilida erkin so‘zlashish qobiliyati faqatgina lug‘at boyligi yoki grammatik qoidalarni bilish bilan emas, balki kuchli motivatsion baza va doimiy nutqiy amaliyot bilan shakllanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘rganuvchining tildan foydalanishdagi psixologik to‘siqlari (xato qilishdan qo‘rqish, uyatchanlik) ko‘pincha motivatsiyaning yetishmasligi yoki noto‘g‘ri tanlangan o‘qitish metodikasi natijasidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Brown, H.D. Reading enhancement and development. – New York: West Publishing Company, 1992. 2. Burns, A. & Joyce, H. (1997). Focus on Speaking. Sydney: Macquarie University Press. (Shuningdek: Spoken language: What it is and how to teach it. Washington: Center for Applied Linguistics). 3. Chalak, A. & Kassaian, Z. (2010). Motivation and attitudes of Iranian undergraduate EFL students towards learning English. GEMA Online Journal of Language Studies, 10(2), pp. 37-56. 4. Celce-Murcia, M. (2001). Teaching English as a Second or Foreign Language. Boston: Heinle & Heinle. 5. Dörnyei, Z. (1998). Motivation in second and foreign language learning. Language Teaching, 31, 117–135. 6. Fromkin, V., et al. (2017). Linguistics: An Introduction to Linguistic Theory. Oxford: Blackwell Publishing Ltd. 7. Ghanbarpour, M. (2016). Teaching Activities: Activities to Promote Speaking in a Second Language. [Elektron resurs]. URL: https://www.scribd.com/document/251204059/ (Murojaat sanasi: 26.07.2018). 8. Kitjaroonchai, N., & Kitjaroonchai, T. (2012). Motivation toward English language learning of Thai students majoring in English at Asia-Pacific International University. Catalyst Journal, 7(1), 21-38. 9. Kitjaroonchai, N. (2013). Motivation toward English language learning of students in secondary and high schools in Thailand. International Journal of Language and Linguistics, 1(1), 22-33. DOI: 10.11648/j.ijll.20130101.14. 10. Krashen, S. (1988). Second Language Acquisition and Second Language Learning. Prentice-Hall International. 11. Lucas, R.I., et al. (2010). A study on the intrinsic motivation factors in second language learning among selected freshman students. Philippine ESL Journal, 4, 3-23. 56

12. Thornbury, S. (2005). How to Teach Speaking. Harlow: Longman. SHELTERED INSTRUCTION - УЛУЧШЕНИЕ ПРЕПОДАВАНИЯ ЯЗЫКА Акрамова Мунисабону Жамшид кизи, Студентка 2 курса факультета Филологии английского языка и литературы, Касимова Д.Х., старший преподаватель английского языка Аннотация. В данной работе рассматривается метод Sheltered instruction как концепция эффективного обучения академических предметов на английском языке, для учащихся для которых обучаемый язык не является родным. Основное внимание уделяется: использованию упрощённого варианта языка, наглядных примеров и материалов, а также на взаимодействия для повышения понимания. Более того роль Sheltered Instruction анализируется, как средство понимания предметных знаний и их навыков. Этот метод чаще используется как средство, поддержания учебной среды и выходит поддержкой студентов с более низким уровнем владения языка. Ключевые слова: sheltered instruction, методы, SIOP, SDAIE, CBI. Abstract. This paper examines sheltered instruction as a concept for effectively teaching academic subjects in English to non-native English speakers. It focuses on the use of simplified language, visual examples and materials, and interaction to enhance understanding. Furthermore, the role of sheltered instruction is analyzed as a means of understanding subject knowledge and skills. This method is most often used to support a learning environment and supports students with lower language proficiency. Keywords: sheltered instruction, methods, SIOP, SDAIE, CBI. Введение. Согласно Аль-Мутава, и Коултер, Sheltered instruction-это процесс, посредством которого ученик взаимодействует с учителем с целью приобретения новых навыков, знаний, установок и мнений. Согласно этому Гоар (2014), показал, что учителя должны выполнять некоторые функции в классе, такие как: систематизация материала, постановка целей, создание благоприятной атмосферы, обучение новых учеников в рабочей группе, соотнесение заданий с собственным опытом учащихся, мотивация учащихся и оценка их успеваемости. Это означает, что учитель является центром этого метода, как организатор урока и управляющий класса. Sheltered instruction – это метод в котором изучающие английский язык кaндидаты, в особенности ученики, могут познать его изучая академические предметы, такие как биология, математика, физика, литература и т.д. Разные методы включенные в Sheltered instruction помогают сделать процесс изучения учебного материала понятным и способствует повышению уровня языка. От ссылаясь Sheltered instruction содержит элементы, специально разработанные для поддержки академических достижений учащихся (например, включение в курс языковых целей, прогресс и применение полученных ранее знаний, а также использование методов обучения для развития интеллектуальных способностей). Виды переменяемых методов: 1. SIOP был создан для того, чтобы предложить преподавателям выгодную модель преподавания. SI-это представление об эффективной 57

работе преподавателя, которое учитывает различия в академическом уровне студентов, То есть это методическая модель для планирования проведения урока, что глубоко помогает изучение предметов и прокачивает навык языка одновременно. Используя эту систему планирования, учителя изменяют методы преподавания таким образом, чтобы язык, который они используют для объяснения концепций и информации, был понятен этим учащимся. 2. SDAIE - Специально разработанное академическое обучение английскому языку - это метод обучения студентов английскому языку таким образом, что они приобретают навыки как в изучении предметного материала, так и в использовании английского языка. Подготовка хороших уроков в SDAIE требует осознания того, что учащийся не является носителем английского языка, и избегания тех аспектов английского языка, которые могут затруднить изучение английского языка как второго. 3. CBI считается скорее философией или подходом, чем методологией. Единой формулы для такого типа обучения не существует, но существуют определенные модели CBI, которые используются во всем мире для достижения целостного и глобального подхода к изучению иностранных языков. Этот метод основан на интересах ученика, а не только на сухом языке. При этом методе можно использовать разные виды показательной информации. 4. Sheltered Instruction (общий подход) Стивен Крашен представил этот метод в начале 1980-х годов как способ интеграции методов овладения вторым языком в преподавание различных предметов. Этот подход направлен на то, чтобы представить академический контент, включая его словарный запас, концепции и навыки, таким образом, чтобы он был легко понятен благодаря использованию языка и контекста. 5. Смежные подходы и модели (SEI) - это двуязычная образовательная методика полного погружения для быстрого обучения английскому языку тех, кто изучает английский язык. Этот термин был введен Китом Бейкером и Адрианой де Кантер в 1983 году в рекомендации школам использовать успешные канадские программы погружения во французский язык. Ученики учат всё на английском, но язык адаптирован так, чтобы они понимали. Целью которого является интенсивно быстрое развитие языка, чтобы в будущем полностью учиться как носитель языка. Sheltered instruction – это эффективные подход обучения, которые широко распространен среди преподавателей. Использующийся для одновременного обучения и предмета и английского языка для того, кто не является носителем. Правильный подход и метод один из путей к тому, чтобы ученики за короткое время смогли учиться как носители языка. Список литературы: 1. Aly A. Koura., & Faten A. Zahran. The Impact of Sheltered Instruction Observation Protocol Model on Student Teachers’ Teaching Skills and Self-efficacy. Journal of Language Teaching and Research. https://www.academypublication.com/issues2/jltr/vol08/04/09.pdf 58

2. Deborah J. Short., & Jana Echevarria. The Sheltered Instruction Observation Protocol: A Tool for Teacher-Researcher Collaboration and Professional Development. https://escholarship.org/uc/item/8s59w1jc 3. Lindy Crawford., & Megan Schmeister., Alicia Biggs. Impact of intensive professional development on teachers' use of sheltered instruction with students who are English language learners https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13674580801950816 4. Sheltered Instruction Observation Protocol® (SIOP®) Journal English Language Leaners https://ies.ed.gov/ncee/wwc/intervention/504 5. Kevin Clark, The Case for Structured English Immersion. Journal Educational Leadership. https://www.ascd.org/el/articles/the-case-for-structured-english-immersion LEXICAL COHERENCE AND COHESION IN DISCOURSE Abdujalilova Saida Farkhod qizi, a second-year student at philology and Languages Department, UMFT, Kasimova Dildora Xusanovna, Senior teacher, UMFT Abstract. In this article, we investigate the topic known as “Lexical cohesion and coherence in the sub-field of Discourse analysis (DA), Linguistics academically and professionally, to analyse the real meaning, contexts, and differences, along with provided examples behind these specific terms. Furthermore, this article reveals a bunch of useful lexical fragments that could do a great favour in helping us use the language correctly in different situations, whether it is about familiarizing, differentiating, or coding/decoding the message we are receiving/sending to get the entire intended meaning. Keywords: lexical coherence, synonyms, antonyms, collocations, hyponyms, textual unity. Аннотация. В данной статье мы исследуем тему «Лексическая связность и согласованность» в рамках дискурсивного анализа (ДА) в академической и профессиональной лингвистике, анализируя реальное значение, контекст и различия, а также приводя примеры, лежащие в основе этих конкретных терминов. Кроме того, в статье раскрывается ряд полезных лексических фрагментов, которые могут оказать большую помощь в правильном использовании языка в различных ситуациях, будь то ознакомление, различение или кодирование/декодирование получаемого/отправляемого сообщения для получения полного предполагаемого смысла. Ключевые слова: лексическая согласованность, синонимы, антонимы, коллокации, гипонимы, текстовое единство. Introduction. Discourse is not merely a sequence of isolated sentences; rather, it is a meaningful and interconnected whole in which ideas are logically and semantically related. Two fundamental concepts that ensure this connectedness are cohesion and coherence, which play a crucial role in shaping how texts are produced, interpreted, and understood. Among the various types of cohesion, lexical cohesion stands out as a key mechanism that contributes significantly to the unity and continuity of discourse. Lexical cohesion refers to the ways in which vocabulary choices—such as repetition, synonymy, antonymy, hyponymy, and collocation—create semantic links within a text. These lexical relationships help readers and listeners recognize patterns of meaning and maintain focus on central topics throughout a discourse. In contrast, coherence is a broader, more abstract concept that relates to the logical organization of ideas and the overall interpretability of a text, often relying on shared knowledge and contextual understanding rather than explicit linguistic markers alone. 59

Annisa Ayu Latifah, based on their research, describes that “Cohesion is a series of meanings to connect one component that has been mentioned previously in the text. The function of cohesion is to link the parts of the discourse, making it a unified whole. Cohesion is the relation between positions explicitly stated by grammatical and semantic elements in sentences that form discourse, as earlier emphasised by Sukriyah and Sumariam. ‘Cohesion and coherence are vital for clear communication in writing. According to online data from Fiveable, cohesion links text elements through linguistic features, while coherence ensures logical unity. Together, they create a smooth flow of ideas and help readers understand the writer’s message and purpose. Various devices contribute to cohesion and coherence. These include reference, substitution, ellipsis, and conjunction. Lexical cohesion, context, background knowledge, and logical organisation also play crucial roles in creating well-structured, understandable discourse. Lexical coherence and cohesion are indispensable elements of discourse that significantly enhance the overall structure and meaning of any text. While cohesion highlights the definitive connections among words and phrases within a text, coherence investigates the clear-cut wider semantic and pragmatic relationships that guarantee the text is perceived as a cohesive whole. Distinguishing this variation is vital for examining how texts are handled powerfully in communication. Morozova highlights the role of lexical coherence as a mechanism which involves textuality and coherence, ensuring that discourse is semantically structured and ideationally connected. Annisa Ayu Latifah gives prominence that lexical cohesion in discourse can be divided into six types, namely 1) repetition, 2) synonyms (words match), 3) collocation (words pairing), 4) hyponymy (up-down relationships), 5) antonyms (opposite words), and 6) equivalent (equivalence). Repetition, in linguistics, is closely connected to discourse analysis. According to Kamal Abdullayev, Azad Mammadov, Misgar Mammadov and Shaban Huseynov, in intersubjective behaviour, repetition is considered the only device by which we can show how dynamic our emotions can be when we are subjective, adopting a single way of thinking. During this process, an individual human experience has a specific intellectual power over his/her consciousness. The reason for this can be seen in the progress in which the speech is linked to linguistic forms made through repetition. During this stage, the most important aspect is the dominance of experience over our consciousness. On the other hand, he also states that through repeating the mutual and strategic agreement can be defined. Gallagher writes that “intersubjectivity is important for an adequate account of perception” (2008, 163). For example, their eyes were so scarily pointed at us. After I told the truth about the event, their eyes softened. Another essential part we should look into seriously, yet interestingly, is the relationship between synonyms and antonyms in discourse analysis. You may wonder what these terms mean and how they relate. So, to answer the questions, let us dive into the details of the terms in the discourse subfield. Basically, we may know that synonyms are words or phrases that can replace each other; however, that may not be the full concept. Khóa Luận says that synonymy is defined as 60

"Expressions with the same meanings are synonymous. Two points should be noted about this definition. First, it does not restrict the relation of lexemes to words: it allows the possibility that lexically simple expressions may have the same meaning as lexically complex expressions. Second, it makes identity synonymous with, not merely similar to, meaning. “In Webster's New Dictionary of Synonyms, an antonym is defined as 'a word so opposed in meaning to another word, its equal in breadth or range of application, that it negates or nullifies every single one of its implications.” For example, small and tiny are both synonyms to each other; however, their usage nuances are totally different. Small means someone/something is not average, while tiny refers to factors that are hardly noticeable. Nonetheless, if we say "tiny vs gigantic," there will be a huge range of meanings based on pragmatic and lexical input in our minds. Antonyms do not interpret antonymous affect; rather, they use synonymous context. As the word antonym makes sense of the distance between two or more words, what antonyms share is the clue of not having in common, compared to synonyms defining relativeness. In conclusion, we may say that all we covered today were the different equivalents in discourse analysis to understand a wide range of terms that can be applied when sending or receiving a message, whether in spoken or written text, to deeply uncover the whole message. The equivalent we always encounter in discourse analysis is the relationship among repetition, synonyms, and antonyms. In our lives, it is vital to get the core comprehension through communication, whether it is direct or indirect, in order not to misunderstand the culture, the partner's underlying intentions, so that the right equivalent, in other words, word choices are found as the key to unlock what is being delivered. Researchers state that repeating key terms or using synonyms helps maintain the overall meaning and thematic continuity, reinforcing the text's main ideas. Collocation and Hyponymy create a semantic network that supports coherence. What does it ctually mean? Collocations are the words that usually go together, for example, “make coffee’, not ‘boil coffee’, ‘do shopping‘, not ‘make shopping‘, or ‘bake a cake', not ‘roast a cake’. Hyponymy is a ranked relationship between words in which one is a more specific instance of the other. For example: a keyboard is a hyponym of the desktop computer, a leaf is a hyponym of a tree or a plant, and ballet is a hyponym of music. When we produce speech, whether written or oral, the correct use of collocations makes our text sound comprehensive and natural, making it easy for the receiver to follow. Hyponyms create logical connections when describing something generally or specifically, or ease comprehension by moving from general to specific. By using these two devices, speakers and writers logically connect texts without breaking the whole meaning, creating a web between sentences. For instance: Online shopping has become increasingly popular in recent years. It allows people to buy products and services from the comfort of their homes using their computers or smartphones, rather than going to physical stores. Shoppers can browse through a wide range of items online and make purchases with just a few clicks. One of the main benefits of online shopping is convenience. With busy 61

schedules and hectic lifestyles, many people find it difficult to o visit stores in person. Online shopping eliminates the need to travel to different locations, saving both time and energy. Additionally, online stores are open 24/7, allowing shoppers to make purchases whenever it is most convenient for them. Collocations increasingly popular physical stores make time hectic lifestyles Hyponyms Online shopping products and services computers or smartphones Synonyms Buy – purchase purchase Shosp – stores Antonyms Online shopping Physical stores Convenience -difficult Comfort of their homes – visit stores in person The suggested example provides a clear picture of lexical cohesion, which is used to avoid repetition and maintain continuity of meaning. Argumentative concepts and comparative antonyms are used to support the controversial view. Opposing concepts brush the persuasive structure of the text. In addition to these devices, consistent themes contribute to textual unity, allowing for a smoother progression of thoughts. The organization of the text also plays a crucial role; a well-structured layout can enhance the reader’s understanding by linking parts of the discourse clearly. Thus, maintaining textual unity not only improves coherence but also enriches the overall reading experience. Textual coherence is essential for creating a seamless narrative. It involves the logical arrangement of ideas and the connection of various parts of a text to form a cohesive whole. When a text exhibits textual unity, the reader can easily follow the flow of information and understand the relationships between different elements. This unity ensures that every section and sentence contribute meaningfully to the overarching theme or message, enhancing the reader's comprehension and engagement. To achieve textual unity effectively, several aspects must be considered. First, maintaining a clear central idea throughout the text allows readers to grasp the primary focus without confusion. Second, employing coherent transitions between paragraphs helps bridge thoughts and maintain a logical progression. Lastly, consistency in tone and style creates a familiar environment for the reader, making the text more approachable. Mastering these elements ensures that discourse is not only cohesive but also resonates with the audience, effectively delivering its intended message. Logical sequencing is essential for maintaining narrative flow, allowing readers to grasp the progression of ideas effortlessly. When crafting a discourse, the arrangement of sentences and paragraphs plays a crucial role in establishing textual unity. This unity is about more than just connecting phrases; it's about creating a structure that guides the reader smoothly from one point to the next. To achieve effective logical sequencing, consider employing these strategies: 62

A meaningful speech, whether it is written or spoken, widely depends on lexical coherence because all the meaning comes from the chosen theme and words used to convey meaning. Exactly this choice connects ideas, creating coherence and a chain of thought between sentences, keeping the ideas throughout the text. The role of synonyms, antonyms, collocations and hyponyms completes the text's unity, guiding the audience towards understanding. These tools help maintain topical consistency, ensuring that discourse does not lose its focus or its informational context. Not only do word tools correlate with connected speech, but they also do so through chronological order, thematic grouping, and signposting, which creates a seamless narrative. We believe you will also learn to arrange your messages logically, based on our research paper on the three types of logical sequencing, to achieve textual unity in coherence. In our examples, we provided a lexical discourse analysis from vocational content. We tried to illustrate that professional academic language also implies strong lexical coherence, which helps the recipient interpret the information without breaking its meaning or function. References: 1. Latifah A.A., Musfiroh T. Study of Lexical Cohesion in a Tirto.Id Online News Themes of the Covid-19 Pandemic // International Journal of Linguistics, Literature and Translation. – 2022. – Vol. 5, № 2. – P. 22–27. DOI: 10.32996/ijllt.2022.5.2.4 2. Морозова Н.Н. Лексическая когезия в англоязычном политическом дискурсе // Преподаватель XXI век. – 2024. – № 3. – Часть 2. – С. 392–398. DOI: 10.31862/2073-9613-20243-392-398 3. A Study On Synonyms And Antonyms In English: Khóa Luận. – [Electronic resource]. – URL: https://hotrovietluanvan.com/khoa-luan-a-study-on-synonyms-and-antonyms-in-english/ (accessed: 23.01.2026) 4. Halliday M.A.K., Hasan R. Cohesion in English. – London: Longman, 1976. – 374 p. 5. Brown G., Yule G. Discourse Analysis. – Cambridge: Cambridge University Press, 1983. – 288 p. 6. Halliday M.A.K. An Introduction to Functional Grammar. – 2nd ed. – London: Edward Arnold, 1994. – 434 p. 7. Fiveable: Educational Resources. – [Electronic resource]. – URL: https://fiveable.me (accessed: 23.01.2026) 8. Cohesion and Coherence in Discourse Analysis // Insight7. – [Electronic resource]. – URL: https://insight7.io/cohesion-and-coherence-in-discourse-analysis/ (accessed: 23.01.2026) 9. Discourse Analysis and Cohesion Studies // EREDT Conference Proceedings. – [Electronic resource]. – URL: https://gisconf.com/index.php/EREDT/article/download/1776/1783/5297 (accessed: 23.01.2026) 63