Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

“Elektron hukumat” va “Raqamli O‘zbekiston 2030” dasturlari orqali moliyaviy texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan siyosat olib borilmoqda.107 Bu esa bank tizimining xizmatlarini yanada samarali qilish, aholiga va biznes subyektlariga moliyaviy xizmatlarni tezkor va oson yetkazib berish imkonini beradi. 2023-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda 22 milliondan ortiq kishi masofaviy bank xizmatlaridan foydalanmoqda, bu mamlakat aholisining 65% ini tashkil etadi.108 Bu ko‘rsatkich 2020-yilda 48% edi, ya'ni atigi 3 yil ichida 17% ga o‘sish kuzatildi. Naqd pulsiz to‘lovlar ulushi 2019-yilda 15% dan 2023-yilda 48% ga ko‘tarildi.109 Maqolaning mavzusi shuningdek, fintechning turli yo‘nalishlarini, jumladan mobil banking, elektron to‘lovlar, raqamli valyutalar, blokcheyn va sun'iy intellekt asosidagi moliyaviy xizmatlar tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. O‘zbekiston sharoitida bu texnologiyalarni joriy etishning ijobiy va salbiy tomonlari hamda ularning iqtisodiyotga ta'siri ilmiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, fintech startaplarining rivojlanishi, ularni moliyalashtirish va huquqiy tartibga solish masalalari ham maqolaning asosiy diqqat markazida bo‘ladi. Maqolaning asosiy maqsadi - O‘zbekistonda fintech texnologiyalarining rivojlanish jarayonlarini tahlil qilish, ularning iqtisodiyotga va jamiyat hayotiga ta'sirini aniqlash va xalqaro tajribalar asosida istiqbolli yo‘nalishlarni belgilashdan iborat. Uslublar. Ushbu tadqiqot O‘zbekistonda fintech texnologiyalarining rivojlanishini kompleks tahlil qilish uchun bir nechta ilmiy-tadqiqot usullarini birlashtirgan holda amalga oshirildi. Tadqiqot metodologiyasi kvantitatv (miqdoriy) va kvalitatv (sifat) yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. Birlamchi ma'lumotlar Ikkilamchi ma'lumotlar Xalqaro ma'lumotlar bazalari Tadqiqot jarayonida yetakchi fintech kompaniyalarining ochiq ma'lumotlari, yillik hisobotlari va rasmiy veb-saytlaridan foydalanildi. Click, Payme, Uzum Bank va Apelsin kompaniyalarining 2019-2024 yillar davridagi faoliyat ko‘rsatkichlari yig‘ildi.110 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Statistika agentligi, IT Park, Raqamli texnologiyalar vazirligi tomonidan nashr etilgan rasmiy statistik ma'lumotlar, tahliliy hisobotlar va ilmiy nashrlardagi tadqiqotlar o‘rganildi.111 Statista Market Forecast, World Bank Global Findex, KPMG Caucasus and Central Asia, Mastercard va boshqa xalqaro tashkilotlarning O‘zbekiston fintech bozori bo‘yicha tahlillari ishlatildi.112 1. Statistik tahlil usuli Ma'lumotlarni miqdoriy tahlil qilish uchun deskriptiv statistika usullaridan foydalanildi: 107 O'zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi. (2022). "Raqamli O'zbekiston 2030" dasturi. https://digital.gov.uz 108 O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2023). "Masofaviy bank xizmatlaridan foydalanuvchilar statistikasi". https://stat.uz 109 O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2024). "Naqd pulsiz to'lovlar statistikasi: 2019-2023". https://stat.uz 110 Statista. (2024). "Digital Payments - Uzbekistan: Market Forecast". https://www.statista.com/outlook/dmo/fintech/digital-payments/uzbekistan 111 Statista. (2024). "FinTech - Uzbekistan: Market Forecast Overview". https://www.statista.com/outlook/dmo/fintech/uzbekistan 112 Statista. (2024). "Digital Remittances - Uzbekistan: Market Forecast". https://www.statista.com/outlook/dmo/fintech/digital-payments/digital-remittances/uzbekistan 564

• 2019-2024- yillar oralig‘ida naqd pulsiz to‘lovlar hajmi, mobil banking foydalanuvchilari soni, tranzaksiyalar qiymati va boshqa ko‘rsatkichlarning yillik o‘zgarishi o‘rganildi va oldingi yillarga qaraganda ko‘rsatkich ancha yuqoriligi aniqlandi. • Har bir ko‘rsatkich bo‘yicha absolyut va nisbiy o‘sish foizlari aniqlandi. Masalan, 2019-2023- yillar davomida naqd pulsiz to‘lovlar ulushi 15% dan 48% ga oshdi, bu 220% o‘sishni anglatadi bu esa o‘z o‘rnida xalqimiz naxt to‘lovdan ko‘ra karta va market place lardan foydalanayotganini ko‘rsatadi. • O‘rtacha yillik o‘sish sur'atlari (CAGR - Compound Annual Growth Rate) hisoblab chiqildi. Raqamli to‘lovlar bozori 2024-2028 yillarda yiliga 11,14% o‘sishi prognoz qilingan.113 9,3 10 9 8 7,8 8,7 8,2 8,4 8 7,4 7,6 7,7 2024 2025 8,9 9 9,2 2027 2028 7,8 6,8 7 6 5 4 3 2 1 0 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2026 2. Qiyosiy tahlil usuli O‘zbekiston fintech bozorini bir necha jihatdan taqqoslash amalga oshirildi: • Click, Payme, Uzum Bank va Apelsin kompaniyalarining foydalanuvchilar soni, tranzaksiyalar hajmi, bozor ulushi va xizmatlar assortimenti qiyosiy tahlil qilindi va erkin raqobatliligi kuzatildi. • O‘zbekiston ko‘rsatkichlari Qozog‘iston, Rossiya va boshqa MDH mamlakatlaridagi fintech rivojlanishi bilan taqqoslandi. Kuzatish jarayonida boshqa dovlatlardan ortda qolmayaptkani aniqlandi. • Global Findek ma'lumotlari asosida O‘zbekistonning moliyaviy inklyuziya darajasi jahon va mintaqaviy o‘rtacha ko‘rsatkichlar bilan solishtirildi.114 3. Tizimli yondashuv 113 Statista. (2024). "Digital Payments - Uzbekistan: Market Forecast". https://www.statista.com/outlook/dmo/fintech/digital-payments/uzbekistan 114 World Bank. (2024). "The Global Findex Database 2025: Uzbekistan Profile". https://microdata.worldbank.org/index.php/catalog/7996 565

Fintech ekotizimi quyidagi elementlar o‘zaro aloqasi tizimi sifatida tahlil qilindi: • Click, Payme, Uzum Bank, Apelsin va boshqalar xozirgi kunda O‘zbekistondagi yirik fintech kompaniyalardir • Davlat va xususiy banklar (Asaka Bank, Ipoteka Bank, Agrobank) larga tashriflar oldingidan ancha kamaygan chunki xozirda xamma narsani online xal qilish imkoniyatlari paydo bo‘lmoqda. • To‘lov tizimlari infratuzilmasi: Uzcard, Humo, Visa, Mastercard Chipli karta va pin-kod Masofaviy to‘lov QR-To‘lov Pin-kod ishlatmay to‘lov 84% 46% 22% 19% 81% 61% 18% 26% Davlat regulyatori: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki regulyatoralari xisoblanadi. • Iste'molchilar: Jismoniy shaxslar (22+ million foydalanuvchi) va yuridik shaxslar Bu yondashuv fintech ekotizimining holisik tasviri va barcha ishtirokchilar o‘rtasidagi o‘zaro ta'sirni tushunishga yordam berdi. 4. Kontent-tahlil usuli; Kompaniyalarning rasmiy e'lonlari, press-relizlari, yillik hisobotlari va media nashrlari tahlil qilindi. Bu orqali fintech sektoridagi yangi tendentsiyalar, strategik yo‘nalishlar va bozor dinamikasini aniqlash mumkin bo‘ldi. 5. Ekonometrik modellashtirish elementlari KPMG hisobotiga ko‘ra,115 P2P (peer-to-peer) tranzaksiyalar prognozini hisoblashda ARMA (AutoRegressive Moving Average) modeli va regressiya tahlilidan foydalanildi. Qozog‘istondagi Kaspi kompaniyasining 2020-2023 yillardagi CAGR ko‘rsatkichlari O‘zbekiston uchun benchmark sifatida qo‘llanildi. • Yil / Holat 2022 2023 2024 2025 2026 2027 P2P + non- cash to‘lovlar (past stsenariy, USD mln) 46,738 61,955 77,701 97,853 113,880 124,704 P2P+non-cash to‘lovlar (yuqori stsenariy, USD mln) 59,174 71,096 86,497 98,490 107,205 6. Sxematik va grafik vizualizatsiya Olingan ma'lumotlarni aniq va tushunarli ko‘rsatish maqsadida: 115 KPMG Caucasus and Central Asia. (2024). "Fintech: B2C Payments, POS Financing, and BNPL in Uzbekistan April 2024". https://assets.kpmg.com/content/dam/kpmg/uz/pdf/2024/Fintech%20UZ_Payments_POS%20Financing_BNPLfinal.pdf 566

• Jadvallar: Ko‘rsatkichlarni yillar kesimida va kompaniyalar bo‘yicha tizimlashtirish • Diagrammalar: Dinamik o‘zgarishlarni vizual aks ettirish • Graflar: Tranzaksiyalar hajmi, foydalanuvchilar soni va bozor ulushini ko‘rsatish Tadqiqot jarayonida quyidagi cheklovlar e'tiborga olindi: • Ba'zi fintech kompaniyalari to‘liq moliyaviy ma'lumotlarini oshkor qilmaydi • Nоrasmiy (offline) tranzaksiyalar to‘liq hisobga olinmagan • COVID-19 pandemiyasi 2020-2021 yillar statistikasiga katta ta'sir ko‘rsatdi • Ba'zi xalqaro manbalar O‘zbekiston bo‘yicha cheklangan ma'lumotga ega O‘zbekiston Respublikasi fintech sektori, jumladan raqamli to‘lovlar, mobil banking, elektron hamyonlar, onlayn kreditlash va raqamli banklar xozirgi kunda keng ko‘lamda qo‘llanilmoqda. 2019-2024 yillar, asosiy e'tibor 2023-2024 yillarga qaratilgan. Ba'zi tendentsiyalarni aniqlash uchun 2017-2018 yillar ma'lumotlari ham ishlatilgan bu xozirgi va kelgusi davr tendensiyalarini aniqlashda qo‘l keladi. O‘zbekiston Respublikasi, barcha hududlar va demografik guruhlar. Natijalar. So‘nggi 5 yil ichida O‘zbekistonda naqd pulsiz to‘lovlar hajmi va ulushi keskin o‘sdi. Bunga 2020-yildagi COVID-19 pandemiyasi, davlatning naqd pulsiz hisob-kitoblarni rag‘batlantirish siyosati va aholining moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan ishonchining o‘sishi sabab bo‘ldi. 1-jadval Naqd Pulsiz To‘lovlar Dinamikasi (2019-2023) Yillik o‘sish Tranzaksiyalar soni (mln) Yil Naqd pulsiz to‘lovlar ulushi (%) 2019 15% 2020 22% +7% 380 2021 32% +10% 520 2022 2023 40% 48% +8% +8% 685 890 245 Manba: O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi, Markaziy bank Grafikdan ko‘rinib turibdiki, pandemiya davri (2020) naqd pulsiz to‘lovlarning keskin ko‘tarilishiga sabab bo‘lgan. 2019-yilda 15% bo‘lgan ko‘rsatkich 2020-yilda 22% ga (+7%) sakrab o‘tdi. Biroq, pandemiyadan keyin ham ushbu o‘sish davom etmoqda, chunki aholi raqamli to‘lovlarning qulayligi va xavfsizligiga ishonch hosil qilmoqda. 2023-yilga kelib, deyarli har ikkinchi tranzaksiya naqd pulsiz amalga oshirilmoqda (48%). Muhokama.Grafikdan ko‘rinib turibdiki, pandemiya davri (2020) naqd pulsiz to‘lovlarning keskin ko‘tarilishiga sabab bo‘lgan. 2019-yilda 15% bo‘lgan 567

ko‘rsatkich 2020-yilda 22% ga (+7%) sakrab o‘tdi. Biroq, pandemiyadan keyin ham ushbu o‘sish davom etmoqda, chunki aholi raqamli to‘lovlarning qulayligi va xavfsizligiga ishonch hosil qilmoqda. 2023-yilga kelib, deyarli har ikkinchi tranzaksiya naqd pulsiz amalga oshirilmoqda (48%). 2-jadval Yetakchi Fintech Kompaniyalari Ko‘rsatkichlari (2024) Kompaniya nomi Faol foydalanuvch ilar (mln) Yillik tranzaksiyalar hajmi ($ mlrd) Asosiy xizmatlar Bozordagi ulushi Click 12+ 8,5 ~45% Payme 8+ 6,2 Uzum Bank 5+ 4,0 Apelsin 3,5+ 2,1 Mobil to‘lovlar, kommunal to‘lovlar, P2P o‘tkazmalar, BNPL Mobil to‘lovlar, onlayn kreditlash, savdo nuqtalari To‘liq bank xizmatlari, mikro-kreditlar, mobil ilova Bank kartalari boshqaruvi, mobil bank, to‘lovlar ~30% ~15% ~10% Manba: Kompaniyalar ochiq ma'lumotlari,Spot.uz Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, "Click" va "Payme" bozonda yetakchi o‘rinni saqlab turmoqda, ular aholi uchun eng keng ko‘lamli va oddiy mobil to‘lov xizmatlarini taklif etadi. "Click" bozorning 45% ini, "Payme" esa 30% ini egallaydi. "Uzum Bank" 2023-yilda ochilgan va atigi 6-12 oy ichida 5 million mijozga yetgan.116 U an'anaviy bankni raqamli platforma bilan uyg‘unlashtirishga erishgan. "Apelsin" esa o‘zining istiqbolli mobil ilovasi bilan bozorga kirib kelmoqda va yoshlar orasida mashhur. Bozordagi raqobat nafaqat foydalanuvchilar soni, balki yangi xizmatlar (masalan, BNPL - "Hozir ol, keyin to‘la") va integratsiyalashgan yechimlar (masalan, Uzum Market bilan integratsiya) maydonida kuchaymoqda. Xulosa: O‘zbekistonda fintech texnologiyalari so‘nggi 5-6 yil ichida jadal rivojlanib, mamlakatning raqamli iqtisodiyotini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynadi. Tadqiqot natijalari quyidagi asosiy xulosalarni beradi: 1. Naqd Pulsiz To‘lovlarning Portlama O‘sishi 2019-2023 yillar davomida naqd pulsiz to‘lovlar ulushi 15% dan 48% ga oshdi (+220%). COVID-19 pandemiyasi (2020) bu jarayonni tezlashtirdi, ammo o‘sish pandemiyadan keyin ham davom etmoqda. 2024-yilda naqd pulsiz tranzaksiyalar 890 million marta amalga oshirildi, bu 2019-yilga nisbatan 3,6 baravar ko‘p. 2. Fintech Bozorining Konsolidatsiyasi Click (45%), Payme (30%), Uzum Bank (15%) va Apelsin (10%) to‘rtta yetakchi kompaniya bozorning deyarli 100% ini nazorat qiladi. Click 12 million 116 Uzum Bank. (2024). "Uzum Bank faoliyati bo'yicha ma'lumotlar". https://uzumbank.uz 568

foydalanuvchi va $8,5 milliard yillik tranzaksiya hajmi bilan yetakchilikda turadi. Uzum Bank atigi 1 yil ichida 5 million mijozga erishib, O‘zbekiston fintech tarixidagi eng tez o‘sgan loyihaga aylandi. 3. Moliyaviy Inklyuziya Sezilarli Yaxshilandi 2017-2024- yillar davomida hisobvaraq egalarining ulushi 37% dan 59,7% ga (+22,7 p.p.) oshdi. Raqamli hisobvaraq egalalari 57,3% ga yetdi. Hisobvaraqsiz aholi 9,94 million kishiga (40,3%) tushdi. Bank kartalari soni 79% ga oshib, 34 millionga yetdi. Bu har bir katta yoshli fuqaroga o‘rtacha 1+ karta to‘g‘ri kelishini anglatadi. 4. Raqamli Infratuzilmaning Kuchayishi Internet penetratsiyasi 85% ga, smartfonlar soni 25,6 million ga yetdi. 20182023 yillarda internet foydalanuvchilari ikki barobarga oshdi (14,5 dan 30 millionga). Bu fintech xizmatlarining keng tarqalishi uchun mustahkam poydevor yaratdi. 5. Yangi Fintech Xizmatlari Tez Rivojlanmoqda Eng tez o‘sayotgan segmentlar: raqamli investitsiyalar (+167%), bulutli kassalar (+125%), BNPL (+140%), onlayn kreditlar (+91%). BNPL xizmati 2023yilda joriy etilgan va 2024-yilda $850 million bozor hajmiga erishdi. P2P tranzaksiyalar 2020-2024- yillarda 392% o‘sdi ($2,5 dan $12,3 milliardgacha). 6. Davlat Qo‘llab-Quvvatlashining Samaradorligi "Raqamli O‘zbekiston 2030" dasturi, Fintech-Sandbox mexanizmi, soliq imtiyozlari va IT Park akselerator dasturi fintech startaplarni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynadi. 2023-2024- yillarda 28 ta startup IT Park dasturidan o‘tdi va $8,5 million investitsiya jalb qildi. 7. Xalqaro Tan Olinish Global Innovatsiyalar Indeksida O‘zbekiston 2021-2023- yillarda 11 pozitsiyaga yaxshilandi (86 → 75). Jahon banki $100 million, ADB $75 million kredit ajratdi. Mastercard O‘zbekistonni Markaziy Osiyoda eng istiqbolli fintech bozori sifatida baholadi. 8. Ijobiy Prognozlar Statista prognoziga ko‘ra, raqamli to‘lovlar bozori 2024-2028 yillarda yiliga 11,14% o‘sib, $9,49 milliardga yetadi. Raqamli banklar segmenti 10,64% o‘sadi va 2029-yilda $168,6 million daromad keltiradi. Elektron tijorat 2024-2028 yillarda 47,5% o‘sadi. Davlat qo‘llab-quvvatlashi, xalqaro hamkorlik va raqamlashtirish jarayonlari O‘zbekiston fintech sektorining kelajakda yanada rivojlanishi uchun mustahkam poydevor yaratmoqda. 2030-yilga qadar O‘zbekiston Markaziy Osiyoda fintech bo‘yicha yetakchi mamlakatga aylanishi kutilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1.O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi. (2022). "Raqamli O‘zbekiston 2030" dasturi. https://digital.gov.uz 2.O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2023). "Masofaviy bank xizmatlaridan foydalanuvchilar statistikasi". https://stat.uz 3.O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2024). "Naqd pulsiz to‘lovlar statistikasi: 2019-2023". https://stat.uz 569

4.O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2024). "Moliyaviy statistika va to‘lov tizimlari". https://cbu.uz 5.Click. (2024). "Kompaniya haqida: Statistika va ko‘rsatkichlar". https://click.uz 6.Apelsin. (2024). "Apelsin mobil ilovasi statistikasi". https://apelsin.uz 9.Uzum Bank. (2024). "Uzum Bank faoliyati bo‘yicha ma'lumotlar". https://uzumbank.uz 10.MyTax. (2023). "MyTax platformasi rasmiy hisoboti". https://mytax.uz 11.World Bank. (2023). "Uzbekistan: Digital Economy Development Project". https://www.worldbank.org/en/country/uzbekistan 12.World Intellectual Property Organization. (2023). "Global Innovation Index 2023: Uzbekistan Profile". https://www.wipo.int/global_innovation_index OʻZBEKISTON EKSPORTI Toshpoʻlatova Nodirabegim Maxamadjon qizi, UMFT, 2-kurs talabasi E-mail: toshpolatovanodirabegim3@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasining eksport faoliyati, uning hozirgi holati, rivojlanish dinamikasi va istiqbollari tahlil qilingan. Mustaqillik yillaridan boshlab mamlakatda eksport salohiyatini oshirish, tashqi savdo aylanmasini kengaytirish, mahsulot assortimentini diversifikatsiya qilish hamda xalqaro bozorlarga kirish imkoniyatlarini kengaytirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilgani ta'kidlangan. Maqolada 20202024 yillar davridagi eksport dinamikasi batafsil yoritilgan: eksport hajmi 14,56 milliard dollardan 26,95 milliard dollargacha (+85,1%) oshdi, tashqi savdo aylanmasi 34,79 milliard dollardan 65,93 milliard dollargacha (+89,5%) ko‘tarildi. 2024-yilda eksport tarkibida oltin (27,8%), xizmatlar (26,7%), sanoat mahsulotlari (15,6%) va oziq-ovqat mahsulotlari (8,1%) asosiy o‘rinlarni egalladi. Meva-sabzavot eksporti 2024-yilda 1,55 milliard dollarga (+31,2%) oshdi. Asosiy eksport hamkorlari — Rossiya, Xitoy, Qozog‘iston, Turkiya va Afg‘oniston bilan savdo dinamikasi o‘rganilgan. Maqolada eksport sektorida mavjud muammolar — geografik diversifikatsiyaning cheklanganligi, transport va logistika to‘siqlari, sifat standartlari masalalari hamda ularni hal etish yo‘llari bo‘yicha takliflar ilgari suriladi. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston eksport tizimining hozirgi holatini, uning iqtisodiy o‘sishdagi o‘rni va kelajakdagi rivojlanish strategiyalarini aniqlashga yordam beradi. Kalit so‘zlar: eksport, tashqi savdo, meva-sabzavot mahsulotlari, oltin eksporti, sanoat mahsulotlari, to‘qimachilik, geografik diversifikatsiya, xalqaro savdo. Kirish. Har qanday davlat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi, avvalo, uning eksport salohiyatining mustahkamligiga bog‘liqdir. Eksport milliy iqtisodiyotning muhim bo‘g‘ini bo‘lib, valyuta tushumlarini ta'minlash, ishlab chiqarishni rivojlantirish, yangi texnologiyalarni joriy etish va ish o‘rinlarini yaratishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu jihatdan, O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda eksport faoliyatini kengaytirish, mahsulot sifatini oshirish va xalqaro bozorlarga kirish imkoniyatlarini kengaytirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, tashqi savdo tizimining asosiy institutsional poydevori shakllantirildi. Davlat tomonidan eksport mahsulotlari assortimentini kengaytirish, sifat standartlarini takomillashtirish, logistika tizimini modernizatsiya qilish hamda xalqaro savdo aloqalarini kuchaytirish yo‘nalishida qator dasturlar ishlab chiqildi. Bugungi kunda O‘zbekiston 198 mamlakat bilan savdo aloqalarini olib bormoqda.117 117 Wikipedia. (2024). "Economy of Uzbekistan". https://en.wikipedia.org/wiki/Economy_of_Uzbekistan 570

Mamlakatning asosiy savdo hamkorlari Xitoy (18,9%), Rossiya (17,6%), Qozog‘iston (6,5%), Turkiya (4,5%) va Janubiy Koreya (3,0%) hisoblanadi. Eksport tarkibida oltin, sanoat mahsulotlari, to‘qimachilik, meva-sabzavot va oziqovqat mahsulotlari katta ulushni egallaydi.2024-yilda O‘zbekiston tashqi savdo aylanmasi 65,9 milliard AQSh dollariga yetdi, bu 2023-yilga nisbatan 3,8% o‘sishni ko‘rsatadi. Eksport hajmi 26,95 milliard dollarga yetib, 8,4% o‘sish ko‘rsatdi. Import esa 38,98 milliard dollarga (+0,8%) yetdi. Natijada, tashqi savdo balansi -12,04 milliard dollar salbiy qiymatni tashkil etdi, bu 2023-yildagi -13,78 milliard dollardan yaxshilanishni ko‘rsatadi.118 Mazkur maqolada O‘zbekistonning eksport faoliyati, uning 2020-2024- yillar davomidagi shakllanish bosqichlari, hozirgi holati va istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Shuningdek, mamlakat eksport sektorini yanada barqaror va raqobatbardosh qilishga xizmat qiluvchi islohotlarning samaradorligi ham baholanadi. Uslublar. Ushbu tadqiqot ishida O‘zbekistonning eksport tizimini tahlil qilishda iqtisodiy tahlil, qiyosiy tahlil, statistik va tizimli yondashuv uslublari qo‘llanildi. Maqolada avvalo mamlakat eksport tizimining 2020-2024- yillar davomidagi rivojlanish dinamikasi tarixiy jihatdan o‘rganildi, keyinchalik uning hozirgi holati raqamlar va iqtisodiy ko‘rsatkichlar asosida tahlil qilindi. Qiyosiy tahlil usuli yordamida O‘zbekiston eksport tizimi ayrim mintaqaviy davlatlarning tajribasi bilan solishtirildi. Bu orqali milliy eksport sektorining afzalliklari va kamchiliklarini aniqlash imkoniyati yaratildi. Statistik usul orqali Statistika agentligi, Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda xalqaro savdo tashkilotlari tomonidan e'lon qilingan ma'lumotlar tahlil qilindi. Bundan tashqari, tizimli yondashuv usuli yordamida eksport tizimining ichki tuzilmasi, turli toifadagi mahsulotlar eksporti o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar hamda ularning iqtisodiyotdagi o‘rni o‘rganildi. Analitik uslub asosida esa eksport tizimining hozirgi rivojlanish tendensiyalari, muammolari va istiqbollari yuzasidan ilmiy xulosalar ishlab chiqildi. Ma'lumotlarni tahlil qilishda dinamik qatorlar va grafik usullar yordamida ko‘rsatkichlarning o‘zgarish tendensiyalari kuzatildi. Tadqiqotda olingan natijalar asosida eksport sektorini yanada takomillashtirish bo‘yicha aniq amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Natijalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning eksport tizimi 2020-2024 yillar davomida barqaror o‘sish tendentsiyasini ko‘rsatdi. COVID-19 pandemiyasining salbiy ta'siriga qaramay, mamlakat eksporti tezda tiklanib, yangi rivojlanish bosqichiga kirdi. 1-jadval Oʻzbekiston Tashqi Savdosi Dinamikasi (2020-2024 yillar) Koʻrsatkich 2020 2021 2022 2023 2024 Oʻsish (%) Eksport (mlrd $) Import (mlrd $) 14,56 20,23 16,48 23,06 21,92 29,89 24,86 38,67 26,95 38,98 +85,1% +92,7% 118 TrendEconomy. (2025). "Uzbekistan | Imports and Exports | World | ALL COMMODITIES | 2024". https://trendeconomy.com/data/h2/Uzbekistan/TOTAL 571

Savdo aylanmasi 34,79 39,54 51,81 63,53 65,93 (mlrd $) Savdo balansi (mlrd $) -5,67 -6,58 -7,97 -13,78 -12,04 Yillik o‘sish (%) -14,6% +13,2% +33,0% +13,4% +8,4% Manba: Macrotrends, O‘zbekiston Statistika agentligi, UzDaily +89,5% - 2020-2024 yillar oralig‘ida O‘zbekiston eksporti 14,56 milliard dollardan 26,95 milliard dollargacha (+85,1%) oshdi. Eng yuqori o‘sish sur'ati 2022-yilda qayd etildi (+33,0%), bu jahon tovar narxlarining oshishi va eksport mahsulotlari assortimentining kengayishi bilan bog‘liq edi. 2020-yilda COVID-19 pandemiyasi ta'sirida eksport 14,6% kamaygan bo‘lsa, 2021-yildan boshlab barqaror tiklanish jarayoni boshlandi. Savdo aylanmasi 5 yil davomida deyarli ikki baravar oshib, 34,79 milliard dollardan 65,93 milliard dollargacha yetdi. O‘sish: -14.6% +13.2% +33.0% +13.4% +8.4% Grafikda O‘zbekiston eksportining 2020-2024 yillar davomidagi o‘sish dinamikasi aks etgan. 2020-yilda pandemiya ta'sirida kuzatilgan keskin pasayishdan keyin, eksport barqaror tiklanish bosqichiga kirdi. 2022-yilda eng yuqori o‘sish sur'ati (33%) qayd etildi. Muhokama. O‘zbekiston hukumati 2017-yildan boshlab eksportni rag‘batlantirish bo‘yicha izchil siyosat olib bormoqda. Eng muhim islohotlardan biri 2017-yilda valyuta bozorini liberallashtirish bo‘ldi. Bu tadbirkorlarni eksport faoliyatini kengaytirishga undadi. 2021-yilda Yevropa Ittifoqi O‘zbekistonni GSP+ (General System of Preferences Plus) savdo tizimining to‘qqizinchi benefitsiari sifatida qabul qildi. Bu 6 200 ta mahsulot bo‘yicha bojxona to‘lovlarini bekor qildi. 2021-yil 1-noyabrda O‘zbekiston Birlashgan Qirollikning Kengaytirilgan GSP tizimiga qabul qilingan birinchi mamlakat bo‘ldi. Bu 7 800 dan ortiq 572

O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan mahsulotlar uchun nol import bojini belgilab berdi.119 Geografik diversifikatsiyaning cheklanganligi: Meva-sabzavot eksportining 80% dan ortig‘i atigi 5 ta mamlakatga yo‘naltirilgan. Bu narx va logistika jihatidan xavflarni oshiradi. Prezident Mirziyoyev 2024-yil mart oyida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportining 80% ining bor-yo‘g‘i beshta davlat bozoriga yo‘naltirilishini ta'kidlagan va bu holatni tanqid qilgan.120 Transport va logistika to‘siqlari: O‘zbekiston ikki marta quruqlikka o‘ralgan mamlakat sifatida transport masalalarga duch keladi. Trans-Kaspiy xalqaro transport yo‘nalishi (TMTM) ahamiyatini oshirmoqda. 2022-yilda O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Xitoy Xitoy-Qirg‘iziston-O‘zbekiston temir yo‘li loyihasi bo‘yicha texnik-iqtisodiy asoslashni o‘tkazish bo‘yicha shartnoma imzoladi.121 Sifat standartlari masalalari: Yevropa Ittifoqi bozoriga kirish sust kechmoqda. 2024-yilda YeI mamlakatlariga meva-sabzavot eksporti ulushi atigi 2,4% ni tashkil etdi. Bu fitosanitariya standartlari va sertifikatsiya muammolari bilan bog‘liq.122 Minimal eksport narxlari: 2024-yil may oyidan boshlab hukumat mevasabzavot mahsulotlariga minimal eksport narxlarini joriy etdi. EastFruit tahlilchilarining fikricha, bu chora eksportni qiyinlashtiradi, chunki narxlar sifat toifalarini hisobga olmaydi.123 2025-yil oktyabrida Prezident farmoni bilan meva va sabzavotlarning minimal eksport narxlari bekor qilindi.124 2-jadval Eksportni Qo‘llab-quvvatlash choralari (2024-2025) Dastur Maqsad Hajm/Stavka Manba GSP+ (YeI) 6 200 ta mahsulot uchun nol tarif - Trade.gov125 UK GSP 7 800 ta mahsulot uchun nol tarif - Trade.gov126 119 International Trade Administration (Trade.gov). (2024). "Uzbekistan - Country Commercial Guide: Trade Agreements". U.S. Department of Commerce. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/uzbekistantrade-agreements 120 Spot.uz. (2024). "Prezident meva-sabzavot eksportini 3,5 milliard dollargacha oshirish vazifasini qo'ydi". 28 dekabr. https://spot.uz/oz/2024/12/28/fruits-vegetables-export/ 121 International Trade Administration (Trade.gov). (2024). "Uzbekistan - Country Commercial Guide: Trade Agreements". U.S. Department of Commerce. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/uzbekistan-trade-agreements 122 EastFruit. (2025). "O'zbekistonning meva va sabzavot eksporti: 5 mamlakat 80% ni egallaydi". 10 yanvar. https://eastfruit.com/article/uzbekistan-fruit-vegetable-exports-five-countries 123 EastFruit. (2024). "Uzbekistan: Minimum export prices for fruits and vegetables under review". 25 iyun. https://eastfruit.com/en/news/uzbekistan-minimum-export-prices-fruits-vegetables/ 124 Spot.uz. (2024). "Qishloq xo'jaligi: Prezident farmoni bilan yangi qo'llab-quvvatlash choralari e'lon qilindi". 15 oktabr. https://spot.uz/oz/2024/10/15/agriculture-support/ 125 International Trade Administration (Trade.gov). (2024). "Uzbekistan - Country Commercial Guide: Trade Agreements". U.S. Department of Commerce. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/uzbekistan-trade-agreements 126 International Trade Administration (Trade.gov). (2024). "Uzbekistan - Country Commercial Guide: Trade Agreements". U.S. Department of Commerce. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/uzbekistan-trade-agreements 573

Qishloq Dukkakli ekinlar texnikasini qo‘llabxo‘jaligi quvvatlash texnikasi Energiya Bog‘dorchilik va mevaxarajatlari sabzavotchilik tarmoqlari qoplash Eksport Yangi eksport yo‘nalishlarini loyihalari rivojlantirish 2026-2027 Manba: Trade.gov, Spot.uz, Gazeta.uz 15% qoplash + Spot.uz127 10% kredit stavkasi Oktyabr-mart Spot.uz128 5 000 ta loyiha Prezident farmoni Yangi bozorlar: Yevropa, Janubi-Sharqiy Osiyo va Fors ko‘rfazi mamlakatlarini o‘zlashtirish ustuvor yo‘nalish hisoblanadi.129 2024-yilda Fransiya, AQSh, BAA, Pokiston va Ozarbayjon bozorlari kengaydi.130 Mahsulot diversifikatsiyasi: Xom ashyo o‘rniga tayyor mahsulotlar eksportini oshirish. Markaziy bank ta'kidlashicha, eksportning 66% i hali ham xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlardan iborat. Xizmatlar eksporti: Xizmatlar eksporti yiliga 21% o‘smoqda (tovarlar 10%). Turizm, transport va IT xizmatlari katta salohiyatga ega. 3-jadval Markaziy Osiyo Mamlakatlari Eksporti (2024) Mamlakat Eksport (mlrd $) Aholisi (mln) Kishi boshiga ($) Qozog‘iston 72,5 19,6 3 699 O‘zbekiston 26,95 36,8 732 Turkmaniston 15,2 6,5 2 338 Qirg‘iziston 3,8 7,0 543 Tojikiston 2,1 10,1 208 Manba: Jahon banki, Milliy statistika qo‘mitalar, TrendEconomy O‘zbekiston eksport hajmi bo‘yicha Markaziy Osiyoda ikkinchi o‘rinda turadi. Biroq, aholi boshiga to‘g‘ri keladigan eksport ($732) mintaqadagi eng past ko‘rsatkichlardan biridir. Bu eksport salohiyatining hali to‘liq ishlatilmaganligini ko‘rsatadi. O‘zbekiston eksporti kelgusida ham milliy iqtisodiyotning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib qoladi. Davlat qo‘llab-quvvatlashi, modernizatsiya jarayonlari va xalqaro integratsiya eksportchilarning muvaffaqiyat ehtimolini oshirmoqda va yangi avlod eksportchilar uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda. Xulosa: O‘zbekiston eksporti 2020-2024- yillar davomida 85,1% oshib, 14,56 milliard dollardan 26,95 milliard dollargacha yetdi. Tashqi savdo aylanmasi 89,5% oshib, 65,93 milliard dollarga ko‘tarildi. Bu COVID-19 pandemiyasidan keyin tez tiklanish va barqaror o‘sishni ko‘rsatadi. Eksport tarkibida oltin (27,8%), xizmatlar (26,7%), sanoat mahsulotlari (15,6%) va oziq-ovqat mahsulotlari (8,1%) asosiy o‘rinlarni egallaydi. Xizmatlar eksporti eng tez o‘sib (+157%), 7,2 milliard 127Spot.uz. (2024). "Qishloq xo'jaligi: Prezident farmoni bilan yangi qo'llab-quvvatlash choralari e'lon qilindi". 15 oktabr. https://spot.uz/oz/2024/10/15/agriculture-support/ 128 Spot.uz. (2024). "Qishloq xo'jaligi: Prezident farmoni bilan yangi qo'llab-quvvatlash choralari e'lon qilindi". 15 oktabr. https://spot.uz/oz/2024/10/15/agriculture-support/ 129 Spot.uz. (2024). "Prezident meva-sabzavot eksportini 3,5 milliard dollargacha oshirish vazifasini qo'ydi". 28 dekabr. https://spot.uz/oz/2024/12/28/fruits-vegetables-export/ 130 Gazeta.uz. (2025). "Markaziy bank: O'zbekistonning eksporti va importi haqida". 18 fevral. https://www.gazeta.uz/oz/2025/02/18/export-import/ 574

dollarga yetdi. Meva-sabzavot eksporti 2024-yilda 1,55 milliard dollarga (+31,2%) ko‘tarildi. Prezident 2025-yilda bu ko‘rsatkichni 3,5 milliard dollarga yetkazish vazifasini qo‘ydi. Biroq, eksportning 80% atigi 5 ta mamlakatga yo‘naltirilganligi geografik diversifikatsiya zarurligini ko‘rsatadi. O‘zbekiston 198 mamlakat bilan savdo aloqalarini olib boradi, asosiy hamkorlar Xitoy (18,9%), Rossiya (17,6%) va Qozog‘iston (6,5%) hisoblanadi. 2017-yildan boshlab eksportning geografik diversifikatsiyasi yaxshilandi — to‘rtta asosiy hamkorning ulushi 64% dan 44% ga tushdi. Davlat tomonidan eksportni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha muhim choralar ko‘rilmoqda: GSP+ va UK GSP tizimlariga kirish, qishloq xo‘jaligi texnikasini qo‘llab-quvvatlash va energiya xarajatlarini qoplash dasturlari. 2025-yil oktyabrida minimal eksport narxlari bekor qilindi, bu eksportchilar uchun yanada moslashuvchan siyosatni anglatadi. Biroq, bir qator muammolar ham mavjud: geografik diversifikatsiyaning cheklanganligi, transport va logistika to‘siqlari, Yevropa Ittifoqi standartlariga moslik masalalari. Bu muammolarni hal etish uchun yangi bozorlarni o‘zlashtirish, trans-Kaspiy transport yo‘nalishini rivojlantirish va sifat nazorati tizimini takomillashtirish zarur. Kelajakda xom ashyo o‘rniga tayyor mahsulotlar eksportini oshirish, xizmatlar eksportini yanada rivojlantirish va eksportchilarning raqobat qobiliyatini oshirish orqali eksport tizimining samaradorligi yanada mustahkamlanishi mumkin. O‘zbekiston eksporti kelgusida ham iqtisodiy o‘sish va valyuta tushumlarining asosiy manbalaridan biri bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Wikipedia. (2024). "Economy of Uzbekistan". https://en.wikipedia.org/wiki/Economy_of_Uzbekistan 2.TrendEconomy. (2025). "Uzbekistan | Imports and Exports | World | ALL COMMODITIES | 2024". https://trendeconomy.com/data/h2/Uzbekistan/TOTAL 3. Macrotrends. (2025). "Uzbekistan Exports 1994-2024". https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/UZB/uzbekistan/exports 4. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2024). "Tashqi iqtisodiy faoliyat statistikasi: 2024-yil". Toshkent. https://stat.uz/uz/ 5. UzDaily. (2025). "Uzbekistan: Foreign trade statistics for 2024". 15 yanvar. https://www.uzdaily.uz/en/post/88432 6. Gazeta.uz. (2025). "Markaziy bank: O‘zbekistonning eksporti va importi haqida". 18 fevral. https://www.gazeta.uz/oz/2025/02/18/export-import/ 7. International Trade Centre. (2024). "Trade Map - Uzbekistan Exports by Product 2024". https://www.trademap.org/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1|||860||||TOTAL|||2|1|1|2|2|1|2|1|1 8. Gazeta.uz. (2024). "2024-yilda O‘zbekistondan meva-sabzavot eksporti 1,55 milliard dollarga yetdi". 15 dekabr. https://www.gazeta.uz/oz/2024/12/15/fruit-vegetable-export/ 9. EastFruit. (2025). "O‘zbekistonning meva va sabzavot eksporti: 5 mamlakat 80% ni egallaydi". 10 yanvar. https://east-fruit.com/article/uzbekistan-fruit-vegetable-exports-fivecountries 10. EastFruit. (2024). "Uzbekistan: Minimum export prices for fruits and vegetables under review". 25 iyun. https://east-fruit.com/en/news/uzbekistan-minimum-export-prices-fruitsvegetables/ 11. Spot.uz. (2024). "Prezident meva-sabzavot eksportini 3,5 milliard dollargacha oshirish vazifasini qo‘ydi". 28 dekabr. https://spot.uz/oz/2024/12/28/fruits-vegetables-export/ 575

12. International Trade Administration (Trade.gov). (2024). "Uzbekistan - Country Commercial Guide: Trade Agreements". U.S. Department of Commerce. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/uzbekistan-trade-agreements 13. Spot.uz. (2024). "Qishloq xo‘jaligi: Prezident farmoni bilan yangi qo‘llab-quvvatlash choralari e'lon qilindi". 15 oktabr. https://spot.uz/oz/2024/10/15/agriculture-support/ 14. World Bank. (2024). "Uzbekistan Economic Update: Trade and Export Development". Washington, DC. https://www.worldbank.org/en/country/uzbekistan/publication/economicupdate IQTISODIY TAFAKKUR VA IJTIMOIY BARQARORLIK Isamuxamedova Aziza Ikrom qizi, TMC institute in Tashkent, Iqtisod yonalishi 1-bosqich talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada iqtisod nazariyasining mohiyati, asosiy tushunchalari hamda jamiyat va davlat rivojlanishidagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, iqtisodiy qonuniyatlar, bozor mexanizmi va zamonaviy iqtisodiy jarayonlarning nazariy asoslari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: iqtisod, nazariya, bozor iqtisodiyoti, talab, taklif, resurslar, ishlab chiqarish, samaradorlik. Аннотация. В данной статье рассматривается сущность экономической теории, её основные понятия и значение для развития общества и государства. Также анализируются экономические законы, рыночный механизм и теоретические основы современных экономических процессов. Ключевые слова: экономика, теория, рыночная экономика, спрос, предложение, ресурсы, производство, эффективность. Abstract. This article discusses the essence of economic theory, its basic concepts and its importance in the development of society and the state. It also analyzes economic laws, the market mechanism and the theoretical foundations of modern economic processes. Keywords: economics, theory, market economy, demand, supply, resources, production, efficiency. Iqtisod nazariyasi — bu jamiyatdagi iqtisodiy jarayonlar, munosabatlar va qonuniyatlarni o‘rganadigan fan hisoblanadi. U insonlarning cheklangan resurslar sharoitida o‘z ehtiyojlarini qanday qondirishini, ishlab chiqarish, taqsimot, ayirboshlash va iste’mol jarayonlarini ilmiy asosda tahlil qiladi. Zamonaviy dunyoda iqtisod nazariyasi nafaqat iqtisodchilar, balki tadbirkorlar, siyosatchilar va oddiy fuqarolar uchun ham muhim bilim manbai bo‘lib xizmat qiladi. Iqtisod nazariyasining predmeti va vazifalari Iqtisod nazariyasining asosiy predmeti — iqtisodiy resurslardan samarali foydalanish va jamiyat ehtiyojlarini qondirish yo‘llarini o‘rganishdir. Ushbu fan quyidagi vazifalarni bajaradi: • iqtisodiy qonun va kategoriyalarni aniqlash; • bozor mexanizmining ishlash tamoyillarini tushuntirish; • iqtisodiy jarayonlarni prognoz qilish; • davlat iqtisodiy siyosatini shakllantirishga nazariy asos yaratish. Iqtisod nazariyasi mikroiqtisodiyot va makroiqtisodiyot kabi ikki yirik bo‘limga ajraladi. Mikroiqtisodiyot alohida iste’molchi va firmalar faoliyatini o‘rgansa, makroiqtisodiyot mamlakat miqyosidagi iqtisodiy ko‘rsatkichlarni tahlil qiladi. Bozor iqtisodiyoti va uning mexanizmi: 576

Bozor iqtisodiyoti — talab va taklif asosida shakllanadigan iqtisodiy tizimdir. Bu tizimda narxlar erkin ravishda belgilanadi va raqobat muhim rol o‘ynaydi. Talab - iste’molchilarning mahsulot yoki xizmatga bo‘lgan ehtiyoji va to‘lov qobiliyati bo‘lsa, taklif — ishlab chiqaruvchilarning bozorda mahsulot taklif qilish imkoniyatidir. Ushbu ikki omil muvozanati narxni shakllantiradi. Bozor mexanizmining afzalliklari: • raqobat orqali sifatni oshirish; • innovatsiyalarni rag‘batlantirish. Iqtisodiy resurslar va samaradorlik Iqtisodiy resurslar — bu ishlab chiqarishda foydalaniladigan barcha imkoniyatlar majmuasidir. Ular odatda to‘rt turga bo‘linadi: 1. Mehnat — insonning jismoniy va aqliy faoliyati. 2. Kapital — binolar, uskunalar, texnologiyalar. 3. Yer — tabiiy boyliklar va hudud. 4. Tadbirkorlik qobiliyati — boshqaruv va tashabbuskorlik. Resurslarning cheklanganligi iqtisodiy tanlov muammosini yuzaga keltiradi. Shu sababli samaradorlik tushunchasi muhim ahamiyat kasb etadi. Samaradorlik minimal xarajat bilan maksimal natijaga erishishdir. Zamonaviy iqtisodiy jarayonlar. Globalizatsiya, raqamli iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar iqtisod nazariyasining rivojlanishiga yangi yo‘nalishlar olib keldi. Elektron savdo, sun’iy intellekt va kriptovalyutalar iqtisodiy munosabatlarning yangi shakllarini yuzaga keltirmoqda. Bu esa iqtisod nazariyasini doimiy ravishda yangilanib borishga undaydi. Shu bilan birga, iqtisodiy tanlov jarayonida alternativ xarajatlar tushunchasi ham muhim o‘rin egallaydi. Har qanday tanlov ma’lum bir imkoniyatdan voz kechishni anglatadi, shu sababli iqtisodiy subyektlar qaror qabul qilishda eng katta foyda keltiradigan variantni tanlashga intiladilar. Bozor mexanizmi, talab va taklif qonunlari resurslarning nisbatan samarali taqsimlanishini ta’minlaydi, biroq bozor muvaffaqiyatsizliklari mavjud bo‘lgan sharoitda davlatning iqtisodiy aralashuvi zarur bo‘lib qoladi. Shuningdek, barqaror rivojlanish konsepsiyasi hozirgi zamon iqtisodiyotining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Iqtisodiy o‘sish bilan bir qatorda ekologik muvozanatni saqlash, ijtimoiy tenglikni ta’minlash va inson kapitalini rivojlantirish masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois zamonaviy iqtisod nazariyasi nafaqat daromad va foydani, balki jamiyat farovonligini oshirishga qaratilgan kompleks yondashuvlarni ham o‘rganadi. Xulosa qilib aytganda Iqtisod nazariyasi jamiyat taraqqiyotida muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. U iqtisodiy jarayonlarni tushunish, to‘g‘ri qarorlar qabul qilish va resurslardan oqilona foydalanishda muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy sharoitda ushbu fan bilimlari har bir inson uchun zarur bo‘lib, mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abdullayev A. Iqtisodiy nazariya asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2018. 2. Mankiw N.G. Economics (Iqtisodiyot asoslari). – New York: Cengage Learning, 2020. 577

3. Samuelson P.A., Nordhaus W.D. Economics. – New York: McGraw-Hill Education, 2019. 4. Shodmonov Sh.Sh. Iqtisodiyot nazariyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2017. 5. Xolmo‘minov Sh.R. Bozor iqtisodiyoti nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: O‘zbekiston, 2016 ELEKTRON TIJORATNING MILLIY IQTISODIYOTDAGI O‘RNI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI Qadirova Shaxzoda Musidinovna, UMFT, magistranti E-mail: shahzoda4340@gmail.com Annotatsiya. Ushbu tezisda elektron tijoratning milliy iqtisodiyotdagi o‘rni va rivojlanish istiqbollari tahlil qilingan. Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida tovar va xizmatlar bozori yangi bosqichga ko‘tarilayotgani, elektron savdo platformalari esa mamlakat iqtisodiy o‘sishining muhim omiliga aylangani ilmiy asosda yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda elektron tijorat infratuzilmasini takomillashtirish, raqamli to‘lov tizimlarini kengaytirish va onlayn biznesni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Kalit soʻzlar: elektron tijorat, raqamli iqtisodiyot, onlayn savdo, raqamli to‘lov tizimi, elektron biznes, iqtisodiy o‘sish, infratuzilma, innovatsiya. Abstract: This thesis analyzes the role of electronic commerce in the national economy and its development prospects. It highlights how the rapid growth of digital technologies has transformed the trade of goods and services, making e-commerce platforms a key driver of economic growth. The paper also provides recommendations for improving e-commerce infrastructure, expanding digital payment systems, and supporting online businesses in Uzbekistan. Key words: e-commerce, digital economy, online trade, digital payment system, ebusiness, economic growth, infrastructure, innovation. Аннотация: В данной работе рассматривается роль электронной коммерции в национальной экономике и перспективы её развития. Показано, что быстрый рост цифровых технологий способствует переходу торговли товарами и услугами на новый уровень, а электронные торговые платформы становятся важным фактором экономического роста страны. Также предложены меры по совершенствованию инфраструктуры электронной коммерции, развитию цифровых платёжных систем и поддержке онлайн-бизнеса в Узбекистане. Ключевые слова: электронная коммерция, цифровая экономика, онлайн-торговля, платёжные системы, электронный бизнес, экономический рост, инфраструктура, инновации. Kirish. Raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan bugungi kunda elektron tijorat milliy iqtisodiyotning eng tez o‘sayotgan tarmoqlaridan biriga aylangan. Elektron tijora – bu tovar va xizmatlar savdosini internet tarmoqlari orqali amalga oshirish jarayonidir. U nafaqat savdo hajmini oshiradi, balki ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar va vositachilar o‘rtasidagi masofani qisqartiradi. BMTning Savdo va Taraqqiyot Konferensiyasi (UNCTAD) ma’lumotlariga ko‘ra,. Statista ma’lumotlariga ko‘ra, global elektron tijorat bozori 2023-yilda 5,8 trillion AQSh dollariga yetgan bo‘lib, 2024-yilda global elektron tijorat hajmi 6,3 trillion AQSh dollarini tashkil etgan, bu esa jahon chakana savdosining 22% ni tashkil qiladi. Bu raqam 2027-yilga kelib 8 trillion dollarni oshishi kutilmoqda. O‘zbekistonda esa Uzum Market, ZoodMall va Aliexpress kabi platformalar mahalliy bizneslarni raqamlashtirishda yetakchi o‘rin tutib, kichik va o‘rta biznes 578

korxonalariga (KOK) o‘z mahsulotlarini kengroq auditoriyaga taqdim etish, operatsion xarajatlarni kamaytirish va mijozlar bilan samarali muloqot qilish imkonini bermoqda. O‘zbekiston Respublikasi tomonidan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida elektron tijoratni rivojlantirishga qaratilgan qator choratadbirlar, jumladan, internet infratuzilmasini yaxshilash va onlayn to‘lov tizimlarini joriy etish kabi islohotlar amalga oshirilmoqda. Masalan, 2022-yilda O‘zbekistonning elektron tijorat bozori 200 million AQSh dollaridan oshgan, bu esa mamlakat iqtisodiyotidagi raqamli sektorni rivojlanish potentsialini ko‘rsatadi (E-commerce Uzbekistan Report, 2023). Biroq, logistika infratuzilmasining yetarli darajada rivojlanmaganligi, internet sifati va aholining raqamli savodxonlik darajasidagi muammolar kabi omillar ushbu sohada to‘liq salohiyatni ro‘yobga chiqarishga to‘sqinlik qilmoqda. Shu bilan birga, onlayn savdo platformalari O‘zbekiston iqtisodiyotidagi kichik bizneslarni globallashuv jarayonlariga jalb qilish, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni xalqaro bozorga olib chiqish va iste’molchilar uchun qulay xarid sharoitlarini yaratishda muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda. O‘zbekistonda esa elektron savdo hajmi 2019-yildagi 2,5 trillion so‘mdan 2024-yilda 15,8 trillion so‘mgacha oshgan. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. Elektron tijoratning zamonaviy iqtisodiyotga ta’sirini o‘rganish va uni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlarini aniqlash ustida ko‘plab olimlar tadqiqotlar olib borishgan va hozirda ham bu jarayon davom etmoqda. Jeyson Pontin (Jason Pontin) “Nega biz katta muammolarni hal qila olmaymiz (“Why We Can’t Solve Big Problems”)131 nomli maqolasida texnologiyalar va elektron tijoratning zamonaviy iqtisodiyotga ta’siriga alohida to‘xtalib o‘tadi. Erik Brynjolfsson (Erik Brynjolfsson) va Endryu Makafi (Andrew McAfee) “Ikkinchi mashina davri (“The Second Machine Age”)132 raqamli texnologiyalarning iqtisodiyotga, jumladan, elektron tijoratga ta’sirini o‘rganishgan. Maykl Porter (Michael Porter) va Jeyms Xeppelmann (James Heppelmann)lar tomonidan olib borilgan “Qanday aqlli, bog‘langan mahsulotlar kompaniyalarni o‘zgartirmoqda (“How Smart, Connected Products Are Transforming Companies”)133 nomli maqolasida internetbuyumlarining (IoT) biznes modellariga, jumladan, elektron tijoratga ta’sirni o‘rganish ustida olib borgan ilmiy tadqiqotlari natijalari keltirilgan. Milliy Iqtisodiy Tadqiqotlar Byurosi (National Bureau of Economic Research - NBER)134 tomonidan olib borilgan tadqiqotlar, shuningdek, elektron tijoratning iqtisodiyotga ta’siri haqida muhim maqolalar va hisobotlarda ushbu mavzu bo‘yicha ko‘plab tadqiqot natijalari keltirilgan. 131 https://www.technologyreview.com/2012/10/24/254875/why-we-cant-solve-big-problems/ 132https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D1%80%D 0%B0_%D0%BC%D 0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD 133https://www.google.com/search?q=(%E2%80%9CHow+Smart%2C+Connected+Products+Are+Transforming+C ompaies%E2%80%9D&rlz=1C1IXYC_ruUZ978UZ978&oq=(%E2%80%9CHow+Smart%2C+Connected+Product s+Are+Transforming+ompanies%E2%80%9D&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIICAEQABgWGB4yCAg CEAAYFhge0gEJMTI5NmowajE1qAIAsAIA&sourceid=chrome&ie=UTF-8 134 https://www.nber.org/ 579

“Elektron tijoratning zamonaviy iqtisodiyotga ta’sirini o‘rganish va uni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlarini aniqlash” mavzusidagi tadqiqot ishimizda, mavzuni har tomonlama tushunish uchun turli ilmiy tadqiqot usullaridan foydalandik. Tahlildan foydalanib ilmiy maqolalar va adabiyotlarni tahlil qilish orqali elektron tijoratning zamonaviy iqtisodiyotga ta’sirini o‘rganish va uni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlarini aniqlash ustida olib borilayotgan zamonamiz olimlarining tadqiqot ishlari natijalari bilan tanishdik. Statistik tahlildan elektron tijoratning rivojlanish tendensiyalariga ta’sir etuvchi omillar haqidagi ma’lumotlarni qayta ishlashda foydalandik. Qiyosiy tahlil orqali turli xil mintaqalardagi elektron tijorat modellarini taqqoslab, ulardagi o‘xshashliklar, farqlar va kamchliklarini aniqlash uchun mavjud elektron tijorat modellarini tahlil qildik. Ushbu usullarni birlashtirish elektron tijoratning hozirgi holatini ham, rivojlanish istiqbollarini ham aks ettiruvchi yanada to‘liqroq va chuqurroq tadqiqot o‘tkazishga imkon yaratdi. Tahlil va natijalar Elektron tijorat O‘zbekistondagi mehnat bozoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatib, yangi ish o‘rinlarini yaratish va aholi bandligini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Elektron tijoratning rivojlanishi, ayniqsa, logistika, IT, marketing va mijozlarga xizmat ko‘rsatish sohalarida yangi ish o‘rinlarining yaratilishiga keng imkoniyatlar ochadi135. Shu bilan birga, elektron tijorat biznes jarayonlarini avtomatlashtirish va optimallashtirish orqali samaradorlikni oshirish imkoniyatini yaratadi. Ammo elektron tijorat bozorining yetarli darajada tartibga solinmaganligi sababli noqonuniy bandlik sektorining o‘sish xavfini ham keltirib chiqaradi. Elektron tijorat tadbirkorlar va iste’molchilar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni o‘zgartirmoqda, bu esa muayyan ish turlariga bo‘lgan talabning o‘zgarishiga olib kelishi mumkin136. Umuman olganda, O‘zbekistonda elektron tijorat bandlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, lekin noqonuniy bandlik va ish o‘rinlarining beqarorligi kabi salbiy oqibatlarning oldini olish uchun xodimlarning huquqlarini tartibga solish va iste’molchilar huqularini ximoya qilishga e’tibor qaratishni talab qiladi. O‘zbekistonda elektron tijoratni soliqqa tortish va fiskal siyosat masalalarida katta ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda. “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi Qonunning yangi tahriri (2022-yil 29-sentabrdagi O‘RQ-792-son) 2022-yil 31-dekabrdan kuchga kirdi137. Ushbu qonun elektron tijorat sohasidagi munosabatlarni tartibga soladi va elektron tijorat subyektlari uchun asosiy tushunchalar hamda qoidalarni belgilaydi. O‘zbekistonning yangi tahrirdagi Soliq Kodeksiga ko‘ra, elektron tijorat bilan shug‘ullanuvchi tadbirkorlik sub’yektlari uchun soliq stavkalari minimal qilib belgilangan. Masalan, daromad solig‘i odatdagi 15 foiz o‘rniga 7,5 foiz stavkada (337- modda), yagona soliq to‘lovi esa 4 foiz emas (467-modda)138 2 foiz stavkada to‘lanadi. Elektron tijorat sohasidagi soliq-byudjet siyosati imtiyozli soliq stavkalarini taqdim etish va tadbirkorlik tartib-taomillarini soddalashtirish orqali iqtisodiyotning ushbu sektorini rivojlantirishni rag‘batlantirishga qaratilgan. 135 https://infocom.uz/wp-content/uploads/2023/06/B5-1.pdf https://infocom.uz/wp-content/uploads/2023/06/B5-1.pdf 137 https://lex.uz/ru/docs/6213428 138 https://www.norma.uz/nashi_obzori/e-commerce_chto_eto_takoe_i_kak_tuda_popast 580 136

Ushbu chora-tadbirlar O‘zbekistonda elektron tijoratni qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, bu onlayn savdo hajmini oshirish va mamlakatning raqamli iqtisodiyotiga investitsiyalarni jalb qilish imkonini beradi. Elektron tijorat deb nomlanuvchi, tovarlar yoki xizmatlarni Internetda elektron shaklda sotib olish va sotishdan iborat bo‘lgan jarayonlarga aytiladi. Shuningdek, elektron tijorat auktsionlar, chiptalar va bank xizmatlari kabi boshqa onlayn faoliyatga ham tegishli bo‘lishi mumkin. Elektron tijorat global miqyosda jadal rivojlanayotgan soha bo‘lib, O‘zbekiston ham bundan mustasno emas, tobora ko‘proq odamlar kundalik ehtiyojlari uchun onlayn xaridlarga murojaat qilmoqda. Mamlakatda elektron xizmatlardan foydalanish hali ham dastlabki bosqichda, ammo kelgusi bir necha yil ichida uning sezilarli darajada o‘sishi kutilmoqda. Raqamli texnologiyalar vazirligi ma’lumotlarga ko‘ra, aloqa va axborotlashtirish hamda kompyuter xizmatlari hajmi 2016-yilda 6,5 trillion so‘m bo‘lgan bo‘lsa, 2021-yilda 17,8 trillion so‘mga, 2022-yilda 22,9 trillion so‘mga yetdi. 2023-yilda bu ko‘rsatkich taxminan 25-27 trillion so‘mga, 2024-yilda esa 28-32 trillion so‘mga yetgan. O‘z navbatida, raqamli iqtisodiyot sohasining YaIMdagi ulushi 2019-yilda 1,8 foizdan 2022-yilda 2,77 foizgacha, 2023-yilda taxminan 3,0-3,2 foizgacha va 2024-yilda 3,5-4,0 foizgacha oshgan. E-tijoratning kelajakdagi rivojlanish bosqichlari O‘zbekistonning texnologik taraqqiyoti, qonuniy muhit, iqtisodiy sharoitlar va boshqa omillarga bog‘liq. Kelajakda, IoT, AI, Big data kabi yangi texnologiyalar e-tijoratning rivojlanishini ta’sir qilishi kutilmoqda. Elektron tijoratning an’anaviy savdo turlaridan ko‘pgina farqli tomonlari mavjud. Masalan, xaridor o‘ziga qulay vaqt, joy va tеzlikda mahsulotni tanlash va sotib olish imkoniyatiga ega, savdo-sotiq faoliyatini ish faoliyati bilan birga parallеl ravishda, ya'ni ishlab chiqarishdan ajralmagan holda olib borish imkoniyati mavjud, sotuvchi mahsulotlarini sotish jarayonining tеzlashishiga, yangi va sifatli mahsulotlarni muntazam almashtirishiga, mahsulotlarning aylanma harakatining kengayishiga erishadi. Quyidagi 1-jadvalda elektron tijorat tizimining O‘zbekistonda yillik savdo hajmini ko‘rishimiz mumkin. 1-jadval 139 Elektron tijorat savdo hajmi (yillik)/ mlrd. so‘m Klassifikator O‘zbekiston Respublikasi 2018 40.9 2019 275.3 2020 1002.5 2021 5978.7 2022 10886.8 2023 2024 13263.8 19547.4 Elektron tijoratdagi texnologiya tendensiyalari kundan-kunga rivojlanib bormoqda, bu esa o‘z navbatida elektron tijoratni yanada jadal yoyilishiga xizmat qilmoqda. Elektron tijorat tobora mobil qurilmalar orqali foydalanish uchun osonlashib, chakana sotuvchilar mobil ilovalar orqali savdoga o‘tmoqda, bu esa aholi o‘rtasida mobil qurilmalar sonining ortib borayotgani bilan bog‘liqdir. Globallashuv jarayoni kengayotganligi sabab iste’molchilar mahalliy do‘kon yoki hatto o‘z mamlakatida mahsulot tanlash bilan cheklanmay, balki butun dunyodab 139 www.statista.com 581

xarid qilish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Global tadqiqotida onlayn respondentlarning qariyb 57% xorijiy onlayn-do‘konlardan onlayn xarid qilishlarini aytishgan140. Innovatsiyalarning joriy etilishi ham tobora kengaymoqda. Ammo mobil texnologiyalarning rivojlanishi mamlakat yoki mintaqaga qarab farq qiladi. Misol uchun, Hindistonda ba’zi onlayn-do‘konlar butunlay mobil ilova orqali mahsulot sotishga o‘tgan141. Jahonda global elektron tijorat o‘sishda davom etmoqda. Global elektron tijorat savdosi 2022-yilda 3,56 trillion AQSH dollariga yetdi, bu 2021-yilda qayd etilgan 2,91 trillion AQSH dollaridan 22,3% ko‘pdir142. Bu sezilarli o‘sish bo‘lib, onlayn xaridlarning tobora ommalashib borayotganini va global raqamli iqtisodiyotning kengayishining yorqin isbotidir. Ushbu tendensiyalar axborot texnologiyalari va infratuzilmaning takomillashuvi natijasida elektron tijorat o‘sishda davom etayotganligidan dalolat beradi, bu esa internetda ko‘proq iste’molchilarni jalb qiladi. Sun’iy intellekt (AI) va blokcheyn kabi yangi texnologiyalarning ijtimoiy hayotimizga kirib kelishi elektron tijorat rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Sun’iy intellektning rivojlanishi natijasida takliflarni shaxsiylashtirish imkoniyati paydo bo‘ldi. AI foydalanuvchilar uchun shaxsiy tavsiyalar yaratish, ularning xarid qilish tajribasini yaxshilash va xarid qilish ehtimolini oshirish imkonini beradi. AI chatbotlari mijozlarga 24/7 kun davomida yordam beradi, bu esa mijozlarga xizmat ko‘rsatish va qoniqish darajasini oshiradi. AI korxonalarga ongli qarorlar qabul qilishda yordam berish uchun xarid qilish harakati haqidagi katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilib beradi, bu esa korxonalarga tezroq va aniqroq qarorlar qabul qilishga yordam beradi143. Bugungi kunda, blokcheyn tenologiyasi ham tobora rivojlanib bormoqda. Ushbu texnologiya barcha tranzaktsiyalarning markazlashtirilmagan va o‘zgarmas tarixini ta’minlash orqali tranzaksiyalar xavfsizligini yanada oshiradi¹. Shu bilan birga, ta’minot zanjirini boshqarishda blokcheyn ta’minot zanjiri boshqaruvini optimallashtiradi, vaqt va xarajatlarni kamaytiradi144. Ushbu texnologiyalar yanada samarali, xavfsiz va qulay elektron tijorat platformalarini yaratishga yordam beradi, natijada foydalanuvchi tajribasi oshib, biznes imkoniyatlari kengayadi. Elektron tijorat ta’sirida iste’molchilarning xatti-harakatlaridagi o‘zgarishlar sezilarli va ko‘p qirrali bo‘ldi. Iste’molchilar tobora ko‘proq onlayn xarid qilmoqdalar, bu esa elektron tijoratning o‘sishiga olib keladi145. COVID-19 pandemiyasi davrida jamoat joylarida harakatlanishga qo‘yilgan cheklovlar iste’molchilarning an’anaviy xarid qilish odatlarini o‘zgartirib, onlayn xaridlarga o‘tishini tezlashtirdi146. Do‘konlarning assortimentidagi o‘zgarishlar va mamlakatdagi umumiy iqtisodiy vaziyat o‘rtacha mijozlarning xarid qobilyatida o‘z aksini topadi. Iste’molchilarning xatti-harakatlaridagi bu o‘zgarishlar 140 https://retailers.ua/news/tehnologii/3312-globalnoe-issledovanie-nielsen-elektronnaya-kommertsiya-v-mirehttps://retailers.ua/news/tehnologii/3312-globalnoe-issledovanie-nielsen-elektronnaya-kommertsiya-v-mire142 https://marketsplash.com/ru/statistika-eliektronnoi-kommiertsii/ 143 https://www.actualidadecommerce.com/ru 144 https://www.cryptopolitan.com/ru 145 https://adindex.ru/adindex-market/7/ecommerce/153781.phtml 146 https://www.comnews.ru/content/218162/2022-01-10/2022-w02/e-commerce-pokazala-kolossalnyy-rost 582 141

biznesning strategiyalari va taktikalariga ta’sir ko‘rsatmoqda, chunki ular yangi sharoitlarga va mijozlarning xohishlariga moslashishga intiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xaridorlarning onlayn xarid qilish qarorlariga ko‘plab omillar ta’sir qiladi. Reklama, qadoqlash, displeylar va veb-saytlar xarid qilish qarorlariga katta ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ular o‘zlarining jozibasi bilan xaridorlarni tovar va xizmatlarni sotib olishga undaydi. Shu bilan birga, qaror qabul qilish jarayonida xaridorlarga oilasi, do‘stlari va qo‘shnilari ham katta ta’sir qiladi, chunki ularning fikri va tavsiyalari potensial xaridorlar tomonidan qadrlanadi. Lekin eng yaxshi targ‘ibotchi, bu mahsulotni iste’mol qilgandan keyin u haqdagi ijobiy fikr uni yana sotib olishga undashidir. Iste’molchilar xarid bilan bog‘liq xavflarni, shu jumladan mahsulotning qaytarilishi va kafolatlar ehtimolini ham hisobga oladilar. Mahsulotning narx-navo nisbati, ayniqsa, kuchli raqobat muhitida muhim omil hisoblanadi. Ayni paytda, tez yetkazib berish yoki zudlik bilan xarid qilish zarurati do‘kon yoki mahsulotni tanlashga ta’sir qilishi mumkin. Ushbu omillar o‘zaro ta’sir qiladi va onlayn chakana sotuvchilar o‘zlarining marketing strategiyalari samaradorligini oshirish uchun ularni hisobga olishlari kerak bo‘lgan murakkab qaror qabul qilish jarayonini tashkil qiladi. Bugungi kunda, elektron tijorat faoliyatida eng ko‘p uchraydigan holatlardan biri bu kiberhujumlardir. Mana shu omil ko‘plab potensial xaridorlarni elektron tijoratdan foydalanishdan qaytaradi. Ushbu muammoga jiddiy e’tibor berish juda muhimdir, bu butun tarmoqqa katta ta’sir etadi. Onlayn tranzaktsiyalar xavfsizligini va elektron tijorat ishtirokchisining shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishni ta’minlash uchun avvalo, to‘lov tizimini PCI DSS xalqaro to‘lov kartasi ma’lumotlari xavfsizligi standartlariga muvofiqligini ta’minlash zarur147. Shu bilan birga, internet tarmog‘i orqali ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash uchun SSL/TLS kabi uzatishni shifrlash yordamida mijoz ma’lumotlarini himoya qilish kerak. Albatta, foydalanuvchi identifikatorlarini tekshirish va maxfiy ma’lumotlarga kirishni cheklash uchun ko‘p faktorli autentifikatsiya va avtorizatsiya tizimlarini joriy qilish talab etiladi. Umumiy kiberxavfsizlik qoidalarini unutmaslik va xavfsizlik zaifliklarining oldini olish uchun barcha dasturlarni, jumladan CMS, plaginlar va skriptlarni muntazam yangilab turish kerak. Kiberhujum yoki tizim xatosi yuz berganda ma’lumotlarni yo‘qotmasdan tiklash uchun ma’lumotlarning muntazam zaxira nusxalarini yaratish zarur. Bunday chora-tadbirlar tadbirkorlarga o‘z biznesi va mijozlarini kibertahdidlardan himoya qilish hamda elektron tijorat operatsiyalari xavfsizligini ta’minlashga yordam beradi. Kiber xavfsizlik darajasining yuqori bo‘lishi mijozlarda ishonchni oshirib, ushbu saytdan xarid qilishga undaydi. Elektron tijorat sohasida doimiy ravishda yangi tahdidlar paydo bo‘lib bormoqda, ular biznesdan e’tibor va moslashishni talab qiladi. Bugungi kundagi, ilg‘or sun’iy intellekt usullaridan fishing hujumlari va firibgarliklarni yaratish uchun foydalanish ommalashib bormoqda. Shu bilan birga, buzg‘unchilar zararli dasturlarni kiritish yoki maxfiy ma’lumotlarga kirish uchun ta’minot zanjiridagi zaifliklarni nishonga olib, u yerga o‘zalarining buzg‘unchi dasturlarini joylashni va 147 https://experience.dropbox.com/ru-ru/resources/protecting-personal-info 583