Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

Abstract. "Today, the globalization of the world economy, the rapid development of digital technologies, and the processes of mutual integration between states necessitate profound reforms and transformations. In such conditions, the theory and practice of modern economics play a crucial role in understanding changes, managing them, and creating new opportunities. Concurrently, the importance of financial analysis is increasing for the objective assessment of the financial activities of enterprises and the state, identifying risks, and making strategic decisions. This paper will thoroughly examine how the theoretical foundations of modern economics and the practical tools of financial analysis serve to ensure sustainable economic growth and competitiveness in the era of reforms and transformations." Keywords: Economic reforms, Transformation period, Modern economy, Financial analysis, Globalization, Digital technologies, Integration processes, Strategic decisions, Sustainable economic growth, Competitiveness, Risk identification, Economic theory Kirish. Bugungi globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida korxonalarda biznes jarayonlarini samarali tashkil etish hamda ularni to‘g‘ri buxgalteriya hisobida aks ettirish muhimahamiyat kasb etmoqda. Buxgalteriya hisobi nafaqat moliyaviy natijalarni qayd etish vositasi, balki boshqaruv qarorlarini qabul qilishda ishonchli axborot manbai hisoblanadi. Biznesjarayonlari — bu korxonadagi ishlab chiqarish, savdo, ta’minot, marketing va boshqaruvbilan bog‘liq o‘zaro uzviy faoliyatlar majmuasidir. Ularni buxgalteriya tizimida to‘g‘ri hisobga olish, tahlil qilish va nazorat qilish orqali tashkilotning iqtisodiy barqarorligini ta’minlash mumkin. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar, avtomatlashtirilgan dasturlar varaqamli yechimlar buxgalteriyada biznes jarayonlarini yanada shaffof, tezkor va samarali qilish imkonini bermoqda. Shu bois, buxgalteriyada biznes jarayonlarini hisobgaolishmasalalari bugungi iqtisodiy amaliyotda alohida dolzarblik kasb etadi. Buxgalteriyada biznes jarayonlarini to‘g‘ri tashkil etish va ularni hisobga olish zamonaviyboshqaruv tizimining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Har bir korxona o‘z faoliyatidaturli jarayonlarni — ishlab chiqarish, sotish, moliyalashtirish, ta’minot, marketing va boshqaruvoperatsiyalarini amalga oshiradi. Ushbu jarayonlarning barchasi iqtisodiy mazmungaegabo‘lib, ularni to‘g‘ri buxgalteriya hisobida aks ettirish orqali korxonaning moliyaviyholati, rentabelligi va barqarorligi haqida aniq tasavvur hosil qilish mumkin. Buxgalteriya hisobi shunchaki raqamlar yig‘indisi emas, balki iqtisodiy qarorlar qabul qilishda asos bo‘ladigantahliliy axborot tizimidir. Biznes jarayonlarini buxgalteriya hisobida to‘g‘ri qayd etishuchunularning har biri bosqichma-bosqich kuzatib borilishi, hujjatlar bilan tasdiqlanishi vamoliyaviy natijalar bilan bog‘lanishi zarur. Masalan, ishlab chiqarish jarayonida xomashyoxarid qilish, mahsulot tayyorlash va uni sotish bosqichlari mavjud. Har bir bosqichdaxarajatlar, daromadlar va foyda o‘z aksini topadi. Shu jihatdan mashhur iqtisodchi R. Druryta’kidlaganidek: “Buxgalteriya hisobi — bu biznes faoliyatini o‘lchaydigan engmuhimboshqaruv vositasidir.”101 Uning fikridan kelib chiqadiki, buxgalteriya tizimi nafaqat moliyaviy natijalarni ko‘rsatadi, balki korxonaning ishlab chiqarish samaradorligini, resurslardan foydalanish darajasini va boshqaruv qarorlarining to‘g‘riligini hambaholash imkonini beradi. Demak, buxgalteriya hisobi — bu biznesning 101 Drury R. Management and cost accounting. London: Thomson learning, 2018. 544

yuragi, uning iqtisodiy“haroratini” o‘lchaydigan asbobdir. Buxgalteriyada biznes jarayonlarini hisobga olishda eng muhim tamoyillardan biri —ikki tomonlama yozuv prinsipidir. Bu tamoyilga ko‘ra, har bir xo‘jalik operatsiyasi kamidaikkita schyotda — debet va kredit tomonlarda aks ettiriladi. Shu yo‘l bilan har bir moliyaviyoperatsiya to‘liq kuzatib boriladi va balansdagi muvozanat ta’minlanadi. Bu haqda iqtisodchi M. Karimov (2020) quyidagicha fikr bildiradi: “Ikki tomonlama yozuv prinsipi har birxo‘jalik operatsiyasining aniq tahlilini ta’minlaydi va buxgalteriya ma’lumotlariningishonchliligini kafolatlaydi.”102 . Bu fikrning mazmuni shundan iboratki, har bir moliyaviyjarayon ikki tomonlama qayd etilmasa, korxona faoliyati to‘liq tahlil qilinmaydi. Shusababli bu tamoyil hisobni tizimli, ishonchli va tahliliy jihatdan to‘liq yuritish imkonini beradi. Buesa o‘z navbatida biznes jarayonlarini nazorat qilish va moliyaviy qarorlarni asoslashdamuhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli iqtisodiyot davrida buxgalteriyada biznes jarayonlarini avtomatlashtirishtoborakengayib bormoqda. Avtomatlashtirilgan hisob tizimlari — masalan, 1C Accounting, SAP, QuickBooks kabi dasturlar — hisob-kitoblarni tezkor, aniq va shaffof yuritish imkonini beradi. Natijada inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklar kamayadi, vaqt tejaladi vama’lumotlar real vaqt rejimida yangilanadi. Shu jihatdan iqtisodchi D. Norton(2021)shunday degan: “Raqamli texnologiyalar buxgalteriya jarayonlarini shaffoflik, tezkorlikvatahliliy aniqlik jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi.”103 . Mazkur fikrning mohiyati shundan iboratki, texnologik yechimlar buxgalteriya jarayonlarini inson aralashuvisizboshqarish imkonini yaratadi. Bu esa nafaqat tezkorlik, balki moliyaviy nazoratni kuchaytirish, xatolarni avtomatik aniqlash va resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydi. Buxgalteriyada biznes jarayonlarini hisobga olishda nazorat va tahlilning roli hambeqiyosdir. Har bir moliyaviy ko‘rsatkich, xarajat, daromad yoki aktiv o‘z vaqtida tahlil qilinmasa, boshqaruv qarorlari noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Shu sababli iqtisodchi J. Stiglit (2005)shunday ta’kidlaydi: “To‘g‘ri tashkil etilgan buxgalteriya tizimi boshqaruv qarorlarini aniqma’lumotlarga asoslab qabul qilish imkonini beradi.”104 . Bu fikrning mazmuni shundaniboratki, buxgalteriya ma’lumotlari korxonaning moliyaviy strategiyasini shakllantirishdaishonchli manba hisoblanadi. Agar hisob tizimi aniq, tizimli va to‘g‘ri yuritilsa, rahbariyat foydani oshirish, xarajatlarni kamaytirish va iqtisodiy xavflarni oldindan baholash imkonigaega bo‘ladi. Biznes jarayonlarini hisobga olishning yana bir muhim jihati —moliyaviy oqimlarni boshqarishdir. Pul mablag‘larining kirimi va chiqimi, kreditorlik va debitorlik qarzlarini nazorat qilish orqali korxonaning moliyaviy barqarorligi ta’minlanadi. Iqtisodchi olimA. Abdukarimov (2022) bu borada shunday fikr bildiradi: “Buxgalteriyada moliyaviy oqimlarni aniq qayd etish korxonaning barqarorlik va to‘lov qobiliyatini ta’minlaydigan 105 engmuhimomildir.” . Karimov M. Zamonaviy buxgalteriya hisobi tamoyillari. – Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2020. Norton D. Digital accounting systems and transparency. – NewYork: Oxforduniversity press, 2021. 104 Stiglit J. Economics of information and accounting systems. – Cambridge: MITpress, 2005 105 Abdukarimov A. Moliyaviy nazorat va buxgalteriya tizimlari rivoji. – Toshkent: Fanva texnologiya, 2022. 545 102 103

Bu fikrning mazmuni shundan iboratki, korxona o‘zining har bir moliyaviyoperatsiyasini aniq qayd etmasa, qarz majburiyatlarini bajarishda yoki foyda rejalashtirishdamuammolar paydo bo‘ladi. Shu sababli buxgalteriya hisobi nafaqat hisobot, balki moliyaviyboshqaruv mexanizmi sifatida ham qaraladi. Zamonaviy sharoitda korxonalarda raqamli transformatsiya jarayoni davometmoqda. Sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar, avtomatik balans tizimlari va analitik dasturlar orqali buxgalteriya hisobini olib borish yangi bosqichga chiqmoqda. Endilikda korxonalar onlaynrejimda real vaqt tahlillarini amalga oshirishi, avtomatik ravishda hisobotlar shakllantirishi vaboshqaruv qarorlarini tezkorlik bilan qabul qilishi mumkin. Bu esa raqobatbardoshlikni oshiradi va iqtisodiy samaradorlikni ta’minlaydi. Buxgalteriyada biznes jarayonlarini hisobgaolishda xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS)ga muvofiqlik hamalohida ahamiyatgaega. Ushbu standartlar butun dunyo miqyosida yagona hisob tizimini shakllantiradi, buesaxorijiy investorlar uchun ishonch muhitini yaratadi. Shu bilan birga, xalqaro standartlarga mos buxgalteriya tizimi korxonaning obro‘sini oshiradi va uning iqtisodiy faoliyatini global bozor bilan uyg‘unlashtiradi. Buxgalteriyada biznes jarayonlarini to‘g‘ri hisobga olish – bu nafaqat hisobot yuritish, balki korxona faoliyatini tahlil qilish, moliyaviy oqimlarni boshqarish, strategik qarorlar qabul qilish va iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashning asosiy omilidir. Drury buxgalteriyani boshqaruv vositasi sifatida, Karimov uni ishonchlilik kafolati sifatida, Nortonraqamli shaffoflik omili sifatida, Stiglit esa boshqaruv axborot tizimi sifatida, Abdukarimovesamoliyaviy barqarorlik manbai sifatida ta’riflagan. Demak, buxgalteriyada biznes jarayonlarini hisobga olish – har qanday iqtisodiy tizimning yuragi, muvaffaqiyatli boshqaruvningasosi varaqamli iqtisodiyotning poydevoridir. O‘ZBEKISTONNING MARKAZIY OSIYO MAMLAKATLARI BILAN TASHQI IQTISODIY ALOQALARI Umarov Ibrohim Ravshan o‘g‘li, UMFT, 2-kurs talabasi E-mail: ibrohim.khalilov1@icloud.com Annotatsiya. Maqola O‘zbekistonning Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan tashqi iqtisodiy aloqalari tahliliga bag‘ishlangan. Unda savdo-iqtisodiy, investitsiya va transportlogistika sohalaridagi hamkorlikning o‘sish tendensiyalari asoslangan. Shuningdek, O‘zbekistonning iqtisodiy siyosati va strategik manfaatlari Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan integratsiya jarayonida qanday aks etishi muhokama qilingan. Maqolada savdo balanslari, eksport-import hajmlari, transport yo‘laklari va investitsiya loyihalari statistik ma’lumotlar bilan qo‘llab-quvvatlangan. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning tashqi iqtisodiy aloqalari mintaqaviy barqarorlikni mustahkamlash va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga xizmat qilmoqda. Maqola mamlakatlararo strategik hamkorlik, iqtisodiy integratsiya va mintaqaviy loyihalarni rivojlantirishga qaratilgan tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: O‘zbekiston, Markaziy Osiyo, tashqi iqtisodiy aloqalar, savdo, investitsiya, transport-logistika, iqtisodiy integratsiya, eksport-import, mintaqaviy hamkorlik, strategik loyihalar. Abstract. The article analyzes Uzbekistan’s foreign economic relations with Central Asian countries. It highlights trends in trade, investment, and transport-logistics cooperation. The study examines how Uzbekistan’s economic policy and strategic interests are reflected in 546

regional integration processes. Trade balances, export-import volumes, transport corridors, and investment projects are supported by statistical data. The results show that Uzbekistan’s foreign economic ties contribute to regional stability and promote economic growth. The article also provides recommendations for strengthening intergovernmental strategic cooperation, advancing economic integration, and developing regional projects. Keywords: Uzbekistan, Central Asia, foreign economic relations, trade, investment, transport logistics, economic integration, export-import, regional cooperation, strategic projects. Аннотация. Статья посвящена анализу внешнеэкономических связей Узбекистана со странами Центральной Азии. В ней рассматриваются тенденции в области торговли, инвестиций и транспортно-логистического сотрудничества. Особое внимание уделено отражению экономической политики и стратегических интересов Узбекистана в процессах региональной интеграции. Приведены статистические данные о торговом балансе, объемах экспорта и импорта, транспортных коридорах и инвестиционных проектах. Результаты анализа показывают, что внешнеэкономические связи Узбекистана способствуют укреплению региональной стабильности и стимулируют экономический рост. В статье также представлены рекомендации по развитию межгосударственного стратегического сотрудничества, экономической интеграции и региональных проектов. Ключевые слова: Узбекистан, Центральная Азия, внешнеэкономические связи, торговля, инвестиции, транспортная логистика, экономическая интеграция, экспортимпорт, региональное сотрудничество, стратегические проекты. Kirish. O‘zbekiston Markaziy Osiyo mintaqasida geosiyosiy va iqtisodiy jihatdan muhim rol o‘ynovchi davlatlardan biridir. Mustaqillikka erishganidan so‘ng mamlakat mintaqaviy va global iqtisodiy jarayonlarda faol ishtirok etishni boshladi. Markaziy Osiyo davlatlari bilan tashqi iqtisodiy aloqalar O‘zbekistonning strategik rivojlanish rejalarida muhim o‘rin egallaydi, chunki mintaqaviy integratsiya va hamkorlik iqtisodiy o‘sish, investitsiyalarni jalb qilish va savdo hajmini oshirish imkonini yaratadi. O‘zbekiston va qo‘shni davlatlar o‘rtasidagi tashqi iqtisodiy aloqalar ko‘plab sohalarni qamrab oladi. Bular orasida savdo-iqtisodiy hamkorlik, transportlogistika yo‘nalishlari, energetika va tabiiy resurslar sohalari alohida o‘rin tutadi. Mintaqaviy loyihalar, masalan, temir yo‘l va avtomobil transporti, xalqaro tranzit imkoniyatlarini oshirishga xizmat qiladi, shuningdek, investitsiya loyihalari orqali iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga yordam beradi. Mamlakatning tashqi iqtisodiy siyosati O‘zbekistonning strategik manfaatlariga mos ravishda shakllantiriladi. Bu siyosat nafaqat iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, balki mintaqaviy barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlashga ham yo‘naltirilgan. O‘zbekistonning iqtisodiy integratsiya jarayonida xalqaro tashkilotlar va qo‘shni davlatlar bilan hamkorligi mintaqaviy loyihalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun muhim omil hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, ushbu maqolada O‘zbekiston va Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘rtasidagi tashqi iqtisodiy aloqalar tahlil qilinadi, ularning samaradorligi va rivojlanish istiqbollari ko‘rsatiladi. Maqola doirasida savdoiqtisodiy ko‘rsatkichlar, eksport-import hajmlari, investitsiya loyihalari va transport-logistika yo‘nalishlari statistik ma’lumotlar bilan taqdim etiladi. Ushbu tahlil nafaqat ilmiy qiziqish uyg‘otadi, balki amaliy jihatdan mintaqaviy 547

hamkorlikni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalarni ishlab chiqishga ham xizmat qiladi. Asosiy qism. O‘zbekiston Markaziy Osiyo mintaqasidagi mamlakatlar bilan iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlash yo‘lida turli tashqi iqtisodiy loyihalarda faol ishtirok etmoqda. Ushbu aloqalar asosan savdo, investitsiya, transport-logistika va energetika sohalarini qamrab oladi. 2023-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonning Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan savdo hajmi 8070,5 mln. AQSh dollarini tashkil etdi va 2021-yilga nisbatan 14,5 foizga ko‘pdirdir. Bu esa O‘zbekistonning mintaqaviy integratsiya siyosatining samaradorligini ko‘rsatadi. Savdo almashinuvi tarkibida eng yuqori ulush Qozog‘iston bilan bo‘lgan tovar aylanmasiga to‘g‘ri keladi. Markaziy Osiyo bilan umumiy savdo hajmining 54,5 foizi Qozog‘iston hissasiga to‘g‘ri keladi. Transport-logistika yo‘nalishlari nafaqat mintaqa ichidagi, balki xalqaro tranzit tashishlarning samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. 1-jadval O‘zbekistonning Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan savdo aloqalari dinamikasi (2023-yil)106 Davlat Savdo hajmi Eksport (mln. Import (mln. (mln. USD) USD) USD) Qozog‘iston 4398,9 1372,5 3026,4 Qirg‘iziston 953,4 631,5 321,9 Tojikiston 756,8 605,0 151,8 Turkmaniston 1094,4 171,2 923,2 Afg‘oniston 867,0 856,7 10,3 O‘zbekiston va Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida tovar va xizmatlar savdosi faol rivojlanmoqda. Eng ko‘p eksport qilinadigan tovarlar orasida transport vositalari, meva-sabzavot, xizmatlar,plastmassa va undan yasalgan buyumlar va to‘qimachilik mahsulotlari ustunlik qiladi. Import tarkibida esa un mahsulotlari, qora metallar, yoqilg‘i-energetika mahsulotlari, ruda va shlak va transport vositalari asosiy o‘rin tutadi. Savdo-iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish uchun O‘zbekiston bojxona tartiqlarini soddalashtirish, tarif va preferensiyalar tizimini takomillashtirish, shuningdek, mintaqaviy integratsiya loyihalarida faol ishtirok etish kabi choralarni ko‘rmoqda. Transport va logistika tizimi mintaqaviy integratsiya va savdo hajmini oshirishning asosiy vositasidir. O‘zbekistonning “Markaziy Osiyo-Janubiy Osiyo” tranzit koridori, shuningdek, “O‘zbekiston-Turkmaniston-Eron” temir yo‘l loyihasi mintaqa ichidagi va tashqarisidagi mamlakatlar o‘rtasida transport-logistika imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirdi. Energetika sektori ham mintaqaviy hamkorlikning muhim qismini tashkil etadi. O‘zbekiston va qo‘shni davlatlar gaz, elektr energiyasi va neft mahsulotlari sohasida o‘zaro ta’minot va eksport-importni amalga oshiradi. 106 https://stat.uz/uz/ - O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlari asosida tuzilgan 548

Statistik ma’lumotlar O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan aloqalarining ijobiy tendensiyasini ko‘rsatadi: - eksport hajmi 2023-yilda 3,7 mlrd. USD, import esa 4,4 mlrd. USDni tashkil etdi; - investitsiya loyihalari soni 35 taga yetdi, ular orqali 12 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari yaratildi; - transport-logistika samaradorligi 20% ga oshdi. O‘zbekiston va Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish strategiyasi quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: - mintaqaviy transport va tranzit koridorlarini rivojlantirish; - savdo va tarif siyosatini uyg‘unlashtirish; - energetika va tabiiy resurslarni birgalikda boshqarish; - qo‘shma investitsiya loyihalarini amalga oshirish; - mintaqaviy barqarorlik va xavfsizlikni mustahkamlash. 2-jadval Strategik yo‘nalishlar va 2025- yilgacha kutilyotgan natijalar Yo‘nalish Transport Savdo Energetika Investitsiya Maqsad Tranzit samaradorligi Tariflarni uyg‘unlashtirish Resurslarni birgalikda boshqarish Qo‘shma loyihalarni rivojlantirish Kutilyotgan natija 25% o‘sish Savdo hajmi 15% oshishi Barqaror ta’minot 15,000 yangi ish o‘rni Tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish jarayonida quyidagi muammolar mavjud: - transport va logistika tizimlaridagi ayrim infrastruktura yetishmovchiligi; - tarif va bojxona siyosatlaridagi nomutanosiblik; - mintaqaviy loyihalarga moliyaviy resurs yetishmovchiligi; - sanoat va energetika sohalarida texnologik yangilanishning sekinligi. Tavsiya etiladigan yechimlar: - transport va tranzit koridorlarini modernizatsiya qilish; - savdo va bojxona siyosatini uyg‘unlashtirish; - investitsiya va moliyalashtirish manbalarini kengaytirish; - texnologik yangilanishni joriy etish. Xulosa. O‘zbekistonning Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan tashqi iqtisodiy aloqalari mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi va mintaqaviy integratsiyada o‘rni uchun strategik ahamiyatga ega. Savdo-iqtisodiy, investitsiya va transport-logistika sohalaridagi hamkorlik doimiy ravishda o‘sib bormoqda, bu esa O‘zbekiston va qo‘shni davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga yordam beradi. 2023-yil holatiga ko‘ra, savdo hajmi sezilarli darajada oshgan va investitsiya loyihalari orqali yangi ish o‘rinlari yaratilgan. Transport-logistika yo‘nalishlari, jumladan temir yo‘l va avtomobil yo‘llari, O‘zbekistonni mintaqaviy tranzit markaziga aylantirishga xizmat qiladi. Energetika 549

sohasidagi hamkorlik ham iqtisodiy barqarorlik va resurslarni samarali boshqarish imkoniyatini yaratadi. Shu bilan birga, mintaqaviy integratsiya O‘zbekistonning strategik manfaatlarini amalga oshirish, savdo va investitsiya hajmini oshirish, hamda global iqtisodiy maydonda raqobatbardoshligini kuchaytirishga yordam beradi. Biroq, tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish jarayonida transport infratuzilmasi, tarif siyosati va moliyaviy resurslar bilan bog‘liq ba’zi muammolar mavjud. Ularni bartaraf etish uchun transport va tranzit koridorlarini modernizatsiya qilish, tarif va bojxona siyosatini uyg‘unlashtirish, investitsiya manbalarini kengaytirish va texnologik yangilanishni joriy etish tavsiya etiladi. Shunday qilib, O‘zbekiston va Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlash, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va strategik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Bu jarayon doimiy monitoring, innovatsion yondashuv va xalqaro tajriba asosida amalga oshirilishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Djalilova N. Sustainable Energy in Central Asia: Transition Towards Renewable Energy Sources in Uzbekistan / https://www.routledge.com/Sustainable-Energy-in-Central-Asia-TransitionTowards-Renewable-Energy-Sources-in-Uzbekistan/Djalilova/p/book/9780367626419 2. Uuriintuya Batsaikhan, Marek Dabrowski (2017). Central Asia - Twenty-five Years After the USSR Breakup // Russian Journal of Economics, Volume 3, Issue 3, 2017, Pages 296320. 3. Voxidova M.X. O‘zbekistonning Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan savdo aloqalarining rivojlanish yo‘nalishlari / Иқтисод ва молия / Экономика и финансы 2023, 4 (164). – B.28-35. 4. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlari (stat.uz) O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTIDA IJTIMOIY TARMOQLAR VA MOLIYANING O‘RNI Nurullayeva Sabrina G‘ayratovna, UMFT, 2-kurs talabasi E-mail: nurullayevasabrina879@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston iqtisodiyotida ijtimoiy tarmoqlar va moliya tizimining tutgan o‘rni, ularning o‘zaro ta’siri hamda milliy iqtisodiy rivojlanishga qo‘shayotgan hissasi ilmiy-nazariy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Bugungi raqamli transformatsiya davrida ijtimoiy tarmoqlar aholining iqtisodiy xatti-harakatiga, biznes jarayonlariga, marketing strategiyalariga, bandlik va tadbirkorlik muhitining shakllanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, yoshlar orasida raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi, elektron savdo, onlayn xizmatlar, reklama va brending jarayonlarining faollashuvi iqtisodiyotning yangi drayverlariga aylanmoqda. Maqolada ijtimoiy tarmoqlarning iqtisodiyotni rivojlantirishdagi ustunliklari — tezkor axborot almashish, reklama samaradorligi, onlaynsavdo imkoniyatlari, yangi ish o‘rinlarining yaratilishi va innovatsion g‘oyalarning targ‘iboti kabi jihatlar yoritiladi. Shuningdek, moliya tizimining iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashdagi roli, xususan, bank sektori, investitsiyalar, kredit siyosati, sug‘urta xizmatlari va davlat moliya boshqaruvining samaradorligi ham batafsil tahlil qilinadi. Moliya sektori ijtimoiy tarmoqlar orqali biznes subyektlari bilan aloqani yo‘lga qo‘yishi, marketing imkoniyatlarini kengaytirishi va mijozlar bazasini rivojlantirishdagi zamonaviy yondashuvlar orqali iqtisodiyotning raqobatbardoshligini 550

oshirishi ko‘rsatib o‘tiladi. Maqola yakunida O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, moliya bozorini modernizatsiya qilish va ijtimoiy tarmoqlar imkoniyatlaridan samarali foydalanish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: ijtimoiy tarmoqlar, moliya tizimi, O‘zbekiston iqtisodiyoti, raqamli iqtisodiyot, bank sektori, investitsiyalar, marketing, elektron savdo, innovatsiyalar, biznes rivoji. Abstract. This article analyzes the role of social networks and the financial system in the economy of Uzbekistan, their interaction and contribution to national economic development from a scientific and theoretical perspective. In today's era of digital transformation, social networks have a significant impact on the economic behavior of the population, business processes, marketing strategies, the formation of an employment and entrepreneurial environment. Especially among young people, the development of the digital economy, the activation of e-commerce, online services, advertising and branding processes are becoming new drivers of the economy. The article highlights the advantages of social networks in the development of the economy - such aspects as rapid information exchange, advertising efficiency, online trading opportunities, the creation of new jobs and the promotion of innovative ideas. The role of the financial system in supporting economic growth, in particular, the efficiency of the banking sector, investments, credit policy, insurance services and public financial management, is also analyzed in detail. It is shown that the financial sector can establish contact with business entities through social networks, expand marketing opportunities and increase the competitiveness of the economy through modern approaches to developing the customer base. At the end of the article, proposals are developed for the development of the digital economy in Uzbekistan, modernization of the financial market and effective use of the opportunities of social networks. Keywords: social networks, financial system, economy of Uzbekistan, digital economy, banking sector, investments, marketing, e-commerce, innovations, business development. Аннотация. В данной статье анализируется роль социальных сетей и финансовой системы в экономике Узбекистана, их взаимодействие и вклад в развитие национальной экономики с научно-теоретической точки зрения. В современную эпоху цифровой трансформации социальные сети оказывают существенное влияние на экономическое поведение населения, бизнес-процессы, маркетинговые стратегии, формирование среды занятости и предпринимательства. Развитие цифровой экономики, активизация электронной коммерции, онлайн-сервисов, рекламы и брендинга, особенно среди молодежи, становятся новыми драйверами экономики. В статье освещаются преимущества социальных сетей в развитии экономики, такие как быстрый обмен информацией, эффективность рекламы, возможности онлайн-торговли, создание новых рабочих мест и продвижение инновационных идей. Также подробно анализируется роль финансовой системы в поддержке экономического роста, в частности, эффективности банковского сектора, инвестиций, кредитной политики, страховых услуг и управления государственными финансами. Показано, что финансовый сектор может устанавливать контакты с субъектами бизнеса через социальные сети, расширять маркетинговые возможности и повышать конкурентоспособность экономики за счет современных подходов к развитию клиентской базы. В конце статьи разработаны предложения по развитию цифровой экономики в Узбекистане, модернизации финансового рынка и эффективному использованию возможностей социальных сетей. Ключевые слова: социальные сети, финансовая система, экономика Узбекистана, цифровая экономика, банковский сектор, инвестиции, маркетинг, электронная коммерция, инновации, развитие бизнеса. Kirish. Hozirgi globallashuv va raqamli transformatsiya jarayonlari jadal rivojlanayotgan bir davrda ijtimoiy tarmoqlar iqtisodiy jarayonlarning ajralmas 551

qismiga aylanib bormoqda. Dunyo bozorlarida raqamli texnologiyalarga tayanish kuchayishi, axborot oqimining tezlashuvi, onlayn kommunikatsiya va elektron savdoning kengayishi O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun ham yangi imkoniyatlarni yuzaga keltirmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar aholining iqtisodiy xattiharakatiga ta’sir qilishi, biznes subyektlari faoliyatini rivojlantirishda, marketing strategiyalarini shakllantirishda va brend imijini yaratishda muhim vositaga aylangan. Bugungi kunda Facebook, Instagram, Telegram, YouTube kabi platformalar nafaqat muloqot kanali, balki tovar va xizmatlarni targ‘ib qilish, mijozlar bilan aloqa o‘rnatish hamda bozordagi raqobatni kuchaytirish vositasi sifatida faol qo‘llanilmoqda. Moliya tizimi esa iqtisodiyotning yuragi bo‘lib, uning barqaror ishlashi iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillaridan hisoblanadi. Banklar, kredit tashkilotlari, investitsiya institutlari va moliya bozorining boshqa subyektlari ishlab chiqarish, tadbirkorlik va infratuzilma loyihalarini qo‘llab-quvvatlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Raqamli moliyalashtirish tizimining shakllanishi, onlayn to‘lov xizmatlarining kengayishi va moliya bozorining elektron platformalarga integratsiyalashuvi iqtisodiyot samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Shu nuqtai nazardan, ijtimoiy tarmoqlar va moliya sektori o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik O‘zbekistonda innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirish, investitsiya muhitini yaxshilash, raqobatbardosh biznes subyektlarini yaratish va zamonaviy marketing yondashuvlarini joriy etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada ijtimoiy tarmoqlarning iqtisodiyotga ta’siri, moliya tizimining raqamlashtirilishi va ularning o‘zaro integratsiyasi orqali iqtisodiy o‘sishni ta’minlash imkoniyatlari tahlil qilinadi. Asosiy qism. Raqamli texnologiyalar rivoji dunyo iqtisodiyoti tuzilmasida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar jamiyatning har bir sohasiga, jumladan, iqtisodiy jarayonlarga kuchli ta’sir ko‘rsatuvchi omilga aylandi. Bugungi kunda O‘zbekistonda ijtimoiy tarmoqlardan foydalanuvchilar soni 25 milliondan oshgani, aholining katta qismi internet orqali muloqot, savdo, xizmatlardan foydalanishi ushbu platformalarning iqtisodiyotdagi rolini yanada oshirmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarning iqtisodiy ahamiyati, avvalo, axborot almashish tezligi va ko‘lamining kengayishi bilan izohlanadi. Avvallari biznes subyektlari o‘z mahsulotlarini targ‘ib qilish uchun an’anaviy marketing vositalaridan foydalanar edi. Bugungi kunda esa Instagram, Facebook, Telegram, YouTube kabi platformalar orqali reklama qilish bir necha barobar arzon va samarali bo‘lib qoldi. O‘zbekiston tadbirkorlari, ayniqsa, kichik biznes vakillari uchun ijtimoiy tarmoqlar mahsulotni iste’molchiga bevosita yetkazish imkonini yaratmoqda. Bu marketing xarajatlarining keskin kamayishi va foyda daromadining oshishiga xizmat qilmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarning yana bir muhim funksiyasi – bozor tamoyillariga mos talab va takliflarni tezda shakllantirishidir. Masalan, yangi mahsulot bozor sharoitiga mos bo‘lsa, mijozlar fikri, sharhlari, baholari orqali tadbirkorlar tezkor tahlil olib boradi. Bu esa mahsulot sifatining oshishi, xizmatlar ko‘lamining kengayishi va raqobatning kuchayishiga olib keladi. 552

Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar O‘zbekiston yoshlari uchun yangi ish o‘rinlari – smm mutaxassisi, kontent yaratuvchi, dizayner, blogger, reklama boshqaruvchisi kabi kasblarni yuzaga keltirdi. Bu raqamli iqtisodiyotning o‘sishiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘zbekistonda tadbirkorlikni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Ijtimoiy tarmoqlar aynan kichik biznes uchun eng katta imkoniyatlar maydoniga aylangan. Statistikalarga ko‘ra, respublikadagi kichik tadbirkorlikning 40% dan ortig‘i mahsulot va xizmatlarini reklama qilishda ijtimoiy tarmoqlardan foydalanadi. Ijtimoiy tarmoqlar marketing tizimini tubdan o‘zgartirdi. Zero, u maqsadli auditoriyani aniq belgilash, reklama xarajatlarining arzonligi, xaridor bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqot imkoniyati, bozor kon’yunkturasini tezda o‘rganish, brend imijini shakllantirish va rivojlantirish, onlayn savdo imkoniyatlaridan samarali foydalanishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. 9 Mijozlar bilan muloqot 8 Brend imiji 9 Elektron savdo 10 Axborot almashish Yangi ish o‘rinlari 8 9 Kichik biznes rivoji 10 Marketing va reklama 0 2 4 6 8 10 12 1-rasm. O‘zbekistonda ijtimoiy tarmoqlarning marketing tizimi 60 55 50 50 45 40 40 30 30 20 10 0 Foiz (%) Tikuvchilik 45 Kosmetika 50 Qishloq-xo'jaligi 30 Oziq-ovqat 55 Elektronika 40 2-rasm. O‘zbekistonda ijtimoiy tarmoqlar orqali savdo turlari 553

O‘zbekistonda ijtimoiy tarmoqlar orqali savdo qilishning kengaydi. “Instagram-savdo”, “Telegram-do‘kon”, “YouTube-reklama” kabi yangi iqtisodiy model shakllandi. Bu esa an’anaviy bozor infratuzilmasiga nisbatan osonroq, kam xarajatlilik bilan farqlanadi. Masalan, tikuvchilik mahsulotlari, milliy kiyimlar, kengaytirilgan kosmetika brendlari, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, taom yetkazib berish xizmatlari, elektron qurilmalar savdosi ijtimoiy tarmoqlar orqali amalga oshirilayotgan savdo aylanmasining keskin oshishiga sabab bo‘lmoqda. 3-rasm. O‘zbekistonda kichik biznesning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish darajasi Moliya tizimi har qanday davlat iqtisodiyotining asosiy tayanchlaridan biridir. O‘zbekistonda moliya tizimi banklar, mikromoliya tashkilotlari, kredit uyushmalari, sug‘urta kompaniyalari, investitsiya jamg‘armalari, fond bozori kabi institutsiyalar orqali ishlaydi. Moliya tizimi quyidagi vazifalarni bajaradi: - kapitalni iqtisodiyotga yo‘naltirish; - tadbirkorlik faoliyatini moliyalashtirish; - investitsiyalarni jalb qilish; - davlat byudjetini boshqarish; - aholi va biznesning moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan talabini qondirish; - iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash. O‘zbekiston moliya sektori so‘nggi yillarda modernizatsiya qilinib, digital bank xizmatlari – Online banking, mobil ilovalar, elektron to‘lov tizimlari, raqamli hisob-kitob xizmatlari tez sur’atlarda joriy etilmoqda. Bu aholining moliyaviy savodxonligini oshirmoqda va iqtisodiy jarayonlarni yengillashtirmoqda. Bugungi kunda moliya sektori ijtimoiy tarmoqlar orqali yangi mijozlar bilan aloqa o‘rnatish, marketing strategiyalarini rivojlantirish, xizmatlarni targ‘ib qilish kabi jarayonlarda faol foydalanmoqda. Banklar va moliya tashkilotlari ijtimoiy tarmoqlarda reklama joylashtiradi, mijozlarga maslahat beradi, xizmatlar to‘g‘risida axborot beradi, onlayn xizmatlarga yo‘naltiradi, jamoatchilik fikrini o‘rganadi. Ayniqsa, O‘zbekistonda Uzum Bank, Ipak Yo‘li Bank, Hamkorbank, Kapitalbank, TBC Bank kabi tijorat 554

banklari ijtimoiy tarmoqlardan faol foydalanmoqda. Bu esa bank-mijoz munosabatlarining yangi modelini shakllantirmoqda. So‘nggi yillarda O‘zbekiston fintech ekotizimini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratmoqda. Fintech (moliya + texnologiya) moliyaviy xizmatlarni tezkor, qulay va arzon shaklda taqdim etadi. Ijtimoiy tarmoqlar esa ushbu xizmatlarni keng targ‘ib qilish uchun eng samarali platforma sifatida foydalanilmoqda. O‘zbekiston fintech bozorida, Payme, Click, Apelsin, OSON, Soliq ilovalari, MyUzCard, Humo Pay kabi xizmatlar keng ommalashgan. Ular orqali mobil to‘lovlar, onlayn kreditlar, kommunal xizmatlar to‘lovi, onlayn sug‘urta, pul o‘tkazmalari amalga oshirilmoqda. 4,3 HumoCard UzCArd 4 Oson 3,9 3,2 Apelsin 3,8 Click 4,2 Payme 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5 4-rasm. O‘zbekistonda moliyaviy xizmatlar Moliya bozorining barqaror rivojlanishi aholining moliya madaniyati bilan bevosita bog‘liq. Ijtimoiy tarmoqlar bu borada kuchli axborot manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Banklar, iqtisodiy ekspertlar, blogerlar investitsiya to‘lov tizimlari kredit siyosati moliyaviy rejalashtirish bo‘yicha kontentlar tayyorlab, fuqarolarning bilimini oshirmoqda. O‘zaro integratsiya bozor munosabatlarining soddalashuvi, onlayn savdo hajmining oshishi, tadbirkorlikning rivojlanishi, raqobatning kuchayishi, bank xizmatlaridan foydalanish darajasining ortishi, investitsiya muhitining yaxshilanishi, yangi ish o‘rinlari yaratilishi, iqtisodiyotning raqamlashtirilishi kabi natijalarga olib kelmoqda. Bu O‘zbekistonning global iqtisodiyotga integratsiyasini jadallashtiradi. Xulosa. O‘zbekiston iqtisodiyotida ijtimoiy tarmoqlar va moliya tizimining tutgan o‘rni tobora kuchayib borayotgani zamonaviy rivojlanish tendensiyalarining asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir. Raqamli texnologiyalar jadal rivojlanib borayotgani, aholining internetdan foydalanish ko‘lamining kengayishi va onlayn xizmatlarga ehtiyojning oshishi ijtimoiy tarmoqlarni iqtisodiy jarayonlarning muhim drayveriga aylantirdi. Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar marketing, reklama, savdo, tadbirkorlikni rivojlantirish, iste’molchilar bilan muloqot o‘rnatish va brend imijini shakllantirishda asosiy vositalardan biri bo‘lib qoldi. Ayniqsa, 555

kichik biznes subyektlari uchun bu platformalar arzon, qulay va tezkor bozor maydonini yaratmoqda. Shu bilan birga, moliya sektori iqtisodiyotning barqaror ishlashi, investitsiyalar jalb qilish, kreditlash tizimini rivojlantirish, tadbirkorlikni qo‘llabquvvatlash va davlat byudjeti barqarorligini ta’minlashda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Raqamli bank xizmatlari, mobil to‘lov tizimlari, fintech platformalarining kengayishi moliya tizimining zamonaviylashuvi va uning aholi hayotiga chuqur kirib borishini ta’minladi. Moliya sektori ijtimoiy tarmoqlar bilan integratsiya qilinishi natijasida mijozlar bilan muloqotning yangi modeli shakllanib, xizmatlar sifati oshdi, banklar o‘z xizmatlarini targ‘ib qilishda samaradorlikka erishdi. Umuman, ijtimoiy tarmoqlar va moliya tizimining o‘zaro uyg‘unligi iqtisodiyotning raqamlashtirilishi, biznes jarayonlarining soddalashuvi, ish o‘rinlarining ko‘payishi, investitsiya muhitining yaxshilanishi va iqtisodiy o‘sish tezlashuviga olib kelmoqda. Bu esa O‘zbekistonning global raqamli iqtisodiyotga integratsiya jarayonini jadallashtirib, milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda. Adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi hisobotlari 2. Ayupov R.H., Boltaboeva G.R. Raqamli iqtisodiyot asoslari. Darslik. T.: ТМI, 2020. – 575 b. 3. Котлер Ф. Маркетинг асослари. Т.: Sarmoya books, 2025. – 880 б. 4. Kaplan, A. M., & Haenlein, M. (2010). Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media. Business Horizons, 53(1), 59–68. 5. OECD (2025), OECD Skills Outlook 2025: Building the Skills of the 21st Century for All, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/26163cd3-en. 6. O‘zbekiston Respublikasi Milliy Statistika qo‘mitasi ma’lumotlari MAVJUD SOLIQ AXBOROT TIZIMLARI HOLATI, ULARNING FUNKSIONAL IMKONIYATLARI VA TADBIRKORLIK SUB’EKTLARI UCHUN XIZMATLAR SAMARADORLIGINI TAHLILI Xalilov Jaxongir Panji o‘g‘li,UMFT, 2-kurs talabasi E-mail: Sherzodrakhmonom7670@gmail.com Annotatsiya. Maqolada O‘zbekiston soliq organlarining amaldagi axborot tizimlari holati, ularning tuzilmasi va funksional imkoniyatlari hamda tadbirkorlik sub’ektlari uchun ko‘rsatilayotgan raqamli soliq xizmatlarining samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida mavjud axborot tizimlarining arxitekturaviy yondashuvlari, xizmatlar ko‘rsatish jarayonlari, ma’lumotlarni qayta ishlash mexanizmlari va xavfsizlik talablari o‘rganildi. Shuningdek, tadbirkorlar uchun taqdim etilayotgan elektron xizmatlarning amaliy holati, foydalanuvchi tajribasi va mavjud muammolar tahlil qilinib, xizmatlar samaradorligini baholash ko‘rsatkichlari asoslab berildi. Tadqiqot natijalari soliq xizmatlarini takomillashtirish va ularni raqamli transformatsiya qilish bo‘yicha ilmiy-amaliy xulosalar chiqarishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: soliq axborot tizimi, raqamli soliq xizmatlari, tadbirkorlik sub’ektlari, xizmatlar samaradorligi, axborot tizimi arxitekturasi. Abstract. This paper analyzes the current state of information systems of the tax authorities of Uzbekistan, their architectural structure and functional capabilities, as well as the efficiency of digital tax services provided to business entities. The study examines the practical use of electronic tax service portals and mobile applications, user activity, request statistics, and 556

existing issues based on real statistical data. A system of indicators for evaluating the efficiency of tax services is proposed, and scientific and practical conclusions for further improvement are formulated. Keywords: tax information systems, digital tax services, business entities, efficiency indicators, e-government. Аннотация. В статье анализируется текущее состояние информационных систем налоговых органов Узбекистана, их архитектурная структура и функциональные возможности, а также эффективность цифровых налоговых услуг для субъектов предпринимательства. В ходе исследования на основе реальных статистических данных изучены практика использования электронных налоговых сервисов, активность пользователей, статистика обращений и существующие проблемы. Обоснована система показателей оценки эффективности налоговых услуг и сформулированы научнопрактические выводы по их совершенствованию. Ключевые слова: налоговая информационная система, цифровые налоговые услуги, предпринимательство, показатели эффективности, электронное правительство. Kirish. Raqamli transformatsiya jarayonlari davlat boshqaruvi tizimlarining barcha pog‘onalariga chuqur kirib bormoqda. Ayniqsa, soliq boshqaruvi sohasida axborot texnologiyalaridan foydalanish soliq tushumlarini oshirish, ma’muriy xarajatlarni kamaytirish hamda tadbirkorlik sub’ektlari uchun qulay xizmatlar yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy soliq axborot tizimlari nafaqat hisob-kitob va nazorat funksiyalarini bajaradi, balki soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro aloqani raqamli muhitga ko‘chirish orqali shaffoflik va tezkorlikni ta’minlaydi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda soliq tizimini raqamlashtirishga alohida e’tibor qaratilib, elektron soliq xizmatlari portallari, mobil ilovalar va integratsion platformalar joriy etildi. Biroq axborot tizimlarining amaldagi holatini chuqur tahlil qilish, ularning funksional imkoniyatlarini baholash hamda tadbirkorlar uchun xizmatlar samaradorligini aniqlash dolzarb ilmiy-amaliy vazifa bo‘lib qolmoqda. Ushbu maqolada aynan mana shu masalalar kompleks tarzda ko‘rib chiqiladi. O‘zbekiston soliq organlarining amaldagi axborot tizimlari ko‘p komponentli va ko‘p qatlamli arxitektura asosida shakllangan. Tizimning asosiy foydalanuvchi interfeyslari sifatida elektron soliq xizmatlari portali va mobil ilovalar faoliyat yuritadi. Ushbu interfeyslar orqali tadbirkorlik sub’ektlari soliq hisobotlarini taqdim etish, qarzdorlik holatini ko‘rish, elektron hisob-fakturalar bilan ishlash, onlayn nazorat-kassa mashinalari ma’lumotlarini kuzatish hamda soliq organlariga murojaat yuborish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Xizmatlar qatlami autentifikatsiya va avtorizatsiya modullari, API gateway hamda soliq xizmatlariga oid funksional modullardan iborat. Autentifikatsiya mexanizmlari foydalanuvchining shaxsini aniqlash va vakolatlarini belgilashni ta’minlasa, API gateway so‘rovlarni marshrutlash, yuklamani boshqarish va audit jarayonlarini amalga oshiradi. Soliq xizmatlari esa hisobotlarni qabul qilish, hisobkitoblarni bajarish, xabarnomalar yuborish va murojaatlarni qayta ishlash kabi vazifalarni bajaradi. Ushbu jadvalda O‘zbekiston soliq organlarining raqamli axborot tizimlari va tadbirkorlik sub’ektlari uchun ko‘rsatilayotgan soliq xizmatlari bo‘yicha asosiy statistik ko‘rsatkichlar jamlangan. Jadvaldagi ma’lumotlar mobil va portal 557

kanallarining yuqori faolligini, elektron murojaatlar ulushining ustunligini hamda foydalanuvchi qo‘llab-quvvatlashga bo‘lgan ehtiyoj yuqoriligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, call-markazga tushayotgan murojaatlar va qayta yuborish holatlarining mavjudligi xizmatlar jarayonida validatsiya va foydalanuvchi tajribasini takomillashtirish zarurligini ilmiy jihatdan asoslaydi. 1-jadval O‘zbekiston soliq axborot tizimlari va raqamli soliq xizmatlari bo‘yicha asosiy statistik ko‘rsatkichlar № 1 Ko‘rsatkich nomi “Soliq” mobil ilovasida ro‘yxatdan o‘tgan foydalanuvchilar Qiymat 5,7 2 Faol foydalanuvchilar soni 5,4 3 Oylik foydalanishlar soni 56,8 4 Elektron murojaatlar ulushi 85,3 5 Og‘zaki murojaatlar ulushi 9,5 6 Yozma murojaatlar ulushi 5,2 7 Soliq organlariga kelib tushgan jami murojaatlar (2024 y.) 8 9 Call-markaz (1198) orqali murojaatlar (oylik) Hisobot topshirish jarayonida qayta yuborish ehtimoli Birinchi urinishda muvaffaqiyatli o‘tish (First-pass success) 46 999 ≈ 90 000 15–20 65–70 Izoh / Amaliy talqin Mobil kanalning ommaviyligi yuqori yuklamasini ko‘rsatadi va Ilovaning real ishlatilayotganini tasdiqlaydi Pik yuklama va barqarorlik talablarini asoslaydi Raqamli kanallar ustuvorligini ko‘rsatadi Call-markaz yuklamasini bildiradi An’anaviy kanalning kamayib borayotganini ko‘rsatadi Xizmatlar murakkabligi va tushuntirishga ehtiyoj borligini bildiradi Foydalanuvchi savollari oqimi yuqoriligini ko‘rsatadi Validatsiya kech qo‘llanishi bilan bog‘liq Xizmatlar UX darajasini ifodalaydi Tadbirkorlar, Elektron xizmatlardan foydalanish YTT, Yuridik Tadqiqot ob’ekti aniqligi asosiy segmenti shaxslar Validatsiya, forma Asosiy muammo manbalari murakkabligi, AS-IS jarayon tahliliga mos integratsiya tafovuti Amaldagi raqamli soliq xizmatlari tadbirkorlik sub’ektlari faoliyatida muhim o‘rin egallaydi. Elektron hisobot topshirish, soliq to‘lovlarini onlayn amalga oshirish va avtomatik hisob-kitoblar tadbirkorlar vaqtini tejashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, xizmatlardan foydalanish jarayonida bir qator amaliy muammolar ham yuzaga kelmoqda. Amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, foydalanuvchilar ko‘pincha forma to‘ldirishdagi murakkabliklar, validatsiya qoidalarining kech qo‘llanilishi va tushunarsiz xatolik xabarlari bilan to‘qnash keladi. Natijada hisobotlar qayta yuboriladi, xizmat ko‘rsatish vaqti uzayadi va foydalanuvchi qoniqishi pasayadi. 558

Bundan tashqari, murojaatlar sonining yuqoriligi xizmatlar hali to‘liq intuitiv va o‘z-o‘zini tushuntiruvchi darajaga yetmaganini ko‘rsatadi. Mobil ilovalar orqali xizmatlardan foydalanish keng ommalashgan bo‘lsada, katta foydalanuvchi oqimi tizimga yuklamani oshiradi. Bu holat xizmatlarning barqarorligi va tezkorligiga qo‘yiladigan talablarni kuchaytiradi. Shu sababli xizmatlarni takomillashtirishda foydalanuvchi tajribasini (UX) markazga qo‘ygan holda jarayonlarni qayta ko‘rib chiqish zarur. Soliq xizmatlari samaradorligini baholash uchun aniq va o‘lchab bo‘ladigan ko‘rsatkichlar tizimi zarur. Bunday ko‘rsatkichlar jarayon tezkorligi, tizim barqarorligi va foydalanuvchi qoniqishini kompleks baholash imkonini beradi. Asosiy ko‘rsatkichlar qatoriga end-to-end vaqt, birinchi urinishda muvaffaqiyatli o‘tish ulushi, qayta ishlash va murojaatlar soni kiradi. End-to-end vaqt tadbirkorning xizmatni tanlashidan boshlab yakuniy natija olguniga qadar bo‘lgan vaqtni ifodalaydi. Ushbu ko‘rsatkichning qisqarishi jarayonlarning optimallashtirilganini bildiradi. Birinchi urinishda muvaffaqiyatli o‘tish ko‘rsatkichi esa xizmatlarning tushunarli va to‘g‘ri ishlayotganini ko‘rsatadi. Murojaatlar sonining kamayishi foydalanuvchilarga xizmatlar yetarlicha aniqlik bilan taqdim etilayotganidan dalolat beradi. Texnik ko‘rsatkichlar sifatida tizimning mavjudligi, o‘rtacha javob vaqti va xatoliklar ulushi baholanadi. Xavfsizlik ko‘rsatkichlari esa autentifikatsiya muvaffaqiyatsizliklari va audit qamrovi bilan aniqlanadi. Ushbu ko‘rsatkichlar asosida xizmatlar samaradorligini kompleks baholash va takomillashtirish yo‘nalishlarini belgilash mumkin. Xulosa. Maqolada O‘zbekiston soliq organlarining amaldagi axborot tizimlari holati va ularning tadbirkorlik sub’ektlari uchun xizmatlar ko‘rsatishdagi roli tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, mavjud tizimlar funksional jihatdan keng imkoniyatlarga ega bo‘lsa-da, jarayonlarni optimallashtirish, foydalanuvchi tajribasini yaxshilash va xizmatlar samaradorligini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha choralar talab etiladi. Xususan, validatsiya mexanizmlarini erta bosqichga ko‘chirish, avtomatik tavsiyalar va riskga asoslangan nazorat yondashuvlarini joriy etish muhim ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Налоговый кодекс Республики Узбекистан. – Ташкент, 2020 (с изменениями и дополнениями). 2. Постановление Президента Республики Узбекистан № ПП–5116 «О мерах по дальнейшему совершенствованию налогового администрирования и повышению качества налоговых услуг». – Ташкент, 2021. 3. Государственный налоговый комитет Республики Узбекистан Официальный сайт: https://soliq.uz 4. Единый портал электронных налоговых услуг. https://my.soliq.uz 5. Мобильное приложение “Soliq”. Описание и статистика использования // Google Play. 6. Laudon K., Laudon J. Management Information Systems: Managing the Digital Firm. – 16th ed. – Pearson Education, 2020. 7. Pressman R., Maxim B. Software Engineering: A Practitioner’s Approach. – 8th ed. – McGraw-Hill, 2015. 559

8. Davenport T.H., Harris J.G. Competing on Analytics: The New Science of Winning. – Harvard Business School Press, 2017. 9. Chen M., Mao S., Liu Y. Big Data: A Survey. // Mobile Networks and Applications. – 2014. – Vol. 19(2). – pp. 171–209. 10. Hammer M., Champy J. Reengineering the Corporation: A Manifesto for Business Revolution. – Harper Business, 2009. 11. OECD. Tax Administration 2022: Comparative Information on OECD and other Advanced and Emerging Economies. – Paris, OECD Publishing. 12. Hevner A., March S., Park J., Ram S. Design Science in Information Systems Research. // MIS Quarterly. – 2004. – Vol. 28(1). – pp. 75–105. RAQAMLI IQTISODIYOTDA KIBERMAKON XAVFSIZLIGINING NAZARIY ASOSLARI Nurulloyev Xushvaqt Kaxramon-o‘g‘li, UMFT, Raqamli iqtisodiyot magistri, E-mail: asfalt7272@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida kibermakon xavfsizligining asoslari ko‘rib chiqamiz. Raqamli platformalar, bulutli xizmatlar, IoT hamda sun’iy intellekt iqtisodiy jarayonlarni tezlashtirishi bilan birga kiberxatarlar ko‘lamini ham kengaytirmoqda. Ishda raqamli iqtisodiyot va kibermakon tushunchalarining mohiyati ko‘rsatilib, axborot xavfsizligining CIA, AAA, Defense-in-Depth va Zero Trust kabi yondashuvlar asosiy tamoyillari sifatida aytiladi. Tahdid–zaiflik–risk modeli asosida riskni baholash tushuntirib beriladi hamda phishing, ransomware, DDoS, web-ilova zaifliklari va supply chain hujumlari kabi xatarlar toifalarga ajratiladi. Yakunda riskga asoslangan boshqaruv va amaliy tavsiyalar keltiriladi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, kibermakon, kibar xavfsizlik, Zero Trust, risk boshqaruvi. Kirish. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar juda tez rivojlanmoqda, davlat boshqaruvi, bank-moliya, sanoat, transport, ta’lim va sog‘liqni saqlash kabi sohalarda raqamli texnologiyalar ulushi oshdi. Elektron tijorat, fintech, bulutli xizmatlar, mobil ilovalar, IoT, sun’iy intellekt va Big Data kabi yechimlar jarayonlarni tezlashtirib, samaradorlikni oshirmoqda. Biroq raqamli transformatsiya bilan birga kiberxatarlar ham ko‘payib, ma’lumot, servislar, infratuzilma va intellektual mulkni himoya qilish asosiy masalaga aylandi. Mazkur maqolaning maqsadi — raqamli iqtisodiyot sharoitida kibermakon xavfsizligining nazariy jihatlarini aytib o‘tamiz, asosiy tushunchalar va tamoyillarni izohlash, tahdid–zaiflik–risk bog‘liqligini tahlil qilish hamda xavfsizlikni boshqarishning metodologik yo‘nalishlari bo‘yicha amaliy tavsiyalar berishdan iborat. Adabiyotlar tahlili. Kibermakon xavfsizligi nazariy jihatdan axborot xavfsizligi tushunchalari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, unda CIA triadasi (maxfiylik, yaxlitlik, mavjudlik) eng muhim talab deb olinadi. Raqamli iqtisodiyotda xizmatlarning masofadan, ko‘p foydalanuvchili va birlashtirilgan shaklda ishlashi identifikatsiya va kirishni boshqarish talablarini kuchaytiradi. Shu nuqtayi nazardan AAA (autentifikatsiya, avtorizatsiya) yondashuvi amalni kuzatib borish, kuzatuv yozuvlari va javobgarlikni aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Amaliy kiberhimoyada bitta mexanizmga tayanish yetarli bo‘lmagani sababli “qatlamli himoya” (Defense-in-Depth) ko‘p ishlatiladi. Zamonaviy 560

tarmoqlar va bulutli muhitda “ichki tarmoq ishonchli” degan tasavvur o‘zini oqlamasligi tufayli Zero Trust ko‘proq qo‘lanilyapti: har bir so‘rov tekshiriladi, kerakli huquqlarnigina berish qo‘llanadi va doimiy monitoring yo‘lga qo‘yiladi. Tadqiqot metodologiyasi. Maqolada konseptual tahlil, taqqoslash va tizimli yondashuv usullaridan foydalanildi. Avvalo, raqamli iqtisodiyot va kibermakon bo‘yicha tushunchalar aniqlashtirildi, so‘ng xavfsizlikni baholashda tahdid– zaiflik–risk modeli asos qilib olindi. Riskni baholash “ehtimollik × ta’sir” mantiqi orqali talqin qilinib, raqamli xizmatlar uchun xos bo‘lgan xatarlar (phishing, ransomware, DDoS, web-zaifliklar va boshqalar) nazariyalar bilan bog‘landi. Shuningdek, ISMS doirasidagi boshqaruv elementlari — aktivlar hisobi, risk baholash, audit, hodisalarga javob berish hamda uzilish oldini olish — pastda yoritildi. Tadqiqot natijalari 1) Raqamli iqtisodiyot va kibermakonning bir-biriga qanday ta’siri Raqamli iqtisodiyotda ma’lumotlar (data) eng kerakli ma’lumot manbayi sifatida qaror qabul qilish, xizmatlarni shaxsiylashtirish, jarayonlarni avtomatlashtirish va raqobatbardoshlikni belgilashda asosiy omilga aylanadi. Shuning uchun internet va telekommunikatsiya tarmoqlari, axborot tizimlari, dasturiy vositalar, ma’lumotlar bazalari hamda foydalanuvchi subyektlar o‘zaro bog‘langan kibermakon iqtisodiy faoliyatning “asosiy maydoni” sifatida shakllanadi. Bu muhitda yuzaga keladigan har qanday uzilish yoki sizib chiqish bevosita moliyaviy zarar, reputatsiya yo‘qotilishi hamda huquqiy javobgarlikka olib kelishi mumkin. 2) Asosiy tamoyillar: CIA, AAA, Defense-in-Depth va Zero Trust Axborot xavfsizligi nazariyasidagi CIA triadasi raqamli servislar uchun minimal talabni belgilaydi: maxfiylik, yaxlitlik va mavjudlik. Raqamli iqtisodiyot sharoitida bu mezonlar AAA tamoyillari bilan to‘ldiriladi: foydalanuvchini aniqlash (autentifikatsiya), huquq berish (avtorizatsiya) va harakatlarni qayd etish (hisobotdorlik). Defense-in-Depth yondashuvi himoyani bir necha qatlamlarda (tarmoq, ilova, ma’lumot, foydalanuvchini aniqlash, monitoring) tashkil etishni tushuntiradi. Zero Trust esa har bir so‘rovni tekshirish, minimal huquqlar, segmentatsiya va doimiy monitoring orqali ichki hamda tashqi xatarlarni kamaytirishga yordam beradi. 3) Tahdid–zaiflik–risk modeli va riskga asoslangan boshqaruv Kiberxavfsizlikning tartibi quyidagicha: tizimdagi xato yoki bo‘shliq zaiflikni yuzaga keltiradi; zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan omil tahdiddir; tahdid zaiflikdan foydalanganda risk paydo bo‘ladi. Riskni shunday tushunishadi: qanchalik bo‘lish ehtimoli bor va zarar qanchalik katta bo‘ladi. Raqamli iqtisodiyotda risk oqibatlari faqat moliyaviy zarar bilan cheklanmay, xizmat uzilishi, jarimalar, mijoz ishonchi pasayishi hamda intellektual mulk yo‘qotilishi kabi salbiy natijalarga ham olib keladi. Shu sabab resurslarni eng muhim aktivlar va eng eng yuqori hafvlarga yo‘naltirishga asoslangan riskga asoslangan boshqaruv amaliy jihatdan eng maqbul yondashuv hisoblanadi. U aktivlarni aniqlash, tahdid va zaifliklarni baholash, 561

riskni hisoblash, choralarni tanlash (pasaytirish, qabul qilish, boshqasiga o‘tkazish), monitoring va qayta baholash bosqichlarini qamrab oladi. 4) Kiberxatarlar va hujumlar bo‘linishi Raqamli iqtisodiyotda tahdidlar manbasi bo‘yicha tashqi (kiberjinoyatchilar, APT), ichki (xodim ehtiyotsizligi yoki qasddan harakati), boshqa tashkilotlar (vendor/supply chain) ko‘rinishlarida uchraydi. Amaliyotda eng ko‘p uchraydigan hujum turlari: ko‘pchilikka tanish bo‘lgan phishing xatlari — bankdan kelgandek ko‘rinadigan soxta xatlar — hanuzgacha eng ko‘p uchraydigan hujumlardandir, ransomware, DDoS, web-ilova zaifliklari (SQLi, XSS, CSRF), supply chain hujumlari, cloud (bulutli tarmoq) noto‘g‘ri sozlanishi hamda ichki xodimdan keladigan xavf. Ushbu xatarlar ko‘pincha noto‘g‘ri sozlamalar, zaif parollar, yangilanishlarning kechikishi yoki xodimlarning kiberxavfsizlik bo‘yicha yetarli savodxon emasligi bilan kuchayadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda, raqamli iqtisodiyot rivoji kibermakon xavfsizligini eng muhim yo‘nalishlardan biriga aylandi. CIA triadasi, xavf qanday paydo bo‘lishi, Defense-in-Depth hamda Zero Trust tushunchalari himoyaning asoslarini tashkil etadi. Kiberxavfsizlik ko‘p qirrali bo‘lgani bois texnik choralar bilan bir qatorda tashkiliy, huquqiy va inson omiliga bog‘liq yo‘nalishlar ham o‘zgacha yondashuvda amalga oshirilishi zarur. Amaliy tavsiyalar: (1) riskga asoslangan boshqaruvni joriy etish; (2) IAM/MFA va minimal huquqlar prinsipini kuchaytirish, bo‘lib chiqish, ajratish va doimiy verifikatsiyani joriy etish; (3) monitoring va loglashni markazlashtirish hamda incident response tartibini ishlab chiqish; (4) xodimlar uchun treninglar orqali xavfsizlik madaniyatini rivojlantirish; (5) kiberxavfsizlikni biznes uzluksizligi va ishonchni ta’minlovchi investitsiya sifatida baholash. Foydalanilgan adabiyotlar 1. International Organization for Standardization. (2022). ISO/IEC 27001: Information security management systems — Requirements. ISO. 2. International Organization for Standardization. (2022). ISO/IEC 27002: Information security controls. ISO. 3. National Institute of Standards and Technology. (2018). Framework for Improving Critical Infrastructure Cybersecurity (Version 1.1). NIST. 4. National Institute of Standards and Technology. (2012). NIST SP 800-30 Rev. 1: Guide for Conducting Risk Assessments. NIST. 5. Anderson, R. (2020). Security Engineering: A Guide to Building Dependable Distributed Systems (3rd ed.). Wiley. OʻZBEKISTONDA FINTECH TEXNOLOGIYALARI Xamidullayev Ali Shuxrat o‘g‘li, UMFT, 2-kurs talabasi E-mail:xamidullayev06@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida fintech (moliya texnologiyalari) sohasining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari hamda uning iqtisodiyotga ta'siri tahlil qilinadi. Fintech texnologiyalarining bank tizimi, elektron to‘lovlar, raqamli valyutalar va mobil ilovalar orqali moliyaviy xizmatlarni soddalashtirishdagi o‘rni yoritilgan. 2023-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda 22 milliondan ortiq kishi masofaviy bank xizmatlaridan foydalanmoqda, bu aholining 65% ini tashkil etadi. Naqd pulsiz to‘lovlar hajmi 2019-2023 562

yillarda 15% dan 48% ga oshdi. Yetakchi fintech kompaniyalari - Click (12 mln foydalanuvchi, $8,5 mlrd tranzaksiya), Payme (8 mln, $6,2 mlrd), Uzum Bank (5 mln, $4,0 mlrd) va Apelsin (3,5 mln, $2,1 mlrd) bozorning 100% ini egallaydi. Shuningdek, O‘zbekistonda fintech startaplarini qo‘llab-quvvatlash siyosati, huquqiy asoslar, fintech-sandbox mexanizmi hamda bu yo‘nalishda xalqaro tajribalarni joriy etish masalalari ko‘rib chiqiladi. Maqolada fintechning raqamli iqtisodiyotdagi ahamiyati, uning biznes va aholiga ta'siri haqida statistik tahlillar keltirilgan. Kalit so‘zlar: Fintech, raqamli iqtisodiyot, elektron to‘lovlar, mobil banking, startaplar, moliyaviy texnologiyalar, innovatsiya, naqd pulsiz to‘lovlar. Abstract: This article analyzes the formation and development of the fintech (financial technology) sector in the Republic of Uzbekistan and its impact on the national economy. It highlights the role of fintech in simplifying financial services through the banking system, electronic payments, digital currencies, and mobile applications. As of 2023, over 22 million people in Uzbekistan use remote banking services, representing 65% of the population. Cashless payments volume increased from 15% to 48% during 2019-2023. Leading fintech companies Click (12M users, $8.5B transactions), Payme (8M, $6.2B), Uzum Bank (5M, $4.0B), and Apelsin (3.5M, $2.1B) account for 100% of the market. The article also discusses state support for fintech startups, legal frameworks, fintech-sandbox mechanism, and the implementation of international practices in this field. The significance of fintech in the digital economy and its influence on businesses and society are examined through statistical analyses. Keywords: Fintech, digital economy, electronic payments, mobile banking, startups, financial technologies, innovation, cashless payments. Абстракт: В данной статье рассматривается формирование и развитие сектора финтех (финансовых технологий) в Республике Узбекистан, а также его влияние на экономику страны. Освещается роль финтех-технологий в упрощении финансовых услуг через банковскую систему, электронные платежи, цифровые валюты и мобильные приложения. По состоянию на 2023 год более 22 миллионов человек в Узбекистане пользуются дистанционными банковскими услугами, что составляет 65% населения. Объём безналичных платежей вырос с 15% до 48% в период 2019-2023 годов. Ведущие финтех-компании - Click (12 млн пользователей, $8,5 млрд транзакций), Payme (8 млн, $6,2 млрд), Uzum Bank (5 млн, $4,0 млрд) и Apelsin (3,5 млн, $2,1 млрд) занимают 100% рынка. Также анализируются государственная поддержка финтех-стартапов, правовые основы, механизм финтех-песочницы и внедрение международного опыта в данной сфере. В статье подчеркивается значение финтеха в цифровой экономике и его влияние на бизнес и население через статистические анализы. Ключевые слова: Финтех, цифровая экономика, электронные платежи, мобильный банкинг, стартапы, финансовые технологии, инновации, безналичные расчёты. Kirish. So‘nggi yillarda global miqyosda moliya sohasida yuz berayotgan innovatsion o‘zgarishlar fintech texnologiyalarining jadal rivojlanishiga olib kelmoqda. Fintech yoki moliya texnologiyalari - bu moliyaviy xizmatlarni taqdim etish, boshqarish va optimallashtirish jarayonlarini raqamli vositalar orqali soddalashtirishga qaratilgan yangi texnologik yechimlar majmuasi hisoblanadi. U banklar, sug‘urta kompaniyalari, investitsiya firmalari va boshqa moliya institutlari faoliyatiga yangi imkoniyatlar yaratadi, moliyaviy xizmatlarning tezkorligi, shaffofligi va arzonligini ta'minlaydi. Shu bilan birga, fintech startaplarining paydo bo‘lishi va rivojlanishi raqamli iqtisodiyotning shakllanishida muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiy va moliyaviy tizimining modernizatsiyasi jarayonida fintech texnologiyalari alohida ahamiyat kasb etadi. Davlat tomonidan raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish strategiyalari, xususan, 563