Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

UMFT, Psixologiya yo‘nalishi, PS/S23-2 guruh, 3- kurs talabalari Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘rta Osiyoda Sharq uyg‘onish davrida, xususan Xuroson va Movarounnahr hududlarida tarbiya, maktab tizimi hamda pedagogik fikrlarning rivojlanishi keng yoritilgan. Ushbu davrda yetishib chiqqan buyuk allomalar, ularning ta’limtarbiya haqidagi qarashlari va ilm-fan taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi tahlil qilingan. Shuningdek, maktab va madrasalarning jamiyat hayotidagi o‘rni hamda ma’naviy-axloqiy tarbiyaning ahamiyati ochib berilgan. Kalit so‘zlar: Sharq uyg‘onish davri, Xuroson, Movarounnahr, tarbiya, maktab, pedagogik fikr, madrasalar Kirish. O‘rta Osiyo hududida IX–XII asrlarda yuzaga kelgan Sharq uyg‘onish davri jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotida muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu davrda Xuroson va Movarounnahr ilm-fan, madaniyat va ma’rifat markaziga aylandi. Ta’lim va tarbiya masalalari jamiyat rivojining muhim omili sifatida qaraldi. Mazkur hududlarda maktab va madrasalar faoliyati kengaydi, pedagogik fikrlar chuqurlashdi va ilmiy asosga ega bo‘la boshladi. Bu jarayonda buyuk allomalar ta’lim-tarbiya rivojiga beqiyos hissa qo‘shdilar. Sharq uyg‘onish davrining umumiy xususiyatlari Sharq uyg‘onish davri ilm-fan va madaniyatning yuksalishi bilan tavsiflanadi. Ushbu davrda diniy va dunyoviy ilmlar uyg‘un holda rivojlandi. Ilm olish va bilimli bo‘lish jamiyatda eng oliy qadriyat sifatida e’tirof etildi. Tarbiya masalalarida axloqiy poklik, komil insonni shakllantirish, ilm va amaliyot birligi asosiy g‘oya bo‘lib xizmat qildi. Bu davr pedagogik fikrlarining asosini insonparvarlik va ma’rifatparvarlik tashkil etdi. Xuroson va Movarounnahr hududlarida maktab va madrasalar ta’limning asosiy markazlari bo‘lgan. Boshlang‘ich maktablarda bolalarga savod o‘rgatilgan, Qur’on o‘qish, yozish va hisob asoslari berilgan. Madrasalarda esa yuqori bosqich ta’lim amalga oshirilib, fiqh, hadis, falsafa, mantiq, matematika, tibbiyot va astronomiya kabi fanlar o‘qitilgan. Madrasalar nafaqat ta’lim muassasasi, balki tarbiya markazi vazifasini ham bajargan. Tarbiya masalalariga berilgan e’tibor Sharq uyg‘onish davrida tarbiya shaxs kamolotining asosi sifatida qaraldi. Tarbiya jarayonida axloq, odob, mehnatsevarlik, adolat va insoniy fazilatlarni shakllantirish muhim deb hisoblangan. Ustoz va shogird munosabatlari tarbiyaning asosiy omili bo‘lib, ustoz shaxsiy namuna orqali tarbiyalashga katta e’tibor bergan. Bu davrda tarbiya ta’limdan ajralmas holda olib borilgan. Xuroson va Movarounnahrda yashab ijod qilgan Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Imom Buxoriy kabi allomalar pedagogik fikr rivojiga katta hissa qo‘shganlar. Forobiy ta’lim va tarbiyani jamiyat taraqqiyotining asosi deb bilgan. Ibn Sino esa tarbiyada yosh xususiyatlarini hisobga olish, jismoniy va aqliy tarbiyaning uyg‘unligini ta’kidlagan. Beruniy ilmga qiziqish va tajribaviy bilimning ahamiyatini yuqori baholagan. Pedagogik fikrlarning mazmuni va ahamiyati Sharq uyg‘onish davridagi pedagogik fikrlar bilimli, axloqli va jamiyatga foydali insonni tarbiyalashga qaratilgan edi. Ta’lim jarayonida ilmiylik, mantiqiy 424

tafakkur va mustaqil fikrlash rivojlantirildi. Bu davr pedagogik qarashlari bugungi zamonaviy ta’lim tizimi uchun ham muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Sharq uyg‘onish davrida ta’lim va tarbiya jamiyatning ijtimoiy hayoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Ilmli inson jamiyatda hurmatga sazovor shaxs sifatida e’tirof etilgan. Davlat boshqaruvida, sud tizimida, tibbiyot va savdo sohalarida bilimli kishilarga ehtiyoj yuqori bo‘lgani sababli, ta’lim tizimi ijtimoiy buyurtma asosida rivojlangan. Tarbiya faqat shaxsiy kamolot emas, balki jamiyat barqarorligini ta’minlovchi vosita sifatida qaralgan. Shu bois, axloqiy tarbiya, halollik, adolat va vatanparvarlik g‘oyalari pedagogik fikrlarning markazida turgan. Sharq uyg‘onish davrida tarbiya faqat maktab yoki madrasa bilan cheklanmagan. Oila va mahalla tarbiyaning muhim bo‘g‘ini sifatida e’tirof etilgan. Ota-onalar farzandni kichik yoshidan odob-axloq, kattalarga hurmat, mehnatsevarlik ruhida tarbiyalashga mas’ul bo‘lgan. Mahallalarda esa oqsoqollar, ulamolar va tajribali kishilar yoshlarning xulq-atvorini nazorat qilgan, ularga hayotiy maslahatlar bergan. Bu jarayon ijtimoiy pedagogikaning dastlabki ko‘rinishlari sifatida baholanadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, O‘rta Osiyo Sharq uyg‘onish davrida Xuroson va Movarounnahr hududlarida ta’lim, tarbiya va pedagogik fikrlar yuqori darajada rivojlangan. Maktab va madrasalar ilm-ma’rifat o‘chog‘iga aylangan, buyuk allomalar esa pedagogik tafakkur taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Ushbu davr pedagogik merosi bugungi kunda ham ta’lim-tarbiya tizimini boyitishda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullayeva M. Pedagogika nazariyasi. – T.: Fan va texnologiya, 2020. 2. Hasanboyeva O. Ijtimoiy pedagogika. – T.: O‘qituvchi, 2019. 3. To‘xtaxodjayeva M. Didaktika asoslari. – T.: Fan, 2021. 4. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – T.: Ma’naviyat, 2018. 5. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – T.: O‘qituvchi, 2019. 6. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – T., 2018. 7. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – T.: Fan, 2020. 8. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – T., 2019. 9. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – T., 2021. TA'LIMNI TASHKIL ETISHNING YORDAMCHI SHAKLLARI Mirzanarova Lobar Abdurauf qizi, Inogamdjanova Ziyoda Shuhratovna, UMFT, Pedagogika-psixologiya yo‘nalishi 3-kurs talabasi Annotatsiya. Maqolada ta’lim jarayonini samarali tashkil etishning yordamchi shakllari, ularning pedagogik ahamiyati va amaliy qo‘llanilishi tadqiq qilinadi. Yordamchi shakllar – bu o‘quv jarayonini yanada interaktiv, qiziqarli va samarali qilishga xizmat qiluvchi vositalar va metodlar majmui hisoblanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini mustahkamlashda yordamchi shakllar muhim rol o‘ynaydi, ularni o‘qitish jarayoniga faol jalb qilish imkonini beradi. Kalit so‘zlar: ta’limni tashkil etish, yordamchi shakllar, pedagogik texnologiyalar, interaktiv ta’lim, o‘quv jarayoni 425

Abstract. The article investigates the auxiliary forms of organizing the educational process, their pedagogical significance, and practical application. Auxiliary forms are a set of tools and methods that make the learning process more interactive, engaging, and effective. The research results show that auxiliary forms play an important role in reinforcing students’ knowledge and skills, and they provide an opportunity to actively involve students in the teaching process. Keywords: organization of education, auxiliary forms, pedagogical technologies, interactive learning, educational process Аннотация. В статье исследуются вспомогательные формы организации образовательного процесса, их педагогическая значимость и практическое применение. Вспомогательные формы – это комплекс инструментов и методов, которые делают учебный процесс более интерактивным, увлекательным и эффективным. Результаты исследования показывают, что вспомогательные формы играют важную роль в закреплении знаний и навыков учащихся, а также предоставляют возможность активно вовлекать студентов в образовательный процесс. Ключевые слова: организация образования, вспомогательные формы, педагогические технологии, интерактивное обучение, образовательный процесс Kirish. Bugungi kunda ta’lim sifatini oshirish va o‘quv jarayonini samarali tashkil etish – har bir davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi uchun muhim vazifalardan biridir. Ta’lim tizimi zamonaviy talablar, texnologik rivojlanish va global me’yorlarga moslashishi kerak, shuningdek, o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va shaxsiy rivojlanishlarini birdek ta’minlashi lozim. O‘quv jarayonining samaradorligi faqat darsning mazmuni bilan emas, balki uni tashkil etish shakllari bilan ham belgilanadi. Shu nuqtai nazardan, ta’limni tashkil etishning yordamchi shakllari o‘quv jarayonining sifatini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. Yordamchi shakllar o‘quvchilarning faolligini rag‘batlantiradi, bilim va ko‘nikmalarni mustahkamlashga yordam beradi, shuningdek, individual yondashuv va o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirish imkonini yaratadi. Maqolada yordamchi shakllarning turlari, ularning pedagogik ahamiyati va samaradorligi ilmiy asosda tahlil qilinadi. Shu bilan birga, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va interaktiv metodlarning o‘quv jarayonidagi roli, ularning o‘quvchilarga ta’siri ham o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari ta’lim jarayonini optimallashtirish, o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish va ularni faol ishtirok etishga jalb qilish imkoniyatlarini aniqlashga xizmat qiladi. Materiallar va usullar. Ta’limni tashkil etishning yordamchi shakllari o‘quv jarayonini yanada samarali, interaktiv va qiziqarli qilishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu shakllar o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va shaxsiy rivojlanishini mustahkamlashda asosiy vosita hisoblanadi. Yordamchi shakllarda qo‘llaniladigan materiallar va usullar o‘quv jarayonining nazariy asoslarini mustahkamlash bilan birga, amaliy faoliyat orqali bilimni chuqurlashtirish imkonini yaratadi. O‘quv jarayonida vizual materiallar, taqdimotlar, diagrammalar va infografikalar o‘quvchilarga mavzularni tushunarli va esda qoladigan shaklda yetkazishga yordam beradi. Amaliy mashqlar, laboratoriya ishlari, loyihaviy ishlanmalar va rolli o‘yinlar nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan bog‘lash imkonini beradi, shu bilan o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Interaktiv texnologiyalar, jumladan smart 426

taxtalar, onlayn platformalar va multimedia dasturlar, o‘quvchilarning darsga faol jalb qilinishini ta’minlaydi, ularni ijodiy yondashuv va mustaqil ishlashga rag‘batlantiradi. Yordamchi shakllarni qo‘llash o‘quvchilarda motivatsiyani oshiradi, darsni qiziqarli va samarali qiladi. Shu bilan birga, o‘qituvchiga darsni turli didaktik vositalar orqali samarali rejalashtirish va turli tayyorgarlik darajasiga ega o‘quvchilarni hisobga olish imkonini beradi. Bu pedagogik yondashuv ta’lim jarayonining sifatini sezilarli darajada oshiradi, o‘quvchilarda mustaqil ishlash, ijodiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shunday qilib, ta’limni tashkil etishning yordamchi shakllari nafaqat o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi, balki pedagogik jarayonning sifatini yaxshilash, o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini mustahkamlash, motivatsiyasini kuchaytirish va individual yondashuvni ta’minlashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Natijalar va muhokama. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ta’limni tashkil etishning yordamchi shakllari o‘quv jarayonining samaradorligini bir qator jihatlardan sezilarli darajada oshiradi. • O‘quvchilarni faollashtirish: Interaktiv mashg‘ulotlar, guruh ishlari, diskussiyalar va muammoli vaziyatlarni hal qilish o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlaydi. Bu nafaqat darsga qiziqishni oshiradi, balki o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini, muammo yechish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. • Bilim va ko‘nikmalarni mustahkamlash: Vizual materiallar, taqdimotlar, amaliy mashqlar va loyihaviy ishlanmalar o‘quvchilarning bilimini chuqurlashtiradi. Yordamchi shakllar mavzularni amaliy misollar bilan bog‘lashga, nazariy bilimlarni mustahkamlashga xizmat qiladi. • Motivatsiyani oshirish: O‘yin texnologiyalari, tanlovlar va loyiha ishlari o‘quvchilarda ichki motivatsiyani kuchaytiradi, dars jarayonini qiziqarli va faol qiladi. Bu o‘quvchilarning darsga e’tiborini oshiradi va o‘quv faoliyatiga ijobiy munosabatni shakllantiradi. • Moslashuvchanlik va individual yondashuv: Yordamchi shakllar turli o‘quvchilarning tayyorgarlik darajasiga moslashtirilishi mumkin. Bu individual rivojlanishni ta’minlaydi, o‘quvchilarning kuchli va zaif tomonlarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini optimallashtiradi. Shuningdek, tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, yordamchi shakllarni tanlashda o‘quv maqsadi, mavzu xususiyati va o‘quvchilarning tayyorgarligi hisobga olinishi zarur. Shu tarzda, yordamchi shakllar nafaqat o‘quvchilarning bilimini oshiradi, balki ularni faol ishtirok etishga jalb qiladi, o‘qituvchiga esa dars jarayonini samarali boshqarish imkonini yaratadi. Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ta’limni tashkil etishning yordamchi shakllari pedagogik jarayonning samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Ular o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini mustahkamlash, ularni darsga faol jalb qilish, motivatsiyasini oshirish va individual yondashuvni ta’minlash imkonini beradi. Shuningdek, yordamchi shakllar o‘qituvchiga darsni yanada samarali rejalashtirish, mavzularni turli didaktik vositalar orqali yetkazish va 427

o‘quvchilarning turli tayyorgarlik darajalarini hisobga olish imkonini yaratadi. Interaktiv texnologiyalar va zamonaviy yordamchi shakllarni kengroq qo‘llash ta’lim jarayonining sifatini oshiradi, o‘quvchilarda ijodiy fikrlash, mustaqil ishlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Kelajakda pedagogik amaliyotda ushbu shakllarni tizimli va keng qamrovli tatbiq etish, darslarni individual va guruh ishlari bilan uyg‘unlashtirish ta’lim sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar: 1. Ахмадов, Б. “Замонавий педагогик технологиялар”. Тошкент, 2020. 2. Жўраев, И. “Интерактив таълим усуллари ва уларнинг самарадорлиги”. Тошкент, 2019. 3. Савицкая, Л.В. “Методика активного обучения”. Москва, 2018. 4. Умаров, Ш. “Ta’lim jarayonida yordamchi shakllar”. Тошкент, 2021. 5. UNESCO. “Innovative Teaching Methods in Modern Education”, 2022. TA’LIM MENEJMENTI Muxamadiyeva Zaynab, Nabiyeva Nodiravegim, UMFT, 23-guruh psixologiya yo‘nalishi 3-kurs talabalari Annotatsiya. Mazkur maqolada ta’lim menejmentining mohiyati, vazifalari va zamonaviy ta’lim tizimidagi ahamiyati keng yoritilgan. Ta’lim menejmentining asosiy tamoyillari, boshqaruv funksiyalari hamda ta’lim muassasalarida boshqaruv jarayonini samarali tashkil etish masalalari tahlil qilingan. Shuningdek, ta’lim menejmentining bugungi kundagi rivojlanish yo‘nalishlari va istiqbollari ochib berilgan. Kalit so‘zlar: ta’lim menejmenti, boshqaruv, ta’lim muassasasi, rejalashtirish, tashkil etish, nazorat Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimida boshqaruv masalasi muhim ahamiyat kasb etadi. Ta’lim sifatini oshirish, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash va ta’lim jarayonini samarali tashkil etish ta’lim menejmentiga bevosita bog‘liqdir. Ta’lim menejmenti ta’lim muassasalarining faoliyatini rejalashtirish, tashkil etish, boshqarish va nazorat qilish jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Shu bois ta’lim menejmenti ta’lim tizimining barqaror rivojlanishini ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Ta’lim menejmenti tushunchasi va mohiyati. Ta’lim menejmenti — bu ta’lim tizimi va ta’lim muassasalarini samarali boshqarishga qaratilgan ilmiyamaliy faoliyatdir. Uning mohiyati ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilarini yagona maqsad sari yo‘naltirishdan iborat. Ta’lim menejmenti nafaqat tashkiliy masalalarni, balki pedagogik, iqtisodiy va ijtimoiy jihatlarni ham qamrab oladi. U ta’lim jarayonining sifati va natijadorligini oshirishga xizmat qiladi. Ta’lim menejmentining asosiy vazifalaridan biri ta’lim muassasasining strategik maqsadlarini belgilashdir. Ushbu maqsadlar asosida rivojlanish dasturlari ishlab chiqiladi. Shuningdek, ta’lim menejmenti kadrlar bilan ishlash, moddiytexnik bazani mustahkamlash, o‘quv jarayonini tashkil etish va ta’lim sifatini nazorat qilish kabi vazifalarni ham o‘z ichiga oladi. Ta’lim menejmentining tamoyillar. Ta’lim menejmenti bir qator muhim tamoyillarga asoslanadi. Ulardan eng muhimlari tizimlilik, uzluksizlik, shaffoflik 428

va demokratik boshqaruv tamoyillaridir. Shuningdek, ta’lim menejmentida insonparvarlik va hamkorlik tamoyillari muhim o‘rin tutadi. Bu tamoyillar ta’lim muassasasida sog‘lom ijtimoiy-psixologik muhitni shakllantirishga xizmat qiladi. Ta’lim menejmentining asosiy funksiyalari rejalashtirish, tashkil etish, muvofiqlashtirish, nazorat va tahlildan iborat. Rejalashtirish jarayonida ta’lim muassasasining rivojlanish yo‘nalishlari belgilanadi. Tashkil etish funksiyasi esa belgilangan rejalarni amalga oshirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishni nazarda tutadi. Nazorat va tahlil funksiyalari esa ta’lim jarayonining samaradorligini baholash imkonini beradi. Zamonaviy ta’lim tizimida ta’lim menejmenti. Bugungi kunda ta’lim menejmenti innovatsion yondashuvlar asosida rivojlanmoqda. Axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish, raqamli boshqaruv tizimlarini joriy etish ta’lim menejmentining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Zamonaviy ta’lim menejmenti ta’lim muassasasining mustaqilligini oshirish, jamoatchilik bilan hamkorlikni rivojlantirish va ta’lim sifatini ta’minlashga qaratilgan. Ta’lim menejmentini takomillashtirish uchun rahbar kadrlarning boshqaruv kompetensiyalarini oshirish muhim ahamiyatga ega. Doimiy malaka oshirish, tajriba almashish va innovatsion boshqaruv texnologiyalarini joriy etish ushbu jarayonning muhim jihatlaridir. Shuningdek, ta’lim muassasalarida samarali monitoring va baholash tizimini yaratish ta’lim menejmentining sifatini oshirishga xizmat qiladi. Xulosa. Ta’lim menejmenti ta’lim tizimining samarali faoliyat yuritishini ta’minlovchi muhim omildir. To‘g‘ri tashkil etilgan boshqaruv jarayoni ta’lim sifatini oshirish, jamoaning ijodiy faolligini kuchaytirish va ta’lim muassasasining raqobatbardoshligini ta’minlaydi. Shu bois ta’lim menejmentini zamon talablariga mos ravishda rivojlantirish ta’lim tizimining ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – T.: Fan, 2020. 2. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 3. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. 4. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 5. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 6. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. DAVLAT TA’LIM STANDARTLARI. O‘QUV REJALARI VA VOSITALARI Muytdinova Adolatxon Saidkamalovna, UMFT, Psixologiya yo‘nalishi, 23/3 guruh, 3-kurs talabasi Ilmiy rahbar: S.A.Xaydarov Annotatsiya. Mazkur maqolada davlat ta’lim standartlarining mazmun-mohiyati, ularning ta’lim tizimidagi o‘rni va ahamiyati keng yoritilgan. Shuningdek, o‘quv rejalari va o‘quv vositalarining ta’lim jarayonini tashkil etishdagi vazifalari, ularning o‘zaro bog‘liqligi va ta’lim sifatini oshirishdagi roli tahlil qilingan. Maqolada davlat ta’lim standartlari asosida ishlab chiqiladigan o‘quv rejalari va zamonaviy o‘quv vositalarining pedagogik ahamiyati ochib berilgan 429

Kalit so‘zlar: davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejasi, o‘quv dasturi, o‘quv vositalari, ta’lim sifati, kompetensiya, pedagogik jarayon Kirish. Bugungi kunda ta’lim tizimini rivojlantirish va uning sifatini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ta’lim jarayonining izchil, uzviy va samarali tashkil etilishi esa aniq me’yoriy hujjatlar asosida amalga oshiriladi. Ana shunday muhim hujjatlardan biri davlat ta’lim standartlaridir. Davlat ta’lim standartlari ta’lim mazmunining yagona talablar asosida tashkil etilishini ta’minlaydi. Ular orqali ta’lim oluvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalariga qo‘yiladigan minimal talablar belgilanadi. Mazkur standartlar asosida o‘quv rejalari va o‘quv vositalari ishlab chiqilib, ta’lim jarayonining samaradorligi ta’minlanadi. Ushbu maqolada davlat ta’lim standartlarining mohiyati, o‘quv rejalari va o‘quv vositalarining ta’lim jarayonidagi o‘rni keng yoritiladi. Davlat ta’lim standartlari tushunchasi va mohiyati Davlat ta’lim standartlari — bu ta’limning barcha bosqichlarida o‘quvchilarning egallashi lozim bo‘lgan bilim, ko‘nikma, malaka va kompetensiyalarni belgilab beruvchi me’yoriy hujjatlar majmuidir. Ular ta’lim tizimida yagona talablarni joriy etish, ta’lim sifati va uzluksizligini ta’minlashga xizmat qiladi. Davlat ta’lim standartlarining asosiy mohiyati shundan iboratki, ular ta’lim muassasalarining faoliyatini bir me’yorga soladi va o‘quvchilarga beriladigan ta’lim mazmunini aniqlab beradi. Standartlar o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqiladi. Shuningdek, davlat ta’lim standartlari o‘quvchilarning nafaqat bilim darajasini, balki ularning mustaqil fikrlashi, ijodkorligi va ijtimoiy faolligini rivojlantirishga qaratilgan bo‘ladi. Davlat ta’lim standartlari bir qator muhim vazifalarni bajaradi. Eng avvalo, ular ta’lim mazmunining sifatini nazorat qilish imkonini beradi. Standartlar asosida ta’lim natijalari baholanadi va ta’lim muassasalarining faoliyati tahlil qilinadi. Davlat ta’lim standartlarining yana bir muhim vazifasi — ta’lim tizimining uzluksizligini ta’minlashdir. Ya’ni, maktabgacha ta’limdan boshlab oliy ta’limgacha bo‘lgan jarayonda ta’lim mazmunining mantiqiy davomiyligi saqlanadi. Bundan tashqari, davlat ta’lim standartlari o‘qituvchilar faoliyatini rejalashtirishda, o‘quv dasturlarini ishlab chiqishda va dars jarayonini tashkil etishda muhim metodik asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘quv rejalari va ularning ta’lim jarayonidagi o‘rni O‘quv rejasi — bu muayyan ta’lim bosqichida o‘qitiladigan fanlar ro‘yxati, ularning ketma-ketligi va o‘qitish uchun ajratilgan soatlar hajmini belgilab beruvchi hujjatdir. O‘quv rejalari davlat ta’lim standartlari asosida ishlab chiqiladi. O‘quv rejasining asosiy vazifasi ta’lim jarayonini tizimli va rejalashtirilgan holda tashkil etishdan iborat. U orqali o‘quvchilar qaysi fanlarni, qaysi hajmda va qanday ketma-ketlikda o‘rganishi aniq belgilanadi. O‘quv rejalari ta’lim oluvchilarning yosh xususiyatlari, ta’lim bosqichi va jamiyat ehtiyojlarini hisobga olgan holda tuziladi. Bu esa ta’lim jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. O‘quv vositalari — bu ta’lim jarayonida 430

bilimlarni o‘zlashtirishni yengillashtiruvchi, o‘quvchilarning faolligini oshiruvchi va dars samaradorligini ta’minlovchi materiallar va texnik vositalardir. O‘quv vositalariga darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar, ko‘rgazmali qurollar, texnik vositalar va elektron resurslar kiradi. Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘quv vositalarining ahamiyati yanada ortib bormoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va darslarni interaktiv tarzda tashkil etish imkonini beradi. O‘quv vositalari o‘quvchilarning mustaqil ishlash, tahlil qilish va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejalari va o‘quv vositalarining o‘zaro bog‘liqligi Davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejalari va o‘quv vositalari bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda faoliyat yuritadi. Davlat ta’lim standartlari umumiy talablarni belgilab bersa, o‘quv rejalari ushbu talablarni amaliyotga joriy etadi. O‘quv vositalari esa mazkur rejalarni samarali amalga oshirishga xizmat qiladi. Ularning o‘zaro uyg‘unligi ta’lim jarayonining yaxlitligini ta’minlaydi. Agar ushbu uchlikdan biri to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmasa, ta’lim sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Xulosa. Davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejalari va o‘quv vositalari ta’lim jarayonining muhim tarkibiy qismlari hisoblanadi. Ular ta’lim mazmunining sifatli va samarali tashkil etilishini ta’minlaydi. Davlat ta’lim standartlari ta’limning umumiy talablarini belgilab bersa, o‘quv rejalari ushbu talablarni tizimli ravishda amalga oshiradi. O‘quv vositalari esa ta’lim jarayonini yanada samarali va qiziqarli qiladi. Ushbu omillarning uyg‘unligi natijasida barkamol, raqobatbardosh va mustaqil fikrlaydigan shaxs shakllanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim va tarbiya sohasiga oid farmon va qarorlari. 4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Davlat ta’lim standartlari to‘g‘risidagi qarorlari. 5. O‘zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – Toshkent. 6. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 7. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 8. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 9. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 10. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent, 2021. PEDAGOGIK JARAYONNING QONUNIYATLARI VA TAMOYILLARI Ilmiy rahbar: S.A.Xaydarov. University of Management and Future Technologies Xorijiy til va adabiyot yo‘nalishi 2-kurs talabasi 431

Nizamova Madina Fayzalla qizi Annotatsiya. Ushbu maqolada pedagogik jarayonning qonuniyatlari va tamoyillari, ularning ta’lim-tarbiya jarayonidagi o‘rni va ahamiyati yoritiladi. Pedagogik jarayonning yaxlitlik, uzluksizlik, va maqsadga yo‘naltirilganlik kabi asosiy qonuniyatlari, shuningdek, ilmiylik, tizimlilik, ongli va faol ta’lim, individuallashtirish kabi tamoyillarining mazmuni va ta’lim tizimiga qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Pedagogik tamoyillar o‘qituvchining ta’lim faoliyatini samarali tashkil etishiga, o‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayonini yaxshilashga xizmat qiladi. Shuningdek, maqolada pedagogik qonuniyatlarning o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar, ta'lim sifatini oshirishga qanday ta’sir ko‘rsatishi ilmiynazariy jihatdan asoslab beriladi. Kirish. Pedagogik jarayon ta’lim va tarbiyaning uzviy birligi bo‘lib, insonni har tomonlama kamol toptirishga qaratilgan murakkab va uzluksiz jarayondir. Pedagogik jarayonning samarali tashkil etilishi nafaqat shaxsning bilim va ko‘nikmalarini, balki uning axloqiy, ma’naviy va jismoniy rivojlanishini ham ta’minlaydi. Shu sababli, ta’lim va tarbiya jarayonida pedagogik qonuniyatlar va tamoyillarni chuqur tushunish va ularga amal qilish ta’limning samaradorligini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Pedagogik jarayonning asosiy qonuniyatlari, masalan, yaxlitlik, uzluksizlik va maqsadga yo‘naltirilganlik, ta’lim jarayonining asosiy elementlari o‘rtasidagi aloqalarni tashkil etishda, shuningdek, ta’limning barcha bosqichlarini bir-biriga mos ravishda rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Tamoyillar esa, ta’limning ilmiy, tizimli, va individual yondashuvga asoslangan bo‘lishini ta’minlashda, o‘quvchilarni faol o‘rganishga va ularning ijtimoiy va shaxsiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda katta rol o‘ynaydi. Pedagogik jarayon nazariy qarashlari Pedagogik jarayonni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilish, uning maqsadlari, strukturalari, metodlari va natijalari haqidagi turli pedagogik yondashuvlarni o‘rganishni taqozo etadi. Pedagogik jarayon haqida turli pedagoglar va mutafakkirlar tomonidan ilgari surilgan nazariy qarashlar nafaqat ta’limning samaradorligini oshirish, balki o‘quvchilarning ijtimoiy, shaxsiy va bilim olishdagi faoliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Quyida pedagogik jarayon haqidagi ba’zi muhim nazariy qarashlar va ular bo‘yicha olimlarning fikrlariga to‘xtalamiz. Pedagogik jarayon tizimli yondashuvga asoslanadi, ya’ni bu jarayon turli komponentlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikdan iboratdir. Bu nazariyaga ko‘ra, o‘qituvchi, o‘quvchi, ta’lim materiali, metodika va boshqa elementlar — bularning barchasi bir-biri bilan bog‘langan tizim sifatida ko‘riladi. Tizimli yondashuv pedagogik jarayonning har bir komponentini o‘zaro moslashtirish va bir butun sifatida tashkil etishni ta’minlaydi. Pedagogik tizim nazariyasining asoschilaridan biri — B.D. Elkonin bo‘lib, u pedagogik jarayonning tizimli yondashuvini ilmiy asoslab berdi. Uning fikriga ko‘ra, o‘qitish faqatgina o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi ma’lumot almashinuvi emas, balki har bir komponentning o‘zaro bog‘lanishi va ta’lim maqsadlariga erishishdagi birligi bo‘lishi kerak. Ta’lim tizimida har bir element o‘z vazifasini bajarish bilan birga, umumiy maqsadga xizmat qiladi. Tizimli yondashuvga ko‘ra, o‘qituvchining metodikasi o‘quvchining qobiliyatiga moslashgan bo‘lishi zarur. 432

Ta’lim materiallari, o‘quvchi va o‘qituvchining fikrlash qobiliyati o‘zaro bog‘liq va har biri umumiy ta’lim maqsadlariga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Konstruktivizm o‘quvchilarni faollikka undash va bilimlarni o‘z tajribasi asosida qurishga asoslangan pedagogik nazariya. Bu yondashuvga ko‘ra, o‘quvchi nafaqat passiv bilim oluvchi, balki o‘z bilimlarini va tushunchalarini yaratish jarayonida faol ishtirok etuvchi shaxsdir. Konstruktivizmda ta’lim o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, izlanishga, hamda o‘z bilimlarini amaliyotga tatbiq qilishga rag‘batlantiradi. Jean Piaget va Lev Vygotskiy konstruktivizmining asoschilaridan hisoblanadi. Piaget o‘quvchining rivojlanish jarayonini to‘rtta bosqichga ajratgan va har bir bosqichda o‘quvchi ma’lum bir bilimlarni o‘zlashtiradi. Vygotskiy esa o‘quvchining rivojlanishini ijtimoiy kontekstda, yaqinlashuv hududi (ZPD) tushunchasini asoslab, o‘qituvchi yordamida yangi bilimlarni o‘zlashtirishni ta’kidlagan. Konstruktivistik pedagogik jarayonda o‘quvchi o‘zi tajriba orqali bilim olishga undaladi. Masalan, ilmiy eksperimentlar o‘tkazish, amaliy mashg‘ulotlar, guruhda ishlash va muammolarni hal qilish orqali o‘quvchi yangi bilimlarni kashf qiladi. Pedagogik jarayonning qonuniyatlari Pedagogik jarayon ta'lim va tarbiya faoliyatining maqsadga yo‘naltirilgan, tizimli va uzluksiz jarayonidir. Ushbu jarayonning samarali tashkil etilishi o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro aloqaga, ta'lim mazmuni va metodlariga hamda ta'limni boshqarish tizimiga bevosita bog‘liqdir. Pedagogik jarayonning qonuniyatlari ta'lim va tarbiya jarayonining asosiy prinsiplari va harakatlantiruvchi kuchlaridir. Bu qonuniyatlar ta'lim jarayonining tuzilishini, faoliyatini va samarasini shakllantiradi. Yaxlitlik qonuniyat, Maqsadga yo‘naltirilganlik qonuniyat, Ilmiylik qonuniyat, Tizimlilik qonuniyat va Individuallashtirish qonuniyati muhim hisoblanadi. Birinchisi, Yaxlitlik qonuniyati pedagogik jarayonning barcha elementlarining bir-biri bilan uzviy aloqada bo‘lishini ta’minlaydi. Bu qonuniyatga ko‘ra, ta’lim jarayoni barcha tarkibiy qismlar — o‘qituvchi, o‘quvchi, ta'lim materiali, metodlar, vositalar, va boshqalar — bir butun tizim sifatida ishlashi kerak. Har bir qismning o‘zaro bog‘liqligi va o‘zaro ta'siri ta'lim jarayonining samarali bo‘lishini ta'minlaydi. Yaxlitlik pedagogik jarayonda o‘qituvchi, o‘quvchi va ta’lim tizimi o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi. Agar bu aloqalar bo‘lsa, o‘qitish samarali bo‘ladi, aks holda ta’lim jarayoni noto‘g‘ri yo‘naltirilgan yoki muvaffaqiyatsiz bo‘lishi mumkin. Ikkinchisi, Maqsadga yo‘naltirilganlik qonuniyati har bir pedagogik faoliyat aniq va belgilangan natijaga yo‘naltirilgan bo‘lishini ta'minlaydi. Bu qonuniyatga ko‘ra, ta'lim jarayonida o‘quvchilar maqsadga qaratilgan ravishda faoliyat olib borishlari kerak. Har bir darsning, mavzuning va o‘quv jarayonining aniq maqsadi bo‘lishi zarur. Masalan, o‘quvchilarni mustaqil ishga jalb qilish, ular tomonidan yechiladigan masalalar orqali o‘quv maqsadiga erishish mumkin. Uchinchisi, Ilmiylik qonuniyati ta’limning haqiqatga, ilmiy asosga asoslanganligini ta'minlaydi. Bu qonuniyatga ko‘ra, ta’lim jarayonida taqdim etilayotgan bilimlar ilmiy jihatdan aniq, asosli va to‘g‘ri bo‘lishi kerak. O‘qituvchi va o‘quvchi ta’lim jarayonida faqat ilmiy ma'lumotlarni tahlil qiladi va tasdiqlaydi. Ilmiylik pedagogik jarayonda o‘qituvchining ilmiy bilim va 433

metodlarni qo‘llashga, o‘quvchilarga ilmiy fikrlashni o‘rgatishga qaratilgan. Bu jarayon ilmiy yondashuv orqali bilimlarning to‘g‘ri va aniq bo‘lishini ta'minlaydi. To‘rtinchisi, Tizimlilik qonuniyati pedagogik jarayonning barcha elementlarining o‘zaro mantiqiy ketma-ketlikda va bir-biriga mos ravishda tashkil etilishini ta'minlaydi. Bu qonuniyatga ko‘ra, ta’lim jarayonidagi barcha qadamlar va faoliyatlar bir-biri bilan bog‘liq va o‘rganilayotgan bilimlar o‘zaro mantiqiy tizimga ega bo‘lishi kerak. O‘qituvchi har bir bilimni o‘zaro bog‘lanish va ketma-ketlikka asoslanib, o‘quvchilarga to‘liq va muvozanatli bilimlarni beradi. Beshinchisi, Individuallashtirish qonuniyati ta'lim jarayonida har bir o‘quvchining shaxsiy xususiyatlari, ehtiyojlari va qobiliyatlarini hisobga olishni ta’minlaydi. Individuallashtirish pedagogik jarayonda o‘quvchilarni har tomonlama rivojlantirishni, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini, ehtiyojlarini va potentsialini maksimal darajada amalga oshirishga qaratilgan. Lev Vygotskiy va Jean Piaget kabi pedagogik nazariyotchilar individual farqlarni e'tiborga olish, ta'lim jarayonini o‘quvchining psixologik va intellektual darajasiga moslashtirish zarurligini ta’kidlaganlar. O‘qituvchi o‘quvchilarning individual xususiyatlarini (masalan, o‘rganish tezligini, qiziqishlarini yoki bilish uslublarini) hisobga olgan holda, ular uchun mos ta’lim usullarini tanlaydi. Pedagogik tamoyillar Pedagogik tamoyil atamasi ta’lim tizimida, ayniqsa, o‘qitish va o‘rganish jarayonini tashkil etishda muhim o‘rin tutadi. Bu atama, umumiy ma’noda, ta’limni samarali, tizimli va ilmiy asosda amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan asosiy printsiplarni anglatadi. Tamoyillar ta’lim jarayonining asosiy yo‘nalishlarini belgilaydi, ta’limning sifatini ta’minlaydi va o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni boshqaradi. Pedagogik tamoyillar ko‘p ishlatiladi, chunki ular ta’limning muvaffaqiyatli tashkil etilishi va natijalariga erishilishi uchun zarur bo‘lgan ilmiy, amaliy va metodik asoslarni taqdim etadi. Ularning ishlatilishi o‘quvchilarni har tomonlama rivojlantirishga, ta’lim jarayonini ilmiy asosda samarali tashkil etishga, o‘qituvchining pedagogik faoliyatini aniq va tushunarli qilib belgilashga yordam beradi. Pedagogik tamoyillar o‘quv jarayonini samarali tashkil etish uchun zarur bo‘lgan asosiy printsiplardir. Ta’limda faqat bilim berish bilan cheklanib qolmasdan, o‘quvchilarni rivojlantirish, ularning shaxsiy salohiyatini yuzaga chiqarish, va intellektual qobiliyatlarini kengaytirish kerak. Tamoyillar, o‘qituvchiga va o‘quvchilarga ta’lim jarayonida nima qilish kerakligini tushunishga yordam beradi. Misol uchun, ilmiylik tamoyili ta’limni ilmiy asosda qurishni talab qiladi va bu o‘quvchilarning haqiqatni va ilmiy tafakkurni anglashlariga yordam beradi. Individuallashtirish tamoyili esa har bir o‘quvchining o‘ziga xos ehtiyojlarini hisobga olishga imkon beradi, bu esa ta’lim samaradorligini yanada oshiradi. Xulosa. Pedagogik jarayon ta’lim va tarbiya tizimining markaziy elementidir, u insonni har tomonlama rivojlantirishga yo‘naltirilgan murakkab va uzluksiz faoliyatdir. Ushbu jarayonni samarali tashkil etish uchun pedagogik qonuniyatlar va tamoyillarni chuqur tushunish va ularga amal qilish zarur. Pedagogik qonuniyatlar ta’lim jarayonining tabiiy, ilmiy va tizimli ravishda 434

amalga oshirilishini ta’minlaydi, tamoyillar esa ta’limni ilmiy asosda samarali va tizimli tashkil etishga yordam beradi. Pedagogik qonuniyatlar ta’lim jarayonining muhim asoslarini tashkil etadi. Yaxlitlik qonuniyati ta’limning barcha elementlarining o‘zaro bog‘langanligini ko‘rsatadi, ya’ni har bir ta’limiy faoliyat o‘quvchining bilim, ko‘nikma va fazilatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Maqsadga yo‘naltirilganlik qonuniyati esa har bir pedagogik faoliyatni aniq natijaga yo‘naltiradi, ta’limni maqsadli va o‘lchovli qiladi. Bularning barchasi ta’lim jarayonining samarali bo‘lishiga xizmat qiladi. Pedagogik tamoyillar esa ta’limni yanada samarali tashkil etish uchun o‘qituvchining ishini ilmiy, tizimli va maqsadga yo‘naltirilgan tarzda boshqaradi. Ilmiylik tamoyili ta’limning haqiqatga asoslangan bo‘lishini ta’minlaydi va o‘quvchilarga ilmiy tafakkur, mantiqiy fikrlashni rivojlantirish imkoniyatini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 2. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 3. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 4. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 5. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent, 2021. 6. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 7. Behbudiy M. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018. 8. Ibn Sino A. Donishnoma. – Toshkent: Fan, 2016. 9. Kaykovus. Qobusnoma. – Toshkent: Sharq, 2015. 10. Sa’diy Sheroziy. Guliston. – Toshkent, 2014 11. Jomiy A. Tanlangan asarlar. – Toshkent, 2013. 12. Ahmad Yassaviy. Hikmatlar. – Toshkent: Movarounnahr, 2016. 13. Umar Xayyom. Ruboiylar va falsafiy qarashlar. – Toshkent, 2012. 14. Bahouddin Naqshband. Naqshbandiya ta’limoti. – Toshkent, 2018. DAVLAT TA’LIM STANDARTLARI, O‘QUV REJALARI VA O‘QUV VOSITALARI Normamatova Nasiba, Kenjayeva Dilrabo, UMFT talabalari, Ilmiy rahbar: S.A. Xaydarov Annotatsiya. Mazkur maqolada ta’lim tizimini tartibga soluvchi asosiy hujjatlar — Davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejalari va o‘quv vositalarining mazmun-mohiyati hamda ularning ta’lim jarayonidagi o‘rni keng yoritilgan. Ushbu tushunchalarning o‘zaro bog‘liqligi, ta’lim sifatini ta’minlashdagi ahamiyati va zamonaviy ta’lim jarayonidagi roli tahlil qilingan. Shuningdek, davlat ta’lim standartlari asosida o‘quv rejalari va o‘quv vositalarini takomillashtirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Kalit so‘zlar: Davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejasi, o‘quv vositalari, ta’lim sifati, ta’lim mazmuni, pedagogik jarayon Kirish. Ta’lim tizimining samarali faoliyat yuritishi aniq belgilangan me’yoriy-huquqiy asoslar va puxta rejalashtirilgan ta’lim mazmuniga bog‘liqdir. Shu nuqtayi nazardan Davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejalari va o‘quv vositalari ta’lim jarayonining poydevorini tashkil etadi. 435

Ular orqali ta’lim mazmuni belgilanadi, o‘quvchilarning egallashi lozim bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar aniqlashtiriladi hamda ta’lim sifati nazorat qilinadi. Davlat ta’lim standartlari tushunchasi va mohiyati Davlat ta’lim standartlari — bu ta’limning barcha bosqichlarida o‘quvchilarga qo‘yiladigan minimal bilim, ko‘nikma va malaka talablari majmuasidir. Ular ta’lim mazmunining yagona me’yoriy asosini belgilaydi. Davlat ta’lim standartlari orqali ta’limning maqsadi, vazifalari va natijalari aniq belgilanib, barcha ta’lim muassasalarida ta’lim sifati bir xilda ta’minlanadi. Davlat ta’lim standartlarining asosiy vazifalaridan biri — ta’lim mazmunining uzluksizligi va izchilligini ta’minlashdir. Ular o‘quvchilarni har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan. Shuningdek, standartlar ta’lim jarayonini nazorat qilish, baholash tizimini shakllantirish va ta’lim sifatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘quv rejasi — bu muayyan ta’lim bosqichida o‘qitiladigan fanlar ro‘yxati, ularning ketma-ketligi va har bir fan uchun ajratilgan o‘quv soatlarini belgilovchi hujjatdir. O‘quv rejalari Davlat ta’lim standartlari asosida ishlab chiqilib, ta’lim muassasalarining o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga oshiriladi. Ular ta’lim jarayonini tartibga solib, fanlar o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ta’minlaydi. O‘quv dasturlari bilan bog‘liqligi O‘quv rejalariga asoslanib o‘quv dasturlari ishlab chiqiladi. O‘quv dasturlarida fanlarning mazmuni, o‘qitish ketma-ketligi va o‘quvchilarning egallashi lozim bo‘lgan bilim va ko‘nikmalar batafsil yoritiladi. Bu hujjatlar ta’lim jarayonining tizimli va rejalashtirilgan holda olib borilishini ta’minlaydi. O‘quv vositalari — bu ta’lim jarayonida bilimlarni o‘zlashtirishni osonlashtiruvchi va samaradorligini oshiruvchi materiallar majmuasidir. Ularga darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar, metodik qo‘llanmalar, elektron resurslar va texnik vositalar kiradi. Zamonaviy ta’lim jarayonida interaktiv va raqamli o‘quv vositalari muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ular o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ta’lim mazmunining asosini belgilasa, o‘quv rejalari ushbu mazmunni tizimlashtiradi. O‘quv vositalari esa belgilangan mazmunni amaliyotga tatbiq etish vositasi hisoblanadi. Ushbu uchlik ta’lim jarayonining yaxlitligini ta’minlab, uning samaradorligini oshiradi. Bugungi kunda Davlat ta’lim standartlari va o‘quv rejalari zamon talablariga mos ravishda muntazam yangilanmoqda. O‘quv vositalari esa raqamlashtirilgan va innovatsion shaklda ishlab chiqilmoqda. Bu jarayon ta’lim sifatini oshirish va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejalari va o‘quv vositalari ta’lim tizimining asosiy tarkibiy qismlari hisoblanadi. Ular ta’lim jarayonini tartibga solib, ta’lim sifatini ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu hujjatlar va vositalar uyg‘unligi samarali va zamonaviy ta’lim tizimini shakllantirishning muhim sharti hisoblanadi. 436

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullayeva M. Pedagogika nazariyasi. – T.: Fan va texnologiya, 2020. 2. Hasanboyeva O. Ijtimoiy pedagogika. – T.: O‘qituvchi, 2019. 3. To‘xtaxodjayeva M. Didaktika asoslari. – T.: Fan, 2021. 4. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – T.: Ma’naviyat, 2018. 5. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – T.: O‘qituvchi, 2019. 6. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. 7. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – T.: Fan, 2020. 8. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 9. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. ABDULLA AVLONIY ASARLARIDA TA’LIM-TARBIYAGA OID QARASHLARNING IFODALANISHI Nurhodjayeva Feruza, Tadjiboyeva Muhabbat, PS/S-23-2 guruh talabalari Ilmiy rahbar: S.A.Xaydarov Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘zbek ma’rifatparvar adibi va pedagogi Abdulla Avloniyning asarlarida ta’lim va tarbiya masalalariga oid qarashlari keng tahlil qilinadi. Uning pedagogik g‘oyalari, axloqiy tarbiya, ilm-ma’rifatning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni, yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash masalalari yoritiladi. Shuningdek, Avloniyning ta’limtarbiyaga oid qarashlarining bugungi pedagogika fani uchun ahamiyati ochib beriladi. Kalit so‘zlar: Abdulla Avloniy, ta’lim, tarbiya, ma’rifat, axloqiy tarbiya, vatanparvarlik, pedagogik qarashlar Kirish. O‘zbek xalqining ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotida jadidchilik harakati va uning namoyandalari muhim o‘rin tutadi. Ana shunday buyuk ma’rifatparvarlardan biri Abdulla Avloniy bo‘lib, u o‘z ijodi va pedagogik faoliyati orqali xalqni ilm-ma’rifatga chorlagan. Avloniy ta’lim va tarbiyani jamiyatni yuksaltiruvchi eng muhim omil sifatida baholagan. Uning asarlarida yosh avlodni komil inson qilib tarbiyalash, ilmli, axloqli va vatanparvar qilib voyaga yetkazish g‘oyalari markaziy o‘rinni egallaydi. Asosiy qism. Abdulla Avloniy nafaqat adib va shoir, balki yirik pedagog va jamoat arbobi sifatida ham tanilgan. U yangi usul maktablarini tashkil etish, darsliklar yozish va ta’lim tizimini isloh qilishda faol ishtirok etgan. Avloniy ta’limni faqat savod chiqarish bilan cheklab qo‘ymasdan, uni shaxsning ma’naviy va axloqiy kamolotiga xizmat qiluvchi jarayon deb bilgan. Uning fikricha, haqiqiy ta’lim tarbiya bilan uyg‘un bo‘lishi lozim. Abdulla Avloniyning eng mashhur pedagogik asarlaridan biri — “Turkiy guliston yoxud axloq” hisoblanadi. Ushbu asarda muallif axloqiy tarbiyani inson kamolotining asosiy sharti sifatida talqin qiladi. Avloniy yaxshi xulq, halollik, mehnatsevarlik, sabr-toqat, odob-axloq kabi fazilatlarni yosh avlodda shakllantirish zarurligini ta’kidlaydi. U yomon xulqatvorning jamiyat va shaxs hayotiga salbiy ta’sirini ochib beradi. Ilm va ma’rifatning ahamiyati haqidagi qarashlari Avloniy asarlarida ilm va ma’rifat jamiyat taraqqiyotining asosiy omili sifatida ko‘rsatiladi. U jaholat va savodsizlikni millatning eng katta dushmani deb hisoblagan. 437

Muallifning fikricha, ilmli inson jamiyatda o‘z o‘rnini topadi, xalq manfaatiga xizmat qiladi va kelajak avlod uchun ibrat bo‘la oladi. Shu sababli u yoshlarni ilm olishga, o‘qishga va izlanishga undagan. Abdulla Avloniy ta’lim-tarbiyada vatanparvarlik masalasiga alohida e’tibor qaratgan. Uning asarlarida vatanni sevish, milliy qadriyatlarga hurmat bilan qarash, xalq manfaatini himoya qilish g‘oyalari keng yoritilgan. Avloniy yoshlarni milliy ongli, mustaqil fikrlaydigan va vatan ravnaqi uchun mas’uliyatni his qiladigan shaxslar qilib tarbiyalashni muhim deb bilgan. Avloniy pedagogik qarashlarida o‘qituvchi shaxsiga katta ahamiyat bergan. U o‘qituvchini jamiyatning eng mas’uliyatli kishisi deb hisoblab, uning bilimli, odobli va namunali bo‘lishi zarurligini ta’kidlagan. Maktab esa Avloniy nazarida tarbiya va ta’limning markazi bo‘lib, unda bolalarning nafaqat aqliy, balki ma’naviy rivoji ham ta’minlanishi lozim. Bugungi kunda Abdulla Avloniy asarlaridagi ta’lim-tarbiyaga oid g‘oyalar o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Aksincha, zamonaviy ta’lim tizimida uning ilmma’rifat, axloqiy tarbiya va vatanparvarlik haqidagi qarashlari dolzarb hisoblanadi. Avloniy merosi yosh avlodni komil inson qilib tarbiyalashda mustahkam ma’naviy asos bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa. Abdulla Avloniy asarlarida ta’lim va tarbiya masalalari chuqur va tizimli tarzda yoritilgan. U ilm-ma’rifatni jamiyat taraqqiyotining poydevori, tarbiyani esa shaxs kamolotining asosi deb bilgan. Avloniyning pedagogik qarashlari bugungi ta’lim tizimi uchun ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, yosh avlodni axloqli, bilimli va vatanparvar qilib tarbiyalashda bebaho manba hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – T.: O‘qituvchi, 2019. 2. Jomiy A. Tanlangan asarlar. – T.: Ma’naviyat, 2013. 3. Yassaviy A. Hikmatlar. – T.: Movarounnahr, 2016. 4. Umar Xayyom. Ruboiylar va falsafiy qarashlar. – T.: Sharq, 2012. 5. Naqshband B. Naqshbandiya ta’limoti. – T.: Ma’naviyat, 2018. 6. Abdullayeva M., Jo‘rayev R. Pedagogika nazariyasi. – T.: Fan va texnologiya, 2020. ABU ALI IBN SINO TAʼLIM TARBIYA HAQIDA Omonova Lobarxon va Talibdjanova Madina, UMFT, PS-01/23 guruh talabalar, Ilmiy rahbar: S.A. Xaydarov Annotatsiya. Ushbu maqolada Abu Rayhon Beruniyning ta’lim va tarbiya haqidagi qarashlari tahlil qilinadi. Muallifning fikricha, ta’lim insonning aqliy, ma’naviy va amaliy rivojlanishida markaziy rol o‘ynaydi. Beruniy ilmni faqat bilim manbai sifatida emas, balki tafakkur va axloqiy yetuklikni shakllantiruvchi vosita sifatida ko‘radi. Shuningdek, maqolada ta’limning shaxsiy va jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyati, amaliy bilim bilan nazariy bilim uyg‘unligi ham yoritilgan. Beruniyning qarashlari zamonaviy ta’lim tizimi uchun ham dolzarb bo‘lib, insonni har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan yondashuv sifatida qadrlanishi mumkin. Kalit so‘zlar: Abu Rayhon Beruniy, ta’lim, tarbiya, ma’naviyat, ilm, amaliy bilim, shaxsiy rivojlanish, jamiyat taraqqiyoti, axloqiy yetuklik, bilim va tajriba uyg‘unligi, tafakkur rivoji, 438

intellectual rivojlanish, ta’lim nazariyasi, pedagogika, madaniyat, bilimdonlik, yoshlar tarbiyasi, ma’rifat, ilmiy tafakkur, etika, shaxsning kamoloti. Kirish. Abu Rayhon Beruniy (973–1048) o‘z davrining eng nufuzli olimi va mutafakkiri sifatida tarixda chuqur iz qoldirgan shaxsdir. Uning ilmiy merosi matematika, astronomiya, geografiya, tabiiy fanlar va falsafa sohalarini qamrab oladi. Shu bilan birga, Beruniy inson hayoti va jamiyat rivojida ta’lim va tarbiyaning ahamiyatini ham chuqur tahlil qilgan. Ta’lim va tarbiya masalalari Beruniyning ilmiy qarashlarida shaxsning ma’naviy va intellektual rivojlanishi, jamiyatning madaniy va axloqiy barqarorligi bilan uzviy bog‘langan. Zamonaviy pedagogika va ta’lim nazariyasi nuqtai nazaridan, Beruniyning fikrlari o‘z davridan ancha oldinda bo‘lib, shaxsni butunlay rivojlantirishga qaratilgan yondashuvni aks ettiradi. U ilmni faqat nazariy bilim manbai sifatida emas, balki tafakkur, axloqiy yetuklik va amaliy tajriba bilan uyg‘unlashgan vosita sifatida qadrlagan. Shu bois, Beruniyning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlarini o‘rganish bugungi kunda ham pedagogik tadqiqotlar, ta’lim jarayonlarini takomillashtirish va yoshlar tarbiyasida dolzarb ahamiyatga ega. Ushbu maqolada Abu Rayhon Beruniyning ta’lim va tarbiya sohasidagi qarashlari tahlil qilinib, ularning shaxsiy va jamiyat rivojidagi roli, ilm va amaliy tajriba uyg‘unligi, shuningdek ma’naviy-axloqiy tarbiya masalalari yoritiladi. Asosiy qism. Ta’lim – bu insonni bilim, ko‘nikma va ma’naviy qadriyatlar bilan boyituvchi asosiy vosita bo‘lib, uning shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Inson hayotidagi ta’limning roli bir necha jihatdan ko‘rinadi: Ta’lim insonning tafakkurini kengaytiradi, mantiqiy fikrlash, muammolarni hal etish va qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Bilimli shaxs jamiyatdagi murakkab vaziyatlarni tushunish va ularni hal etish imkoniga ega bo‘ladi Ta’lim orqali inson axloqiy qadriyatlarni o‘zlashtiradi, to‘g‘ri va noto‘g‘ri, yaxshilik va yomonlikni ajrata oladi. Bu esa shaxsning jamiyatdagi ijobiy rolini ta’minlaydi. Ta’lim insonning o‘z qobiliyatini aniqlashiga, iste’dod va iqtidorlarini rivojlantirishiga yordam beradi. Bu jarayon shaxsning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va hayotiy maqsadlar sari intilishga turtki bo‘ladi. Ta’limli inson jamiyatning taraqqiyoti va barqarorligiga hissa qo‘shadi. Bilimli va ma’naviyatli shaxslar jamiyatda ilm-fan, madaniyat va iqtisodiy rivojga xizmat qiladi. Ta’lim insonni nafaqat nazariy bilim bilan, balki hayotda qo‘llash mumkin bo‘lgan amaliy ko‘nikmalar bilan ham ta’minlaydi. Bu esa shaxsning kundalik hayotda muvaffaqiyatli bo‘lishiga yordam beradi. Tarbiya – insonning shaxsiy xulq-atvori, odob-axloqi va ma’naviy fazilatlarini shakllantiruvchi jarayon bo‘lib, uning jamiyatdagi muvaffaqiyati va o‘zini to‘liq anglashida muhim rol o‘ynaydi. Abu Rayhon Beruniy ta’lim bilan bir qatorda tarbiyani ham inson hayotining ajralmas qismi deb hisoblagan. Tarbiya insonni odobli, halol va mas’uliyatli qilish orqali jamiyatda o‘z o‘rnini topishiga yordam beradi. Beruniy fikricha, shaxsning bilimga ega bo‘lishi yetarli emas; u ilmni axloqiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtira olishi lozim. Tarbiya shaxsning ruhiy va ma’naviy dunyosini boyitadi, ichki intizom va o‘zini nazorat 439

qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Bu esa insonni murakkab hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri qarorlar qabul qilishga tayyorlaydi. Tarbiya orqali inson jamiyatga nisbatan mas’uliyatli bo‘lishni o‘rganadi. Bilimli va tarbiyali shaxs jamiyatning farovonligi, qonun-qoidalariga rioya qilish va ijobiy ijtimoiy faoliyatga hissa qo‘shishda muhim rol o‘ynaydi Ilm va tarbiyaning uyg‘unligi Beruniy ta’kidlaganidek, ilm va tarbiya bir-birini to‘ldiruvchi jarayonlardir. Faqat bilimga ega bo‘lgan shaxs, agar u tarbiyalanmagan bo‘lsa, jamiyatga zarar yetkazishi mumkin. Shu sababli, tarbiya insonni bilimini foydali va ma’naviy jihatdan to‘g‘ri yo‘naltirish vositasi sifatida ahamiyatlidir. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Abu Rayhon Beruniy ta’lim va tarbiyani inson hayotidagi eng muhim va ajralmas jarayonlar sifatida baholagan. Uning qarashlarida ta’lim faqat bilim berish vositasi emas, balki inson tafakkurini rivojlantiruvchi, aqliy salohiyatni kengaytiruvchi va shaxsni jamiyatda faol ishtirok etishga tayyorlovchi muhim omil sifatida talqin etiladi. Beruniy ilmni inson kamolotining asosiy manbai deb bilgan va bilim olishni umr davom etadigan jarayon sifatida ko‘rgan. Beruniy ta’limni tarbiya bilan uzviy bog‘liq holda tushuntiradi. Uning fikricha, faqat ilmli bo‘lish yetarli emas, balki ilm axloqiy va ma’naviy qadriyatlar bilan uyg‘unlashgandagina jamiyat uchun foydali bo‘ladi. Tarbiya shaxsni halollik, mas’uliyat, adolat va insonparvarlik ruhida shakllantiradi. Shu bois, Beruniy tarbiyani shaxsning ichki dunyosini boyituvchi, uni ongli va mas’uliyatli inson sifatida kamol toptiruvchi asosiy jarayon deb hisoblaydi. Shuningdek, Beruniy ilm va amaliy tajriba uyg‘unligiga alohida e’tibor qaratgan. U nazariy bilimlar amaliyot bilan mustahkamlanmasa, ularning haqiqiy qiymati namoyon bo‘lmasligini ta’kidlaydi. Bu qarash bugungi zamonaviy ta’lim tizimi uchun ham dolzarb bo‘lib, ta’lim jarayonida bilimni hayotga tatbiq etish zarurligini ko‘rsatadi. Ilmiy tafakkur va tajriba uyg‘unligi shaxsni har tomonlama yetuk, mustaqil fikrlovchi va jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘sha oladigan inson sifatida shakllantiradi. Umuman olganda, Abu Rayhon Beruniyning ta’lim va tarbiya haqidagi qarashlari insonni intellektual, ma’naviy va axloqiy jihatdan mukammal rivojlantirishga qaratilgan. Uning ilmiy va pedagogik g‘oyalari bugungi ta’lim tizimida ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, yosh avlodni barkamol shaxs sifatida tarbiyalashda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 2. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 3. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 4. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 5. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent, 2021. TA’LIM JARAYONI MOHIYATI, TA’LIM JARAYONI – YAGONA TIZIM SIFATIDA Otamurodova Oydin Savriddin qizi, Buvamirzayeva Munisa Bobomurod qizi, 440

UMFT, Psixologiya yo‘nalishi 3-kurs talabalari Ilmiy rahbar: S.A. Xaydarov Annotatsiya. Ushbu maqola ta’lim jarayonining mohiyati va uning yagona tizim sifatida qanday ishlashini tahlil qiladi. Maqolada ta’lim jarayonining tarkibi, unda ishtirok etuvchi subyektlar va obyektlar, ta’limning asosiy vazifalari va tizimli yondashuvlar yoritilgan. Shuningdek, ta’lim jarayoni qanday qilib bir butun tizim sifatida faoliyat ko‘rsatishi va shaxsning bilim, ko‘nikma va ijtimoiy malakalarini rivojlantirishdagi roli bayon etilgan. Kalit so‘zlar: ta’lim jarayoni, tizim, ta’lim, pedagogika, o‘qitish, o‘rganish, rivojlanish, yagona tizim Kirish. Ta’lim jarayoni – bu shaxsning bilim, ko‘nikma, malaka va ijtimoiy qadriyatlarni o‘zlashtirish jarayoni bo‘lib, u insonning shaxs sifatlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ta’lim nafaqat maktab yoki universitetda bo‘lib o‘tadigan jarayonni anglatadi, balki hayot davomida davom etadigan uzluksiz va tizimli faoliyat sifatida tushuniladi. Ta’lim jarayonining mohiyati shundaki, u o‘qitish va o‘rganishning uzviy bog‘lanishini tashkil qiladi, ya’ni o‘qituvchi faoliyati va o‘quvchi faoliyati birbiriga bog‘langan yagona tizimni hosil qiladi. Shu bois, ta’lim jarayoni har doim interaktiv, dinamik va maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Maqolaning maqsadi – ta’lim jarayonining mohiyati, uning tarkibiy elementlari, tizim sifatida ishlashi va shaxsni rivojlantirishdagi ahamiyatini kengroq yoritish. Ta’lim jarayoni mohiyati. Ta’lim jarayoni insonning bilimi, ko‘nikmalari va ijtimoiy malakalarini rivojlantirishga qaratilgan kompleks jarayon sifatida tushuniladi. Ta’limning mohiyati bir nechta asosiy jihatlar bilan ifodalanadi: Ta’lim jarayoni o‘qituvchi tomonidan bilim berish va o‘quvchi tomonidan bu bilimni o‘zlashtirishni o‘z ichiga oladi. Bu jarayon faqat faktlarni yodlash bilan cheklanmaydi, balki u tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va ijodiy yondashuvlarni rivojlantirishga qaratilgan. Masalan, darsda o‘qituvchi yangi mavzuni tushuntiradi, o‘quvchilar esa o‘z savollarini berish, muammolarni hal qilish va nazariyani amalda qo‘llash orqali bilimni chuqurlashtiradi. Ta’lim jarayoni shaxsning nafaqat akademik bilimini oshiradi, balki uning ijtimoiy, axloqiy va emotsional rivojlanishini ham ta’minlaydi. Shu bilan birga, ta’lim shaxsga o‘zini anglash, mustaqil qarorlar qabul qilish va jamiyatga moslashish imkonini beradi. Ta’lim jarayoni pedagogik va ijtimoiy jarayonlarni birlashtiradi. Pedagogik jarayon o‘quvchi bilimini shakllantirishga qaratilgan bo‘lsa, ijtimoiy jarayon shaxsni jamiyat qoidalari va ijtimoiy me’yorlarga moslashtiradi. Shu bois, ta’lim jarayoni faqat o‘qitish bilan cheklanmay, balki shaxsni tarbiyalash va ijtimoiylashuv jarayonlarini ham o‘z ichiga oladi. Ta’lim jarayoni – yagona tizim sifatida Ta’lim jarayoni yagona tizim sifatida ishlaganda, uning barcha tarkibiy qismlari bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘ladi. Yagona tizim sifatida ta’lim jarayoni quyidagi xususiyatlarga ega Ta’lim jarayoni bir nechta asosiy komponentlardan iborat: O‘qituvchi: bilim beruvchi va pedagogik jarayonni boshqaruvchi shaxs. O‘quvchi: bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtiruvchi shaxs Mavzu: o‘rganiladigan bilimlar, ko‘nikmalar va amaliyotlar. 441

Shart-sharoit: darsliklar, laboratoriya, internet resurslari va boshqa o‘quv vositalari. Bularning barchasi bir tizim sifatida ishlaganda ta’lim jarayoni samarali bo‘ladi. Har bir komponentning faoliyati boshqa qismlarning ishlashiga bog‘liqdir. Yagona tizimda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqot doimiy va uzviy bo‘lishi kerak. Bu o‘zaro ta’sir orqali bilimning chuqur o‘zlashtirilishi, o‘quvchi motivatsiyasining oshishi va pedagogik maqsadlarning amalga oshirilishini ta’minlaydi. Masalan, o‘qituvchi mavzuni tushuntirganda o‘quvchilardan savoljavob, muhokama va amaliy topshiriqlar orqali javob oladi, bu esa ta’lim jarayonini yagona tizim sifatida mustahkamlaydi. Ta’lim jarayoni yagona tizim sifatida faoliyat yuritishi shaxsning bilim, ko‘nikma va ijtimoiy malakalarini rivojlantirishga qaratilgan maqsadlarni belgilash va ularga erishish bilan amalga oshadi. Har bir dars va pedagogik faoliyat shaxsning umumiy rivojlanish maqsadiga xizmat qilishi lozim. Ta’lim jarayoni yagona tizim sifatida fanlararo va faoliyatlararo integratsiyani talab qiladi. Masalan, matematik ko‘nikmalarni fan loyihalarida qo‘llash, tarixiy mavzularni zamonaviy ijtimoiy kontekstga bog‘lash – bu tizimli yondashuvga misol bo‘ladi. Shu tarzda o‘quvchi o‘z bilimini amaliyotga qo‘llashni o‘rganadi va shaxs sifatida rivojlanadi. Xulosa. Ta’lim jarayoni – bu shaxsning bilim, ko‘nikma, ijtimoiy va axloqiy malakalarini shakllantirishga qaratilgan murakkab va tizimli jarayondir. Ta’lim jarayonining mohiyati uning pedagogik va ijtimoiy jihatlarda bir vaqtning o‘zida shaxsni rivojlantirishga qaratilganligida yotadi. Yagona tizim sifatida ta’lim jarayoni o‘qituvchi, o‘quvchi, mavzu va shart-sharoitlarning uzviy faoliyati bilan amalga oshadi. Shu orqali shaxs bilimga ega bo‘ladi, ijtimoiylashadi, mustaqil va mas’uliyatli qarorlar qabul qilishga o‘rganadi hamda jamiyatga moslashadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – T.: Ma’naviyat, 2018. 2. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – T.: O‘qituvchi, 2019. 3. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. 4. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – T.: Fan, 2020. 5. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 6. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. NAVOIY ILMIY MEROSI VA UNING TARBIYAVIY AHAMIYATI Rahmanova Lobar Jaloliddin qizi, Rabiyeva Farangiz Abduraxim qizi, UMFT, Pedagogika-psixologiya yo‘nalishi 3 - bosqich talabasi Ilmiy rahbar: S.A. Xaydarov Annotatsiya. Ushbu ilmiy maqolada buyuk mutafakkir, shoir va davlat arbobi Alisher Navoiy ilmiy-ma’naviy merosining mohiyati hamda uning tarbiyaviy ahamiyati kompleks tahlil qilinadi. Navoiy asarlarida ilgari surilgan axloqiy, ma’rifiy va pedagogik qarashlar bugungi globallashuv sharoitida yosh avlodni komil inson sifatida tarbiyalashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqotda mutafakkirning asarlarida ilm-ma’rifat, adolat, insonparvarlik, vatanparvarlik va ma’naviy poklik g‘oyalari ilmiy-nazariy jihatdan yoritilgan. Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, ilmiy meros, tarbiya, ma’naviyat, komil inson, pedagogik g‘oyalar. 442

Abstract. This article analyzes the scientific and spiritual heritage of the great thinker, poet and statesman Alisher Navoi and its educational significance. The moral, educational and pedagogical ideas expressed in Navoi’s works play an important role in educating the younger generation as morally mature individuals in modern society. The study highlights the concepts of knowledge, justice, humanism, patriotism and spiritual perfection from a scientific perspective. Keywords: Alisher Navoi, scientific heritage, education, spirituality, perfect individual. Аннотация. В данной статье проводится комплексный анализ научно-духовного наследия великого мыслителя, поэта и государственного деятеля Алишера Навои, а также его воспитательного значения. Идеи нравственности, просвещения и педагогики, отражённые в трудах Навои, имеют важное значение в формировании гармонично развитой личности молодого поколения. Ключевые слова: Алишер Навои, научное наследие, воспитание, духовность, совершенная личность. Kirish. Alisher Navoiy Sharq uyg‘onish davri tafakkurining yirik namoyandasi bo‘lib, uning ilmiy va adabiy merosi o‘zbek xalqi ma’naviy madaniyatining ajralmas qismidir. Navoiy nafaqat badiiy ijod sohibi, balki chuqur falsafiy va pedagogik qarashlarga ega mutafakkir sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. Uning asarlarida inson tarbiyasi, axloqiy kamolot, ilmga muhabbat va jamiyat taraqqiyoti masalalari markaziy o‘rinni egallaydi. Zamonaviy ta’lim tizimida milliy qadriyatlar asosida tarbiya berish zarurati ortib borayotgan bir sharoitda, Navoiy merosini ilmiy-pedagogik nuqtayi nazardan o‘rganish alohida dolzarblik kasb etadi. Navoiy asarlarining tarbiyaviy qadriyatlarini yosh avlod ongiga yetkazishda ilmiy tadqiqotlarning roli katta, chunki ular asarlar mazmunini tizimli ravishda yoritib, pedagogik metodlar bilan uyg‘unlashtirish imkonini beradi. Shuningdek, Navoiy pedagogik qarashlari zamonaviy shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim tamoyillari bilan uyg‘un bo‘lib, ularning amaliy qo‘llanilishi orqali yosh avlodning ma’naviy, axloqiy va intellektual rivojlanishini ta’minlash mumkin. Tadqiqotning maqsadi – Navoiy ilmiy-ma’naviy merosini zamonaviy pedagogik kontekstda tahlil qilib, uning tarbiyaviy samaradorligini aniqlash, shuningdek, asarlardagi g‘oyalarni hozirgi ta’lim jarayoniga integratsiyalash imkoniyatlarini o‘rganishdir. Materialar va usullar. Tadqiqot jarayonida Alisher Navoiy qalamiga mansub “Xamsa”, “Mahbub ul-qulub”, “Lison ut-tayr”, “Munshaot”, “Nazm uljavohir” kabi asarlar asosiy manba sifatida tanlandi. Shu bilan birga, mavzu bo‘yicha zamonaviy ilmiy-pedagogik adabiyotlar, maqolalar va monografiyalar tahlil qilindi. Bu manbalar Navoiy merosining pedagogik va tarbiyaviy mazmunini ilmiy asosda yoritishga yordam berdi. Tadqiqotda tahliliy-sintetik metod, taqqoslash metodi, tarixiy va mantiqiy yondashuvlar, kontekstual tahlil usuli qo‘llanildi. Tahliliy-sintetik metod Navoiy asarlaridagi tarbiyaviy g‘oyalarni aniqlash va ularning ma’nosini tizimli tarzda yoritishda qo‘llanildi. Taqqoslash metodi Navoiy pedagogik qarashlarini zamonaviy ta’lim tamoyillari bilan solishtirishga imkon berdi. Tarixiy va mantiqiy yondashuvlar esa asarlarning tarixiy kontekstdagi o‘rnini aniqlash va shaxs tarbiyasiga qo‘llaniladigan metodlarni tushunishga yordam berdi. Kontekstual 443