Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

tahlil usuli orqali Navoiy merosining jamiyat va tarbiya jarayonidagi ahamiyati chuqur o‘rganildi. Ushbu materiallar va usullar zamonaviy ta’lim va tarbiya jarayonida Navoiy merosining amaliy ahamiyatini ko‘rsatishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qildi. Shu bilan birga, ular tadqiqotga ilmiy aniqlik, tizimlilik va keng qamrovli tahlil imkoniyatini berdi, bu esa yosh avlodni tarbiyalashda Navoiy g‘oyalarini samarali qo‘llashga yordam beradi. Natija va muhokama. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Alisher Navoiy ilmiy-ma’naviy merosida tarbiya masalasi markaziy va tizimli ahamiyat kasb etadi. Mutafakkir insonni jamiyatning eng oliy qadriyati sifatida talqin etib, uning ma’naviy-axloqiy kamolotini ijtimoiy taraqqiyotning asosiy sharti deb hisoblaydi. Navoiy asarlarida komil inson konsepsiyasi chuqur falsafiy va pedagogik mazmunda yoritilgan bo‘lib, bu konsepsiya ilm, axloq, adolat va insonparvarlik uyg‘unligiga asoslanadi. “Mahbub ul-qulub” asarida jamiyat a’zolarining axloqiy mas’uliyati, kasb odobi, insoniy fazilatlari va ijtimoiy burch masalalari batafsil tahlil qilinadi. Bu asar ilm egalarining jamiyatdagi o‘rni, yoshlar tarbiyasidagi roli va yetakchi ijtimoiy kuch sifatidagi ahamiyatini chuqur ochib beradi. Navoiy ilmni faqat bilim olish vositasi sifatida emas, balki shaxsning ma’naviy poklanishida, axloqiy yetuklikka erishishida asosiy omil sifatida ko‘radi. “Xamsa” dostonlarida tarbiya masalasi badiiy obrazlar orqali ifodalanib, adolatli hukmdor, sadoqatli inson va fidoyi shaxs timsollari orqali yosh avlod ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Navoiy asarlarida tarbiyaviy komponentlar nafaqat axloqiy normalar, balki ma’naviy va estetik qadriyatlar bilan uyg‘unlashgan. Bu jihat Navoiy merosining tarbiyaviy samaradorligini oshiradi va zamonaviy ta’lim konsepsiyalarida shaxsga yo‘naltirilgan pedagogik tamoyillar bilan uyg‘un ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, Navoiy tarbiyani uzluksiz jarayon sifatida talqin etib, oilaviy tarbiya, ustoz-shogird an’analari, maktab va ijtimoiy muhitning uyg‘unligini muhim deb hisoblaydi. Tarbiyaviy jarayonni shaxsning hayotiy tajribasi, o‘z-o‘zini rivojlantirish imkoniyati bilan bog‘lash orqali Navoiy metodlari yoshlarning axloqiy va ma’naviy yetukligi uchun samarali vosita sifatida xizmat qiladi. Bugungi kunda Navoiy asarlariga qaratilayotgan e’tibor ortib bormoqda. O‘zbekistonning ta’lim va madaniyat sohalarida Navoiy merosini o‘rganish, uni darsliklar va o‘quv dasturlariga kiritish, xalqaro ilmiy konferensiyalar va tadqiqotlarda tahlil qilish keng yoyilmoqda. Shu bilan birga, uning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar global pedagogik va ma’naviy qadriyatlar bilan uyg‘un kelib, yosh avlodni tarbiyalashda va ma’naviy yetuk shaxslarni shakllantirishda dolzarb ahamiyat kasb etadi. Navoiy pedagogik va axloqiy qarashlari bugungi kun sharoitida zamonaviy ta’lim va tarbiya tizimining muhim qismi sifatida qaraladi. Pedagoglar, tadqiqotchilar va tarbiyachilar uning metodlarini o‘rganib, amaliyotga tadbiq etish orqali yoshlarni jamiyatga foydali, axloqiy va intellektual jihatdan yetuk shaxslar sifatida tarbiyalash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Navoiy asarlari nafaqat o‘zbek, balki 444

jahon madaniyati kontekstida ham o‘rganilmoqda, bu esa uning pedagogik qadriyatining universalligini va ahamiyatini yanada oshiradi. Bundan tashqari, tadqiqot Navoiy metodlarining zamonaviy pedagogik jarayonlarga tatbiqi va ularning ta’lim-tarbiya tizimiga integratsiyasi imkoniyatlarini kengroq yoritadi. Asarlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, Navoiy shaxs tarbiyasini nafaqat bilim berish orqali, balki axloqiy me’yorlar, ijtimoiy mas’uliyat, estetik va badiiy qadriyatlar orqali shakllantirishga katta e’tibor beradi. Shu bois, Navoiy pedagogik qarashlarini o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish bugungi ta’lim tizimining samaradorligini oshirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, Navoiy merosining zamonaviy ahamiyati shundaki, u nafaqat o‘quv jarayonida, balki ma’naviy va axloqiy tarbiyada ham qo‘llanilmoqda. Ko‘plab maktab va oliy ta’lim muassasalarida Navoiy asarlari asosida tarbiyaviy dasturlar ishlab chiqilmoqda, ilmiy loyihalar va seminarlar tashkil qilinmoqda, yoshlar orasida ma’naviy qadriyatlarni targ‘ib qilishga katta e’tibor qaratilmoqda. Shu bilan birga, uning asarlarida ifodalangan insoniy ideal va tarbiyaviy tamoyillar zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan uyg‘unlashib, milliy ma’naviyat va barkamol avlodni tarbiyalashda asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Alisher Navoiy ilmiy-ma’naviy merosi yuksak tarbiyaviy va pedagogik ahamiyatga ega. Uning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar yosh avlodni ma’naviy yetuk, bilimli va vatanparvar etib tarbiyalashda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Navoiy merosini ta’lim-tarbiya jarayoniga keng joriy etish milliy ma’naviyatni mustahkamlashga, shaxslarni jamiyat uchun foydali va mas’uliyatli fuqarolar sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, tadqiqot materiallari va ishlatilgan metodlar Navoiy g‘oyalarining amaliy ahamiyatini ko‘rsatib, ularni pedagogik jarayonga integratsiya qilish imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Navoiy A. Mahbub ul-qulub. – T.: Fan, 1983. – 256 b. 2. Navoiy A. Xamsa: 5 jildlik. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1987. – 1-jild. – 520 b. 3. Navoiy A. Lison ut-tayr. – T.: Fan, 1991. – 312 b. 4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. – 176 b. 5. Abdurahmonov A. Alisher Navoiy va pedagogik tafakkur. – T.: O‘qituvchi, 2005. – 148 b. 6. Qosimov B. Mumtoz adabiyot va tarbiya masalalari. – T.: Fan, 2010. – 192 b. O‘RTA OSIYODA MADRASA VA MAKTAB TA’LIMI Raimov Fayzullo, UMFT talabasi Ilmiy rahbar: S.A.Xaydarov Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘rta Osiyoda maktab va madrasa ta’limining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari hamda ularning jamiyat hayotidagi o‘rni yoritiladi. Boshlang‘ich maktablar va oliy ta’lim maskani bo‘lgan madrasalarning ta’lim-tarbiya jarayonidagi vazifalari, o‘qitiladigan fanlar, ustoz-shogird an’analari hamda ularning 445

ma’naviy-axloqiy tarbiyadagi ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, maktab va madrasa ta’limining bugungi ta’lim tizimi shakllanishiga ko‘rsatgan ta’siri ochib beriladi. Kalit so‘zlar: O‘rta Osiyo, maktab ta’limi, madrasa, ta’lim-tarbiya, ustoz-shogird, ma’naviyat Kirish. O‘rta Osiyo qadimdan ilm-fan va ma’rifat markazi bo‘lib kelgan. Ushbu hududda maktab va madrasa ta’limi jamiyat taraqqiyotida muhim o‘rin tutgan. Ayniqsa, IX–XII asrlarda Sharq uyg‘onish davrida maktab va madrasalar ilmiy va madaniy hayotning asosiy tayanchiga aylangan. Maktab va madrasa ta’limi nafaqat bilim berish, balki shaxsni axloqiy, ma’naviy va ijtimoiy jihatdan tarbiyalash vazifasini ham bajargan. O‘rta Osiyoda maktab ta’limi Maktablar O‘rta Osiyoda boshlang‘ich ta’lim beruvchi muassasa sifatida faoliyat yuritgan. Ularda asosan bolalarga savod o‘rgatilgan. Maktab ta’limining asosiy maqsadi bolalarning o‘qish, yozish va hisoblash ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘lgan. Maktablarda Qur’on o‘qish, arab yozuvi, hisob-kitob va odob-axloq qoidalari o‘rgatilgan. Ta’lim jarayonida yodlash va takrorlash usullari keng qo‘llanilgan. Ustoz shaxsiy namuna orqali tarbiyalashga katta e’tibor qaratgan. Madrasalar O‘rta Osiyoda oliy ta’lim maskani sifatida shakllangan. Ular dastlab masjidlar qoshida tashkil etilgan bo‘lib, keyinchalik mustaqil ilm dargohlariga aylangan. Madrasalarda diniy fanlar bilan bir qatorda dunyoviy fanlar ham o‘qitilgan. Jumladan, fiqh, hadis, tafsir bilan birga matematika, astronomiya, tibbiyot, falsafa va mantiq fanlari ham ta’lim dasturidan o‘rin olgan. Maktab va madrasalarda ta’lim mazmuni Maktab va madrasalarda ta’lim mazmuni yosh va bilim darajasiga mos ravishda tashkil etilgan. Maktablarda asosiy e’tibor savodxonlik va axloqiy tarbiyaga qaratilgan bo‘lsa, madrasalarda chuqur ilmiy bilimlar berilgan. Ta’lim jarayonida: • og‘zaki bayon, • savol-javob, • munozara, • mustaqil o‘rganish kabi metodlardan foydalanilgan. Bu usullar talabalar tafakkurini rivojlantirishga xizmat qilgan. O‘rta Osiyoda maktab va madrasa ta’limida ustozshogird munosabatlari alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. Ustoz bilim manbai va tarbiyachi sifatida katta hurmatga sazovor bo‘lgan. Shogird esa ustozga hurmat va itoat bilan munosabatda bo‘lishi lozim edi. Bu an’ana bilimlarning avloddanavlodga uzluksiz o‘tishini ta’minlagan. Maktab va madrasalar faqat ta’lim beruvchi emas, balki tarbiya beruvchi muassasa sifatida faoliyat yuritgan. Ular yoshlarni halollik, mehnatsevarlik, adolat, vatanparvarlik va ma’naviy poklik ruhida tarbiyalagan. Shuningdek, jamiyatda ilmli insonlarni yetishtirish orqali ijtimoiy taraqqiyotga xizmat qilgan. Bugungi zamonaviy ta’lim tizimining shakllanishida O‘rta Osiyo maktab va madrasa ta’limi muhim tarixiy tajriba hisoblanadi. Ularning ta’lim-tarbiya uyg‘unligiga asoslangan modeli hozirgi pedagogik yondashuvlar bilan 446

uyg‘unlashadi. Ustoz-shogird an’analari, axloqiy tarbiya va ilmga hurmat bugungi ta’limda ham dolzarbligini saqlab kelmoqda. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, O‘rta Osiyoda maktab va madrasa ta’limi ilm-fan, madaniyat va ma’naviyat rivojining asosiy omili bo‘lgan. Ushbu ta’lim muassasalari yosh avlodni bilimli, axloqli va jamiyatga foydali shaxslar etib tarbiyalashda muhim rol o‘ynagan. Ularning boy tajribasi bugungi ta’lim tizimini takomillashtirishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. 2. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 3. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 4. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. 5. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 6. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. XITOYDA TA’LIM TARBIYA TIZIMI Rasulova Shoxista, Nigmatova Vasila, Abdumalikova Zarnigor, UMFT, Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi, 4-kurs talabalari Ilmiy rahbar: S.A. Xaydarov Annotatsiya. Ushbu maqolada Xitoy mamlakatlarida ta’lim-tarbiya tizimining shakllanishi, bosqichlari va asosiy xususiyatlari keng tahlil qilingan. Xususan, tarixiy-falsafiy asoslar, maktabgacha va umumiy o‘rta ta’lim, oliy ta’lim tizimi, axloqiy tarbiya hamda zamonaviy raqamli ta’lim islohotlari yoritib berilgan. Maqolada Xitoy ta’lim-tarbiya tizimining samaradorligi va uning jahon ta’lim makonidagi ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan asoslangan. Kalit so‘zlar: Xitoy ta’lim tizimi, ta’lim-tarbiya, Konfutsiylik, intizom, maktab ta’limi, oliy ta’lim, axloqiy tarbiya, raqamli ta’lim, innovatsiyalar. Kirish. Xitoy mamlakatlarida (Xitoy Xalq Respublikasi, Tayvan, Singapur va boshqa xitoy madaniyati ta’siri kuchli hududlarda) ta’lim-tarbiya tizimi ming yillik tarixiy an’analar, konfutsiylik falsafasi hamda zamonaviy innovatsion yondashuvlar uyg‘unligiga asoslanadi. Ushbu tizim intizom, mehnatsevarlik, bilimga hurmat va ustoz-shogird munosabatlarini yuksak qadrlashi bilan ajralib turadi. Bugungi kunda Xitoy ta’lim tizimi dunyodagi eng raqobatbardosh va samarali tizimlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Mazkur maqolada Xitoy mamlakatlarida ta’lim-tarbiya tizimining asosiy xususiyatlari, bosqichlari, tarbiyaviy yondashuvlari va zamonaviy islohotlari keng tahlil qilinadi. Xitoy ta’lim-tarbiya tizimining tarixiy va falsafiy asoslari Xitoy ta’lim tizimining ildizlari Konfutsiy ta’limotiga borib taqaladi. Ushbu falsafaga ko‘ra, ta’lim insonni axloqan barkamol, jamiyatga foydali va mas’uliyatli shaxs etib tarbiyalashning eng muhim vositasidir. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, Konfutsiylikda bilim olish faqat shaxsiy muvaffaqiyat emas, balki jamiyat oldidagi burch sifatida qaraladi. Ota-onaga hurmat, ustozga sadoqat, intizom va mehnatsevarlik bugungi Xitoy ta’limtarbiyasining ham asosiy tamoyillaridan bo‘lib qolmoqda. Xitoyda maktabgacha ta’lim bolalarda intizom, jamoada ishlash va dastlabki bilim ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan. Bolalar bog‘chalarida o‘yin bilan 447

birga qat’iy tartib, kunlik rejaga amal qilish muhim hisoblanadi. Mazkur bosqich tahlili shuni ko‘rsatadiki, bolalar erta yoshdan mas’uliyat va mustaqillikka o‘rgatiladi. Tarbiya jarayonida ota-onalar bilan hamkorlik muhim o‘rin tutadi, chunki oilaviy tarbiya maktabgacha ta’limning ajralmas qismi hisoblanadi. Xitoyda umumiy o‘rta ta’lim qat’iy tartib va yuqori talablar asosida tashkil etiladi. O‘quvchilar matematika, tabiiy fanlar va ona tilini chuqur o‘rganadilar. Baholash tizimi asosan test va imtihonlarga asoslangan. Bu bosqichning keng tahlili shuni ko‘rsatadiki, raqobat muhitining kuchli bo‘lishi o‘quvchilarning bilimga bo‘lgan mas’uliyatini oshiradi. Shu bilan birga, so‘nggi yillarda ijodiy fikrlash va shaxsiy qobiliyatlarni rivojlantirishga ham e’tibor kuchaymoqda. Xitoy oliy ta’lim tizimi jadal rivojlanib, dunyoning yetakchi universitetlari qatoriga kirib bormoqda. Universitetlarda ta’lim, ilmiy tadqiqot va ishlab chiqarish integratsiyasi kuchli yo‘lga qo‘yilgan. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, talabalar nafaqat nazariy bilim, balki amaliy va innovatsion ko‘nikmalarga ham ega bo‘ladilar. Davlat tomonidan ilm-fan va texnologiyaga katta investitsiyalar kiritilishi oliy ta’lim sifatining oshishiga xizmat qilmoqda. Tarbiya tizimida axloqiy va ma’naviy qadriyatlar Xitoy ta’lim-tarbiya tizimida axloqiy tarbiya muhim o‘rin egallaydi. Vatanparvarlik, jamoaga sadoqat, mehnatsevarlik va ijtimoiy mas’uliyat asosiy tarbiyaviy yo‘nalishlar hisoblanadi. Mazkur yo‘nalish tahlili shuni ko‘rsatadiki, tarbiya faqat maktab yoki universitet zimmasida emas, balki oila va jamiyat bilan hamkorlikda olib boriladi. Bu esa yoshlarning ijtimoiy moslashuvini kuchaytiradi. So‘nggi yillarda Xitoy mamlakatlarida raqamli ta’lim, sun’iy intellekt va onlayn platformalar keng joriy etilmoqda. Masofaviy ta’lim va raqamli baholash tizimlari ta’lim jarayonini yanada samarali qilmoqda. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy intizom va zamonaviy texnologiyalar uyg‘unligi Xitoy ta’lim tizimining kuchli jihatlaridan biridir. Bu tajriba boshqa mamlakatlar uchun ham o‘rganishga loyiq hisoblanadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Xitoy mamlakatlarida ta’lim-tarbiya tizimi tarixiy an’analar va zamonaviy innovatsiyalar uyg‘unligiga asoslangan mukammal tizimdir. Ushbu tizim intizomli, bilimli va raqobatbardosh yosh avlodni tarbiyalashga xizmat qiladi. Xitoy ta’lim tajribasi jahon ta’lim tizimida muhim o‘ringa ega bo‘lib, ko‘plab davlatlar uchun namuna bo‘la oladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. UNESCO. World Education Report. – Paris, 2020. 2. OECD. Education at a Glance. – Paris, 2021. 3. Eurydice. Education Systems in Europe. – Brussels, 2019. 4. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018. 5. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 6. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. 7. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. YUNISEF VA XALQARO TASHKILOTLARNING TA’LIM SOHASINI RIVOJLANTIRISHDAGI FAOLIYATI Abdug‘aniyeva Ma’rifat, Rasulova Zamira, Boboyeva Iroda, 448

UMFT, Pedagogika va psixologiya talabasi Ilmiy rahbar: S.A. Xaydarov Annotatsiya. Ushbu maqolada YUNISEF, YuNESKO, Jahon banki, BMT Taraqqiyoti dasturi (UNDP) kabi yetakchi xalqaro tashkilotlarning jahon miqyosida ta’lim tizimini rivojlantirish, sifatini oshirish va ta’limga teng imkoniyatlar yaratish borasidagi faoliyati tahlil qilinadi. Xususan, ularning rivojlanayotgan davlatlarda maktab ta’limini qo‘llab-quvvatlash, raqamli ta’limni joriy etish, qizlar ta’limini rivojlantirish hamda ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalarning ta’limga bo‘lgan huquqlarini ta’minlashdagi roli yoritiladi. Shuningdek, xalqaro ta’lim dasturlari, grantlar, o‘qituvchilar malakasini oshirish va infratuzilmani yaxshilashga qaratilgan loyihalar misolida bu tashkilotlarning global ta’lim siyosatiga qo‘shayotgan hissasi ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: YUNISEF, YuNESKO, xalqaro tashkilotlar, ta’lim tizimi, global ta’lim, bolalar huquqi, ta’limga teng imkoniyat, ta’lim sifati, rivojlanayotgan davlatlar, raqamli ta’lim, ta’lim islohotlari, grantlar va dasturlar. YUNISEF (Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar jamg‘armasi) bolalar huquqlarini himoya qilish, ularning sog‘lom va barkamol rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan xalqaro tashkilotdir. Ta’lim YUNISEF faoliyatining ustivor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u asosan ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar, qizlar, nogronligi bo‘lgan shaxslar va urush yoki tabiiy ofatlardan Zarar ko‘rgan hududlarda yashovchi bolalarning ta’limga kirishini ta’minlashga qaratilgan. YUNISEF maktabgacha ta’limni rivojlantirish, boshlang‘ich va o‘rta ta’lim qamrovini kengaytirish, shuningdek, favqulodda vaziyatlarda ta’limni uzluksiz davom ettirish uchun maxsus dasturlar ishlab chiqadi. Masalan, inqiroz va urush hududlarida vaqtinchalik maktablar tashkil etish, o‘quv qurollari bilan ta’minlash va o‘qituvchilarni tayyorlash orqali minglab bolalarning ta’limdan uzilib qolishining oldi olinadi. YuNESKO (BMTning Ta’lim, fan va madaniyat masalalari bo‘yicha tahkiloti) global ta’lim siyosatini shakllantirishda mihim rol o‘ynaydi. Ushbu tashkilot ‘’Ta’lim hamm uchun’’ (Education for All) va ‘’Barqaror rivojlanish uchun ta’lim’’ kabi tashabbuslar orqali dunyo mamlakatlarida ta’lim tizimini modernizatsiya qilishni qo‘llab -quvvatlaydi. YuNESKO ta’lim sifatini oshirish o‘qituvchilar tayyorlash standartlarini ishlab chiqish, o‘quv dasturlarini zamonaviy talablar asosida savodsizlikka qarshu kurash, kattalar ta’limini rivojlantirish va madaniy xilma-xillikni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish ham uning muhim vazifalaridan biridir. Jahon banki va UNDPning ta’limni qo‘llab-quvvatlash. Jahon banki ta’lim tizimini rivojlantirish uchun moliyaviy resurslar ajratuvchi yetakchi xalqaro institutlardan biridir. U rivojlanayotgan mamlakatlarda maktablar qurish, o‘quv jihozlari bilan ta’minlash, ta’limni raqamlashtirish va o‘qituvchilar malakasini oshirishga qaratilgan loyihalarni moliyalashtiradi. BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP) esa ta’limni ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot bilan bog‘liq holda rivojlantirishga alohida e’tibor qaratadi. UNDP orqli kasb-hunar ta’limi, yoshlar bandligi va inavvatsion ta’lim dasturlari amalga oshiriladi. Bu esa ta’limning mehnat bozori bilan uzviy bog‘lanishini ta’minlaydi. 449

Xalqaro tashkilotlar tomonidan amalga oshirilayotgan dasturlar ta’limga teng imkoniyatlar yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, qizlar ta’limni qo‘llabquvvatlash, nogironligi bo‘lgan bolalar uchun inklyuziv ta’limni rivojlantirish va qishloq hududlarida ta’lim infratuzilmasini yaxshilash ularning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Bundan tashqari, raqamli ta’lim plat formalarini joriy etish, masofaviy o‘qitish tizimlarini rivijlantirish ham xalqaro tashkilotlar tomonidan keng qo‘llab-quvvatlanmoqda. Bu esa ta’limning zamonaviy, ochiq va moslashuvchan bo‘lishiga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, YUNISEF, YuNESKO, Jahon banki, va UNDP kabi xalqaro tashkilotlar ta’lim sohasini rivojlantirishda muhim strategik hamkorlar hisoblanadi. Ularning moliyaviy, texnik va metodik ko‘magi tufayli millionlab bolalar va yoshlar sifatli ta’lim olish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Ushbu tashkilotlarning sa’y-harakatlari nafaat alohida davlatlar, balki butun jahon miqyosida barqaror rivojlanish va inson mustahkamlashga xizmat qiladi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Heyneman, Stephen P. Education and International Development: Trends, Issues, and Policies. New York: Palgrave Macmillan, 2019. 2. Crossley, Michael & Tikly, Leon. Globalization and International Education Policy. New York: Routledge, 2017. 3. World Bank & UNESCO Institute for Statistics. Education Data for Sustainable Development Goals. Washington, D.C. & Montreal: UIS, 2021. 4. UNICEF. Inclusive Education for Children with Disabilities: A Global Review. New York: UNICEF, 2022. 5. UNESCO. Teachers and Educational Quality: Monitoring Global Progress. Paris: UNESCO, 2020. 6. Carnoy, Martin. Education and Social Transformation: Comparative Perspectives. Stanford: Stanford University Press, 2016. ISPANIYA VA PORTUGALIYA TA’LIM TIZIMI Sattorova Feruza, Qalandarova Dilniso, Saydalieva Barno, UMFT talabalari Ilmiy rahbar: S.A. Xaydarov Annotatsiya. Ushbu maqolada Yevropa davlatlari hisoblangan Ispaniya va Portugaliya ta’lim tizimining tuzilishi, bosqichlari va o‘ziga xos jihatlari keng yoritilgan. Har ikki davlat ta’lim tizimining umumiy va farqli tomonlari, maktabgacha ta’limdan boshlab oliy ta’limgacha bo‘lgan bosqichlar tahlil qilingan. Shuningdek, ta’limni boshqarish, o‘quv dasturlari va zamonaviy islohotlar masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Kalit so‘zlar: Ispaniya ta’lim tizimi, Portugaliya ta’lim tizimi, Yevropa ta’limi, maktab ta’limi, oliy ta’lim, ta’lim islohotlar Kirish. Bugungi globallashuv sharoitida turli davlatlarning ta’lim tizimlarini o‘rganish va tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Yevropa Ittifoqiga a’zo bo‘lgan Ispaniya va Portugaliya davlatlari o‘z ta’lim tizimini xalqaro talablar asosida rivojlantirib kelmoqda. Ushbu mamlakatlarda ta’lim shaxsni har tomonlama rivojlantirish, raqobatbardosh mutaxassislar tayyorlash va ijtimoiy tenglikni ta’minlashga yo‘naltirilgan. 450

Ispaniya va Portugaliya ta’lim tizimlari tarixiy rivojlanish jarayonida shakllangan bo‘lib, bugungi kunda zamonaviy pedagogik yondashuvlar va innovatsion texnologiyalar bilan boyitilgan. Ushbu maqolada mazkur ikki davlat ta’lim tizimining asosiy jihatlari keng yoritiladi. Ispaniya ta’lim tizimining umumiy tavsifi Ispaniya ta’lim tizimi markazlashgan va hududiy boshqaruv uyg‘unligiga asoslangan. Ta’lim tizimi davlat tomonidan nazorat qilinadi, biroq avtonom hududlar ta’lim mazmunini qisman mustaqil ravishda belgilash huquqiga ega. Ispaniyada ta’lim olish barcha fuqarolar uchun teng va ochiq bo‘lib, davlat maktablarida ta’lim bepul hisoblanadi. Ta’lim tizimi shaxsning bilim, ko‘nikma va ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan. Ispaniya ta’lim tizimi bir nechta asosiy bosqichlardan iborat. Maktabgacha ta’lim 0–6 yoshdagi bolalarni qamrab oladi va ixtiyoriy hisoblanadi. Ushbu bosqichda bolalarning ijtimoiylashuvi, nutqi va dastlabki bilimlari rivojlantiriladi. Boshlang‘ich ta’lim 6–12 yosh oralig‘idagi bolalar uchun majburiy bo‘lib, asosiy savodxonlik, matematik bilimlar va umumiy madaniyat shakllantiriladi. Majburiy o‘rta ta’lim 12–16 yoshgacha davom etadi. Bu bosqichda o‘quvchilar umumiy fanlar bilan bir qatorda kasbiy yo‘nalishga tayyorgarlik ko‘radi. O‘rta maxsus va oliy ta’lim bosqichlari o‘quvchilarning qiziqishi va kelajak kasbiga yo‘naltirilgan bo‘lib, universitet va kasbiy ta’lim muassasalarida amalga oshiriladi. Portugaliya ta’lim tizimining umumiy tavsifi Portugaliya ta’lim tizimi ham davlat tomonidan boshqariladi va uzluksiz ta’lim tamoyiliga asoslanadi. Ushbu tizimda ta’lim olish barcha bolalar uchun majburiy va bepul hisoblanadi. Portugaliya ta’lim tizimining asosiy maqsadi — bilimli, mustaqil fikrlaydigan va jamiyatda faol ishtirok etuvchi shaxsni shakllantirishdir. Ta’lim jarayonida innovatsion metodlar va axborot texnologiyalaridan keng foydalaniladi. Portugaliyada maktabgacha ta’lim 3–6 yoshdagi bolalarni qamrab oladi va ixtiyoriy hisoblanadi. Ushbu bosqichda bolalarning ijodiy va ijtimoiy qobiliyatlari rivojlantiriladi. Boshlang‘ich ta’lim 6 yoshdan boshlanib, 4 yil davom etadi. O‘rta ta’lim esa bir necha bosqichlardan iborat bo‘lib, majburiy hisoblanadi. O‘rta ta’limdan so‘ng o‘quvchilar akademik yoki kasbiy yo‘nalishni tanlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Oliy ta’lim universitetlar va politexnika institutlarida amalga oshiriladi. Ispaniya va Portugaliya ta’lim tizimlarining o‘xshash va farqli jihatlari Har ikki davlat ta’lim tizimi Yevropa ta’lim makoniga moslashgan va Bolonya jarayoni asosida faoliyat yuritadi. Ta’limning majburiyligi, bepul ta’lim va kompetensiyaga asoslangan yondashuv umumiy jihatlar hisoblanadi. Farqli jihatlar esa ta’limni boshqarish tizimi va o‘quv dasturlarining tuzilishida namoyon bo‘ladi. Ispaniyada hududiy avtonomiya kuchli bo‘lsa, Portugaliyada markazlashgan boshqaruv ustunlik qiladi. 451

Ispaniya va Portugaliya ta’lim tizimida so‘nggi yillarda raqamli texnologiyalarni joriy etish, masofaviy ta’lim va inklyuziv ta’limni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ta’lim sifatini oshirish, o‘qituvchilar malakasini rivojlantirish va o‘quvchilarning individual ehtiyojlarini hisobga olish zamonaviy islohotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Xulosa. Ispaniya va Portugaliya ta’lim tizimlari Yevropa ta’lim standartlariga mos, uzluksiz va samarali tizimlar hisoblanadi. Ushbu tizimlar shaxsning har tomonlama rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, ta’lim sifati va tenglikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Mazkur davlatlar tajribasi ta’lim tizimini takomillashtirishda, ayniqsa zamonaviy pedagogik yondashuvlarni joriy etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullayeva M. Pedagogika nazariyasi. – T.: Fan va texnologiya, 2020. 2. Hasanboyeva O. Ijtimoiy pedagogika. – T.: O‘qituvchi, 2019. 3. UNESCO. World Education Report. – Paris, 2020. 4. OECD. Education at a Glance. – Paris, 2021. 5. Eurydice. Education Systems in Europe. – Brussels, 2019. 6. Bray M. Comparative Education. – London, 2018. SINGAPUR TA’LIM TIZIMI Abdusadikova Turgʻunoy, Tojiboyeva Shahlo, 23-guruh pedagogika yoʻnalishi 3-kurs Ilmiy rahbar: S.A. Xaydarov Annotatsiya. Mazkur maqolada Singapur Respublikasining ta’lim tizimi har tomonlama va chuqur tahlil qilinadi. Unda ta’lim tizimining umumiy tuzilmasi, maktabgacha, boshlang‘ich, o‘rta hamda oliy va kasbiy ta’lim bosqichlarining mazmuni keng yoritilgan. Shuningdek, o‘qituvchilar tayyorlash tizimi, ta’lim sifatini baholash mexanizmlari, davlat siyosatining ta’limdagi roli va tizimning kuchli hamda zaif jihatlari tahlil etilgan. Maqolada Singapur ta’lim tizimining xalqaro miqyosdagi muvaffaqiyati sabablari ochib berilib, ushbu modelning boshqa davlatlar uchun ahamiyati asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: Singapur ta’lim tizimi, maktabgacha ta’lim, boshlang‘ich ta’lim, o‘rta ta’lim, oliy ta’lim, kasbiy ta’lim, o‘qituvchilar tayyorlash, ta’lim sifati, innovatsion ta’lim Kirish. Singapur ta’lim tizimi bugungi kunda dunyodagi eng samarali va natijador ta’lim modellaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Kichik hududga, tabiiy resurslarning cheklanganligiga qaramay, Singapur qisqa vaqt ichida bilimga asoslangan kuchli iqtisodiyotni shakllantira oldi. Bu yutuqlarning asosiy omillaridan biri sifatli va puxta rejalashtirilgan ta’lim tizimi hisoblanadi. Davlat ta’limni milliy rivojlanishning eng muhim strategik vositasi sifatida ko‘rib, uni doimiy ravishda isloh qilib boradi. Singapur ta’lim siyosatining asosiy maqsadi — intizomli, tanqidiy fikrlay oladigan, innovatsion g‘oyalarga ochiq va global raqobatga tayyor shaxslarni tarbiyalashdir. Ushbu maqolada Singapur ta’lim tizimining tuzilmasi, asosiy bosqichlari, o‘ziga xos jihatlari, kuchli tomonlari hamda mavjud muammolari keng va chuqur tahlil qilinadi. Ta’lim tizimining umumiy tuzilmasi 452

Singapur ta’lim tizimi quyidagi asosiy bosqichlardan iborat: • Maktabgacha ta’lim • Boshlang‘ich ta’lim • O‘rta ta’lim • Oliy va kasbiy ta’lim Ushbu tizim markazlashgan holda boshqariladi va Ta’lim vazirligi tomonidan qat’iy nazorat qilinadi. Shu bilan birga, maktablar ma’lum darajada mustaqillikka ega bo‘lib, innovatsion yondashuvlarni joriy etish imkoniyatiga egadir. Singapurda maktabgacha ta’lim 3 yoshdan 6 yoshgacha bo‘lgan bolalarni qamrab oladi. Bu bosqich majburiy bo‘lmasa-da, bolalarning aksariyati bolalar bog‘chalarida ta’lim oladi. Maktabgacha ta’limning asosiy maqsadi bolalarda ijtimoiylashuv, til ko‘nikmalari, mustaqil fikrlash va intizom asoslarini shakllantirishdan iborat. Davlat va xususiy sektor hamkorligida faoliyat yurituvchi bolalar bog‘chalari bolalarning yosh xususiyatlariga mos dasturlar asosida ishlaydi. O‘yin orqali o‘rganish, ijodkorlik va muloqotga katta e’tibor qaratiladi. Boshlang‘ich ta’lim 6 yil davom etadi va majburiy hisoblanadi. Ushbu bosqichda o‘quvchilarga matematika, ingliz tili, ona tili, tabiiy fanlar va axloqiy tarbiya asoslari o‘rgatiladi. Singapur ta’lim tizimida matematika va fanlarga alohida urg‘u beriladi, bu esa o‘quvchilarning xalqaro baholash dasturlarida yuqori natijalarga erishishiga sabab bo‘lmoqda. Boshlang‘ich ta’lim yakunida o‘quvchilar maxsus milliy imtihon topshiradilar. Ushbu imtihon o‘quvchilarning keyingi ta’lim yo‘nalishini belgilashda muhim rol o‘ynaydi. O‘rta ta’lim bosqichida o‘quvchilar o‘z bilim darajasi va qobiliyatlariga qarab turli akademik yo‘nalishlarga ajratiladi. Bu tizim differensial ta’lim modeli asosida tashkil etilgan bo‘lib, har bir o‘quvchining imkoniyatlarini maksimal darajada rivojlantirishni maqsad qiladi. O‘rta ta’lim jarayonida akademik bilimlar bilan bir qatorda tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va jamoada ishlash ko‘nikmalari shakllantiriladi. Singapurda oliy ta’lim universitetlar, politexnika institutlari va texnik kollejlar orqali amalga oshiriladi. Universitetlar ilmiy-tadqiqot va innovatsiyaga yo‘naltirilgan bo‘lsa, politexnika va kollejlar amaliy ko‘nikmalarga ega mutaxassislar tayyorlashga ixtisoslashgan. Davlat mehnat bozori ehtiyojlariga mos kadrlar tayyorlashga alohida e’tibor beradi. Talabalar amaliyot, startap loyihalar va sanoat bilan hamkorlik orqali real tajriba orttiradilar. O‘qituvchilar tayyorlash va baholash Singapurda o‘qituvchi kasbi yuqori obro‘ga ega. O‘qituvchilar qat’iy tanlov asosida saralab olinadi va ularning doimiy kasbiy rivoji ta’minlanadi. Malaka oshirish, treninglar va pedagogik tadqiqotlar tizimning ajralmas qismi hisoblanadi. Singapur ta’lim tizimining kuchli jihatlariga yuqori intizom, sifatli o‘quv dasturlari, kuchli o‘qituvchilar tarkibi va davlatning barqaror siyosatini kiritish mumkin. Shu bilan birga, o‘quvchilarga tushadigan akademik bosimning yuqoriligi va raqobat muhitining kuchliligi ayrim muammolarni keltirib chiqaradi. 453

Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Singapur ta’lim tizimi puxta rejalashtirilgan, aniq maqsadga yo‘naltirilgan va uzoq muddatli strategiyaga asoslangan samarali model hisoblanadi. Ushbu tizimning muvaffaqiyati, avvalo, davlatning ta’limga bo‘lgan jiddiy munosabati, qat’iy boshqaruv mexanizmlari hamda ta’lim siyosatining iqtisodiy rivojlanish ehtiyojlari bilan uzviy bog‘langanligi bilan izohlanadi. Singapur tajribasi shuni ko‘rsatadiki, tabiiy resurslar cheklangan bo‘lsa ham, inson kapitaliga sarmoya kiritish orqali barqaror taraqqiyotga erishish mumkin. Ta’lim tizimining barcha bosqichlari — maktabgacha ta’limdan tortib oliy va kasbiy ta’limgacha — o‘zaro uzviy bog‘langan holda faoliyat yuritadi. Boshlang‘ich va o‘rta ta’limda kuchli akademik poydevor yaratilsa, oliy va kasbiy ta’lim bosqichlarida bu bilimlar amaliy ko‘nikmalar bilan boyitiladi. O‘qituvchilar tayyorlash va ularning doimiy kasbiy rivojiga berilayotgan e’tibor esa ta’lim sifati barqarorligini ta’minlovchi asosiy omillardan biridir. Shu bilan birga, Singapur ta’lim tizimi mukammal bo‘lishiga qaramay, ayrim muammolardan xoli emas. O‘quvchilarga tushadigan akademik yuklamaning yuqoriligi, kuchli raqobat muhiti va psixologik bosim masalalari jamiyatda muhokama qilinmoqda. So‘nggi yillarda davlat tomonidan bu muammolarni yumshatish, o‘quvchilarning ruhiy holatini qo‘llab-quvvatlash va ta’lim jarayonini yanada moslashuvchan qilish bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rilmoqda. Umuman olganda, Singapur ta’lim tizimi zamonaviy dunyo talablariga mos, natijador va innovatsion yondashuvlarga tayangan model sifatida boshqa davlatlar uchun muhim tajriba maktabi bo‘la oladi. Uning asosiy saboqlari — ta’limda sifatga ustuvorlik berish, o‘qituvchi kasbining nufuzini oshirish va ta’limni milliy rivojlanish strategiyasining markaziga qo‘yish — har qanday mamlakat uchun dolzarb ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. 2. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 3. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 4. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. 5. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 6. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 7. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 8. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 9. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent, 2021. O‘ZBEK XALQ PEDAGOGIKASI VA UNING ISLOM TA’LIMOTIDA IJTIMOIY-PEDAGOGIK G‘OYALAR Turdiyeva Charos Pirimovna, Ziyovuddinova Lobar Ebodullo qizi, UMFT talabalari, Ilmiy rahbar: S.A.Xaydarov Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘zbek xalq pedagogikasining mazmun-mohiyati hamda uning islom ta’limoti bilan uzviy bog‘liqligi keng yoritilgan. Xalq pedagogikasida shakllangan tarbiyaviy qarashlar, axloqiy me’yorlar va ijtimoiy munosabatlar tizimi tahlil qilingan. 454

Shuningdek, Qur’oni karim va hadislar asosida islom ta’limotidagi ijtimoiy-pedagogik g‘oyalar ochib berilib, ularning yosh avlod tarbiyasidagi ahamiyati yoritilgan. Kalit so‘zlar: xalq pedagogikasi, islom ta’limoti, ijtimoiy tarbiya, axloq, ma’naviyat, hadis Kirish. O‘zbek xalq pedagogikasi asrlar davomida xalqning hayotiy tajribasi, urf-odatlari va ma’naviy qadriyatlari asosida shakllangan. Ushbu pedagogik qarashlar jamiyatda shaxsni tarbiyalash, uni ijtimoiy hayotga tayyorlash va axloqiy jihatdan kamol toptirishga qaratilgan. Islom ta’limoti esa o‘zbek xalqining ma’naviy hayotida muhim o‘rin tutib, tarbiya va ijtimoiy munosabatlarga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Shu bois xalq pedagogikasi va islom ta’limotidagi ijtimoiy-pedagogik g‘oyalarni birgalikda o‘rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. O‘zbek xalq pedagogikasining mazmuni va mohiyati O‘zbek xalq pedagogikasi — bu xalqning asrlar davomida to‘plagan tarbiyaviy tajribasi, qarashlari va qadriyatlari majmuidir. U oila, mahalla va jamoa orqali amalga oshirilgan tarbiya tizimini o‘z ichiga oladi. Xalq pedagogikasida bolani mehnatsevarlikka, kattalarga hurmat, kichiklarga mehr, halollik va vatanparvarlik ruhida tarbiyalash ustuvor bo‘lgan. Ushbu qadriyatlar ijtimoiy hayotda barqarorlik va hamjihatlikni ta’minlashga xizmat qilgan. Maqol, matal, ertak va dostonlar o‘zbek xalq pedagogikasining muhim manbalaridan hisoblanadi. Ushbu janrlarda axloqiy-ijtimoiy g‘oyalar, odob-axloq me’yorlari va hayotiy saboqlar mujassam. Masalan, maqollarda halollik, sabrtoqat, mehnat va birlik g‘oyalari targ‘ib qilinadi. Ertak va dostonlar orqali esa bolalarda jasorat, adolat va insonparvarlik fazilatlari shakllantiriladi. Islom ta’limotida tarbiya masalasi muhim o‘rin egallaydi. Qur’oni karim va hadislar insonni komil shaxs sifatida tarbiyalashga qaratilgan. Islomda bilim olish, axloqiy poklik va ijtimoiy mas’uliyat yuksak qadrlanadi. Islom ta’limotida otaonaga hurmat, qarindoshlik rishtalarini mustahkamlash, kambag‘allarga yordam berish kabi g‘oyalar ijtimoiy-pedagogik ahamiyatga ega. Bu g‘oyalar jamiyatda adolat va mehr-oqibatni ta’minlashga xizmat qiladi. Hadislarda ijtimoiy-pedagogik g‘oyalar Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) hadislarida tarbiya va axloq masalalari keng yoritilgan. Hadislarda bolalarni mehr bilan tarbiyalash, ilmga intilish va yaxshi xulqni namuna sifatida ko‘rsatish ta’kidlanadi. Hadislar yosh avlodni jamiyatda foydali inson bo‘lib yetishishiga undaydi. Bu esa islom ta’limotining ijtimoiy-pedagogik ahamiyatini yanada oshiradi. O‘zbek xalq pedagogikasi va islom ta’limoti o‘zaro uyg‘un holda rivojlangan. Xalq urf-odatlari va diniy qarashlar bir-birini boyitib, tarbiya jarayonida muhim rol o‘ynagan. Masalan, mehmondo‘stlik, saxovat va halollik kabi fazilatlar ham xalq pedagogikasida, ham islom ta’limotida yuksak qadrlanadi. Bu uyg‘unlik yosh avlodning ma’naviy kamolotini ta’minlashga xizmat qiladi. Bugungi kunda xalq pedagogikasi va islomiy tarbiya g‘oyalarini zamonaviy ta’lim jarayoniga singdirish muhim ahamiyatga ega. Bu orqali yoshlarni ma’naviy yetuk, ijtimoiy faol va vatanparvar shaxslar etib tarbiyalash mumkin. Zamonaviy 455

ta’limda milliy va diniy qadriyatlarni uyg‘unlashtirish ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Xulosa. O‘zbek xalq pedagogikasi va islom ta’limotidagi ijtimoiypedagogik g‘oyalar shaxs tarbiyasida muhim o‘rin tutadi. Ushbu g‘oyalar asrlar davomida jamiyatda ma’naviy barqarorlik va ijtimoiy hamjihatlikni ta’minlab kelgan. Bugungi kunda ham ushbu boy merosdan samarali foydalanish yosh avlodni komil inson sifatida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 2. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 3. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. 4. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 5. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 6. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 7. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. FOROBIYNING ILMIY MEROSI VA UNING DIDAKTIK QARASHLARI Umbatov To‘lagan Abdusattorovich, Almamatov Botirbek Alimjon o‘g‘li, UMFT, Pedagogika-psixologiya yo‘nalishi 3 - bosqich talabasi Ilmiy rahbar: S.A. Xaydarov Annotatsiya. Ushbu maqolada Abu Nasr Forobiyning (872–950) ilmiy merosi va didaktik qarashlari tahlil qilinadi. Maqolada Forobiyning falsafa, mantiq, siyosat, etika, musiqashunoslik va pedagogika sohalaridagi ilmiy ishlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, uning ta’limga bo‘lgan yondashuvi, bilim va tarbiyani uyg‘unlashtirish prinsiplari, o‘quv jarayonini bosqichma-bosqich tashkil etish va metodik yondashuvlari chuqur tahlil qilinadi. Maqola Forobiyning pedagogik merosini zamonaviy ta’lim tizimida tatbiq etish imkoniyatlarini ham ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar. Forobiy, ilmiy meros, didaktika, pedagogika, ta’lim, tarbiya, falsafa, mantiq, axloq, musiqa, shaxsiy rivojlanish. Аннотация. В данной статье анализируются научное наследие и дидактические взгляды Абу Насра Фараби (872–950). Рассматриваются его научные труды в области философии, логики, политики, этики, музыковедения и педагогики. Также глубоко исследуются его подход к обучению, принципы сочетания знаний и воспитания, поэтапная организация учебного процесса и методические подходы. Статья демонстрирует возможности применения педагогического наследия Фараби в современной образовательной системе. Ключевые слова: Фараби, научное наследие, дидактика, педагогика, образование, воспитание, философия, логика, этика, музыка, личностное развитие. Abstract. This article analyzes the scientific heritage and didactic views of Abu Nasr AlFarabi (872–950). It examines his scientific works in philosophy, logic, politics, ethics, musicology, and pedagogy. Furthermore, his approach to education, principles of integrating knowledge and moral upbringing, step-by-step organization of the learning process, and methodological approaches are thoroughly analyzed. The article highlights the potential application of Al-Farabi’s pedagogical heritage in the modern educational system. Keywords: Al-Farabi, scientific heritage, didactics, pedagogy, education, upbringing, philosophy, logic, ethics, music, personal development. Kirish. O‘rta asrlar musulmon olamining buyuk mutafakkiri Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad al-Farobiyning (872–950) ilmiy merosi bugungi 456

kunda ham dolzarb ahamiyatga ega. Forobiy falsafa, mantiq, siyosatshunoslik, etika, musiqashunoslik va pedagogika sohalarida ko‘plab asarlar yaratgan bo‘lib, ularning aksariyati ilmiy, ma’naviy va pedagogik qadriyatlar nuqtai nazaridan keng tadqiq etilgan. Forobiy shaxsiy rivojlanish, bilim va tarbiya uyg‘unligini ta’minlashni o‘quv jarayonining markaziy printsipi sifatida ko‘radi. Uning pedagogik qarashlari – didaktik yondashuvi – o‘quvchilarning nafaqat intellektual, balki axloqiy, estetik va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan. Shu sababli, ta’lim jarayonida nafaqat ma’lumot berish, balki shaxsning har tomonlama rivojlanishi ham muhim hisoblanadi. Ushbu maqolada Forobiyning ilmiy merosi va didaktik qarashlari tizimli ravishda tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida uning pedagogik tamoyillari, ta’lim va tarbiyani uyg‘unlashtirish strategiyalari, o‘quv jarayonini bosqichma-bosqich tashkil etish usullari hamda metodik yondashuvlari o‘rganiladi. Shuningdek, maqolada Forobiyning pedagogik merosini zamonaviy ta’lim tizimida tatbiq etish imkoniyatlari, xususan integrativ va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim amaliyotida qo‘llash istiqbollari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari Forobiyning ilmiy va pedagogik qarashlarining bugungi ta’lim jarayonlarida ham samarali qo‘llanishi mumkinligini ko‘rsatadi va ularni zamonaviy ta’lim amaliyotida qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar beradi. Materiallar va usullar. Mazkur tadqiqotda Abu Nasr Forobiyning ilmiy merosi va didaktik qarashlarini chuqur tahlil qilish maqsadida uning falsafiy, pedagogik va metodologik qarashlarini aks ettiruvchi manbalar asos qilib olindi. Tadqiqot materiali sifatida Forobiyning ta’lim, tarbiya, fanlar tasnifi, mantiqiy tafakkur va shaxs kamoloti haqidagi qarashlarini yorituvchi asarlaridan foydalanildi. Ushbu manbalar Forobiyning pedagogik tafakkurini yaxlit tizim sifatida o‘rganish, uning didaktik tamoyillarini aniqlash va ta’lim jarayoniga oid qarashlarini ilmiy asosda tahlil qilish imkonini berdi. Tadqiqotda Forobiyning ilmiy g‘oyalari u yashagan tarixiy-madaniy muhit bilan uzviy bog‘liq holda ko‘rib chiqildi. Bu yondashuv mutafakkirning pedagogik qarashlarini faqat nazariy jihatdan emas, balki ijtimoiy va ma’naviy kontekstda baholash imkonini yaratdi. Shuningdek, Forobiyning ilmiy merosini zamonaviy pedagogik nazariyalar bilan qiyosiy tahlil qilish orqali uning didaktik g‘oyalarining bugungi ta’lim tizimi uchun ahamiyati ochib berildi. Tadqiqot jarayonida bir qator ilmiy usullardan foydalanildi. Tahliliy metod yordamida Forobiyning asarlarida ilgari surilgan ta’lim va tarbiya masalalari, bilim va axloq uyg‘unligi, mantiqiy tafakkurni rivojlantirishga oid qarashlar tizimli ravishda o‘rganildi. Taqqoslash metodi orqali Forobiyning pedagogik yondashuvlari Sharq va G‘arb pedagogik an’analari bilan solishtirilib, ularning o‘xshash va farqli jihatlari aniqlashtirildi. Kontekstual yondashuv asosida esa Forobiyning didaktik qarashlarini zamonaviy ta’lim jarayoniga tatbiq etish imkoniyatlari tahlil qilindi. Ushbu yondashuv orqali uning shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, integrativ yondashuv va axloqiy tarbiya haqidagi g‘oyalari bugungi pedagogik amaliyot bilan uyg‘unligi nuqtai nazaridan baholandi. Natijada, Forobiyning ilmiy va pedagogik merosini 457

zamonaviy ta’lim tizimida samarali qo‘llash bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar chiqarish imkoniyati yaratildi. Natija va muhokama 1. Ilmiy meros Abu Nasr Forobiy falsafasi Aristotel va Plotin g‘oyalarini musulmon dunyosiga moslashtirib, ularni yanada rivojlantirgan. Ihsa’ al-Ulum asarida u fanlarni tizimli tasniflash orqali ilmiy bilimlarni o‘rganish zarurligini ta’kidlaydi. Bu yondashuv ilm-fan rivojiga nafaqat nazariy, balki amaliy asos yaratadi, o‘quvchilarda tizimli tafakkur va mantiqiy fikrlash qobiliyatini shakllantiradi. Siyosat va etika sohasida Forobiy ideal davlatni tasvirlab, insonning ma’naviy va aqliy rivojlanishi bilan siyosiy barqarorlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ta’lim jarayonida axloqiy qadriyatlarni uyg‘unlashtirishni alohida e’tibor markaziga qo‘yadi, bu esa pedagogik nuqtai nazardan o‘quvchilarning shaxs sifatida rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Musiqashunoslik sohasida Forobiy musiqaning tarbiyaviy va estetik rolini ilmiy asosda tahlil qiladi. Musiqa nafaqat hissiy rivojlanishga, balki tafakkur va axloqiy ongni shakllantirishga ham xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, Forobiyning ilmiy merosi nafaqat nazariy, balki pedagogik jihatdan ham keng qamrovli ahamiyatga ega. 2. Didaktik qarashlar Forobiyning pedagogik qarashlarida asosiy tamoyil – bilim va tarbiyani uyg‘unlashtirish. Ta’lim jarayonini bosqichma-bosqich tashkil etish u tomonidan quyidagicha tavsiya qilinadi (Uralova, 2023): Asosiy bilimlarni o‘rganish – o‘quvchilarni ilmiy bilimlar bilan tanishtirish; Mantiqiy tafakkur va fikrlash qobiliyatini rivojlantirish – mustaqil fikrlash, tahlil va qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirish; Axloqiy va estetik qadriyatlarni tatbiq etish – o‘quvchilarning shaxsiy va ma’naviy rivojlanishini ta’minlash. O‘quv metodlari esa quyidagilarni o‘z ichiga oladi: dialog va munozara, amaliy mashqlar, tarbiyaviy yondashuv, fanlararo integratsiya. Bu metodlar o‘quv jarayonini interaktiv va shaxsga yo‘naltirilgan qiladi, shuningdek, o‘quvchilarning kreativ va analitik fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. 3. Zamonaviy ta’limga tatbiqi Forobiyning pedagogik yondashuvlari bugungi kunda ham dolzarb ahamiyatga ega. Jumladan: Integrativ ta’lim orqali fanlararo bog‘lanishni rivojlantirish; Shaxsni rivojlantiruvchi yondashuvni qo‘llash, ya’ni o‘quvchilarning aqliy, axloqiy va estetik rivojlanishini bir vaqtning o‘zida ta’minlash; Axloqiy, estetik va madaniy tarbiyani zamonaviy ta’lim jarayoniga tatbiq etish. Shu tamoyillar pedagogik amaliyotda o‘quv jarayonini tizimli, samarali va maqsadga yo‘naltirilgan qiladi. Forobiyning yondashuvlarini qo‘llash orqali o‘quv jarayoni nafaqat bilim berishga, balki shaxsni shakllantirishga ham xizmat qiladi, bu esa zamonaviy ta’lim sifatini sezilarli darajada oshiradi (Kadirova, 2023). 458

Xulosa. Abu Nasr Forobiy nafaqat mashhur mutafakkir va olim, balki samarali pedagog sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirgan. Uning ilmiy merosi falsafa, mantiq, siyosat, etika va musiqa sohalarini qamrab oladi, shu bilan birga pedagogik yondashuvlari ta’lim va tarbiyani uyg‘unlashtirishda markaziy ahamiyatga ega. Forobiyning didaktik qarashlari o‘quv jarayonini bosqichma-bosqich tashkil etish, mantiqiy tafakkur, axloqiy va estetik qadriyatlarni uyg‘unlashtirish hamda o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan. Shu sababli, uning pedagogik yondashuvlarini zamonaviy ta’lim jarayonida tatbiq etish nafaqat bilim berish jarayonini samarali qiladi, balki o‘quvchilarning shaxs sifatida rivojlanishini ta’minlab, ta’lim sifatini sezilarli darajada oshiradi. Shuningdek, Forobiyning yondashuvlarini zamonaviy ta’limda qo‘llash orqali: Integrativ ta’limni rivojlantirish; Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni tatbiq etish; Axloqiy, estetik va madaniy qadriyatlarni o‘quv jarayoniga uyg‘unlashtirish imkoniyati paydo bo‘ladi. Natijada, Forobiyning ilmiy va pedagogik merosi zamonaviy ta’lim jarayonida samarali qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan muhim manba sifatida qadrlanadi va uning tamoyillari ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarning shaxsiy va ma’naviy rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Kadirova Z. Abu Nasr Forobiy asarlaridagi ma’naviy qarashlar va tarixiy meros // Pedagogs international research journal. — 2023. — № 46(1). — B. 51–56. — 2. Uralova O.R. Abu Nasr Forobiyning merosini o‘rganish // Жurnal Pedagogiki i psixologii v sovremennom obrazovanii. — 2024. — № 4(2). — B. 125–129. 3. Xudayberdiyeva X.K. Abu Nasr Forobiyning ta’lim-tarbiya berishga oid pedagogik qarashlari // Ekonomika i socium. — 2021. — № 12(1). 4. Eshmuratova D.N., Rustamova S.F. Abu Nasr Forobiy: ta’lim‑tarbiya falsafasi // IFX Journal. — 2024. — № 1. 5. Uralova O.R. Abu Nasr Forobiy ma’naviy‑axloqiy ta’limotining yetakchi g‘oyalari. — Jizzax: Jizzax davlat pedagogika universiteti nashri, 2023. 6. Mavlonova Z.A. Abu Nasr Farobiy ta’limotida komil inson tarbiyasi // Yangiizlanuvchi. — 2025. O‘ZBEKISTONDA IJTIMOIY PEDAGOGIKANING PAYDO BO‘LISHI: MADANIY-TARIXIY, IJTIMOIY-HUQUQIY SHART-SHAROITLARI Urunbayeva Dildora, Karimova Dilnoza UMFT, Psixologiya yoʻnalishi, 3-kurs talabalari, Ilmiy rahbar: S.A. Xaydarov Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi va rivojlanishiga ta’sir etgan madaniy-tarixiy hamda ijtimoiy-huquqiy omillar keng yoritilgan. Xalq pedagogikasi, milliy qadriyatlar, mustaqillik davrida amalga oshirilgan islohotlar va huquqiyme’yoriy hujjatlarning ijtimoiy pedagogika rivojidagi o‘rni tahlil qilingan. Shuningdek, ijtimoiy pedagogikaning jamiyat hayotidagi ahamiyati va uning zamonaviy ta’lim-tarbiya tizimidagi roli ochib berilgan. 459

Kalit so‘zlar: ijtimoiy pedagogika, O‘zbekiston, madaniy-tarixiy omillar, ijtimoiyhuquqiy shart-sharoitlar, tarbiya, ta’lim tizimi Kirish. Jamiyat taraqqiyoti bilan birga ta’lim va tarbiya tizimi ham doimiy ravishda rivojlanib boradi. Ijtimoiy pedagogika aynan jamiyat ehtiyojlari asosida shakllangan pedagogika yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, shaxsning ijtimoiylashuvi, muammolarini hal etish va uni jamiyatga moslashtirishga xizmat qiladi. O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning paydo bo‘lishi va rivojlanishi bevosita xalqning boy madaniy-tarixiy merosi, milliy qadriyatlari hamda mustaqillik yillarida amalga oshirilgan ijtimoiy-huquqiy islohotlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Ushbu maqolada ana shu shart-sharoitlar batafsil yoritiladi. Ijtimoiy pedagogika tushunchasi va uning mohiyati Ijtimoiy pedagogika — bu shaxsni jamiyatga moslashtirish, uning ijtimoiy muammolarini aniqlash va hal etishga yo‘naltirilgan pedagogik faoliyat sohasi hisoblanadi. U ta’lim, tarbiya va ijtimoiy himoya tizimlari bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanadi. Ijtimoiy pedagogikaning asosiy mohiyati shaxsni ijtimoiy muhitda to‘laqonli faoliyat yuritishga tayyorlashdan iborat. Bu jarayonda shaxsning huquqlari, ehtiyojlari va manfaatlari inobatga olinadi. O‘zbekistonda ushbu sohaning rivojlanishi jamiyatdagi ijtimoiy o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liqdir. O‘zbek xalqining tarbiyaviy qarashlari asrlar davomida shakllangan boy madaniy-tarixiy merosga ega. Xalq pedagogikasi, urf-odatlar, an’analar va qadriyatlar ijtimoiy pedagogikaning shakllanishida muhim manba bo‘lib xizmat qilgan. Mahalla institutining mavjudligi, oila va jamiyat o‘rtasidagi yaqin hamkorlik, kattalarga hurmat, kichiklarga g‘amxo‘rlik kabi qadriyatlar ijtimoiy pedagogikaning madaniy asoslarini tashkil etadi. Bu qadriyatlar orqali shaxsning ijtimoiy mas’uliyati va jamiyatga moslashuvi ta’minlangan. Shuningdek, Sharq mutafakkirlari — Abu Nasr Forobiy, Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy kabi allomalarning axloqiy-pedagogik qarashlari ham ijtimoiy pedagogika g‘oyalarining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Ijtimoiy pedagogikaning tarixiy shakllanish jarayoni O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogika alohida fan sifatida mustaqillik yillaridan keyin shakllana boshladi. Biroq uning ildizlari ancha qadimiy davrlarga borib taqaladi. Sovet davrida tarbiya masalalari asosan davlat mafkurasi asosida olib borilgan bo‘lsa-da, ijtimoiy muammolar bilan ishlash masalalari yetarli darajada rivojlanmagan edi. Mustaqillikdan so‘ng jamiyatda ijtimoiy tengsizlik, yetim bolalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar bilan ishlash ehtiyoji kuchaydi. Bu esa ijtimoiy pedagogikaning paydo bo‘lishiga asos bo‘ldi. Ijtimoiy pedagogikaning ijtimoiy-huquqiy shart-sharoitlari O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishiga muhim ijtimoiyhuquqiy shart-sharoitlar yaratildi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun va 460

boshqa me’yoriy hujjatlar ijtimoiy pedagogik faoliyatning huquqiy asosini tashkil etadi. Mazkur hujjatlar orqali bolalar va yoshlarning huquqlari, ijtimoiy himoyasi va ta’lim olish imkoniyatlari kafolatlandi. Shuningdek, ijtimoiy pedagog kadrlarni tayyorlash tizimi yo‘lga qo‘yildi va ta’lim muassasalarida ijtimoiy pedagog lavozimi joriy etildi. Ijtimoiy pedagogika jamiyatda ijtimoiy muammolarni oldini olish va hal etishda muhim rol o‘ynaydi. U bolalar, o‘smirlar va yoshlarning ijtimoiylashuvi, moslashuvi va ijtimoiy himoyasini ta’minlashga xizmat qiladi. O‘zbekistonda ijtimoiy pedagoglar ta’lim muassasalari, mahalla, oila va turli ijtimoiy tashkilotlar bilan hamkorlikda faoliyat yuritadi. Bu esa jamiyatda sog‘lom ijtimoiy muhitni shakllantirishga yordam beradi. Xulosa. O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning paydo bo‘lishi va rivojlanishi madaniy-tarixiy va ijtimoiy-huquqiy shart-sharoitlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Xalq pedagogikasi, milliy qadriyatlar va mustaqillik yillarida amalga oshirilgan huquqiy islohotlar ushbu sohaning shakllanishiga mustahkam zamin yaratdi. Bugungi kunda ijtimoiy pedagogika jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri sifatida shaxsni har tomonlama rivojlantirish, ijtimoiy muammolarni bartaraf etish va ijtimoiy adolatni ta’minlashga xizmat qilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. 2. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 3. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 4. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. 5. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 6. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 7. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. QOZOG‘ISTON TA’LIM TIZIMI Usmonova Nigora, Saidxodjayeva Diyora, UMFT, Pedagogika yo‘nalishi PD-23 guruh talabalari Ilmiy rahbar: S.A. Xaydarov Annotatsiya. Mazkur maqolada Qozog‘iston Respublikasining ta’lim tizimi har tomonlama tahlil qilinadi. Unda maktabgacha ta’limdan boshlab oliy va oliy ta’limdan keyingi bosqichlargacha bo‘lgan ta’lim tuzilmasi, so‘nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlar, zamonaviy yondashuvlar hamda xalqaro tajriba bilan uyg‘unlashuv jarayonlari yoritilgan. Shuningdek, ta’lim tizimining kuchli jihatlari bilan bir qatorda mavjud muammolar, hududlararo tafovutlar va ularni bartaraf etish istiqbollari chuqur tahlil etilgan. Maqola Qozog‘iston ta’lim tizimining raqobatbardosh kadrlar tayyorlashdagi o‘rni va ahamiyatini ochib berishga qaratilgan. Kalit so‘zlar: Qozog‘iston ta’lim tizimi, maktabgacha ta’lim, umumiy o‘rta ta’lim, kasbiy ta’lim, oliy ta’lim, ta’lim islohotlari, raqamlashtirish, kompetensiyaga asoslangan yondashuv Kirish. Qozog‘iston Respublikasi ta’lim tizimi mamlakatning ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi o‘rin tutadi. Globalizatsiya, raqamli iqtisodiyot va bilimga asoslangan jamiyat shakllanayotgan bir davrda ta’lim sifati har bir 461

davlatning raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan, Qozog‘iston mustaqillikka erishganidan buyon ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, uni xalqaro standartlarga moslashtirish hamda zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lgan kadrlar tayyorlashni davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylantirdi. Sobiq sovet ta’lim modelidan meros bo‘lib qolgan markazlashgan tizimni bosqichma-bosqich liberallashtirish, ta’lim muassasalariga akademik erkinlik berish va ta’lim mazmunini yangilash jarayoni Qozog‘iston uchun murakkab, ammo zarur bosqich bo‘ldi. Bu jarayonda davlat nafaqat milliy an’analarni saqlab qolishga, balki Yevropa va jahon ta’lim makoniga integratsiyalashuvga ham alohida e’tibor qaratdi. Xususan, Bolonya jarayoniga qo‘shilish, kredit-modul tizimining joriy etilishi va akademik mobillikning kengayishi ta’lim tizimining ochiqligini ta’minladi. Bugungi kunda Qozog‘iston ta’lim tizimi faqat bilim berishga emas, balki shaxsning har tomonlama rivojlanishiga, tanqidiy va ijodiy fikrlashiga, mehnat bozoriga moslashuvchan mutaxassis sifatida shakllanishiga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, ta’limdagi hududlararo tafovutlar, kadrlar malakasi va infratuzilma bilan bog‘liq muammolar hamon dolzarrligicha qolmoqda. Mazkur maqolaning asosiy maqsadi — Qozog‘iston ta’lim tizimining tuzilmasi, amalga oshirilayotgan islohotlar, mavjud yutuqlar va muammolarni har tomonlama tahlil qilish hamda uning kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini yoritib berishdan iborat. Qozog‘iston ta’lim tizimi quyidagi asosiy bosqichlardan iborat: • Maktabgacha ta’lim • Umumiy o‘rta ta’lim • Texnik va kasbiy ta’lim • Oliy ta’lim • Oliy ta’limdan keyingi ta’lim Bu tuzilma xalqaro ta’lim modellari, xususan, Yevropa va MDH davlatlari tajribasiga asoslangan bo‘lib, tizimning izchilligi va uzluksizligini ta’minlaydi. Maktabgacha ta’lim tizimi Maktabgacha ta’lim Qozog‘iston ta’lim tizimining eng muhim va poydevor bosqichi hisoblanadi. Ushbu bosqich 3 yoshdan 6 (ba’zi hollarda 7) yoshgacha bo‘lgan bolalarni qamrab oladi va ularning jismoniy, aqliy, ijtimoiy hamda psixologik rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan. Davlat siyosatida maktabgacha ta’limga alohida e’tibor qaratilishi bejiz emas, chunki aynan shu davrda bolada shaxs sifatida shakllanishning asosiy ko‘nikmalari paydo bo‘ladi. So‘nggi yillarda Qozog‘istonda maktabgacha ta’lim qamrovini oshirish maqsadida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi. Xususan, davlat bog‘chalari bilan bir qatorda xususiy bog‘chalar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, davlat-xususiy sheriklik asosida yangi muassasalar ochish va qisqa muddatli tayyorlov guruhlarini tashkil etish yo‘lga qo‘yildi. Bu esa ayniqsa shahar va qishloq hududlari o‘rtasidagi farqni kamaytirishga xizmat qilmoqda. Maktabgacha ta’lim muassasalarida ta’lim-tarbiya jarayoni maxsus davlat standartlari asosida olib boriladi. Dasturlarda bolalarning nutqini rivojlantirish, boshlang‘ich matematika tushunchalari, ijodiy faoliyat, musiqa, jismoniy tarbiya 462

va axloqiy qadriyatlarni shakllantirishga alohida urg‘u beriladi. Bundan tashqari, ko‘p millatli jamiyat sharoitida bolalarda bag‘rikenglik va madaniyatlararo muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish muhim vazifa sifatida qaraladi. Kuchli jihatlari: Maktabgacha ta’lim bolalarning maktabga tayyorgarlik darajasini oshiradi, ularning muloqot qilish, jamoada ishlash va mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi. Davlat tomonidan moliyalashtiriladigan dasturlar orqali ko‘plab oilalar uchun ta’limga kirish imkoniyati kengaydi. Mavjud muammolar: Qishloq hududlarda bog‘chalar sonining yetarli emasligi, malakali tarbiyachilar tanqisligi va ayrim muassasalarda moddiy-texnik bazaning eskirganligi dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Istiqbollar: Tarbiyachilar malakasini oshirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish va inklyuziv ta’limni rivojlantirish orqali maktabgacha ta’lim sifati yanada yaxshilanishi kutilmoqda. Shunday qilib, Qozog‘istonda maktabgacha ta’lim tizimi nafaqat bolalarni maktabga tayyorlash, balki jamiyatning intellektual salohiyatini uzoq muddatli rivojlantirishga xizmat qiluvchi muhim strategik yo‘nalish hisoblanadi. Umumiy o‘rta ta’lim Umumiy o‘rta ta’lim Qozog‘iston ta’lim tizimining markaziy va eng muhim bo‘g‘ini hisoblanadi. Ushbu bosqich jamiyat uchun zarur bo‘lgan asosiy bilimlar, ko‘nikmalar va ijtimoiy qadriyatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Qozog‘istonda umumiy o‘rta ta’lim 11 yil davom etadi va majburiy hisoblanadi. U uch bosqichdan iborat: boshlang‘ich ta’lim (1–4-sinflar), asosiy o‘rta ta’lim (5–9sinflar) va yuqori sinflar (10–11-sinflar). Boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchilarda savodxonlik, elementar matematika bilimlari, mantiqiy fikrlash va o‘qishga bo‘lgan qiziqish shakllantiriladi. Bu davrda o‘qituvchining pedagogik mahorati alohida ahamiyat kasb etadi, chunki aynan shu bosqichda bolalarning keyingi ta’limga bo‘lgan munosabati belgilanadi. Asosiy o‘rta ta’limda esa fanlar ko‘lami kengayib, o‘quvchilarda tabiiy va ijtimoiy fanlar bo‘yicha asosiy tushunchalar shakllantiriladi. Yuqori sinflarda o‘quvchilar kelajakdagi kasbiy yo‘nalishini aniqlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. So‘nggi yillarda Qozog‘istonda yuqori sinflarda profil ta’limini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu esa o‘quvchilarga o‘z qiziqishlari va qobiliyatlariga mos fanlarga chuqurroq e’tibor berish imkonini yaratadi. So‘nggi yillarda umumiy o‘rta ta’lim tizimida yangilangan o‘quv dasturlari joriy etildi. Ushbu dasturlar bilimlarni yodlashga emas, balki kompetensiyaga asoslangan yondashuvga tayanadi. O‘quvchilarning tanqidiy fikrlashi, muammolarni hal qilish qobiliyati, mustaqil izlanishi va amaliy bilimlarini rivojlantirish asosiy maqsad sifatida belgilangan. Chuqur tahlil: • Ijobiy jihatlar: Yangilangan dasturlar o‘quvchilarning faolligini oshiradi, ularni mustaqil fikrlashga undaydi va real hayot bilan bog‘liq masalalarni yechishga tayyorlaydi. Baholash tizimining shaffofligi oshib, formatif va summativ baholash usullari joriy etildi. 463