Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

MOTIVATSIYA, UNING TURLARI VA TIL O‘RGANISHDAGI AHAMIYATI Mamurjonova Gulzoda Erkinjonovna, UMFT, Xorijiy til va adabiyoti ta’lim yo‘nalishi 1-bosqich talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada xorijiy tillarni, xususan, ingliz tilini o‘rganishda motivatsiyaning psixologik va pedagogik ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda motivatsiyaning asosiy turlari – ichki (intrinsic) va tashqi (extrinsic), shuningdek, integrativ va instrumental motivatsiya turlarining o‘ziga xos xususiyatlari yoritib berilgan. Maqolada til o‘rganuvchining muvaffaqiyatga erishishida ijobiy munosabatning roli va o‘quv jarayonida motivatsiyani pasaytiruvchi omillarni bartaraf etish usullari ko‘rib chiqiladi. Xulosa qilib, o‘qituvchi va talabalar uchun o‘quv samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi amaliy tavsiyalar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: motivatsiya, ichki motivatsiya, tashqi motivatsiya, integrativ yondashuv, instrumental motivatsiya, til o‘rganish samaradorligi, o‘quvchi faolligi. Аннотация. В данной статье анализируется психологическое и педагогическое значение мотивации в изучении иностранных языков, в частности английского. В исследовании выделены основные типы мотивации – внутренняя и внешняя, а также особенности интегративной и инструментальной мотивации. Рассматривается роль позитивного отношения в успехе изучающего язык и методы устранения факторов, снижающих мотивацию в процессе обучения. В заключение предлагаются практические рекомендации для преподавателей и студентов по повышению эффективности обучения. Ключевые слова: мотивация, внутренняя мотивация, внешняя мотивация, интегративный подход, инструментальная мотивация, эффективность изучения языка, активность студента. Abstract. This article analyzes the psychological and pedagogical significance of motivation in learning foreign languages, in particular English. The study highlights the main types of motivation - intrinsic and extrinsic, as well as the specific features of integrative and instrumental motivation. The article examines the role of a positive attitude in the success of a language learner and methods for eliminating factors that reduce motivation in the learning process. In conclusion, practical recommendations are put forward for teachers and students to improve learning effectiveness. Keywords: motivation, intrinsic motivation, extrinsic motivation, integrative approach, instrumental motivation, language learning effectiveness, student activity. Kirish. Zamonaviy ta’limda til o‘qitish va o‘rganish sohasida muhim o‘zgarishlar ro‘y berdi. Endi e’tibor asosan o‘qituvchidan o‘quvchiga, o‘qitish jarayonidan o‘rganish natijalariga qaratilmoqda. Bu o‘zgarishlar o‘quvchilarni o‘qituvchilarga bo‘lgan bog‘liqlikdan ozod qilish va ularni mustaqil, o‘z-o‘zini boshqaruvchi qilishni maqsad qiladi. Bunday yondashuvda o‘quvchilarning faol ishtiroki, o‘quvchi markazlashgan metodlar, shuningdek o‘quvchilarning o‘z-o‘zini boshqarishi muhim ahamiyatga ega. [1] Til o‘rganishda muvaffaqiyatga erishish uchun o‘quvchilarning o‘rganish strategiyalarini qo‘llashlari talab qilinadi. Biroq, bu strategiyalarning samaradorligi ko‘p jihatdan o‘quvchilarning motivatsiya darajasiga bog‘liq. Motivatsiya – til o‘rganishning eng muhim omillaridan biri hisoblanadi. [2] Ushbu maqolada til o‘rganishda motivatsiyaning ahamiyati, uning turlari va ta’siri, shuningdek o‘qituvchilar uchun amaliy maslahatlar muhokama qilinadi. 64

Motivatsiya – ma’lum bir maqsadga erishish uchun harakat qilishga undovchi kuchdir.[3] Til o‘rganish kontekstida motivatsiya o‘quvchilarning ikkinchi tilni o‘rganishga qaratgan sa’y-harakatlarini anglatadi. Motivatsiyaning ikki asosiy tasnifi mavjud: ichki va tashqi motivatsiya. Ichki motivatsiya faoliyat o‘zi uchun, qiziqish va zavq olish uchun bajarishdir. Ichki motivatsiyaga ega bo‘lgan o‘quvchilar murakkab masalalarni hal qilishga intiladilar va xatolardan o‘rganadilar.[4] Tashqi motivatsiya esa maqsadga erishish vositasi sifatida, masalan, mukofot olish yoki jazodan qochish uchun harakat qilishdir.[5] Tashqi motivatsiya maktabda eng yaxshi baho olish yoki imtihondan o‘tish kabi tashqi rag‘batlar bilan bog‘liq. Shuningdek, Gardner va Lambert tomonidan kiritilgan integratsiyaviy va instrumental motivatsiya turlari ham muhim ahamiyatga ega. Integratsiyaviy motivatsiya tilni uning madaniyatiga kirish, o‘sha jamiyat a’zosi bo‘lish istagi bilan bog‘liq. Instrumental motivatsiya esa tilni ish, o‘qish yoki boshqa amaliy maqsadlar uchun o‘rganishni anglatadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ikkinchi tilni o‘rganishda integratsiyaviy motivatsiya ko‘proq samara beradi, ammo instrumental motivatsiya ham muhim rol o‘ynaydi. Motivatsiya til o‘rganishda barcha jihatlariga ta’sir o‘tkazadi: nutq, o‘qish, tushunish, yozish ko‘nikmalarini rivojlantirish, shuningdek o‘quvchilarning chet tillarida muloqot qilish qobiliyati va o‘rganish hajmi motivatsiya darajasiga bog‘liq. • Har bir o‘quvchining darajasini hisobga oling. Darslarni o‘quvchilarning bilim darajasi va ehtiyojlariga moslashtiring. Avvalo, har bir talabaning darajasini aniq anglash kerak. • Xato qilishdan qo‘rqmang. O‘quvchilarni uy vazifasini bajarmagani, talaffuz xatosi yoki savolga javob bera olmagani uchun ayblamang yoki haqorat qilmang. Xatolar – bu o‘rganishning tabiiy qismidir. • O‘quvchilarning shaxsiy va ijtimoiy o‘ziga xosligini tainting. O‘quvchilarning madaniy, ijtimoiy, iqtisodiy va hissiy o‘tmishlarini tushunish ularga yordam berishda muhimdir. • Mehribon va do‘stona munosabatda bo‘ling. Ayniqsa, boshlang‘ich bosqichdagi o‘quvchilar sezgir va himoyasiz bo‘ladi, ularga mehr va g‘amxo‘rlik ko‘rsatish motivatsiyani oshiradi. • Farqlarni qadrlang va solishtirmang. Har bir o‘quvchining o‘ziga xos qobiliyat va kamchiliklarini tan oling va ularni bir-biri bilan solishtirmang. • Qiziquvchanlik va motivatsiyani saqlang. Darslarni qiziqarli qiling, yangi materiallarni jalb qiling, o‘quvchilarning qiziquvchanligini uyg‘oting. • Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantiring. Til o‘rganish nafaqat grammatika va lug‘atni o‘zlashtirish, balki, ijtimoiy muloqot ko‘nikmalarini ham rivojlantirishni anglatadi. • Motivatsiya turlarini hisobga oling. O‘quvchilarning ichki, tashqi, integratsiyaviy yoki instrumental motivatsiyasini aniqlang va ularga mos ravishda yondashing. Mukofotlar (baholar,maqtov) va rag‘batlantirishlar samarali bo‘ladi, lekin ichki motivatsiyani rivojlantirishga harakat qiling. 65

• Sinfdagi atmosferani yaxshilang. Tashvishsiz, xavfsiz va qulay muhit muhit yarating. Boshlang‘ich savollar oson bo‘lsin, keyin murakkabroq savollar berilsin. • O‘quvchilarning har qanday muvaffaqiyatini qadrlang. Kichik yutuqlar ham e’tirof etilsin. Bu o‘quvchilarga ularning harakatlari qadrlanayotganini bildiradi. Til o‘rganishda motivatsiya hal qiluvchi omil hisoblanadi. O‘qituvchilar o‘quvchilarning motivatsiya turlarini va ularning shaxsiy xususiyatlarini tushunishlari, shuningdek motivatsiyani saqlash va oshirish uchun turli usullarni qo‘llashlari kerak. Yuqorida keltirilgan amaliy maslahatlar orqali o‘qituvchilar samarali va ijobiy o‘rganishdagi muvaffaqiyatini oshirishlari mumkin. Kelajakda motivatsiyaning boshqa omillari, masalan, texnologiyadan foydalanish, loyihalar asosida o‘qitish kabi usullarni o‘rganish foydali bo‘ladi. Foydaliamilgan adabiyotlar: 1. Lightbrown, P.M& Spada N (2001). Factors affecting second language learning. 2. Littlewood, W (1996). Autonomy: an aoutonomy and a framework. 3. Ryan, R.M.& Deci, E.L(2000). Intrinsic and extrinsic motivations: Classic definitions and new directions. 4. Pintrich, P.L. & Schunk, D.H. (1996). Motivation in education: Theory, research and applications. 5. Brewer, E.w., & Burgness, D.N. (2005). Professor’s role in motivating students to attend class. KASBIY JURNAL YURITISH JARAYONINI BOSHLASH Nizamova Madina Fayzulla qizi, UMFT, Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi 2-bosqich talabasi Annotatsiya. Kasbiy Rivojlanish (KR), umr davomida davom etadigan ta’lim bo‘lib, u umumiyga ham, individual xarakterga ham bo‘gliqdir. Kasbiy sohalarni saqlash uchun avvalo kasbiy rivojlanish eng muhimi hisoblanadi. Bundan tashqari, KR individual tajribaga ham kiradi, chunki bu aniq ish vazifalarni, shu bilan birga insoning ish muhiti, ijtimoiy va akademik atrofidagi bor resurslariga qarab farqalanadi. Maqolada Kasbiy Rivojlanish (KR) ehtiyojlari yani, insoning funksional imkoniyatlarini kengaytirish va turlicha hal qilish hamda KR uchun maxsus resurslar, tashqi va mahalliy muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: reflektiv amaliyot, kasbiy rivojlanish, o‘zini baholash, malaka oshirish, metod, karyera rejalashtirish. Аннотация. Профессиональное развитие (ПР) - это обучение на протяжении всей жизни, которое зависит как от общего, так и от индивидуального характера. Для сохранения профессиональных сфер прежде всего важным является профессиональное развитие. Кроме того, КР также относится к индивидуальному опыту, поскольку он варьируется в зависимости от конкретных рабочих задач, а также имеющихся у человека ресурсов в рабочей среде, социальной и академической среде. В статье обсуждаются потребности профессионального развития (ПР), то есть расширение функциональных возможностей человека и их разнообразное решение, а также специальные ресурсы для ПР, как внешние, так и местные. Ключевые слова: рефлексивная практика, профессиональное развитие, самооценка, повышение квалификации, метод, планирование карьеры. Abstract. Professional Development (PD) is a lifelong learning process that is both general and individual in nature. Professional development is of paramount importance for the 66

preservation of professional fields. Furthermore, CR also belongs to individual experience, as it varies depending on the specific work tasks, as well as the resources available in a person's working environment, social, and academic environment. The article discusses the needs of Professional Development (PD), i.e., the expansion of a person's functional capabilities and various solutions, as well as specific resources for PD, both external and local. Keywords: reflective practice, professional development, self-assessment, professional development, method, career planning. Kirish. Glaser, B.G tadqiqot va mutaxassislar uchun kasbiy jurnal yuritishning asosiy prinsiplarnini bayon qiladi: Uning fikriga ko‘ra, kasbiy jurnal bu faqatgina yozuv va kuzatuv emas, reflektiv amaliyot va professional tafakkur hisoblanadi. Tadqiqotchi jurnal orqali ko‘p shunaqa ishlarni tahlil qilishi, fikrlarni sistematik orqali yozib borishi va natijalarni mantiqan birlashtirish zarur. Jurnal yuritish tadqiqotchi bo‘lsin avval oldindan tayyorlangan nazariyaga moslashmasligi, datadan nazariya hosil qilish muhimdir. Har bir muhim bo‘lgan yozuv orqali o‘z ishini reflektiv tarzda baholaydi, xatolarini tushunib yetadi, professional ko‘nikmalarni rivojlantiradi ish jarayonini mantiq bilan tartibga soladi. Kasbiy rivojlanish jarayonida reflektiv amaliyot muhim o‘rin tutadi. Reflektiv amaliyot mutaxassisning o‘z ish tajribasi, qarorlari va harakatlarini tizimli tarzda tahlil qilishi, ulardan xulosalar chiqarib, professional va shaxsiy rivojlanishga erishish jarayonidir. Ushbu jarayon orqali inson o‘z faoliyatini chuqur o‘ylab, xatolarini tushunadi, yangi strategiyalar ishlab chiqadi va kelajakdagi ish jarayonini samarali tarzda yaxshilaydi. Reflektiv amaliyotning asosiy mohiyati bu faqat yozuv yoki kuzatuv emas, mutaxassisning tafakkur va fikr yuritish jarayonidir. Donald Schön (1983) o‘zining The Reflective Practitioner: How Professionals Think in Action asarida reflektiv amaliyotni ikki turga ajratadi “reflection-in-action’’ amaliyot davomida o‘z ishini tahlil qilish va o‘rganish, hamda “reflection-on-action’’ ish tugagach tajribalarni qayta ko‘rib chiqish va xulosalar chiqarish. Shu orqali mutaxassis har bir ish jarayonida o‘zining qarorlarini va xulq-atvorini takomillashtiradi, kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xatolardan qochadi. Schönning fikricha, kasbiy jurnal yuritish reflektiv amaliyotning eng samarali vositalaridan biridir. Jurnal orqali mutaxassis o‘z ish tajribalarini yozib boradi, ularni tahlil qiladi va natijalarni mantiqan bog‘laydi. Bu jarayon nafaqat yozuv orqali o‘rganish, balki professional tafakkur va malaka rivojlanishi uchun ham muhim hisoblanadi. Tadqiqotchi yoki talaba jurnal orqali o‘z fikrlarini tizimli tarzda yozadi, tajribalarini tahlil qiladi va kelajakdagi amaliy faoliyatni yaxshilash uchun asos yaratadi. Reflection-in-action Reflection-on-action Amaliyot davomida o‘z ishini tahlil Ish tugagach, tajribalarni qayta ko‘rib qilish va o‘rganish. Mutaxassis ishni chiqish va xulosalar chiqarish. bajarayotganda yuzaga kelgan Mutaxassis o‘tmishdagi ish tajribasini muammolarni aniqlaydi va darhol javob tahlil qiladi va kelajakdagi ish choralarini ishlab chiqadi. faoliyatini yaxshilash uchun yangi strategiyalar ishlab chiqadi. Ish jarayonida amalga oshadi. Ish tugagach amalga oshadi. 67

Professional jurnal yuritish jarayonini til aspektlari nuqtai nazaridan o‘rganish tizimli yondashuvni talab qiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi jurnal matnlarida leksik, grammatik, uslubiy va pragmatik komponentlarning qo‘llanilish usullarini aniqlash, ularning yozma nutqning aniqligi, mantiqiy izchilligi va rasmiy-uslubiy me’yorlarga mosligini baholashdan iborat. Ushbu jarayonda til vositalarining professional yozma nutqqa qo‘shgan hissasi hamda matnning samarali tashkil etilish omillari alohida e’tiborga olindi. Tadqiqotning metodik qismi bir nechta bosqichni o‘z ichiga oladi. Avvalo, professional jurnal matnlari yig‘ildi va ularning lingvistik tarkibi tahlil qilindi. Leksik birliklar, grammatik tuzilmalar, terminologiya, uslubiy vositalar va pragmatik jihatlar alohida ko‘rib chiqildi. Har bir til komponenti matn mazmuniga qo‘shgan hissasi va yozma nutqning sifatiga ta’siri jihatidan baholandi. Shu jarayonda noyob g‘oyalar ajratib olindi va ularni tahlil natijalariga kiritish orqali umumiy xulosalar shakllantirildi. Tahlil natijalari ko‘rsatdiki, grammatik tuzilmalar va terminologik birliklarning muntazam qo‘llanilishi matnning izchilligi va tushunarliligini oshiradi. Leksik birliklar va iboralarning aniqligi, shuningdek, uslubiy vositalarning mantiqiy ishlatilishi matnning professional ko‘rinishini belgilaydi va yozma nutq madaniyatini rivojlantirishga yordam beradi. Pragmatik jihatlar matndagi ma’lumotlarning kontekstga mosligi, aniq ifodalanishi va o‘quvchining tushunishini oshirishga qaratilgan jurnal matnining samaradorligi va o‘qilish sifatini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Tahlil davomida aniqlangan xulosalar shuni ko‘rsatadiki, har bir lingvistik komponentning professional matnda qo‘llanilishi bir-biriga bog‘liq bo‘lib, ularning integratsiyasi yozma nutqning izchilligi va aniqligini ta’minlaydi. Shu bilan birga, tilning leksik, grammatik, uslubiy va pragmatik imkoniyatlarini hisobga olgan holda matnni shakllantirish professional jurnal yuritish jarayonida sifatli va samarali yozma nutqni ta’minlash imkonini beradi. Tilning har bir komponenti matnga izchillik, mantiqiy bog‘liqlik va rasmiy-uslubiy moslik kiritishda muhim rol o‘ynaydi. Bu esa jurnal matnlarining sifatini oshirish, ularni ilmiy me’yorlarga moslashtirish va o‘quvchi tomonidan tushunilishini yaxshilash imkonini beradi. Bizga muhim jihati karyera rejalashtirishning asosiy tarkibiy qismlaridan biri o‘zini baholashdir. Bu bosqichda shaxs o‘zining kuchli va zaif tomonlari, qiziqishlari, qobiliyatlari hamda shaxsiy qadriyatlarini aniqlaydi. O‘zini chuqur anglash kelajakda tanlanadigan kasb yoki lavozimning shaxsga mos bo‘lishini ta’minlaydi. O‘quvchilar o‘zini kelajagi va har bir yosh avlod yetakchi bo‘lishlari uchun aynan karyera, kasbiy rivojlantirish oldindan, o‘zini baholashni bilishi, malaka oshirishi va metodni qo‘llashlari eng muhim omillardan biridir. Metodika va tahlil bo‘limida professional jurnal matnlarining leksik, grammatik, uslubiy va pragmatik jihatlari o‘rganildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, til vositalarining o‘rinli va izchil qo‘llanilishi yozma nutqning aniqligi, mantiqiy izchilligi hamda rasmiy-uslubiy me’yorlarga mosligini ta’minlaydi. Lingvistik komponentlarning integratsiyalashuvi jurnal matnlarining sifatini oshirishga, ularni ilmiy jihatdan puxta va o‘quvchi uchun tushunarli qilishga xizmat qiladi. Kasbiy jurnal yuritish reflektiv ta’lim, malaka oshirish va karyera 68

rejalashtirishning samarali vositasi bo‘lib, talaba va mutaxassislarning kasbiy o‘sishida muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Junlin Pan, Karen Hovde (2022) Northern Illinois University Unitet States. Resources, and Administrative Support 2(1), 1-2. http://www.icle.us/cliej/cl29PH.pdg 2. Glaser B.G, Adam Hughes, Wilfred McSherry “Theoretical sensitivity and reflexivity in grounded theory’’ (1978). 3. Donald A. Schon “The Reflective Practitioner’’ (1983), The Structure of Reflection-inActio 128 pg, The Art of Managing: Reflection-in-Action Within an Organizational Learning System. 4. Tuijin Jishu “Journal of Propulsion Technology’’ (2024), 46(2). KONTENTGA ASOSLANGAN KO‘RSATMA ASOSIDA BOPSHLANG‘ICH MAKTABLARDA INGLIZ TILINI O‘QITISH MEXANIZMLARI Saparbayev Sharyar Medetbaevich, UMFT, Xorijiy til va adabiyoti ta’lim yo‘nalishi 1-bosqich talabasi, E-mail: sharyarsaparbaev06@gmail.com Annotatsiya. Boshlang‘ich maktab darajasida ingliz tilini o‘rgatish O‘zbekiston kabi mamlakatlarda qiyin. Ko‘pgina muassasalarda bolalar bu tilni haftada atigi bir soat, eng yaxshi holatda esa 3 soat o‘rganadilar. Davlat maktablarining aksariyatida ingliz tiliga oid materiallar yetarli emas. Talabalar bilan ishlash uchun tasarruf; shuning uchun ingliz tili o‘qituvchisining vazifasi qiyin. Kalit so‘zlar O‘zlashtirish, mazmunga asoslangan ta'lim, o‘rganish, materiallarni loyihalash, muammolarni hal qilish. Аннотация. Преподавание английского языка в начальной школе в таких странах, как Узбекистан, представляет собой сложную задачу. Во многих учебных заведениях дети изучают язык всего один час в неделю, а в лучшем случае — три часа. В большинстве государственных школ недостаточно учебных материалов по английскому языку. Работа с учениками сложна, следовательно, сложна и задача учителя английского языка. Ключевые слова: усвоение, предметно-ориентированное обучение, обучение, разработка учебных материалов, решение проблем. Abstract. Teaching English at the primary school level is difficult in countries like Uzbekistan. In many institutions, children learn the language for only one hour a week, and at best, 3 hours. Most public schools do not have enough English language materials. The task of working with students is difficult; therefore, the task of the English teacher is difficult. Keywords: Acquisition, content-based learning, learning, materials design, problem solving. Kirish. O‘zbekistonda zamonaviy til ta’limining maqsadi oddiy grammatika qoidalaridan tashqariga chiqish va o‘quvchilarga real dunyoda muloqot qilish uchun ingliz tilidan foydalanish imkonini berishdir. Buni haqiqatga aylantirish uchun, ayniqsa, boshlang‘ich maktablarda, ta’lim tizimi Kontentga asoslangan o‘qitishni tobora ko‘proq qabul qilmoqda. Ushbu yondashuv bolalarga fan yoki geografiya kabi qiziqarli fanlarni o‘rganish orqali ingliz tilini o‘rganish imkonini beradi, bu tilni yodlash uchun boshqa mavzu emas, balki kashfiyot vositasiga aylantiradi. Nima uchun bu yosh o‘quvchilar uchun ishlaydi: 8 yoshdan 10 69

yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘ziga xos rivojlanish bosqichida bo‘lib, ular o‘zaro ta’sir va qiziqish orqali eng yaxshi o‘rganadilar. CBI tabiiy ravishda bilimlarni qanday qo‘lga kiritishiga juda mos keladi. Ingliz tilini o‘quvchilar o‘z ona tilida allaqachon biladigan mavzular bilan bog‘lash orqali, masalan, “Suv”, “Hasharotlar” yoki “Inson tanasi” – ular yangi matn va mashqlarni osongina tushunishlari mumkin. Til majburiy emas, mazmunli muloqot va real hayot vazifalari orqali tabiiy ravishda tushuniladi.[1] Yuqori motivatsiya, o‘quvchilar muammolarni hal qilishda yoki o‘yinlar va loyihalar kabi “amaliy” mashg‘ulotlarda qatnashish uchun ingliz tilidan foydalanganda o‘zlarini yanada faol his qilishadi. O‘zbekiston davlat maktablarida CBI muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun o‘qituvchining roli juda muhim. O‘qituvchilar immersiv muhit yaratish uchun dars davomida maqsadli tildan foydalanishlari kerak. Mazmunni tushunish, ingliz tilida aniq tushuntirishlar berish uchun o‘qituvchilar o‘zlari o‘rgatayotgan fanlar biologiya yoki san'at bo‘ladimi - yaxshi bilishlari kerak. Ijobiy atmosferani yaratish, sinflar qulay va bo‘shashgan bo‘lishi kerak, bu bolalarni xato qilishdan qo‘rqmasdan cheklangan til resurslaridan ijodiy foydalanishga undaydi. Baholashga yangi yondashuv: An'anaviy yuqori bosimli imtihonlar o‘rniga, CBI doimiy baholashni rag‘batlantiradi. Masalan: Portfolio: O‘quvchilar butun davr mobaynida o‘z ishlarini to‘plashlari va sinfdoshlariga taqdim etishlari mumkin, bu esa mag‘rurlik tuyg‘usini va o‘qishni davom ettirish istagini uyg‘otadi. Vazifaga asoslangan baholash: O‘qituvchilar o‘quvchilarning vazifani bajarishda, masalan, devor qog‘ozini tushuntirish yoki oddiy reklama loyihalashda tildan qanchalik to‘g‘ri foydalanishlarini kuzatadilar. O‘zbekistonda til o‘qitishning kommunikativ usuliga o‘tish milliy taraqqiyotning markaziy tayanchi hisoblanadi. Hozirgi vaqtda ta'lim talabalarga ingliz tilidan (L2) turli ijtimoiy va professional vaziyatlarda o‘zaro ta'sir qilish uchun funktsional vosita sifatida foydalanish imkonini beradi.[2] Bu malakaga erishish, ayniqsa, davlat sektorida o‘qituvchilar uchun jiddiy muammo bo‘lsada, hozirda bu qat’iy qonunchilik bazasi va umummilliy islohotlar bilan qo‘llab-quvvatlanmoqda. O‘zbekistonda ingliz tilining huquqiy asoslari: Milliy qoidalar ingliz tilini o‘qitishni majburiy va yuqori darajali qilib qo‘ydi. Ushbu o‘zgarishni boshqaradigan eng muhim qonunlar quyidagilardan iborat: Prezidentning PQ1875-son qarori (2012-yil), Ushbu muhim nizomda chet tillarni erta o‘zlashtirish uzoq muddatli muvaffaqiyatning kaliti ekanligini e’tirof etgan holda respublikadagi barcha maktablarda 1-sinfdan boshlab o‘qitilishi belgilandi. Prezidentning PQ-5117-son qarori (2021-yil), Ushbu farmon bilan Chet tillarni o‘rganishga ko‘maklashish agentligi tashkil etildi va ingliz tili ustuvor yo‘nalish sifatida belgilandi. U barcha ta'lim darajalari uchun milliy mezon sifatida tillar bo‘yicha umumiy Evropa ma'lumotnomasini (CEFR) rasman qabul qildi. “O‘zbekiston 2030” strategiyasi, Ushbu milliy rejada barcha maktab bitiruvchilarining kamida ikkita chet tilini mukammal bilishi, ingliz tili esa mamlakatning global raqobatbardoshligini ta’minlashga asosiy e’tiborni qaratish kabi ulkan maqsadni qo‘ygan. 70

Bolalarga, ayniqsa 8 yoshdan 10 yoshgacha (2-4-sinflar) ingliz tilini o‘rgatish murakkab vazifa bo‘lib qolmoqda. O‘zbekiston davlat maktablarida o‘qituvchilar sinflarning kattaligi va sinfdan tashqarida ingliz tilini cheklangan darajada bilish kabi muammolarga duch kelishadi. Milliy standartlarga ko‘ra, maqsad o‘quvchilarning boshlang‘ich maktabda A1/A2 darajasiga etib, o‘rta ta'limning oxirigacha B1 darajasiga o‘tishlaridir. Ushbu to‘siqlarni engib o‘tish uchun maktablar ingliz tili nafaqat “mavzu”, balki sinfning o‘zi ham bo‘lgan immersiv muhitlarni yaratishga da’vat etiladi. Xalqaro hamkorlar (masalan, Britaniya Kengashi) bilan ishlab chiqilgan ushbu oʻquv dasturi zamonaviy darsliklardan foydalanadi va asosiy eʼtibor “Qoʻyish mumkin” iboralariga qaratilgan boʻlib, talabalardan grammatik bilimlarni emas, balki real dunyo muloqotini koʻrsatishni talab qiladi. O‘qituvchilarni rag‘batlantirish: malakaning C1 darajasiga erishgan o‘qituvchilarga 50% ish haqi bonusi beriladi, bu sinf rahbariyati tilni samarali modellashtirish uchun zarur bo‘lgan kommunikativ ko‘nikmalarga ega bo‘lishini ta’minlaydi.[3] O‘zbekistondagi asosiy strategiya CLIL (Content and Language Integrated Learning) nomi bilan ham tanilgan Kontentga asoslangan o‘qitishni qo‘llashdir. Ingliz tilidan fan, geografiya yoki kundalik maktab hayotiga oid mavzularni o‘rgatishda o‘qituvchilar o‘quvchilarni “haqiqatga yaqin” vazifalarda tildan foydalanishga undashi mumkin.[4] O‘zbekistonda olib borilayotgan tadqiqotlar va tajriba loyihalari shuni ko‘rsatadiki, ingliz tili yangi ma’lumotlarni kashf qilish vositasiga aylanganda – shunchaki yodlash kerak bo‘lgan so‘zlar ro‘yxati emas – talabalar faolroq bo‘lishadi. Ushbu yondashuv bolalarga o‘zlarining dars vaqtining ko‘p qismida ingliz tilida muloqot qilish imkonini beradi, bu esa haqiqiy dunyoda ijtimoiy o‘zaro munosabatlar uchun zarur bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. Cummins, J. (1981). Effects of kindergarten experience on academic progress in French immersion programs. 2. Halliwell, S. (1998). Teaching English in the Primary Classroom. Longman. 3. Krashen, S. (1985). The input hypothesis: Issues and Implications. 4. Mitchell, R. & Myles, F. (2004). Second language learning theories. Hodder Arnold. EFL TALABALARINING GAPIRISH KO‘NIKMALARI VA MOTIVATSIYASINI OSHIRISH: MUAMMOGA ASOSLANGAN ARALASH (GIBRID) TA’LIM YONDASHUVI Tursunboyeva Aziza Shomurod qizi, UMFT, Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi 2-bosqich talabasi Annotatsiya. Mazkur tadqiqot EFL (English as a Foreign Language) talabalarining gapirish ko‘nikmalari va o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasini oshirishda muammoga asoslangan aralash (gibrid) ta’lim yondashuvining samaradorligini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqot jarayonida an’anaviy sinf mashg‘ulotlari onlayn ta’lim elementlari bilan uyg‘unlashtirilib, muammoli vaziyatlarga asoslangan topshiriqlar orqali talabalarning faol ishtiroki ta’minlandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, muammoga asoslangan gibrid ta’lim talabalarning og‘zaki nutq faolligini oshirish, muloqotda erkinlikni rivojlantirish hamda ichki motivatsiyasini kuchaytirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. 71

Kalit so‘zlar: EFL talabalari, gapirish ko‘nikmalari, motivatsiya, muammoga asoslangan ta’lim, aralash (gibrid) ta’lim, interaktiv metodlar, og‘zaki nutq, talabaga yo‘naltirilgan ta’lim. Аннотация. Данное исследование направлено на изучение эффективности проблемно-ориентированного смешанного (гибридного) образовательного подхода в повышении разговорных навыков и мотивации к обучению студентов EFL (English as a Foreign Language). В процессе исследования традиционные классные занятия были сочетаны с элементами онлайн-обучения, а активное участие студентов обеспечивалось посредством заданий, основанных на проблемных ситуациях. Результаты показали, что гибридное обучение, основанное на проблеме, служит важным фактором повышения устной речевой активности студентов, развития свободы общения и усиления их внутренней мотивации. Ключевые слова: студенты EFL, речевые навыки, мотивация, проблемноориентированное обучение, смешанное (гибридное) обучение, интерактивные методы, устная речь, студентоориентированное обучение. Abstract. This study aims to study the effectiveness of a problem-based blended (hybrid) learning approach in enhancing the speaking skills and learning motivation of EFL (English as a Foreign Language) students. In the course of the study, traditional classroom sessions were combined with elements of online learning, and active student participation was ensured through tasks based on problem situations. The results showed that problembased hybrid education serves as an important factor in increasing students' oral speech activity, developing freedom in communication, and strengthening their internal motivation. Keywords: EFL students, speaking skills, motivation, problem-based learning, blended (hybrid) learning, interactive methods, oral speech, student-centered learning. Kirish. Speaking (gapirish ko‘nikmasi) – EFL ta’lim dasturlarida eng muhim ko‘nikmalardan biridir.[1] Bu ko‘nikma talabaga o‘z fikrlarini to‘g‘ri yetqazish va odamlar bilan samarali muloqot qila olish imkonini beradi. Gapirish – til o‘rganilganining eng asosiy belgilaridan biri hisoblanadi. Shuunga qaramay, ko‘plab o‘rganuvchilar ingliz tilida gapirishda qiyinchilikka duch keladi. Speaking (gapirish) eng murakkab ko‘nikma hisoblanadi, chunki u oldindan tayyorgarliklarsiz amalga oshadi va ko‘pincha an’anaviy, yodlashga asoslangan metodlar bilan rivojlanmaydi.[2] Bunday darslarda talabalar ko‘pincha tinglovchi bo‘lishadi, bu esa ularning aktivligini yoqotadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, gapirish malakasini rivojlantirish uchun talaba dars jarayonida faol ishtirok etishi kerak va uni qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratilishi muhim hisoblanadi. So‘nggi yillarda ta’limda talabalarni darsga faol jalb qiladigan usullar keng qo‘llanila boshladi. Jumladan, loyiha asosida o‘qitish, vazifa asosida o‘qitish, hamkorlikda o‘qitish va muammoga asoslangan ta’lim (PBL) shular jumlasidandir. Bu yondashuvlar yodlashga va o‘qituvchi-markazli dars usullariga qarshi ishlab chiqilgan. Ushbu tadqiqotda asosiy e’tibor PBL yondashuviga qaratiladi, chunki bu usul EFL talabalari uchun juda qulay va samarali hisoblanadi. PBL orqali talabalar birgalikda ishlaydilar, muloqot qiladilar va real hayotga yaqin muammolarni hal qiladilar. Talaba va o‘qituvchi roli PBLda – talaba markazli yondashuv bo‘lib, bunda talaba o‘zi o‘qishini boshqaradi, o‘qituvchi esa faqat yo‘naltiruvchi rolini bajaradi. Ustoz ushbu ishlarni qiladilar: talabalarga model ko‘rsatish orqali yordam berish, talabalar PBLning turli bosqichlarida muvaffaqiyatli rivojlana olishi uchun yetarli 72

yo‘riq berish, talabalarni kuzatib boorish, talabalar mantiqiy va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini ishlatishga undash. Biroq, o‘qituvchilar PBLni amalga oshirishda ikki asosiy qiyinchilikka duch keladilar: muammolarni ishlab chiqish qiyin, sababi ular talabaning qiziqishi, tafakkuri va real hayot bilan bog‘liq bo‘lishi kerak va muammoni yechishda talabalarning asosiy tili, ya’ni ingliz tilidan foydalanish uchun yetarli baza bo‘lishi kerak. Aks holda, talabalar tushkunlikka tushadi va motivatsiya yo‘qoladi. Talabalarni motivatsiyasini oshirish uchun PBLda – ularga ko‘proq tanlov, mustaqillik va o‘zini boshqarish imkonini berib, ularni ruhlantirishga yordam beradi. Masalan, Mossuto 2009-yilda o‘tqizgan tadqiqoti shuni ko‘rsatadiki, PBL orqali o‘quvchilar guruhlarda interaktiv ishlasa va vazifalar ochiq bo‘lsa, ularning fikrlash jarayoni faollashadi va o‘qishga ko‘proq qiziqish ortadi.[4] Razzak Bahrayndagi ta’lim psixologiyasi kursida PBLni sinab ko‘rdi, maqsadi talabalarning motivatsiyasiz bo‘lishiga nima sabab bo‘lishini aniqlash edi. U talabalarning gurh taqdimotlarini kuzatdi vas hu natijaga keldi, talabalarga PBL yoqdi va o‘quv natijalari yaxshilandi.[5] PBL yordamida so‘zlashuv ko‘nikmalarini rivojlantirish – EFL sinflarda bir qancha tadqiqotlar PBL yondashuvining so‘zlashuv ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi samaradorligini o‘rganishga qaratilgan. Ahlfeldt PBL va an’anaviy o‘qitish yondashuvlarini solishtirdi va shu natijaga keldi: PBL usuli talabalarning nutq tayyorlashida an’anaviy sinfdagi talabalar bilan solishtirganda samaraliroq bo‘lgan.[6] Tadqiqotlarda so‘zlashuv kursini o‘qitishda PBL yondoshuvini qo‘llanilishini asosiy ikki maqsadi bore di: birinchisi, EFL talabalarning so‘zlashuv ko‘nikmalarini yaxshilash, ikkinchisi esa ularga ingliz tilini o‘rganishga motivatsiya berish. Tadqiqotning eng asosiy maqsadi motivatsiya bilan talabalarning so‘zlashuv ko‘nikmalarining rivojlanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish edi. Bundan tashqari, o‘qituvchilar va talabalarning PBL yondashuviga bo‘lgan qarashlarini o‘rganish ham muhim bo‘lib, bu tadqiqotning uchinchi maqsadini tashkil qiladi. Aralash metod yondashuvi – tadqiqotlarda foydalanilgan aralash metod, ya’ni sifat va miqdoriy usullar birlashtirilib, tadqiqot natijalari tasdiqlangan. Tanlangan guruhlar uchun pre-test va post-test o‘tkazilgan. Keyin natijalar statistik tahlil qilinib, sifat metodiga o‘tkazildi. Aralash metodni qo‘llash sababi - bu Teddlie va Tashakkori tavsiyalariga muvofiq, ikki usulni bir vaqtning o‘zida ishlatish aniqroq natijalarni beradi. Qisqacha aytganda, birinchi bosqich miqdoriy bosqich bo‘lib, unda talabalarning so‘zlashuv ko‘nikmasi va ingliz tilini o‘rganishga motivatsiyasi o‘rganilib chiqqan. Keying bosqich bo‘lsa sifat bosqichi, u individual intervyular va sinf kuzatuvlari orqali ma’lumot to‘plashga qaratilgan bo‘lib, bu PBL yondashuvining foydaliligi va o‘qituvchilarning qarashlarini aniqlashga yordam bergan. So‘zlashuv ko‘nikmalari tekshirish tadqiqotlari o‘tkazildi va tajriba so‘nggida, TSP testi (Speaking Proficieny Test) tanlangan guruhlar ustida o‘tkazildi, bu tadqiqotning birinchi gipotezasini tekshirish uchun qilindi. Bu gipoteza ustida shunday taxmin qilingan edi: tajriba guruhi va nazorat guruhi 73

o‘rtasida TSP natijalarida sezilarli farq bo‘ladi va farq tajriba guruhi foydasiga bo‘ladi. TSP post-test natijalarini solishtirish uchun independent-samples t-test ishlatildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, tajriba guruhi (M = 13.06, SD = 0.691) va nazorat guruhi (M = 6.80, SD = 0.961) o‘rtasida statistik jihatdan sezilarli farq mavjud; t(58) = 28.985, p = 0.01. Bu natijalardan shunday xulosaga kelish mumkinki, H-PBL yondashuvi talabalarning so‘zlashuv ko‘nikmalarini yaxshilashga ijobiy ta’sir qilgan va ikki guruh o‘rtasidagi farq aynan PBL usulining qo‘llanilishidan kelib chiqqan. Talabalarning motivatsiya so‘rovi natijalari shuni ko‘rsatadiki, tajriba guruhi talabalari nazorat guruhiga nisbatan ancha motivatsiyalangan edi. Bu tadqiqotning ikkinchi gipotezasini tasdiqladi, ya’ni, SMQ post-test natijalarida tajriba guruhi va nazorat guruhi o‘rtasida statistik jihatdan sezilarli farq bo‘lib, farq tajriba guruhi foydasiga. SMQ post-test natijalarini solishtirish uchun independent-samples t-test ishlatildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, tajriba guruhi (M = 86.70, SD = 4.77) va nazorat guruhi (M = 33.30, SD = 4.77) o‘rtasida statistik jihatdan sezilarli farq mavjud; t(58) = 43.34, p = 0.01. Bu natijalar shuni bildiradiki, PBL yondashuvi talabalarning motivatsiyasini oshirishga ijobiy ta’sir qilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, H-PBL yondashuvi so‘zlashuv kursida samarali bo‘lgan. Talabalar oldindan tayyorlanmasdan muammolarni hal qilish orqali mustaqil ishlash, guruhda ishlash va o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirgan. Shu bilan birga, talabalarda motivatsiyasi oshgan va ular o‘z o‘qishlariga mas’uliyat bilan yondashgan. Tadqiqot davomida duch kelingan qiyinchilik – talabalarni faol ishlashga undash va o‘qituvchining rolini mentorga aylantirish hisoblanadi. Ammo, astasekin muvaffaqiyatga erishilgan. Kelajakda H-PBL boshqa ko‘nikmalarda ham, masalan o‘qish, yozish, grammatika) sinab ko‘rilishi mumkin. O‘qituvchilarni tayyorlash uchun seminarlar va malaka oshirish dasturlari tavsiya etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Glover, P. (2011). Using CEFR level descriptors to raise university students' awareness of speaking skills. Language Awareness, 20(2), 121-133, DOI: 10.1080/09658416.2011.555556 2. Shabani, M. (2013). The effect of background knowledge on speaking ability of Iranian EFL learners. Language, 1(1), 25-33 3. Taber, K. (2000). Chemistry lessons for universities? A review of constructivist ideas. University Chemistry Education, 4(2), 63-72. 4. Mossuto, M. (2009). Problem-based learning: Student engagement, learning and contextualized problem-solving. Occasional Paper. ERIC Reproduction Center ED No. 507339 5. Razzak, N. (2012). Problem-based learning in the educational psychology classroom: Bahraini teacher candidates’ experience. International Journal of Teaching and Learning in Higher Education, 24(2), 134-143 6. Ahlfeldt, S. (2003). Problem-based learning in the public speaking classroom. Ph.D. dissertation, North Dakota State University. 74

XORIJIY TILLARNI O‘QITISH JARAYONIDA IJTIMOIY PSIXOLOGIK KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISH Tursunboyeva Aziza Shomurod qizi, UMFT Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi 2-bosqich talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada chet tillarini o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning ijtimoiypsixologik kompetensiyalarini rivojlantirishning mazmuni, ahamiyati va metodlari tahlil qilinadi. Chet tili darslari kommunikativ faoliyatga asoslanganligi sababli, ularda muloqot madaniyati, hamkorlik, empatiya, ijtimoiy moslashuv, emotsional intellekt va o‘zini boshqarish kabi kompetensiyalar samarali shakllanishi ko‘rsatib beriladi. Maqolada kommunikativ metod, rolli o‘yinlar, juftlik va guruhli ish, loyihalar, debat va autentik materiallar yordamida o‘quvchilarning ijtimoiy-psixologik rivojlanishiga erishish yo‘llari yoritiladi. Yakunda chet tillari ta’limida ijtimoiy-psixologik kompetensiyalarni mustahkamlashning ahamiyati, natijalari va istiqbollari xulosalanadi. Kalit so‘zlar. Chet tili o‘qitish, ijtimoiy kompetensiya, psixologik kompetensiya, kommunikativ metod, muloqot, hamkorlik, rolli o‘yinlar, emotsional intellekt, juftlik ishi, guruhli ish, kompetensiyaviy yondashuv. Аннотация. В данной статье анализируются содержание, значение и методы развития социально-психологических компетенций учащихся в процессе обучения иностранным языкам. Поскольку уроки иностранного языка основаны на коммуникативной деятельности, в них эффективно формируются такие компетенции, как культура общения, сотрудничество, эмпатия, социальная адаптация, эмоциональный интеллект и самоконтроль. В статье освещаются пути достижения социальнопсихологического развития учащихся с помощью коммуникативного метода, ролевых игр, работы в парах и группах, проектов, дебатов и аутентичных материалов. В заключение обобщаются значение, результаты и перспективы укрепления социально-психологических компетенций в обучении иностранным языкам. Ключевые слова. Преподавание иностранного языка, социальная компетенция, психологическая компетенция, коммуникативный метод, общение, сотрудничество, ролевые игры, эмоциональный интеллект, парная работа, групповая работа, компетентностный подход. Abstract. This article analyzes the content, significance, and methods of developing students' socio-psychological competencies in the process of teaching foreign languages. Since foreign language lessons are based on communicative activity, they demonstrate the effective formation of competencies such as communication culture, cooperation, empathy, social adaptation, emotional intelligence, and self-management. The article highlights ways to achieve the socio-psychological development of students through communicative methods, role-playing games, pair and group work, projects, debates, and authentic materials. In conclusion, the significance, results, and prospects of strengthening socio-psychological competencies in foreign language education are summarized. Keywords. Foreign language teaching, social competence, psychological competence, communicative method, communication, cooperation, role-playing games, emotional intelligence, pair work, group work, competency-based approach. Kirish. Bugungi kunda global ta’lim tizimida chet tillarini o‘qitish faqatgina grammatikani bilish emas, balki o‘quvchilarning ijtimoiy va psixologik kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan. Kommunikativ yondashuv asosida qurilgan chet tili darslari (CLT) o‘quvchilarni muloqot madaniyati, hamkorlik, ijtimoiy moslashuv, jamoaviy ishlash va empatiya ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. [1] 21-asr kompetensiyalarini rivojlantirish bo‘yicha xalqaro standardlar masalan, TESOL yoki CELTA, chet tili 75

darslarida ijtimoiy-psixologik kompetensiyalarni dolzarbligini ko‘rsatadi. O‘zbekiston ta’lim tizimida kompetensiyaviy yondashuv chet tillarini samarali o‘qitishda va ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirishda dolzarb vazifa kasb etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jamoaviy ishlash, rolli o‘yinlar, autentik materiallar, juft bo‘lib ishlash va real muloqot vaziyatlari o‘quvchilarda umumiy ijtimoiy moslashuv, hamkorlik va emotsional intellektni sezarli darajada rivojlantiradi. [2] Shuning uchun, chet tillari ta’lim tizimida ijtimoiy-psixologik kompetensiyalarni oshirish hozirgi global va zamonaviy ta’lim jarayonining muhim va ajralmas qismi hisoblanadi. Chet tilini o‘qitish asosan kommunikativ faoliyatga asoslangan bo‘lib, bu faoliyat o‘quvchilarga tilni amalda tezroq va samaraliroq qo‘llash, muloqot madaniyati va ijtimoiy-psixologik kompetensiyalarini oshirishga yordam beradi. Chet tili darslari muloqot muhiti yaratishga qaratilgan va ularning har biri o‘quvchida qaysidir ko‘nikmani rivojlantiradi.[3] Masalan, rolli o‘yinlar bolaning kreativligini, debatlar va simulyatsiya mashqlari o‘quvchini o‘z fikrini ochiq aytishi, jamoaviy vazifalar boshqalarni tinglash va o‘zaro hamkorlikni qurish imkonini beradi. Shu bilan birga, til faqat grammatik qoidalarni emas, balki madaniyatni ham o‘rgatadi, shuning uchun madaniyatlararo kompetensiyani shakllantirish muhim ahamiyatga ega; bu o‘quvchilarda empatiya, hamkorlik va ijtimoiy moslashuvni oshiradi.[4] Shu sababdan,, chet tili darslari o‘quvchilarni ham psixologik ham ijtimoiy rivojlanishi uchun eng samarali maydon bo‘lib, til o‘qitish jarayonida ularning muloqot madaniyati, emotsional intellekti va madaniyatlararo habardorligi shakllanadi. Chet tillari darslarida ijtimoiy va psixologik kompetensiyalarni rivojlantirish o‘quvchilarning nafaqat samarali muloqot qilish ko‘nikmalarini, balki hamkorlik va madaniyatlararo xabardorligini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Juftlik va guruh ishlari o‘quvchilarni bir-biri bilan faol hamkorlik qilishga undaydi, bu esa tinglash, fikr almashish va jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. [5] Debat va munozara mashqlari esa o‘quvchilarda o‘z fikrini mantiqan ifoda etish, argument keltirish va boshqalarni tinglash ko‘nikmalarini shakllantiradi. [6] Shu bilan birga, muloqot madaniyati va tinglash madaniyati kompetensiyalarning ajralmas qismi bo‘lib, ular o‘quvchilarga samimiy va samarali suhbat qurish imkonini beradi. Empatiya va madaniyatlararo xabardorlik o‘quvchilarda boshqa madaniyatlar, millatlar va fikrlarni hurmat qilishni o‘rgatadi, madaniyatlararo muloqotga moslashish va hamkorlikni rivojlantiradi. Shu sababdan bemalol ayta olamiz-ki, chet tillari darslari ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirish uchun eng samarali yo‘l bo‘lib, o‘quvchilar bu orqali muloqot madaniyati, hamkorlik ko‘nikmalari va madaniyatlararo tushuunchani samarali shakllantiradi. Chet tillarini o‘qitish o‘quvchilarning psixologik kompetensiyalarini rivojlantirishda muhim ro‘l o‘ynaydi, ayniqsa o‘ziga bo‘lgan ishonch, emotsional barqarorlik va o‘zini boshqarish kabi ko‘nikmalarni rivojlantirishda samarali yo‘l hisoblanadi. O‘quvchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirish muloqotga kirishish, xatolardan qo‘rqmaslik, fikrini ochiq va aniq bildirish va ijtimoiy faollikni oshirishga yordam beradi. Krashen (1982) izohlaganidek xatodan qo‘rqishni kamaytirish (affective filter) o‘quvchi o‘zini xavfsiz, qo‘llab76

quvvatlangan his qilganida til o‘rganish jarayoni ancha samarali o‘tadi. Stressni boshqarish, emotsional intellektni rivojlantirish va o‘z emotsiyalarini tartibga solish ko‘nikmalari o‘quvchilarning muloqotga kirishish, guruh bilan ishlash va yangi tilni qabul qilish jarayoniga bevosita ta’sir qiladi. [7] Refleksiya va o‘zini baholash esa o‘quvchilarga o‘z yutuqlarini tahlil qilish, o‘qish strategiyalarini tanlash hamda o‘zini rivojlantirish bo‘yicha ongli qarorlar qabul qilish imkonini beradi. [8] Shu tarzda, chet tili darslari faqatgina lingvistik bilimlarni emas, balki o‘quvchilarning psixologik jihatdan yetuk, barqaror va o‘ziga ishongan shaxs sifatida rivojlanishlarida muhim ahamiyat kasb etadi. Chet tillarini o‘qitishda ijtimoiy-psixologik kompetensiyalarni rivojlantirish metod va texnologiyalarga bog‘liq. Masalan, Kommunikativ metod (CLT) o‘quvchilarning real muloqotga kirishish va o‘z fikrini erkin, aniq ifodalashni kuchaytirishni ta’minlaydi. Task-based learning (TBLT) esa o‘quvchilarni maqsadga yo‘naltirilgan topshiriqlar orqali hamkorlikda muammoni hal qilishga undaydi, bu esa tabiiy muloqot, ijtimoiy faollik va mas’uliyatni oshiradi. [9] Rolli o‘yinlar va drama faoliyatlari muloqot madaniyati, empatiya, emotsional ifoda va ijtimoiy moslashuvni rivojlantirishda samarali bo‘lib, o‘quvchilarning tilni real vaziyatlarda qo‘llash ko‘nikmalarini kuchaytiradi. [10] Autentik materiallardan foydalanish, masalan video, podkastlar, real hayot matnlari, o‘quvchilarda madaniyatlarni oson va samarali tushunishga yordam beradi va tabiiy muloqotga tayyorlaydi. Natijada shuni kutish mumkin-ki, ushbu metod va texnologiyalar o‘quvchilarda faqatgina lingvistik bilimni emas, balki ijtimoiy-psixologik kompetensiyalarni ham shakllantirishga xizmat qiladi. Chet tillari darslarida ijtimoiy-psixologik kompetensiyalarni rivojlantirish o‘quvchilarning lingvistik bilimlari bilan birga ularning shaxsiy va ijtimoiy rivojiga ham samarali ta’sir o‘tkazadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, kommunikativ faoliyatga asoslangan til darslari o‘quvchilarda ijtimoiy hamkorlik, muloqot madaniyati, empatiya, madaniyatlararo xabardorlik va o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirishda xizmat qiladi. Juftlik va guruhli o‘yinlar, debat, ro‘lli o‘yinlar, drama mashqlari va autentik materiallardan foydalanish o‘quvchilarni real muloqot vaziyatlariga yaqinlashtiradi. Bu jarayon ularni faol ijtimoiy hamkorlikni shakllantiradi. Psixologik kompetensiyalar esa o‘quvchini o‘ziga bo‘lgan ishonchini ortishi, xató qilishdan qo‘rquvning kamayishi, til o‘rganish samaradorligini oshirishga yordam beradi. Shu bois, chet tillari ta’limida lingvistik bilimlar bilan bir qatorda ijtimoiypsixologik kompetensiyalarni ham rivojlantirisho‘qitish jarayonining muhim qismi hisoblanadi. Bunday yondashuv nafaqat samarali til o‘rgatishga ko‘maklashadi, balki o‘quvchilarning yetuk shaxs bo‘lishlari, madaniyatlararo muloqotga tayyor bo‘lishlari va faol ijtimoiy hayotga erishishlari uchun qator imkoniyatlarni beradi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. Hymes, D. (1972). On Communicative Competence. p.231 2. Oxford, R. (1990). Language Learning Strategies. p.16-18 3. Oxford, R. (1990). Language Learning Strategies; Vygotsky, L. (1978). Mind in Society. p.164 77

4. CEFR (2020). Companion Volume; TESOL (2019). 21st Century Skills in Language Education 5. Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (2009). An Educational Psychology Success Story: Social Interdependence Theory and Cooperative Learning. Educational Researcher, 38(5), p. 365–379. 6. Littlewood, W. (2004). The Task-Based Approach: Some Questions and Suggestions. ELT Journal, 58(4), 319–326. 7. Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence. Bantam Books. p.127 8. Little, D. (1999). Learner Autonomy and Second/Foreign Language Learning. Language Learning Journal. p.87 9. Ellis, R. (2003). Task-Based Language Learning and Teaching. Oxford University Press. p. 98 10. Maley, A., & Duff, A. (2005). Drama Techniques (3rd ed.). Cambridge University Press. p. 24-25 BIG DATA TEXNOLOGIYASI VA UNI IQTISODIYOTDA QO‘LLASHNING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI Norboyev Xudo yberdi Murodjon o‘g‘li, UMFT magistranti 2-kurs Annotatsiya. Mazkur maqolada Big Data texnologiyalarining mohiyati, asosiy tarkibiy qismlari hamda ularning iqtisodiyot sohalarida qo‘llanishining nazariy-uslubiy asoslari tahlil etilgan. Tadqiqot jarayonida katta hajmdagi ma’lumotlarni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va tahlil qilish jarayonlarining iqtisodiy samaradorlikka ta’siri ochib berilgan. Shuningdek, Big Data texnologiyalarining iqtisodiy qarorlar qabul qilish, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, biznes jarayonlarini optimallashtirish va raqobatbardoshlikni oshirishdagi o‘rni yoritilgan. Maqolada zamonaviy analitik usullar, ma’lumotlar bilan ishlash modellari hamda ularni iqtisodiy amaliyotga joriy etishning metodologik jihatlari asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: Big Data, katta hajmdagi ma’lumotlar, raqamli iqtisodiyot, ma’lumotlarni tahlil qilish, iqtisodiy samaradorlik, innovatsion texnologiyalar, qaror qabul qilish jarayoni, biznes jarayonlari, axborot texnologiyalari, iqtisodiy rivojlanish. Аннотация. В данной статье анализируются сущность технологий Big Data, их основные компоненты, а также теоретико-методологические основы применения в экономике. В ходе исследования раскрывается влияние процессов сбора, хранения, обработки и анализа больших объемов данных на повышение экономической эффективности. Особое внимание уделено роли технологий Big Data в принятии экономических решений, развитии цифровой экономики, оптимизации бизнес-процессов и повышении конкурентоспособности. В статье обоснованы современные аналитические методы, модели работы с данными и методологические аспекты их внедрения в экономическую практику. Ключевые слова: Big Data, большие данные, цифровая экономика, анализ данных, экономическая эффективность, инновационные технологии, процесс принятия решений, бизнес-процессы, информационные технологии, экономическое развитие. Abstract. This article examines the essence of Big Data technologies, their main components, and the theoretical and methodological foundations of their application in the economy. The study reveals the impact of collecting, storing, processing, and analyzing large volumes of data on improving economic efficiency. Special attention is paid to the role of Big Data technologies in economic decision-making, the development of the digital economy, optimization of business processes, and enhancement of competitiveness. The article substantiates modern analytical methods, data processing models, and methodological aspects of their implementation in economic practice. 78

Keywords: Big Data, large-scale data, digital economy, data analytics, economic efficiency, innovative technologies, decision-making process, business processes, information technologies, economic development. Kirish. Hozirgi globallashuv va raqamlashtirish sharoitida Big Data texnologiyalari iqtisodiyotning barcha sohalarida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Katta hajmdagi va turli shakldagi ma’lumotlarni tezkor qayta ishlash hamda tahlil qilish imkoniyati iqtisodiy jarayonlarni samarali boshqarish, asosli qarorlar qabul qilish va raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qiladi. Big Data texnologiyalarini iqtisodiyotda qo‘llash nafaqat ishlab chiqarish va xizmatlar sohasida, balki moliya, bank, savdo va davlat boshqaruvi tizimlarida ham innovatsion yondashuvlarni joriy etishga imkon yaratadi. Shu bois, mazkur maqolada Big Data texnologiyalarining mohiyati hamda ularni iqtisodiyotda qo‘llashning nazariy-uslubiy asoslarini o‘rganish dolzarb ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Adabiyotlar tahlili. So‘nggi yillarda Big Data texnologiyalari iqtisodiy tadqiqotlarda muhim ilmiy yo‘nalish sifatida shakllandi. Ilk tadqiqotlarda Big Data tushunchasi ma’lumotlarning hajmi, tezligi va xilma-xilligi orqali izohlangan bo‘lib, uning nazariy asoslari Mayer-Schönberger va Cukier (2013) hamda Laney (2001) ishlarida yoritilgan. Keyingi tadqiqotlarda Big Data analitikasi iqtisodiy qarorlar qabul qilish, biznes jarayonlarini optimallashtirish va raqobatbardoshlikni oshirishda muhim vosita sifatida baholangan (McAfee & Brynjolfsson, 2012; Chen et al., 2014). Shuningdek, Big Data texnologiyalarining raqamli iqtisodiyot va iqtisodiy o‘sishga ta’siri alohida ilmiy izlanishlar markazida bo‘lib, ularning prognozlash va iqtisodiy modellashtirishdagi ustunliklari ta’kidlangan (Varian, 2019; Einav & Levin, 2014). Biroq, rivojlanayotgan mamlakatlar sharoitida Big Data texnologiyalarini qo‘llashning nazariy-uslubiy mexanizmlari va iqtisodiy samaradorlikni baholash mezonlari yetarli darajada tizimlashtirilmagan. Mazkur ilmiy bo‘shliq ushbu maqolaning tadqiqot yo‘nalishi va dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqot metodologiyasi. Mazkur maqolada Big Data texnologiyalarining mohiyati hamda ularni iqtisodiyotda qo‘llashning nazariy-uslubiy asoslarini o‘rganishda tahliliy va tizimli yondashuvlardan foydalanildi. Tadqiqot jarayonida: • Big Data texnologiyalariga oid mahalliy va xorijiy ilmiy adabiyotlar, ilmiy maqolalar va normativ-huquqiy hujjatlar tahlil qilindi; • iqtisodiy jarayonlarda Big Data texnologiyalaridan foydalanish tajribasi umumlashtirilib, nazariy xulosalar shakllantirildi; • iqtisodiy samaradorlik, qaror qabul qilish va biznes jarayonlarini optimallashtirishda Big Data texnologiyalarining o‘rni konseptual jihatdan baholandi. Mazkur metodologik yondashuv tadqiqot natijalarining ilmiy asoslanganligi, mantiqiy izchilligi hamda iqtisodiy amaliyot uchun ahamiyatli xulosalar chiqarilishini ta’minlaydi. Tadqiqot natijalari. O‘zbekiston iqtisodiyotida Big Data texnologiyalarining joriy etilish darajasi, asosiy yo‘nalishlari va amaliy samaradorligini aniqlashga qaratildi. Tahlil jarayonida bank-moliya sektori, savdo, 79

telekommunikatsiya va davlat boshqaruvi sohalarida Big Data texnologiyalaridan foydalanish holati o‘rganildi: Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda Big Data texnologiyalaridan foydalanish hajmi sezilarli darajada oshgan. Xususan, katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash orqali iqtisodiy qarorlar qabul qilish tezligi va aniqligi yaxshilanmoqda. Big Data asosida prognozlash, risklarni baholash, mijozlar xulq-atvorini tahlil qilish hamda resurslardan samarali foydalanish imkoniyatlari kengaymoqda. 1-jadval O‘zbekistonda iqtisodiyot tarmoqlarida Big Data texnologiyalaridan foydalanish darajasi (2021–2024) Savdo va xizmatlar Telekommunikatsiya Yil Bank-moliya (%) Davlat sektori (%) (%) (%) 2021 35 25 40 20 2022 45 35 55 30 2023 60 50 70 45 2024 75 65 85 60 Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2021–2024 yillar davomida barcha tarmoqlarda Big Data texnologiyalaridan foydalanish barqaror o‘sish tendensiyasiga ega. Eng yuqori o‘sish telekommunikatsiya va bank-moliya sohalarida kuzatilmoqda. Pastdagi Jadval ma’lumotlariga ko‘ra, Big Data texnologiyalarini joriy etishda eng jiddiy muammolar IT infratuzilma va malakali kadrlar yetishmovchiligi bilan bog‘liq. Ushbu muammolarni bartaraf etish iqtisodiyotda Big Data texnologiyalaridan samarali foydalanish imkoniyatlarini yanada kengaytiradi. 2-jadval Big Data texnologiyalarini joriy etish jarayonidagi asosiy muammolar Ta’sir darajasi (1–5) Ma’lumotlar sifati pastligi Ma’lumotlarning to‘liq va ishonchli emasligi 4 IT infratuzilma Server va hisoblash quvvatlarining 5 yetishmovchiligi cheklanganligi Malakali mutaxassislar Data analyst va data scientistlar yetishmasligi 5 tanqisligi Kiberxavfsizlik Ma’lumotlar maxfiyligini ta’minlash qiyinligi 4 muammolari Normativ-huquqiy Ma’lumotlardan foydalanish bo‘yicha 3 cheklovlar qonunchilikdagi cheklovlar Muammo Tavsif Tadqiqot natijalari Big Data texnologiyalarining iqtisodiyot tarmoqlarida qarorlar qabul qilish samaradorligini oshirish, risklarni kamaytirish va raqobatbardoshlikni kuchaytirishda muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatdi. Kelgusida Big Data texnologiyalarini rivojlantirish uchun infratuzilmani mustahkamlash, kadrlar tayyorlash va normativ-huquqiy bazani takomillashtirish zarur. Xulosa. Mazkur tadqiqotda Big Data texnologiyalarining mazmun-mohiyati, ularning iqtisodiy jarayonlardagi o‘rni hamda qo‘llashning nazariy-uslubiy asoslari 80

atroflicha tahlil qilindi. O‘rganish natijalari Big Data texnologiyalari zamonaviy iqtisodiyot sharoitida ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhim strategik vosita ekanini tasdiqladi. Tadqiqot davomida Big Data texnologiyalaridan foydalanish iqtisodiy subyektlarning operatsion samaradorligini oshirish, xarajatlarni optimallashtirish, risklarni kamaytirish va bozor talablariga moslashuvchanlikni kuchaytirishga xizmat qilishi aniqlandi. Xususan, katta hajmdagi va turli formatdagi ma’lumotlarni real vaqt rejimida tahlil qilish imkoniyati prognozlash aniqligini oshirib, iqtisodiy qarorlarning sifat jihatidan yaxshilanishiga olib keladi. Shuningdek, Big Data texnologiyalarini iqtisodiyotga joriy etish jarayonida IT infratuzilmaning rivojlanganligi, malakali kadrlar salohiyati hamda ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash muhim omillar ekanligi aniqlab berildi. Ushbu omillar yetarli darajada ta’minlanmagan sharoitda Big Data texnologiyalaridan kutilgan natijalarga erishish qiyinlashadi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari Big Data texnologiyalarining iqtisodiyotni raqamlashtirish, innovatsion rivojlanishni jadallashtirish va raqobatbardoshlikni oshirishdagi ahamiyati yuqori ekanini ko‘rsatadi. Kelgusida Big Data texnologiyalarini iqtisodiyot tarmoqlarida keng joriy etish uchun normativ-huquqiy bazani takomillashtirish, raqamli infratuzilmani rivojlantirish va yuqori malakali mutaxassislar tayyorlashga alohida e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir. Tavsiyalar. Big Data texnologiyalaridan iqtisodiyot tarmoqlarida samarali foydalanishni ta’minlash maqsadida quyidagi ilmiy-amaliy tavsiyalarni ilgari surish maqsadga muvofiq bo‘lardi. Big Data texnologiyalarini joriy etish uchun zamonaviy raqamli infratuzilmani shakllantirish zarur. Bunda yuqori tezlikdagi ma’lumot uzatish tarmoqlari, bulutli hisoblash platformalari hamda katta hajmdagi ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlash imkonini beruvchi server resurslarini rivojlantirishga ustuvor e’tibor qaratilishi lozim. Big Data texnologiyalari sohasida malakali mutaxassislar tayyorlash va ularning salohiyatini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Oliy ta’lim muassasalarida “Data Science”, “Big Data Analytics” va “Sun’iy intellekt” yo‘nalishlarini kengaytirish, shuningdek, amaliyotga yo‘naltirilgan o‘quv dasturlarini joriy etish tavsiya etiladi. Iqtisodiy qarorlar qabul qilish jarayonida Big Data tahlil natijalaridan tizimli foydalanishni yo‘lga qo‘yish lozim. Bu korxona va tashkilotlarda strategik rejalashtirish, bozor prognozlari, risklarni boshqarish va resurslardan samarali foydalanishda ma’lumotlarga asoslangan yondashuvni kuchaytirishga xizmat qiladi. Big Data texnologiyalaridan foydalanishda ma’lumotlar xavfsizligi va maxfiyligini ta’minlash bo‘yicha kompleks choralar ko‘rilishi zarur. Kiberxavfsizlik standartlarini joriy etish, shaxsiy va tijorat ma’lumotlarini himoyalash mexanizmlarini takomillashtirish hamda xavfsizlik monitoringi tizimlarini rivojlantirish tavsiya etiladi. 81

Big Data texnologiyalarini qo‘llashni tartibga soluvchi normativ-huquqiy bazani takomillashtirish muhim hisoblanadi. Ma’lumotlardan foydalanish, ularni qayta ishlash va uzatish jarayonlarini aniq belgilovchi huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqish iqtisodiyotda Big Data texnologiyalaridan foydalanish samaradorligini oshiradi. Yuqoridagi tavsiyalarning amaliyotga joriy etilishi Big Data texnologiyalarining iqtisodiyot tarmoqlarida keng qo‘llanilishiga, raqamli transformatsiya jarayonlarining jadallashishiga hamda iqtisodiy rivojlanishning barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Chen, M., Mao, S., Liu, Y. Big Data: A Survey. Mobile Networks and Applications, 2014, №19(2), 171–209. 2. McAfee, A., Brynjolfsson, E. Big Data: The Management Revolution. Harvard Business Review, 2012, №90(10), 60–68. 3. Manyika, J., Chui, M., Brown, B., et al. Big Data: The Next Frontier for Innovation, Competition, and Productivity. McKinsey Global Institute, 2011. 4. Davenport, T.H., Harris, J.G. Competing on Analytics: The New Science of Winning. Harvard Business School Press, Boston, 2007. 5. Marr, B. Big Data in Practice: How 45 Successful Companies Used Big Data Analytics to Deliver Extraordinary Results. John Wiley & Sons, 2016. 6. Provost, F., Fawcett, T. Data Science for Business: What You Need to Know about Data Mining and Data-Analytic Thinking. O‘Reilly Media, 2013. ENERGETIKA SOHASIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING NAZARIY VA AMALIY ASOSLARI Abduraxmonov Ixtiyor Baxtiyorovich, UMFT, magistranti Annotatsiya. Ushbu maqolada energetika sohasida raqamli texnologiyalardan foydalanishning ahamiyati, imkoniyatlari va amaliy natijalari tahlil qilinadi. So‘nggi yillarda energiya tizimlarining murakkablashuvi, energiya resurslariga bo‘lgan talabning oshishi hamda barqaror rivojlanish talablari an’anaviy boshqaruv usullarining samaradorligini pasaytirmoqda. Shu sababli energetika tarmog‘ida raqamli texnologiyalar — aqlli elektr tarmoqlari (Smart Grid), aqlli hisoblagichlar (Smart Meter), katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data), sun’iy intellekt va raqamli monitoring tizimlaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Maqolada raqamli texnologiyalarning energiya ishlab chiqarish, uzatish va iste’mol qilish jarayonlaridagi o‘rni, shuningdek, O‘zbekistonda energetika sohasini raqamlashtirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar va istiqbollar yoritilgan. Tadqiqot natijalari raqamli texnologiyalar energetika tizimining samaradorligi, shaffofligi va barqarorligini oshirishda strategik omil ekanini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: energetika, raqamli texnologiyalar, Smart Grid, Smart Meter, sun’iy intellekt, Big Data, energiya samaradorligi, raqamli iqtisodiyot. Аннотация. В статье проанализированы значение, возможности и практические результаты применения цифровых технологий в энергетическом секторе. В последние годы усложнение энергетических систем, рост потребности в энергетических ресурсах и требования устойчивого развития снизили эффективность традиционных методов управления. В связи с этим внедрение цифровых технологий, таких как интеллектуальные электрические сети (smart grid), интеллектуальные счётчики (smart meter), анализ больших данных (big data), искусственный интеллект и цифровые системы мониторинга, 82

приобретает всё большую значимость в энергетической отрасли. В работе рассмотрена роль цифровых технологий в процессах производства, передачи и потребления энергии, а также текущие реформы и перспективы цифровизации энергетического сектора Республики Узбекистан. Полученные результаты показывают, что цифровые технологии являются стратегическим фактором повышения эффективности, прозрачности и устойчивости энергетических систем. Ключевые слова: энергетический сектор, цифровые технологии, интеллектуальные сети, интеллектуальные счётчики, искусственный интеллект, большие данные, энергоэффективность. Abstract. This article analyzes the importance, opportunities, and practical outcomes of using digital technologies in the energy sector. In recent years, the growing complexity of energy systems, increasing demand for energy resources, and requirements for sustainable development have reduced the effectiveness of traditional management methods. Therefore, the application of digital technologies such as smart grids, smart meters, big data analytics, artificial intelligence, and digital monitoring systems has become increasingly important in the energy sector. The paper examines the role of digital technologies in energy generation, transmission, and consumption, as well as ongoing reforms and future prospects for digitalization of the energy sector in Uzbekistan. The results demonstrate that digital technologies are a strategic factor in improving efficiency, transparency, and sustainability of energy systems. Keywords: energy sector, digital technologies, smart grid, smart meter, artificial intelligence, big data, energy efficiency. Kirish. Energetika sohasi har qanday davlat iqtisodiyotining tayanch tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Iqtisodiy o‘sish, sanoat rivoji va aholi turmush darajasi bevosita energiya ta’minoti barqarorligiga bog‘liq. So‘nggi yillarda energiya iste’molining oshishi, energiya resurslarining cheklanganligi va ekologik muammolar energetika tizimlarini modernizatsiya qilish zaruratini yuzaga keltirdi. Mazkur sharoitda raqamli texnologiyalar energetika sohasini boshqarish va rivojlantirishda yangi paradigma sifatida namoyon bo‘lmoqda. An’anaviy usullar real vaqt rejimida katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash va tezkor qaror qabul qilish imkonini bermaydi. Shu sababli energetika tarmog‘ida raqamli yechimlarni joriy etish dolzarb vazifaga aylandi. Energetika sohasida raqamli texnologiyalar tushunchasi Raqamli texnologiyalar — bu energiya tizimlarida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari, sensorlar, sun’iy intellekt va ma’lumotlarni tahlil qilish vositalaridan foydalanishdir. Ularning asosiy vazifasi energiya jarayonlarini samarali, xavfsiz va shaffof boshqarishdan iborat. Energetika sohasida raqamli texnologiyalar quyidagi yo‘nalishlarda qo‘llaniladi: energiya ishlab chiqarishni raqamli boshqarish; elektr tarmoqlarini avtomatlashtirish; energiya yo‘qotishlarini aniqlash va kamaytirish; energiya iste’molini prognozlash; texnik nosozliklarni oldindan aniqlash. Aqlli elektr tarmoqlari (Smart Grid) va ularning ahamiyati Smart Grid — bu raqamli texnologiyalar asosida ishlovchi zamonaviy elektr tarmog‘i bo‘lib, energiya ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar o‘rtasidagi o‘zaro 83