Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

Yoshlarni koʻpiga ulugʻ qilib koʻrsatadigan feʼl-atvor odobdir, odoblilarning yurish-turishida xalq ulugʻvorlik koʻradi. Odob – kishilar tarafidan qilinishi mumkin boʻlgan hurmatsizlik eshigini berkitadi va odamni hazil-mazaxdan, kamsitishdan saqlaydi. Odob – inson tabiatiga insoniylik baxsh etadi. Odob urugʻini ekkan odamning hosili javohir boʻladi. Odobli va goʻzal xulqli odamlar koʻpayaversa, xalqning doʻstligi, ularning bir-biriga mehrmuhabbati borgan sari rivoj topadi. Agar kishi odob kabi xulqqa ega boʻlsa, oʻzi ham xalqning izzat-hurmatiga sazovor boʻladi. Doʻstlari orasida shu kabi suhbat va shu yoʻsinda hamjihatlik boʻlsa, qanday yaxshi. Bunday aql, ittifoq, muhabbatli, odobli boʻlish doʻstlar uchun baxtiyorlikdir” [3, 45]. Har bir odam xususida, odatda, uning faoliyatiga qanday ish bilan shugʻullanishiga, bu faoliyati va ishi axloq talablariga; turmush qoidalariga, jumladan, davlat qonunlariga muvofiq yoki xilof ekanligiga asoslanib muayyan fikr yuritiladi. Shunday qilib, axloq kishilarning yaxshilik va yomonlikka nisbatan munosabatini namoyon etadigan va tarixiy tarkib topgan xulq-atvor, yurish turish va xatti-harakatini ifodalaydi, ularning bir-biriga va jamiyatga boʻlgan munosabatlarini aks ettiradigan hamda oʻzaro ixtiyoriy tarzda amalga oshiradigan normalar va qoidalar yigʻindisidir. Buyuk shoir, dramaturg, maʼrifatparvar va davlat arbobi A. Avloniy oʻzining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida axloq mavzusi haqida: “Insonlarni yaxshilikka chaqiruvchi, yomonlikdan qaytaruvchi bir ilmdir.Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini dalil va misol ila bayon qiladurgan kitobni axloq deyilur” [4, 45], – degan ekan. Axloq ilmi oʻz bahs mavzusini yaxshilik va yomonlik, burch, vijdon, ornomus, shaʼn, qadr-qimmat, baxt-saodat inson hayotining mohiyati, mazmuni va maʼnosi kabi tushunchalar, insonparvarlik, vatanparvarlik, mehnatsevarlik, jamoaviylik singari tamoyillar, halollik, poklik, rostgoʻylik, doʻstlik, vafodorlikka oʻxshash axloqiy qoidalar vositasi bilan ochib beradi va asoslaydi. Bir fozildan “Fazilatlar ichida qay biri eng yaxshisi sanaladi?” – deb soʻradilar. Fozil: ”Kular yuzli, shirin soʻzli, xush muomalali boʻlish” [4, 28], – deb javob berdi. Barcha ishdan xulqi xush yaxshi erur, Xulqi xush odamni el izzat qilur [1]. Har bir ishda, jumladan, muomala-munosabatda ehtiyotkorlik bilan harakat qilgan kishi hamma vaqt muvaffaqiyat qozonadi. Ayni holda shu xislatlarning aksi beburd, axloqsiz kimsalar feʼlida koʻrinadi. “Bir togʻning oʻrnidan koʻchib ketganini eshitsangiz, ishoningiz, ammo bir odamning xulqi boshqa boʻldi deb eshitsangiz, ishonmangiz” demishlar. Xulqi yomoning kelturur koʻp zarar, Xulqing oʻzi boshingga kaltak urar. Yosh niholning baquvvat daraxtga aylanishi parvarishga bogʻliq boʻlganidek, odam bolasi komil inson boʻlib yetishishi uchun ham uni murgʻakligidan odob-axloq ilmidan bahramand etib borish lozim. Odob-axloq tarbiyasi milliy, maʼnaviy, umuminsoniy qadriyatlar asosida amalga oshirilgandagina uning mazmuni yanada boyib boradi. Chunki milliy, 24

umuminsoniy va maʼnaviy qadriyatlar axloqiy tarbiyaning hamma tomonlarini qamrab oladi. Insonning jamiyatga boʻlgan munosabatini shakllantirish, salbiy illatlarga qarshi nafrat uygʻotish, ongli intizomni tarbiyalash, komil insonni voyaga yetkazish kabilar axloqiy tarbiyaning vazifalaridir. Iymon va insof, soʻz va ish birligi insonparvarlik – biz qurayotgan jamiyatning asosiy xususiyatlari boʻlib qolishi kerak. Shunday ekan, jamiyat va xalq manfaati, uning baxt-saodati uchun kurashish masʼuliyatni har bir yosh teran his qilishi va unga amal qilishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1 Mavlonova P., Toʻrayeva O., Xoliqberdiyev K. “Pedagogika”. –T.: “Oʻqituvchi”, 2001. 2. Tillavoldiyeva M.X., Xolmatova SH., Mamadjonov M., Mamayusupov U. “Etika, Estetika va Mantiq” Uslubiy qoʻllanma. –T., 2011. 3. A.Navoiy “Mahbub ul-qulub”. -T.: “Badiiy adabiyot nashriyoti, 1996-yil. 4. Avloniy “Turkiy Guliston yohud axloq”. –T.: “Oʻqituvchi”, 1992- yil. TURKISTON O‘LKASIDA RUS TA’LIM MUASSASALARINING SHAKLLANISHI (XIX ASR IKKINCHI YARMI – XX ASR BOSHLARI) Nazarov Alisher Abdisamadovich, UMFT Filologiya va tillar kafedrasi katta o‘qituvchisi Annotatsiya. Ushbu maqolada XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasining Turkistondagi ta’lim siyosati, rus va rus-tuzem maktablarining tashkil etilish bosqichlari hamda ularning o‘lka ijtimoiy hayotidagi o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqotda N.Ilminskiy, N.Ostroumov va V.Nalivkin kabi shaxslarning ta’lim tizimini shakllantirishdagi mafkuraviy va amaliy faoliyati, shuningdek, chorizmning “ruslashtirish” strategiyasi va uning mahalliy aholi madaniy hayotiga ko‘rsatgan ta’siri arxiv ma’lumotlari asosida yoritib beriladi. Kalit so‘zlar: Turkiston o‘qituvchilar seminariyasi, ta’lim tizimi, pedagogik metodlar, ko‘rgazmali metod, tarjima metodi, rus-tuzem maktablari, o‘qituvchi kadrlar tayyorlash, Rossiya imperiyasi ta’lim siyosati. Turkiston o‘qituvchilar seminariyasi, ta’lim tizimi, pedagogik metodlar, ko‘rgazmali metod, tarjima metodi, rus-tuzem maktablari, o‘qituvchi kadrlar tayyorlash, Rossiya imperiyasi ta’lim siyosati. Аннотация. В данной статье анализируется образовательная политика Российской империи в Туркестане во второй половине XIX и начале XX веков, этапы создания русских и русско-туземных школ, а также их роль в общественной жизни края. В исследовании на основе архивных данных освещается идеологическая и практическая деятельность таких личностей, как Н.Ильминский, Н.Остроумов и В.Наливкин в формировании системы образования, а также стратегия "русификации" царизма и ее влияние на культурную жизнь местного населения. Ключевые слова: Туркестанская учительская семинария, система образования, педагогические методы, наглядный метод, метод перевода, русско-туземные школы, подготовка учительских кадров, образовательная политика Российской империи. Туркестанская учительская семинария, система образования, педагогические методы, наглядный метод, метод перевода, русско-туземные школы, подготовка учительских кадров, образовательная политика Российской империи. Abstract. This article analyzes the educational policy of the Russian Empire in Turkestan in the second half of the 19th and early 20th centuries, the stages of establishing Russian and Russian-native schools, and their role in the social life of the region. The study examines the ideological and practical activities of figures such as N. Ilminsky, N. Ostroumov, and V. Nalivkin 25

in shaping the education system, as well as the Tsarist "Rusification" strategy and its impact on the cultural life of the local population, based on archival data. Keywords: Turkestan Teachers' Seminary, education system, pedagogical methods, visual method, translation method, Russian-native schools, teacher training, Russian Empire's educational policy. Turkestan Teachers' Seminary, education system, pedagogical methods, visual method, translation method, Russian-native schools, teacher training, Russian Empire's educational policy. Kirish. So‘nggi o‘n yillikda ajdodlar pedagogik merosini o‘rganish, ta’limiy maqsadlarini shakllantirish va kelajak avlodga shaffof bilimni yetkazish bugungi davrning eng ustuvor vazifalaridan biridir. O‘quv dasturlarini tizimli loyihalash, talabalar orasida sohaga oid akademik bilimlarni rivojlantirish va o‘quv imkoniyatlarini kengaytirish orqali ularning ta’limiy hamda ijtimoiy-siyosiy tafakkurini shakllantirish asosiy maqsad sifatida belgilandi. Bu jarayon nafaqat ta’lim sifatini oshiradi, balki yoshlarning ma’naviy dunyoqarashi, kasbiy kompetensiyasi va jamiyatdagi faolligini kuchaytirishga xizmat qiladi. Shu bois pedagogik merosni zamonaviy talablar bilan uyg‘unlashtirish, ta’lim jarayonida innovatsion yondashuvlarni qo‘llash va yosh avlodni barkamol shaxs sifatida tarbiyalash dolzarb ahamiyat kasb etadi. O‘zbekistonda ta’lim tarixi bo‘yicha tadqiqotlarning rivojlanishi XX asrning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri kelib, sovet mafkurasi asosida bir tomonlama qarashlar vujudga keldi. Aynan shu davrdan boshlab mahalliy pedagogik fan, ta’lim va pedagogik tafakkur rivojlanishining tarixiga oid masalalar muhokama qilina boshlandi hamda pedagogik va jamoat arboblari pedagogika fanlari tarixshunosligining tadqiqot obyektiga aylandi. Ushbu tadqiqotlar natijalaridan foydalanish yangi ta’lim tizimlarini yaratishda to‘plangan tajriba va milliy an’analarni rivojlantirish imkonini beradi. Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonning istilo qilinishi o‘lkada nafaqat yangi boshqaruv tizimini, balki imperiya manfaatlariga xizmat qiluvchi yangi ta’lim modelini ham joriy etdi. XIX asrning 60-yillaridan boshlab Turkiston general-gubernatorligi hududida rus tipidagi ta’lim muassasalarining shakllanishi boshlandi. Bu jarayon shunchaki ma’rifat tarqatish emas, balki o‘lkani siyosiy va g‘oyaviy jihatdan bo‘ysundirishning muhim vositasi edi. Turkistonda rus ta’lim tizimining mafkuraviy asoslari N. Ilminskiyning missionerlik g‘oyalariga tayanib, N. Ostroumovning ma’muriy nazorati va V. Nalivkinning amaliy pedagogik faoliyati orqali hayotga tatbiq etildi. Bu shaxslar o‘lkadagi ta’lim tizimini chorizmning mustamlakachilik manfaatlariga moslashtirish, mahalliy aholini ruslashtirish va ularning milliy-diniy o‘zligini kuchsizlantirishni strategik maqsad qilib olgan edilar. Nikolay Ilminskiy garchi bevosita Turkistonda uzoq vaqt yashamagan bo‘lsa-da, u yaratgan “Ilminskiy tizimi” o‘lkadagi ta’lim siyosatining poydevori bo‘ldi. Mahalliy xalqlarni o‘z ona tillari (ammo kirill alifbosida) va rus tilida o‘qitish orqali ularni pravoslavlikka yaqinlashtirish va rus madaniyatiga singdirish ilgari surilgan. Turkistonning birinchi general-gubernatori K.P. fon Kaufman 1869-yilda Qozonda Ilminskiy bilan uchrashib, o‘lkada ta’limni qanday yo‘lga qo‘yish 26

bo‘yicha maslahatlar olgan. Ilminskiyning o‘quvchisi bo‘lgan N.P. Ostroumov aynan uning tavsiyasi bilan Turkistonga yuborilgan. Nikolay Petrovich Ostroumov Turkistonda xalq bilim yurtlari inspektori va “Turkiston viloyatining gazeti” muharriri sifatida faoliyat yuritgan. U o‘lkadagi an’anaviy maktab va madrasalarni qat’iy nazorat ostiga olish, ularning ijtimoiy nufuzini tushirish va rus-tuzem maktablarini kengaytirish tarafdori edi. Ostroumov islom dini va mahalliy urf-odatlarni chuqur o‘rgangan holda, ularni “ichkaridan” zaiflashtirish va rus madaniyatining ustunligini targ‘ib qilish bilan shug‘ullangan. U an’anaviy ta’limni “xavfli” deb hisoblagan va ularni davlat nazoratiga o‘tkazish bo‘yicha ko‘plab loyihalar ishlab chiqqan. O‘lkada rus maktablarining birinchi to‘lqini ko‘chib kelgan rus harbiylari va amaldorlarining farzandlari uchun tashkil etildi. 1870-yillarda Toshkent, Samarqand va Verniy (Olmaota) shaharlarida erkaklar va xotin-qizlar gimnaziyalari ochildi. Ushbu muassasalar Rossiya markazidagi o‘quv dasturlari asosida ishlagan. Vladimir Nalivkin rus-tuzem maktablarining amaliy jihatdan shakllanishida eng faol shaxslardan biri bo‘lgan. 1884-yil 19-dekabrda Toshkentning Eski shahar qismida ochilgan birinchi rus-tuzem maktabining mudiri va rus tili o‘qituvchisi etib tayinlangan. U mahalliy xalq tillarini (o‘zbek va tojik tillarini) yaxshi bilgan va darsliklar yaratishda, mahalliy tildagi sinflar uchun o‘quv metodikasini ishlab chiqishda qatnashgan. U ham rus tilini o‘rgatish orqali mahalliy aholini imperiya ma’muriyati uchun “sodiq xizmatchilar”ga aylantirish g‘oyasini qo‘llabquvvatlagan. Chor ma’murlari mahalliy aholi orasidan ishonchli ijrochilar tayyorlash zaruratini tushunib, 1884-yilda rus-tuzem maktablari loyihasini ishlab chiqdilar. Bu maktablarning asosiy vazifasi - mahalliy aholi farzandlariga rus tilini o‘rgatish orqali ularni davlat idoralariga tarjimon va quyi amaldor sifatida tayyorlash edi. Rus ta’lim tizimining Turkistonga kirib kelishi ikki xil natijani berdi. Bir tomondan, chorizm "ruslashtirish" siyosatini olg‘a surdi. General-gubernator K.P. fon Kaufmanning fikricha, ta’lim mahalliy aholini imperiyaga ma’naviy yaqinlashtirishi lozim edi. XIX asr oxiriga kelib o‘lkadagi maktablar soni sezilarli darajada oshdi. Quyidagi jadvalda rus ta’lim muassasalarining o‘sish tendensiyasi aks etgan: O‘quv muassasasi turi 1880-yil 1900-yil 1910-yil Gimnaziya va real bilim yurtlari 4 12 18 Rus-tuzem maktablari 0 45 112 Boshlang‘ich rus maktablari 15 62 145 Ikkinchi tomondan, bu muassasalar mahalliy yoshlarning dunyoviy ilmlar bilan tanishishiga turtki bo‘ldi. Jadidlar (masalan, Munavvarqori, Behbudiy) aynan rus maktablaridagi tizimni kuzatib, milliy "usuli jadid" maktablarini isloh qilish 27

g‘oyasini ilgari surdilar. Rus-tuzem maktablarini bitirgan ko‘plab yoshlar keyinchalik milliy ozodlik harakatining faol ishtirokchilariga aylanishdi. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Turkistonda rus ta’lim muassasalarining shakllanishi o‘lka tarixidagi murakkab va ziddiyatli jarayon bo‘lib, u Rossiya imperiyasining mustamlakachilik strategiyasining tarkibiy qismi edi. N. Ilminskiy, N. Ostroumov va V. Nalivkin kabi shaxslar tomonidan asos solingan ushbu tizim mahalliy aholini ma’naviy-g‘oyaviy jihatdan bo‘ysundirish, ularni “ruslashtirish” va imperiya ma’muriyati uchun sodiq kadrlarni yetishtirishni strategik maqsad qilgan edi. Garchi bu muassasalar an’anaviy islomiy ta’limga raqobat sifatida joriy etilgan bo‘lsa-da, ular orqali o‘lkaga Yevropa dunyoviy ilmlari va yangi pedagogik metodlarning kirib kelishi mahalliy ma’rifatparvarlik harakati – jadidchilikning yuksalishiga va milliy ta’limni isloh qilish zaruratining anglanishiga bilvosita turtki berdi. Shunday qilib, rus ta’lim muassasalari bir tomondan mustamlaka asoratini mustahkamlashga xizmat qilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan o‘lka ziyolilarining dunyo ilm-fani bilan tanishishi va milliy uyg‘onish jarayonlari uchun o‘ziga xos ziddiyatli ko‘prik vazifasini o‘tadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat Arxivi (O‘zR MDA), I-1-fond ma’lumotlari. 2. Ostroumov N.P. Sartы. Etnograficheskie materiali. — Tashkent, 1896. 3. Alimova D.A. Jadidchilik harakati: genezisi, mohiyati va tarixiy o‘rni. -Toshkent, 2000. 4. Ganiyev A. Turkistonda xalq maorifi tarixi. — T.: O‘qituvchi, 1993. ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR – SHOH VA SHOIR Safarova Nargiza Bobomurodovna,UMFT “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi,safarova.nb@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada buyuk sarkarda va shoir Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti, siyosiy faoliyati hamda adabiy merosi keng qamrovda yoritiladi. Bobur Temuriylar sulolasining yorqin vakili sifatida nafaqat davlat arbobi, balki mumtoz o‘zbek adabiyotining yetuk namoyandasi bo‘lgan. Maqolada uning shaxsiyati, siyosiy kurashlari, “Boburnoma” asarining tarixiy-adabiy ahamiyati, lirikasining badiiy xususiyatlari ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Zahiriddin Muhammad Bobur, Boburnoma, Temuriylar, mumtoz adabiyot, shoh va shoir, Boburiylar sulolasi, tarixiy shaxs Annotation. This article provides a comprehensive analysis of the life, political activity, and literary heritage of the great commander and poet Zahiriddin Muhammad Babur. As a prominent representative of the Timurid dynasty, Babur was not only a statesman but also a distinguished figure of classical Uzbek literature. The article examines his personality, political struggles, the historical and literary significance of Baburnama, and the artistic features of his poetry based on reliable academic sources. Keywords: Zahiriddin Muhammad Babur, Baburnama, Timurids, classical literature, king and poet, Baburid (Mughal) dynasty, historical figure. Аннотация. В данной статье представлен всесторонний анализ жизни, политической деятельности и литературного наследия великого полководца и поэта Захириддина Мухаммада Бабура. Будучи выдающимся представителем династии Тимуридов, Бабур был не только государственным деятелем, но и выдающимся деятелем классической узбекской литературы. В статье рассматриваются его личность, 28

политические битвы, историческое и литературное значение "Бабурнаме," а также художественные особенности его поэзии на основе достоверных научных источников. Ключевые слова: Захириддин Мухаммад Бабур, "Бабур-наме," Темуриды, классическая литература, царь и поэт, династия Бабуридов (Моголов), историческая фигура. Kirish. Zahiriddin Muhammad Bobur XV–XVI asrlar chorrahasida yashab ijod etgan, Sharq tarixida shoh va shoir sifatida tengsiz iz qoldirgan buyuk siymolardan biridir. U 1483-yil 14-fevralda Andijon shahrida tavallud topgan bo‘lib, Amir Temurning beshinchi avlodi hisoblanadi. Boburning otasi Umarshayx Mirzo Farg‘ona viloyatining hokimi bo‘lgan. Bobur yoshligidan ilm-fan, adabiyot, tarix va harbiy san’atga qiziqib ulg‘aydi. U arab va fors tillarini mukammal o‘rgandi, mumtoz adabiyot namunalarini chuqur mutolaa qildi [Erkinov, 2001, 45b]. Otasining to‘satdan vafotidan so‘ng, Bobur atigi 12 yoshida Farg‘ona taxtiga o‘tiradi. Bu davr Movarounnahrda siyosiy beqarorlik hukm surayotgan, turli amirlar va sulolalar o‘rtasida keskin kurashlar avj olgan payt edi. Yosh Bobur qisqa vaqt ichida hukmdorlik mas’uliyatini his etib, davlatni saqlab qolish uchun qat’iy kurash olib bordi. Bobur hayotidagi eng muhim siyosiy maqsadlardan biri Samarqandni egallash bo‘lgan. U bu muqaddas va strategik shaharni uch marta qo‘lga kiritdi, biroq Shayboniyxon boshchiligidagi o‘zbek lashkarlari bilan bo‘lgan janglarda ustun kelolmay, uni tark etishga majbur bo‘ldi [Bartold, 1963, 210-b]. Bu mag‘lubiyatlar Boburning ruhiyatiga og‘ir ta’sir qilgan bo‘lsa-da, u hech qachon taslim bo‘lmadi. Movarounnahrdan siqib chiqarilgach, Bobur Afg‘oniston tomonga yo‘l oldi va 1504-yilda Qobulni egallab, bu yerda mustahkam davlat barpo etdi. Qobul davri Bobur hayotida nisbatan barqarorlik va ijodiy yuksalish davri bo‘ldi. Aynan shu yerda u o‘zining adabiy faoliyatiga yanada jiddiy e’tibor qaratdi, olimlar va shoirlarni qo‘llab-quvvatladi. Boburning eng buyuk siyosiy yutug‘i Hindistonda Boburiylar (M o‘g‘ullar) sulolasiga asos solganidadir. 1526-yil Panipat jangida u Dehli sultoni Ibrohim Lo‘diyni mag‘lub etib, Hindistonda yangi imperiyaga poydevor qo‘ydi [Qosimov, 2005, 122-b]. Bu sulola keyingi uch asr davomida Hindiston tarixida muhim rol o‘ynadi. Bobur nafaqat zabardast sarkarda, balki adolatparvar va ma’rifatparvar hukmdor sifatida ham tanildi. U davlat boshqaruvida tartib-intizomni, qonun ustuvorligini va xalq manfaatini ustun qo‘ydi. Bobur shoir sifatida ham o‘zbek mumtoz adabiyotining eng yirik namoyandalaridan biridir. U asosan chig‘atoy (eski o‘zbek) tilida ijod qilgan. Uning g‘azal, ruboiy, tuyuq va masnaviylarida inson qalbining nozik kechinmalari, vatan sog‘inchi, hayotning o‘tkinchiligi, do‘stlik va sadoqat g‘oyalari chuqur ifodalangan [Braginskiy, 1972, 88-b]. Bobur she’riyatida samimiylik, soddalik va tabiiylik yetakchi o‘rinni egallaydi. U o‘z hayotiy kechinmalarini yashirmasdan, ochiq va rostgo‘y tarzda bayon etgan. Boburning eng mashhur va bebaho asari – “Boburnoma”dir. Bu asar XV– XVI asrlar Markaziy Osiyo, Afg‘oniston va Hindiston tarixini yorituvchi noyob manbadir. “Boburnoma”da Bobur o‘z hayotini, siyosiy voqealarni, janglarni, shuningdek, o‘sha davr xalqlarining urf-odatlari, tabiat manzaralari, shaharlar va 29

bog‘larni juda batafsil tasvirlaydi [Erkinov, 2001, 67-b]. Asar nafaqat tarixiy hujjat, balki yuksak badiiy yodgorlik sifatida ham qadrlanadi. Bobur o‘z asarida tabiatni sevgan, estetik didi yuksak inson sifatida namoyon bo‘ladi. Uning tog‘lar, daryolar, bog‘lar haqidagi tasvirlari nihoyatda jonli va obrazlidir. Bobur shaxsiyati – mardlik, sabr, irodalilik va adolat timsolidir. U hayotida ko‘plab mag‘lubiyatlarga uchragan bo‘lsa-da, hech qachon tushkunlikka tushmagan. Bobur ijodida insoniylik, halollik va vijdon masalalari alohida o‘rin tutadi. U shoh bo‘la turib, o‘zini oddiy insondek tutgan, xalq bilan yaqin bo‘lishga intilgan. Shu bois Bobur nafaqat hukmdor, balki ma’naviy yetuk shaxs sifatida ham tarixda o‘chmas iz qoldirdi. Xulosa. Zahiriddin Muhammad Bobur shoh va shoir sifatida Sharq uyg‘onish davrining eng yirik siymolaridan biridir. U davlat arbobi, sarkarda, adib va tarixchi sifatida o‘zbek va jahon madaniyatiga beqiyos hissa qo‘shgan. Bobur merosi bugungi kunda ham o‘rganilmoqda, tadqiq etilmoqda va yosh avlodni vatanparvarlik, jasorat va ma’rifat ruhida tarbiyalashda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Бартолд В.В. Сочинения. -М., 1963. 2. Брагинский И.С. Восточная литература. -M., 1972. 3. Zahiriddin Muhammad Bobur Boburnoma. -T.: Fan, 1990. 4. Qosimov, S. Temuriylar davri adabiyoti. T., 2005. 5. Ahmed, F. The Mughal Empire. Cambridge: Cambridge University Press, 1997. 6. Richards, J.F. The Mughal Empire. New York: Cambridge University Press, 1993. ZAMONAVIY TA’LIM TIZIMIDA TA’LIM JARAYONI SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK YONDASHUVLARNING ILMIY ASOSLARI Raximova Dilbar Muxitdinovna, UMFT “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada zamonaviy ta’lim tizimida pedagogik-psixologik yondashuvlarning o‘rni va ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Ta’lim jarayonining samaradorligini oshirishda o‘quvchi shaxsining yosh va individual-psixologik xususiyatlari, bilish jarayonlari, motivatsiyasi hamda emotsional-irodaviy holatlarini hisobga olish zarurligi asoslab berilgan. Shuningdek, qulay psixologik muhit yaratish, ichki motivatsiyani shakllantirish hamda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi ijtimoiypsixologik munosabatlarning ta’lim sifati va natijadorligiga ta’siri yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: ta’lim jarayoni, pedagogik-psixologik yondashuv, o‘quvchi shaxsi, motivatsiya, psixologik muhit, ta’lim samaradorligi. Аннотация. В статье научно анализируется роль и значение педагогикопсихологических подходов в современной системе образования. Обоснована необходимость учета возрастных и индивидуально-психологических особенностей обучающихся, их познавательных процессов, мотивации и эмоционально-волевых состояний для повышения эффективности учебного процесса. Особое внимание уделяется созданию благоприятной психологической среды, формированию внутренней мотивации, а также социально-психологическим взаимоотношениям между учителем и учеником. 30

Ключевые слова: образовательный процесс, педагогико-психологический подход, личность обучающегося, мотивация, психологическая среда, эффективность обучения. Abstract. This article provides a scientific analysis of the role and significance of pedagogical and psychological approaches in the modern education system. The importance of considering students’ age-related and individual psychological characteristics, cognitive processes, motivation, and emotional-volitional states in enhancing the effectiveness of the educational process is substantiated. Particular attention is paid to creating a favorable psychological environment, fostering intrinsic motivation, and developing positive socio-psychological relationships between teachers and students. The study concludes that the integration of pedagogical and psychological approaches is a key factor in achieving sustainable and high educational outcomes. Keywords: educational process, pedagogical-psychological approach, learner personality, motivation, psychological environment, educational effectiveness. Kirish. Bugungi globallashuv va axborotlashuv sharoitida ta’lim tizimi oldiga qo‘yilayotgan talablar tobora murakkablashib bormoqda. Zamonaviy jamiyatda raqobatbardosh, mustaqil fikrlaydigan, ijodkor va ijtimoiy faol shaxsni tarbiyalash ta’lim jarayonining asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqsadga erishishda faqatgina pedagogik texnologiyalarni qo‘llash yetarli bo‘lmay, balki ta’lim jarayonini psixologik jihatdan to‘g‘ri tashkil etish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy ta’lim tizimida ta’lim jarayonining samaradorligini ta’minlash pedagogik omillar bilan bir qatorda psixologik yondashuvlarni ilmiy asosda qo‘llashni talab etadi. Ta’lim oluvchining shaxsiy xususiyatlari, yosh va individual-psixologik rivojlanish darajasi, motivatsiyasi hamda emotsional-irodaviy holatlarini hisobga olish ta’lim sifati va natijadorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu bois mazkur maqolada ta’lim jarayonida pedagogikpsixologik yondashuvlarning o‘rni va ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Zamonaviy ta’lim tizimida pedagogik-psixologik yondashuvlarning mohiyati: pedagogik-psixologik yondashuv ta’lim jarayonini shaxs rivojiga yo‘naltirilgan holda tashkil etishni nazarda tutadi. Bunda o‘quvchi ta’lim jarayonining passiv ishtirokchisi emas, balki faol subyekti sifatida qaraladi. Ushbu yondashuv o‘quvchining bilish jarayonlari, qobiliyatlari, ehtiyojlari va qiziqishlarini inobatga olishni taqozo etadi. Psixologik yondashuvning asosiy maqsadi – o‘quvchilarning intellektual, emotsional va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlashdan iborat. Ta’lim jarayonida qulay psixologik muhit yaratish, o‘quvchilar o‘rtasida hamkorlik va o‘zaro hurmatni shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Bunday muhit o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabatini kuchaytirib, bilimlarni chuqur va ongli o‘zlashtirishga yordam beradi. Shuningdek, pedagogik-psixologik yondashuv ta’lim mazmuni, usullari va shakllarini tanlashda ilmiy-psixologik qonuniyatlarga tayanishni talab etadi. Bu esa ta’lim samaradorligini ta’minlashning muhim omili hisoblanadi. Ta’lim jarayonida o‘quvchi shaxsining psixologik xususiyatlarini hisobga olish: ta’limni samarali tashkil etishda o‘quvchining yosh va individualpsixologik xususiyatlarini hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Har bir o‘quvchi o‘ziga xos psixologik rivojlanish darajasiga, bilish qobiliyatlariga va shaxsiy 31

ehtiyojlarga ega. Shu sababli ta’lim jarayonini standart yondashuv asosida emas, balki differensial va individual yondashuvlar asosida tashkil etish zarur. O‘quvchilarning bilish jarayonlari – idrok, xotira, tafakkur va tasavvur ta’lim jarayonining asosiy psixologik mexanizmlaridan hisoblanadi. Ushbu jarayonlarning rivojlanish darajasini hisobga olgan holda darslarni tashkil etish o‘quvchilarning bilimlarni puxta o‘zlashtirishiga yordam beradi. Ayniqsa, boshlang‘ich va o‘rta ta’lim bosqichlarida o‘yin texnologiyalari, muammoli vaziyatlar va interaktiv usullardan foydalanish samarali natijalar beradi. Bundan tashqari, o‘quvchilarning emotsional-irodaviy holatlari ham ta’lim samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Stress, xavotir va qo‘rquv kabi salbiy emotsiyalar bilimlarni o‘zlashtirish jarayonini sekinlashtiradi. Shu bois o‘qituvchi o‘quvchilarning psixologik holatini doimiy ravishda nazorat qilib borishi va zarur hollarda qo‘llab-quvvatlashi lozim. Ta’lim samaradorligini oshirishda motivatsiyaning roli: motivatsiya ta’lim jarayonining harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Psixologik yondashuv asosida ta’lim jarayonida ichki motivatsiyani shakllantirish o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Ichki motivatsiya o‘quvchini bilimlarni majburiyat sifatida emas, balki shaxsiy ehtiyoj sifatida o‘zlashtirishga undaydi. O‘quvchilarning mustaqil fikrlashini qo‘llab-quvvatlash, ularni muammoli vaziyatlarga jalb etish, erkin fikr bildirish imkoniyatini yaratish motivatsiyani kuchaytiradi. Shuningdek, o‘z-o‘zini baholash va refleksiya ko‘nikmalarini rivojlantirish o‘quvchilarning o‘z ustida ishlashga bo‘lgan intilishini oshiradi. O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi ijtimoiy-psixologik munosabatlar ham motivatsiya shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. O‘zaro hurmat, ishonch va hamkorlikka asoslangan munosabatlar ta’lim jarayonining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Xulosa qilib aytganda, zamonaviy ta’lim tizimida ta’lim jarayonining samaradorligini ta’minlash pedagogik va psixologik yondashuvlarning uyg‘unlashuvini talab etadi. Psixologik yondashuv o‘quvchini ta’lim jarayonining markaziga qo‘yib, uning shaxsiy va individual xususiyatlarini hisobga olishga asoslanadi. Ta’lim mazmuni, usullari va shakllarini ilmiy-psixologik asosda tanlash, qulay psixologik muhit yaratish, motivatsiyani kuchaytirish hamda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida sog‘lom munosabatlarni shakllantirish barqaror yuqori natijalarga erishishning muhim sharti hisoblanadi. Shu bois pedagogikpsixologik yondashuvlar zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas tarkibiy qismi bo‘lishi zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abdullaeva Sh.A. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. –T.: Innovatsiya, 2021. 2. Davletshin M.G. Ta’lim psixologiyasi. – T.: O‘qituvchi, 2019. 3. G‘oziev E.G. Shaxs psixologiyasi. – T.: Universitet, 2020. 4. Karimova V.M. Pedagogik psixologiya. – T.: Fan va texnologiya, 2018. 5. Xolmatova N.R. Ta’lim jarayonida motivatsiya va psixologik muhit. – T., 2022. 32

O‘SMIRLIK DAVRIDAGI BOLA VA OTA-ONA MUNOSABATLARI Safarova Dilnoza Kuchkarovna, UMFT, Ijtimoiy fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi, safarova_dilnaza@mail.ru Annotatsiya. O‘smirlik – inson jiddiy jismoniy, hissiy va ijtimoiy o‘zgarishlarni boshdan kechiradigan muhim davr. Bu davrda bola va ota-ona munosabatlari o‘smirlar va ota-onalar uchun muhim qiyinchiliklar va imkoniyatlarni tug‘diradi. Ushbu maqolada biz o‘smirlik davridagi bola va ota-ona munosabatlarini tushunish, bu jarayonda duch keladigan qiyinchiliklarni bartaraf etish va sog‘lom muloqot strategiyalarini ishlab chiqishga qaratamiz. Kalit so‘zlar: o‘smirlik, munosabatlar, nizolar, his-tuyg‘u, muloqot, ishonch Аннотация. Подростковый возраст – это критический период в жизни, когда люди переживают значительные физические, эмоциональные и социальные изменения. В этот период отношения между ребенком и родителем представляют собой как серьезные проблемы, так и возможности как для подростков, так и для родителей. В этой статье мы сосредоточимся на понимании взаимоотношений между ребенком и родителем в подростковом возрасте, преодолении возникающих в этом процессе трудностей и разработке здоровых стратегий общения. Ключевые слова: подростковый возраст, отношения, конфликты, эмоции, общение, доверие Annotation. Adolescence is a critical period in life when individuals experience significant physical, emotional, and social changes. During this period, the child-parent relationship presents significant challenges and opportunities for both adolescents and parents. In this article, we will focus on understanding the child-parent relationship during adolescence, overcoming the challenges that arise during this process, and developing healthy communication strategies. Keywords: adolescence, relationships, conflicts, emotions, communication, trust Kirish. O‘smirlik davri bola hayotida tub burilish davri bo‘lib, bu davrda uning jismoniy yetilishi bilan bir qatorda psixologik holatida ham sezilarli o‘zgarishlar yuz beradi. O‘smir o‘zini mustaqil shaxs sifatida his eta boshlaydi, o‘z fikri va qarashlarini himoya qilishga intiladi. Aynan shu holat ota-ona bilan munosabatlarda turli kelishmovchilik va ziddiyatlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. O‘smirlik davrida ota-ona va bola munosabatlarining xususiyatlari O‘smirlik davrida bola bilan ota-ona o‘rtasidagi munosabatlar murakkablashadi. Bola bolalik davridagi to‘liq qaramlikdan chiqib, mustaqillik sari intiladi. Ota-onalar esa ko‘pincha farzandini himoyalash, nazorat qilish istagida bo‘ladilar. Natijada nazorat va erkinlik o‘rtasidagi muvozanat buzilib, tushunmovchiliklar yuzaga keladi. Bu davrda o‘smir ota-onasining tanqidiga nisbatan sezgir bo‘ladi. Qattiq nazorat, solishtirish yoki doimiy tanbeh berish o‘smirda norozilik, isyonkorlik, o‘ziga ishonchsizlik yoki yopiqlikni keltirib chiqarishi mumkin. Aksincha, o‘smir fikrini hurmat qilish, uning his-tuyg‘ularini tushunishga harakat qilish ijobiy munosabatlarni mustahkamlaydi. Muloqotning ahamiyati O‘smirlik davrida ota-ona va bola o‘rtasidagi sog‘lom munosabatlarning asosi – samarali muloqotdir. Ota-ona o‘smirni tinglay bilishi, uning fikrlarini inkor etmasdan muhokama qilishi muhim. Samimiy suhbatlar orqali o‘smir o‘z muammolari va kechinmalarini ochiq ayta oladi, bu esa ishonch muhitini yaratadi. 33

Muloqot yetishmasligi esa o‘smirning muammolarini yashirishiga, tengdoshlariga haddan ortiq bog‘lanib qolishiga yoki salbiy xulq-atvor shakllarining paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Ziddiyatlar va ularni hal etish O‘smirlik davrida ota-ona va bola o‘rtasida ziddiyatlar bo‘lishi tabiiy holatdir. Bunday vaziyatlarda ota-onaning vazifasi jazolash emas, balki vaziyat sabablarini aniqlash va muammoni birgalikda hal qilishdan iborat bo‘lishi kerak. O‘smirga tanlov huquqini berish, uning mas’uliyatini oshiradi va o‘zini anglash jarayonini qo‘llab-quvvatlaydi. Ota-onaning tarbiyaviy pozitsiyasi Ota-onaning tarbiyadagi demokratik uslubi o‘smirlik davrida eng samarali hisoblanadi. Bu uslubda ota-ona o‘smirga nisbatan talabchan, lekin bir vaqtning o‘zida mehribon va tushunuvchan bo‘ladi. Haddan tashqari avtoritar yoki befarq munosabatlar esa o‘smir shaxsining rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘smirlik davridagi qiyinchiliklar Mustaqillikka intilish: o‘smirlik davrida yoshlar o‘z shaxsini topish va mustaqillikka intilishda muhim qadamlar qo‘yadilar. Bu jarayon ota-onalar bilan munosabatlarda nizolarni keltirib chiqarishi mumkin. Emosional tebranishlar: gormonal o‘zgarishlar va shaxsiy rivojlanish yoshlarda hissiy tebranishlarni boshdan kechirishi mumkin. Ota-onalar uchun bu o‘zgarishlarni tushunish muhimdir. Muloqotdagi qiyinchiliklar: ba’zan o‘smirlar o‘z fikr va his-tuyg‘ularini ifoda etishda qiynalishi mumkin. Ota-onalar ochiq muloqotni rag‘batlantirish orqali bu jarayonni osonlashtirishi mumkin. Sog‘lom muloqot strategiyalari Empatiya: ota-onalar o‘smirlarining hissiy tajribalarini tushunishga harakat qilishlari va ularga hamdard bo‘lishlari kerak. Empatiya kuchli aloqa o‘rnatishning asosidir. Ochiq muloqot: muammolar haqida gapirish va hissiyotlarni baham ko‘rish oila ichidagi ochiq muloqotni rag‘batlantiradi. Ota-onalar farzandlariga o‘z fikrlarini erkin ifoda etish imkoniyatini berishlari kerak. 34

Chegaralarni belgilash: sog‘lom munosabatlar chegaralarni belgilash va ularni hurmat qilishni talab qiladi. Ota-onalar farzandlari bilan aniq muloqot qilishlari va qoidalarni kelishib olishlari kerak. Qo‘shma qarorlar qabul qilish: o‘smirlarning qaror qabul qilish jarayonlaridagi ishtiroki ularning mustaqillik tuyg‘usini qo‘llab-quvvatlaydi. Birgalikda qaror qabul qilish oilada ishonchni oshirishi mumkin. Ota-ona roli Binobarin, o‘smirlik davridagi bola va ota-ona munosabatlari murakkab jarayon bo‘lib, yoshlar ham, ota-onalar ham bir-biriga tushunish bilan yondashishni talab qiladi. Hissiy o‘zgarishlar, muloqotdagi qiyinchiliklar, chegaralarni belgilash va ishonchni saqlash kabi omillar bu munosabatlarni shakllantiradigan muhim omillardir. Bola ota-ona munosabatlarini sog‘lom o‘rnatish uchun hamdardlik, tushunish, sabr-toqat va ochiq muloqot katta ahamiyatga ega. Xulosa qilib aytganda, o‘smirlik davrida bola va ota-ona o‘rtasidagi munosabatlar shaxs kamolotida muhim ahamiyatga ega. O‘zaro hurmat, ishonch, samimiy muloqot va qo‘llab-quvvatlash orqali o‘smirning sog‘lom psixologik rivojlanishi ta’minlanadi. Ota-onaning donoligi va pedagogik yondashuvi esa bu murakkab davrni nisbatan yengil va samarali o‘tishiga yordam beradi. Aslida o‘smir yoshidagi bolalarning psixik holatlarini va psixik rivojlanish xususiyatlarini hisobga olish, psixik muammolarini erkin va to‘g‘ri yechishlari uchun yordam berish, ularga psixologik yoqdashish zarur. Kichik o‘smir yoshdagilar bilan ishlayotganda o‘quvchining har bir tashqi va ichki reaksiyasi ortida uning o‘z psixologik sabablari borligini bilish muhimdir, Bu “madaniyatsiz”, “zararli”, “tushunib bo‘lmaydigan” deb nom olgan xatti-harakatlar bir qarashda shunday baholanadi, lekin bu xatti-harakatlar shaxs qaror topishining maxsus bosqichi uchun xos xususiyatdir. Kichik o‘smirda o‘z-o‘zini xurmat qilish va o‘zini anglashni shakllantirishning bir qancha yo‘llari mavjud. Masalan: bu davrda kattalarga taqlid qilish yoki oilada o‘z xurmatini talab qilish, o‘z so‘zini o‘tkazish, o‘zini xurmatli, obro‘li katta yoshli kishini obraziga o‘xshatib rivojlantirish kuchli bo‘ladi. Ularga biror so‘z yoki tanbeh bilan murojaat qilsangiz, u o‘zini mustaqil fikrlay olishi va biror ishni albatta uddasidan chiqa oladigandek ko‘rsatadi. Vaholanki, hali o‘smirni psixologik imkoniyatlari yetarli emas yoki rivojlanmagan bo‘lishi mumkin. Kattalar, o‘qituvchilar o‘smirdagi bu jarayonni psixologik nuqtai nazardan baholay olishlari, unga soxta, yuzaki yondashmay, aksincha, unga o‘z imkoniyatlarini o‘stirishga o‘z ichki va tashqi qobiliyatlarini to‘g‘ri rivojlantirishga yo‘naltirishlari muhim hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Йўлдошев М. Оилада руҳий муҳит ва унинг тарбияга таъсири. – Т., 2004. 2. Каримова В.М. Ўзбек ёшларида оила тўғрисидаги ижтимоий тасаввурларни шаклланиши: Дис. ... психология фанлари доктори. – Фарғона, 1994. 3. Каримова В.М. Меҳр ва мурувват оиладан бошланади. – Т.: Янги аср авлоди, 2004. 4. Каримова В.М. Оилавий ҳаёт психологияси: Ўқув қўлланмаси. – Т., 2006. 35

SHAXSGA YO‘NALTIRILGAN TA’LIM YONDASHUVINING PEDAGOGIKA-PSIXOLOGIYA FANLARINI O‘QITISHDAGI DIDAKTIK IMKONIYATLARI Sultanova Sahobar Ravshanbekovna, UMFT, Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi sultanovasahobar@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim yondashuvining pedagogika va psixologiya fanlarini o‘qitish jarayonidagi didaktik imkoniyatlari zamonaviy ilmiy qarashlar asosida tahlil etilgan. Ushbu yondashuv ta’lim oluvchining individual-psixologik xususiyatlari, ehtiyojlari va qobiliyatlarini hisobga olishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ta’lim jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Maqolada mavzuning dolzarbligi, ilmiy adabiyotlar tahlili, tadqiqot metodologiyasi, shuningdek pedagogika-psixologiya fanlarini o‘qitishda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvning didaktik natijalari yoritilgan hamda amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, pedagogika, psixologiya, didaktik imkoniyatlar, ta’lim samaradorligi. Аннотация. В статье на основе современных научных источников анализируются дидактические возможности личностно-ориентированного подхода в преподавании педагогических и психологических дисциплин. Личностно-ориентированное обучение направлено на учет индивидуально-психологических особенностей, потребностей и способностей обучающихся и способствует повышению эффективности образовательного процесса. Рассмотрены актуальность проблемы, анализ научной литературы, методология исследования, результаты и практические рекомендации. Ключевые слова: личностно-ориентированное обучение, педагогика, психология, дидактический потенциал, эффективность обучения. Abstract. The article analyzes the didactic possibilities of learner-centered education in teaching pedagogy and psychology disciplines based on recent scientific sources. Learnercentered education focuses on considering students’ individual psychological characteristics, needs, and abilities, thereby enhancing the effectiveness of the educational process. The paper discusses the relevance of the topic, literature review, research methodology, findings, and practical recommendations. Keywords: learner-centered education, pedagogy, psychology, didactic opportunities, educational effectiveness. Kirish. Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim tizimiga qo‘yilayotgan talablar tubdan o‘zgarmoqda. Zamonaviy ta’lim nafaqat bilim berishga, balki shaxsni rivojlantirish, uning kasbiy va ijtimoiy kompetensiyalarini shakllantirishga yo‘naltirilmoqda. Ayniqsa, pedagogika va psixologiya fanlari bo‘lajak mutaxassislarning kasbiy tafakkurini rivojlantirishda muhim o‘rin egallaydi [1]. Shu nuqtayi nazardan, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim yondashuvi pedagogikapsixologiya fanlarini o‘qitishda ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu yondashuv ta’lim jarayonida talabaning individualligini e’tirof etish, uning ichki imkoniyatlarini rivojlantirish va mustaqil o‘rganish faoliyatini qo‘llabquvvatlashga qaratilgan [2]. Tadqiqot maqsadi – shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim yondashuvining pedagogika–psixologiya fanlarini o‘qitishdagi didaktik imkoniyatlarini zamonaviy ilmiy manbalar asosida aniqlash. 36

Tadqiqot vazifalari: • shaxsga yo‘naltirilgan ta’limning nazariy asoslarini ochib berish; • so‘nggi yillardagi ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish; • pedagogika-psixologiya fanlarini o‘qitishdagi didaktik imkoniyatlarini aniqlash; • amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Adabiyotlar tahlili So‘nggi yillarda shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim masalasi pedagogika va psixologiya sohasida faol tadqiq etilmoqda. Zamonaviy tadqiqotchilar shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni kompetensiyaviy va konstruktivistik ta’lim modellarining asosiy tarkibiy qismi sifatida baholaydilar [3]. Masalan, Klarin shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni talabaning o‘quv faoliyatini individuallashtirishga xizmat qiluvchi innovatsion model sifatida izohlaydi [4]. Zimnyaya esa ushbu yondashuvning psixologik asoslarini motivatsiya va refleksiya bilan bog‘laydi [5]. O‘zbekistonlik olimlar tomonidan ham mazkur masalaga jiddiy e’tibor qaratilmoqda. Jumladan, Karimova ta’lim jarayonida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni qo‘llash talabalarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydi [6]. Omonov va hammualliflar pedagogika fanlarini o‘qitishda individual yondashuvning didaktik afzalliklarini asoslab berganlar [7]. Tadqiqot metodologiyasi Tadqiqot jarayonida quyidagi metodlardan foydalanildi: • nazariy tahlil – 2018–2024-yillarda chop etilgan ilmiy manbalarni o‘rganish; • tizimli yondashuv – pedagogika-psixologiya fanlarini o‘qitish jarayonini yaxlit tizim sifatida tahlil qilish; • taqqoshlash metodi – an’anaviy va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvlarni solishtirish; • umumlashtirish – ilmiy xulosalar chiqarish [4] Metodologik asos sifatida shaxsga yo‘naltirilgan, kompetensiyaviy va gumanistik yondashuvlar qabul qilindi. Tadqiqot natijalari Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim yondashuvi pedagogika-psixologiya fanlarini o‘qitishda quyidagi didaktik imkoniyatlarga ega: 1. Individuallashtirilgan o‘qitish – talabalarning bilim darajasi va psixologik xususiyatlariga mos ta’limni tashkil etish [6]. 2. Motivatsiyaning oshishi – ichki o‘quv motivlarining shakllanishi va mustaqil o‘rganishga intilish [5]. 3. Faol o‘qitish muhiti – interfaol metodlar va muammoli vaziyatlar orqali bilimlarni chuqurlashtirish [4]. 4. Kasbiy kompetensiyalar rivoji – pedagogik tafakkur va refleksiv ko‘nikmalarni shakllantirish [7]. 37

Natijalar shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim pedagogika va psixologiya fanlarining mazmunini ongli va samarali o‘zlashtirishga xizmat qilishini ko‘rsatdi. Xulosa va amaliy tavsiyalar Xulosa qilib aytganda, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim yondashuvi pedagogika–psixologiya fanlarini o‘qitishda yuqori didaktik samaradorlikka ega. Ushbu yondashuv talabaning shaxsiy rivoji, mustaqil fikrlashi va kasbiy tayyorgarligini ta’minlaydi. Amaliy tavsiyalar: • darslarda refleksiv va interfaol metodlardan foydalanish; • o‘quv materiallarini differensiallashtirish; • talabalarning individual rivojlanish dinamikasini baholash; • pedagog kadrlar tayyorlashda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni metodik asos sifatida qo‘llash. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Сластенин В.А. Педагогика. – М.: Юрайт, 2019. 2. UNESCO. Learner-Centred Education: Policy and Practice. – Paris, 2020. 3. OECD. Innovating Education and Educating for Innovation. – Paris, 2021. 4. Кларин М. В. Инновационные модели обучения. – М.: Юрайт, 2019. 5. Зимняя И. А. Педагогическая психология. – М.: Юрайт, 2020. 6. Karimova V.M. Ta’lim psixologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021. 7. Omonov H., Xodjayev B. Pedagogika nazariyasi va amaliyoti. – T.: Fan, 2022. 8. Abdurahmonov F. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – T.: Innovatsiya, 2023. 9. Mirzayeva D. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim asoslari. – T.: Akademnashr, 2024. INSTRUCTIONAL CONTEXT AND TEACHING METHODS IN LANGUAGE ACQUISITION Nafosat Zaynitdinova, Qo‘qon DPU mustaqil izlanuvchisi e-mail: nafosatxonzaynitdinova@gmail.com Abstract. This article addresses the instructional context in language teaching and effective methods to improve students’ comprehension. The processes of conscious and subconscious is outlined in students’ language learning acquisition. The article highlights the language performance in language acquisition. The study also examines practical methods as Audio Lingual Method, Silent way to get better outcome in language acquisition. Key words. Instructional context, language acquisition, communication, subconscious and conscious process, proficiency. Аннотация. В данной статье рассматривается контекст обучения в преподавании языка и эффективные методы повышения усвоения материала учащимися. Процессы сознания и подсознания изложены в изучении языка учащимися. В статье подчеркивается языковая производительность в усвоении языка. В исследовании также рассматриваются практические методы, такие как Аудиолингвистический метод, Тихий способ достижения лучших результатов в изучении языка. Ключевые слова. Учебный контекст, усвоение языка, коммуникация, подсознательный и сознательный процесс, владение. Instructional context. There is a tendency to consider the instructional environment impacts significantly on students’ learning the target language. Ferdig (2020) states that the instructional context where the students acquire the language 38

can be the point to have a huge difference for their learning process. Regarding the classroom where students study is considered as well-equipped with educational technologies such as computers, projector, white board. The facilities provided in the classroom promotes students’ learning process effectively. The field of conducting the lesson is based on particular instructional methods. This simply would be the case to influence many motivational factors of learners such as thinking critically. It can be considered that instructional context indicates to any features engaging a specific teaching environment. Acquisition-learning hypothesis. According to Krashen (1985) the foreign language performance occurs “in the acquired system” and “in the learned system”. The acquisition is considered to be a product of the subconscious process, while learning is called a conscious process. For example, some students acquired their second and third languages subconsciously, by building natural communication with other speakers, not concentrating on form, but performing communicative competence, so that this process is very similar to first language acquisition. The conscious acquisition dominates in some students’ cases, moreover, they get knowledge of the language through focusing on form, for instance, they are taught by a deductive approach in their tutorial lessons in order to develop their grammar knowledge. Also, they acquired the L2 through knowing about language, as a school subject. For that reason, to acquire the language perfectly, some would need to communicate both inside and outside of the classroom, try to make conversation about various themes, watch movies or listen to podcasts, and not focus on form strictly. Audio Lingual Method. Teaching English as a foreign language it is accepted that ALM is effective method to acquire the target language. The audiolingual method largely replaced the grammar translation method, which had focused on reading and translating texts and in which explicit grammar rules were at the core of each lesson (Krashen, 1982). Students practice the language by listening and repeating to dialogues, improving their comprehension through podcasts by native speakers. Based on their teaching experience most teachers decide using this method constantly. Students find it interesting to listen various kinds of podcasts to get interesting information, besides they frequently listen to dialogues by native speakers and imitate them. Some target learners might enable natural capability gaining the target language. Correspondingly, they easily figure out the different English accents spoken by native speakers. However, these students still lack to comprehend expressions, and used phrases in different content. According to Celce-Murcia “Both the audio-lingual and structuralsituational methods focus on situational dialogues and sentence patterns practice”. However, ALM was the stricter of the two in terms of specific steps and procedures. This method would be the point for students to be productive during the whole process of learning language. Moreover, they are promoted to practice implicitly on fixed expressions. Celce-Murcia states that these two methods audiolingual and structural-situational involve situational dialogues and sentence patterns practice. 39

Silent way. In the field of language acquisition it can be realized that the interaction and engaging to the lesson actively enables students be fluent and accurate with each other. According to Sufian (2018, p.3) The silent way of teaching employs the learner’s own experiences from their native language. Learners become independent not relying on their teachers. This indicates a need to understand the various perceptions of silent way method that provides opportunity for the students to be responsible for their learning. As there are some students who feel hesitation or disturbance while interacting with their peers in English, this method enables them to develop communication skills as well as enhances their proficiency level. However, some students have acquired the language through natural exposure as they found learning the language effective by silent way method. The process during the lesson emphasises students’ learning rather than being dependent on their teacher. Obviously, teacher should regurlarly monitor, redirect and correct when possible. However, for the most of the part they facilitate self-reflection and encourage their students to speak as much as possible. Paying attention to organising debates, small group work, and multimedia activities based on the learner’s background knowledge is also crucial for the language teacher. Conclusion. Instructional context is considered important to organize the lesson procedure effectively and productively. Paying attention to learners’ learning styles and personal characteristics is also crucial for the language teacher. There are diverse learners in class, therefore teachers should design materials for teaching to take account of these factors too, however it involves implementing multiple teaching strategies within one lesson in order to provide all learners with comprehensible input who has different learning styles. References: 1. Bill, V. and Teresa, C. (1993). input Processing and Second Language Acquisition: A role for Instruction. The modern language Journal. 77.1: 45-47 2. Bruce, M. (2022) How instructional context can impact learning with educational technology: Lessons froma study with a digital learning game. Computers and Education,178,118 3. Celce-murcia,M. (1991). Teaching English as a Second Or Foreign Language.Heinle & Heinle Publishers 4. Dornyei, Z. (1998). Motivation in second and foreign language learning. Language teaching, 31(3), 117-135. 5. Krashen, S.(1985). The Input Hypothesis. Issues and Implications. Longman Group LTD. 6. Rilling, S. (2018). Audio- Lingual Method 7. Schutz, R. (2007). Stephen Krashen’s theory of second language acquisition. English made in Brazil, 2(2), 2007. “YUMSHOQ KUCH”NING DEMOKRATIK JARAYONLARGA TA’SIRI Qo‘ziyev Alim Abrayqul o‘g‘li, UMFT ijtimoiy fanlar o‘qituvchisi, E-mail: qoziyevalim@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada “yumshoq kuch” konsepsiyasining demokratik jarayonlarga ta’siri ijtimoiy-falsafiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda fuqarolik ishtiroki, jamoatchilik fikri, siyosiy madaniyat va boshqaruv shaffofligi o‘rtasidagi uzviy 40

bog‘liqlik ochib beriladi. “Yumshoq kuch” zo‘ravonliksiz ta’sir mexanizmi sifatida davlat va jamiyat o‘rtasidagi ishonchli muloqotni mustahkamlashi, fuqarolarning siyosiy jarayonlardagi ongli ishtirokini kuchaytirishi hamda demokratik boshqaruvning legitimligini ta’minlashdagi ahamiyati bilan asoslanadi. Maqolada “yumshoq kuch”ning zamonaviy demokratiyada ichki boshqaruvning muhim strategik resursi ekani ilmiy jihatdan yoritiladi. Kalit so‘zlar: yumshoq kuch, demokratiya, fuqarolik ishtiroki, jamoatchilik fikri, siyosiy madaniyat, shaffoflik. Аннотация. В данной статье анализируется влияние концепции “мягкой силы” на демократические процессы на основе социально-философского подхода. Исследование раскрывает неразрывную связь между гражданским участием, общественным мнением, политической культурой и прозрачностью управления. “Мягкая сила” как ненасильственный механизм влияния обосновывается своей способностью укреплять доверительный диалог между государством и обществом, усиливать сознательное участие граждан в политических процессах и обеспечивать легитимность демократического управления. В статье с научной точки зрения освещается, что “мягкая сила” является важным стратегическим ресурсом внутреннего управления в современной демократии. Ключевые слова: мягкая сила, демократия, гражданское участие, общественное мнение, политическая культура, прозрачность. Abstract. This article analyzes the influence of the concept of “soft power” on democratic processes based on a socio-philosophical approach. The study reveals the inextricable link between civil participation, public opinion, political culture, and governance transparency. “Soft power,” as a mechanism of non-violent influence, is based on its importance in strengthening a reliable dialogue between the state and society, strengthening the conscious participation of citizens in political processes, and ensuring the legitimacy of democratic governance. The article scientifically highlights that “soft power” is an important strategic resource of internal governance in modern democracy. Keywords: soft power, democracy, civic participation, public opinion, political culture, transparency. Kirish. Zamonaviy demokratik jamiyat taraqqiyoti nafaqat siyosiy institutlarning barqaror faoliyati va huquqiy mexanizmlarning shakllanganligi bilan, balki jamiyatdagi ijtimoiy ong darajasi, fuqarolik faolligi hamda davlat va jamiyat o‘rtasidagi ochiq muloqotning shakllanganligi bilan ham belgilanadi. Globallashuv sharoitida siyosiy tizimlarning barqarorligi, avvalo, demokratik qadriyatlarning chuqur ildiz otishi va ijtimoiy ongning yetukligi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu jarayonda axborot erkinligi va boshqaruvning ochiqligi muhim ahamiyat kasb etadi5. Shu jihatdan qaraganda, zamonaviy demokratiya kuch ishlatish yoki ma’muriy majburiylikka emas, balki ishonch, ochiqlik va ongli fuqarolik ishtirokiga tayangan boshqaruv modelini talab etmoqda. Mazkur sharoitda “yumshoq kuch” tushunchasi demokratik jarayonlarni tushunish va tahlil qilishda muhim ijtimoiy-falsafiy kategoriya sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu tushuncha jamiyatni zo‘ravonliksiz boshqarish, fuqarolar ongiga majbur etmasdan ta’sir ko‘rsatish hamda ijtimoiy muhitni qadriyatlar, ma’naviy me’yorlar, madaniy kommunikatsiya va axborot orqali shakllantirish mexanizmlarini o‘zida mujassamlashtiradi6. “Yumshoq kuch” siyosiy Ismoilov B.S. O‘zbekistonda ijtimoiy himoya siyosatining tashkiliy-huquqiy asoslari. -T.: Toshkent davlat yuridik universiteti, 2021. -138 bet. 6 Nye J.S. Soft Power: The Means to Success in World Politics. – New York: PublicAffairs, 2004. 41 5

hokimiyatning ma’muriy-bosim vositalarini emas, balki ma’naviy yetakchilik, ochiqlik va ijtimoiy ishonchni ustuvor qo‘yishi bilan tavsiflanadi7. “Yumshoq kuch”ning demokratik jarayonlardagi ahamiyati, eng avvalo, fuqarolik ishtiroki va jamoatchilik fikrining shakllanishiga ko‘rsatadigan ta’siri bilan belgilanadi. Demokratik boshqaruv sharoitida fuqarolarning siyosiy jarayonlardagi ishtiroki tashqi majburiyat emas, balki ongli va ichki ehtiyojga aylangan ijtimoiy faoliyat sifatida namoyon bo‘lishi zarur. Aynan “yumshoq kuch” mexanizmlari axborot siyosati, ochiq muloqot, shaffoflik va qadriyatlarga tayanilgan ta’sir orqali fuqarolik ongini faollashtiradi hamda demokratik boshqaruvning legitimligini mustahkamlashga xizmat qiladi8. Mazkur maqolada “yumshoq kuch”ning demokratik jarayonlarga ta’siri ijtimoiy-falsafiy yondashuv asosida tahlil qilinib, uning siyosiy madaniyat, fuqarolik ishtiroki va jamoatchilik fikrini shakllantirishdagi o‘rni ochib beriladi. Shuningdek, “yumshoq kuch” mexanizmlarining zamonaviy jamiyatda demokratik boshqaruvni zo‘ravonliksiz va ongli tarzda ta’minlashdagi strategik ahamiyati asoslab beriladi. Metodologiya. Tadqiqot metodologiyasi sifatida ijtimoiy-falsafiy tahlil, tizimli yondashuv, taqqoslama metod, mantiqiy umumlashtirish va normativhuquqiy tahlil usullaridan foydalanildi. Shuningdek, “yumshoq kuch” konsepsiyasi siyosiy madaniyat, fuqarolik ishtiroki va jamoatchilik fikri bilan o‘zaro bog‘liqlikda tahlil qilindi. Tahlil va natijalar. “Yumshoq kuch” zamonaviy siyosiy-falsafiy tafakkurda demokratik boshqaruvning muhim mexanizmlaridan biri sifatida talqin etiladi9. Uning mohiyati jamiyatni zo‘ravonlik yoki ma’muriy-majburiy vositalar orqali emas, balki axborot, madaniyat, ma’naviy qadriyatlar va ijtimoiy kommunikatsiya yordamida boshqarishga qaratilganligida namoyon bo‘ladi. Demokratik jamiyat sharoitida aynan shu omillar siyosiy barqarorlik, ijtimoiy ishonch va fuqarolik faolligining shakllanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. “Yumshoq kuch”ning demokratik jarayonlarga ta’siri, avvalo, siyosiy madaniyatning shakllanishi bilan bevosita bog‘liqdir. Demokratik siyosiy madaniyat fuqaroning davlat bilan munosabatida faollik, mas’uliyat va ongli ishtirokni nazarda tutadi. Fuqarolik jamiyatining yetukligi fuqarolarning siyosiy qarorlarni nafaqat qabul qiluvchi, balki ularni shakllantirishda ishtirok etuvchi subyekt sifatida namoyon bo‘lishi bilan belgilanadi. Bu jarayonda “yumshoq kuch” vositalari siyosiy ongni majburiy tartibda emas, balki ijtimoiy-axloqiy zamin asosida shakllantirish imkonini beradi. Demokratik boshqaruv tizimida fuqarolik ishtiroki saylovlarda qatnashish bilan cheklanmaydi. Fuqarolarning qarorlar qabul qilish jarayonida fikr bildirish imkoniyatiga ega bo‘lishi, jamoatchilik muhokamalarida faol qatnashishi, fuqarolik nazorati institutlari orqali davlat faoliyatini baholashi demokratik jarayonlarning muhim ko‘rsatkichlaridan hisoblanadi. “Yumshoq kuch” aynan Lukes S. Power: A Radical View. – London: Palgrave Macmillan, 2005. Lukes S. Power: A Radical View. – London: Palgrave Macmillan, 2005. 9 Nye J.S. Soft Power: The Means to Success in World Politics. – New York: PublicAffairs, 2004. 42 7 8

mana shu mexanizmlarni tabiiy va ongli tarzda faollashtirib, jamiyatda siyosiy befarqlikni kamaytiradi va fuqarolarning ijtimoiy mas’uliyatini oshiradi10. Demokratiyaning sifat mezonlaridan biri bo‘lgan shaffoflik ham “yumshoq kuch” bilan uzviy bog‘liqdir. Shaffoflik davlat va jamiyat o‘rtasidagi axborot almashuvining ochiqligi, qarorlar qabul qilish jarayonining tushunarli va izchil bo‘lishini anglatadi11. Axborot siyosatining ochiqligi, jamoatchilikka tushuntirish ishlari, davlat organlarining faol muloqoti va fuqarolarning axborotga erkin kirish imkoniyati demokratik tizimning barqaror ishlashini ta’minlaydi. Bu jarayonda “yumshoq kuch” axborot-madaniy mexanizm sifatida shaffoflikni kuchaytirib, davlatga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi. Davlat va jamiyat o‘rtasidagi ishonchli muloqot demokratik boshqaruvning asosiy poydevorlaridan biri hisoblanadi. “Yumshoq kuch” hokimiyatning ma’muriy ta’sirini emas, balki ma’naviy yetakchilik va ijtimoiy ishonchni ustuvor qo‘ygan holda, davlatni jamiyat ehtiyojlariga yaqinlashtiradi. Natijada fuqarolar davlatni begona kuch sifatida emas, balki ijtimoiy manfaatlarni ifodalovchi mas’ul subyekt sifatida qabul qila boshlaydi. Bu holat siyosiy legitimlikni mustahkamlab, demokratik boshqaruvning barqarorligini oshiradi12. “Yumshoq kuch”ning muhim yo‘nalishlaridan biri jamoatchilik fikrining shakllanishiga ko‘rsatadigan ta’siridir. Jamoatchilik fikri demokratik siyosiy tizimning ichki harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, u siyosiy qarorlarning ijtimoiy qabul qilinish darajasini belgilaydi. Jamoatchilik fikri shakllanishi ijtimoiy qadriyatlar tizimi, axborot maydoni va global madaniy-siyosiy ta’sirlar kabi o‘zaro bog‘liq manbalarga tayangan holda yuzaga keladi. “Yumshoq kuch” ushbu omillarni uyg‘unlashtirib, jamiyatda barqaror va konstruktiv jamoatchilik fikrining shakllanishiga xizmat qiladi. Axborot maydonining kengayishi sharoitida “yumshoq kuch”ning roli yanada ortmoqda. Ommaviy axborot vositalari, raqamli platformalar va ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatilayotgan axborot fuqarolarning siyosiy ongiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Axborotning haqqoniyligi, xolisligi va tushunarli bo‘lishi fuqarolarning siyosiy jarayonlarga ongli munosabatini shakllantiradi. Aksincha, manipulyativ va biryoqlama axborot jamiyatda ishonchsizlik va ijtimoiy beqarorlikni kuchaytirishi mumkin. Shu bois “yumshoq kuch” axborot siyosatini mas’uliyatli va qadriyatlarga tayangan holda olib borishni talab etadi. Zamonaviy O‘zbekiston sharoitida “yumshoq kuch” mexanizmlari davlatning ijtimoiy-siyosiy modernizatsiyasi bilan uzviy bog‘liq holda namoyon bo‘lmoqda. Ayniqsa, yoshlar siyosatida ushbu mexanizmlarning qo‘llanilishi fuqarolik ongini shakllantirish, milliy identitetni mustahkamlash va ijtimoiy faollikni oshirishga xizmat qilmoqda. Yoshlarning ta’lim, axborot va madaniy jarayonlarda faol ishtiroki demokratik jarayonlarning sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarilishiga zamin yaratmoqda.13 Habermas J. Between Facts and Norms. – Cambridge: MIT Press, 1996. Ismoilov B.S. Ochiq va ijtimoiy-huquqiy davlat asoslari. – Toshkent, 2020. 12 Easton D. A Systems Analysis of Political Life. – New York: Wiley, 1979. 13 Ismoilov B.S. Fuqarolik jamiyati va davlat munosabatlari. – T., 2019. 43 10 11