Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

Ushbu asar hind va yunon astronomiyasi yutuqlarini tahlil qilib, ularni yanada takomillashtirgan holda yaratilgan. Al-Xorazmiyning astronomik ishlari uzoq yillar davomida Sharq va Yevropa olimlari uchun asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan. Geografiya va xaritashunoslikdagi hissasi. Al-Xorazmiy geografiya faniga ham katta hissa qo‘shgan. Uning "Kitob surat al-arz" (Yer surati kitobi) asarida dunyo xaritasi, qit’alar, dengizlar, daryolar va shaharlarning joylashuvi batafsil bayon etilgan. Bu asarda u Ptolemey xaritalaridagi xatolarni tuzatib, yanada aniqroq geografik ma’lumotlarni keltirgan. Al-Xorazmiyning geografik qarashlari keyingi davr sayyohlari va olimlari uchun muhim asos bo‘lib xizmat qilgan. Al-Xorazmiyning ilmiy merosi faqat Sharq mamlakatlari bilan cheklanib qolmagan. Uning asarlari lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropa universitetlarida asrlar davomida darslik sifatida o‘qitilgan. Ayniqsa, Uyg‘onish davrida Yevropa ilm-fani rivojida Al-Xorazmiy g‘oyalari muhim rol o‘ynagan. Bugungi kunda matematika, informatika, astronomiya kabi fanlarning asosiy tushunchalari uning ilmiy qarashlariga borib taqaladi. Shu bois Al-Xorazmiy jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan alloma sifatida tan olinadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy insoniyat ilmiy tafakkuri tarixida alohida o‘rin egallaydi. U yaratgan ilmiy meros asrlar osha o‘z ahamiyatini yo‘qotmay, aksincha, zamonaviy fan va texnologiyalar rivojiga mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda. Al-Xorazmiyning hayoti va ijodi yosh avlodni ilmga, tafakkurga va yangilik yaratishga undovchi buyuk ibrat maktabidir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abdullayeva M. Pedagogika nazariyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 2. Hasanboyeva O. Ijtimoiy pedagogika. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 3. To‘xtaxodjayeva M. Didaktika asoslari. – Toshkent: Fan, 2021. 4. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018. 5. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 6. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. 7. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 8. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 9. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. MALAYZIYA TA’LIM TIZIMI Gulyamnazarova Kamola, Xikmatova Mohira, Djorayev Ibroximjon, UMFT, pedagogika yo‘nalishi, 3-kurs talabalari Annotatsiya. Ushbu maqolada Malayziya ta’lim tizimining umumiy tuzilmasi, ta’lim bosqichlari, boshqaruv mexanizmlari hamda uning kuchli va zaif jihatlari batafsil tahlil qilingan. Shuningdek, ta’lim tizimining milliy rivojlanishdagi o‘rni va kelajakdagi istiqbollari yoritib berilgan. Maqola ta’lim sohasi bilan qiziquvchi talabalar, tadqiqotchilar va mutaxassislar uchun mo‘ljallangan. Kalit so‘zlar: Malayziya ta’lim tizimi, ta’lim bosqichlari, maktabgacha ta’lim, boshlang‘ich ta’lim, o‘rta ta’lim, oliy ta’lim, kasb-hunar ta’limi, ko‘p tilli ta’lim, xalqaro standartlar, ta’lim islohotlari. 384

Kirish. Bugungi globallashuv davrida ta’lim tizimi har bir davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi omil hisoblanadi. Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, barqaror taraqqiyot, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash va innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish bevosita ta’lim sifati bilan chambarchas bog‘liq. Shu nuqtayi nazardan, JanubiSharqiy Osiyo mintaqasida joylashgan Malayziya davlati o‘zining samarali va zamonaviy ta’lim tizimi bilan alohida e’tiborga loyiqdir. Malayziya ta’lim tizimi milliy qadriyatlar va xalqaro ta’lim standartlarini uyg‘unlashtirgan holda shakllangan. Mamlakat hukumati ta’limni strategik ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab, yosh avlodni bilimli, malakali va global mehnat bozorida raqobatbardosh mutaxassislar etib tarbiyalashni asosiy maqsad qilib qo‘ygan. Ta’lim sohasiga doimiy investitsiyalar kiritilishi, ko‘p tilli ta’lim modeli va xorijiy universitetlar bilan hamkorlik bu tizimning o‘ziga xos jihatlaridan biridir. Asosiy qism. Malayziya ta’lim tizimi bugungi kunda Osiyo mintaqasida eng tez rivojlanayotgan va xalqaro miqyosda raqobatbardosh tizimlardan biri hisoblanadi. Ushbu tizim mamlakatning iqtisodiy rivoji, milliy birdamligi va global maydondagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Malayziya hukumati ta’limni strategik soha sifatida ko‘rib, unga katta moliyaviy va institutsional e’tibor qaratib keladi. Quyida Malayziya ta’lim tizimi bosqichlari, boshqaruv mexanizmlari, kuchli va zaif jihatlari hamda kelajak istiqbollari chuqur tahlil qilinadi. Malayziya ta’lim tizimining umumiy tuzilmasi Malayziyada ta’lim tizimi markazlashgan bo‘lib, asosan Ta’lim vazirligi va Oliy ta’lim vazirligi tomonidan boshqariladi. Tizim maktabgacha ta’lim, boshlang‘ich ta’lim, o‘rta ta’lim va oliy ta’lim bosqichlaridan iborat. Har bir bosqich aniq qonunchilik va davlat standartlari asosida faoliyat yuritadi. Maktabgacha ta’lim Maktabgacha ta’lim 4–6 yoshdagi bolalarni qamrab oladi va asosan xususiy sektor tomonidan ta’minlanadi. Shu bilan birga, davlat tomonidan ham maktabgacha ta’lim muassasalari tashkil etilgan. Ushbu bosqichda bolalarning ijtimoiylashuvi, nutq rivoji, asosiy bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishga e’tibor qaratiladi. Malayziyada maktabgacha ta’lim majburiy bo‘lmasa-da, hukumat bolalarni erta yoshdan ta’limga jalb qilish siyosatini faol qo‘llab-quvvatlaydi. Boshlang‘ich ta’lim Boshlang‘ich ta’lim 6 yil davom etadi va 7 yoshdan boshlanadi. Bu bosqich majburiy hisoblanadi. Boshlang‘ich maktablarda o‘qish bepul bo‘lib, davlat tomonidan moliyalashtiriladi. Ta’lim tillari sifatida malay tili asosiy o‘rinni egallaydi, biroq ingliz, xitoy va tamil tillarida ta’lim beruvchi maktablar ham mavjud. Bu holat Malayziyaning ko‘p millatli va ko‘p madaniyatli jamiyat ekanini aks ettiradi. Boshlang‘ich ta’lim dasturida matematika, tabiiy fanlar, til, axloqiy tarbiya va jismoniy tarbiya muhim o‘rin tutadi. Ta’lim jarayonida nafaqat akademik bilim, balki intizom, jamoada ishlash va milliy qadriyatlarga hurmat kabi tushunchalar ham singdiriladi. 385

O‘rta ta’lim O‘rta ta’lim ikki bosqichdan iborat: quyi o‘rta ta’lim va yuqori o‘rta ta’lim. Quyi o‘rta ta’lim 3 yil davom etadi va undan so‘ng o‘quvchilar milliy imtihon topshiradilar. Yuqori o‘rta ta’limda esa o‘quvchilar akademik yoki kasbhunar yo‘nalishini tanlash imkoniga ega bo‘ladilar. Kasb-hunar ta’limi Malayziya ta’lim tizimida muhim ahamiyatga ega. Hukumat texnik va kasbiy ta’limni rivojlantirish orqali yoshlarni mehnat bozoriga tayyorlashni maqsad qilgan. Bu yo‘nalish sanoat va texnologiya rivoji bilan chambarchas bog‘liq. Oliy ta’lim tizimi Malayziyada oliy ta’lim davlat va xususiy universitetlar, kollejlar hamda xorijiy universitetlarning filiallari orqali amalga oshiriladi. Mamlakat Janubi-Sharqiy Osiyoda xalqaro talabalar uchun muhim ta’lim markaziga aylangan. Oliy ta’lim muassasalarida ingliz tili keng qo‘llaniladi, bu esa Malayziya universitetlarining global raqobatbardoshligini oshiradi. Oliy ta’limda kredit-modul tizimi, ilmiy tadqiqotlar va innovatsiyaga katta e’tibor beriladi. Ko‘plab universitetlar sanoat bilan hamkorlik qilib, talabalarni amaliy ko‘nikmalar bilan ta’minlaydi. Ta’lim tizimining kuchli jihatlari Malayziya ta’lim tizimining asosiy kuchli jihatlaridan biri uning moslashuvchanligi va xalqaro standartlarga yo‘naltirilganidir. Ko‘p tilli ta’lim modeli turli millat vakillarining teng ta’lim olishiga imkon yaratadi. Shuningdek, davlatning ta’limga ajratayotgan investitsiyalari yuqori bo‘lib, infratuzilma va o‘qituvchilar malakasini oshirishga xizmat qiladi. Zaif jihatlar va muammolar Shu bilan birga, tizimda ayrim muammolar ham mavjud. Qishloq va shahar maktablari o‘rtasidagi ta’lim sifati tafovuti, o‘qituvchilar yuklamasining yuqoriligi va ba’zi hududlarda texnologik resurslarning yetishmasligi shular jumlasidandir. Bundan tashqari, imtihonlarga haddan tashqari e’tibor berilishi ijodiy fikrlashni cheklashi mumkin. Kelajak istiqbollari Malayziya hukumati ta’lim tizimini raqamlashtirish, sun’iy intellekt va zamonaviy texnologiyalarni ta’lim jarayoniga joriy etishni ustuvor vazifa deb biladi. Kelajakda ta’lim sifati, teng imkoniyatlar va innovatsion yondashuvlar orqali Malayziya ta’lim tizimi yanada rivojlanishi kutilmoqda. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Malayziya ta’lim tizimi davlat siyosati, iqtisodiy rivojlanish va jamiyat ehtiyojlari bilan uzviy bog‘langan holda shakllangan mukammal tizimlardan biri hisoblanadi. Ushbu tizimda ta’limning barcha bosqichlari o‘zaro uzviy aloqada bo‘lib, maktabgacha ta’limdan boshlab oliy ta’limgacha bo‘lgan jarayon uzluksiz tarzda tashkil etilgan. Ko‘p tilli ta’lim modeli, kasb-hunar ta’limiga berilayotgan e’tibor hamda xalqaro ta’lim standartlariga moslashuv Malayziya ta’lim tizimining muhim ustunliklaridan biridir. Shu bilan birga, qishloq va shahar hududlari o‘rtasidagi ta’lim sifati tafovuti, texnologik resurslarning yetarli emasligi kabi muammolar mavjud bo‘lsa-da, hukumat tomonidan olib borilayotgan islohotlar ushbu kamchiliklarni bosqichmabosqich bartaraf etishga qaratilgan. Umuman olganda, Malayziya ta’lim tizimi zamonaviy, moslashuvchan va raqobatbardosh bo‘lib, boshqa rivojlanayotgan davlatlar uchun ham samarali tajriba vazifasini o‘taydi. 386

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullayeva M. Pedagogika nazariyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 2. Hasanboyeva O. Ijtimoiy pedagogika. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 3. To‘xtaxodjayeva M. Didaktika asoslari. – Toshkent: Fan, 2021. 4. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018. 5. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 6. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. JAHONNING RIVOJLANGAN MAMLAKATLARIDA TARBIYAVIY JARAYONLARNING ETNIK XUSUSIYATLARI Azamova Munisa, Hakimova Muslima, UMFT, PD-23 guruh talabalari Annotatsiya. Mazkur maqolada jahonning rivojlangan mamlakatlarida tarbiyaviy jarayonlarning etnik xususiyatlari tahlil qilinadi. Turli millat va madaniyat vakillarining qadriyatlari, urf-odatlari, mentaliteti va ijtimoiy muhitining tarbiya tizimiga ta’siri yoritilgan. Shuningdek, ko‘p millatli jamiyatlarda tolerantlik, madaniyatlararo muloqot va milliy o‘zlikni saqlash masalalari muhim pedagogik omil sifatida ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: tarbiya, etnik xususiyatlar, madaniyat, milliy qadriyatlar, tolerantlik, tarbiyaviy jarayon Kirish. Globallashuv sharoitida jahonning rivojlangan mamlakatlarida tarbiyaviy jarayonlar milliy va etnik omillar bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlanmoqda. Har bir xalqning tarbiyaga oid qarashlari, an’analari va ijtimoiy qadriyatlari tarbiyaviy tizimning mazmuni va shakllariga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois tarbiyaviy jarayonlarda etnik xususiyatlarni hisobga olish zamonaviy pedagogikaning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Tarbiyada etnik xususiyatlar tushunchasi Etnik xususiyatlar — bu xalqning tarixiy rivoji, urf-odatlari, tili, dini, madaniyati va mentaliteti bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy-psixologik jihatlar majmuasidir. Tarbiyaviy jarayonda etnik xususiyatlar shaxsning dunyoqarashi, xulq-atvori va ijtimoiy moslashuviga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Rivojlangan mamlakatlarda tarbiya tizimi milliy qadriyatlar bilan bir qatorda umuminsoniy qadriyatlarga ham tayangan holda tashkil etiladi. AQSh ko‘p millatli va ko‘p madaniyatli davlat bo‘lib, tarbiya jarayonida multikulturalizm tamoyili ustuvor hisoblanadi. AQSh tarbiya tizimining asosiy xususiyatlari: • shaxs erkinligi va mustaqil fikrlashga urg‘u berilishi; • turli millat va irqlarga hurmat ruhida tarbiya; • tenglik va diskriminatsiyaga qarshi kurash; • ijtimoiy faollik va liderlik sifatlarini rivojlantirish. Tarbiyaviy jarayonda har bir o‘quvchining etnik kelib chiqishi hurmat qilinadi va madaniy xilma-xillik ijobiy qadriyat sifatida qaraladi. Yevropa mamlakatlarida tarbiyaviy jarayonlar Yevropa mamlakatlarida tarbiyaviy jarayon milliy an’analar va demokratik qadriyatlar uyg‘unligiga asoslanadi. Germaniyada tarbiya intizom, mas’uliyat va mehnatsevarlik tamoyillariga tayangan. Shu bilan birga, muhojir oilalar farzandlarini jamiyatga moslashtirishga alohida e’tibor qaratiladi. 387

Fransiya tarbiya tizimida dunyoviylik (laiklik), fuqarolik tarbiyasi va milliy birlik g‘oyasi ustuvor. Etnik kelib chiqishdan qat’i nazar, barcha o‘quvchilar yagona fuqarolik qadriyatlari asosida tarbiyalanadi. Norvegiya, Shvetsiya va Finlyandiyada tarbiya tenglik, inson huquqlari va bolaga hurmat tamoyillariga asoslangan. Bu mamlakatlarda etnik madaniyatlarni saqlash va rivojlantirish qo‘llab-quvvatlanadi. Yaponiyada tarbiya milliy an’analar, jamoaviylik va intizomga asoslangan. Kattalarga hurmat, mehnatsevarlik va ijtimoiy mas’uliyat tarbiyaning asosiy etnik xususiyatlaridan hisoblanadi. Janubiy Koreyada tarbiya konfutsiylik qadriyatlariga tayanadi. Oila, ustoz va jamiyatga hurmat, ta’limga yuqori e’tibor va intizom tarbiyaviy jarayonning muhim jihatlaridir. Kanada va Avstraliyada tarbiyaviy jarayonlar Kanada va Avstraliya ko‘p millatli davlatlar bo‘lib, tarbiya tizimida madaniy xilma-xillikni qo‘llab-quvvatlash ustuvor hisoblanadi. Asosiy xususiyatlar: • etnik guruhlar madaniyatini saqlash; • tolerantlik va bag‘rikenglikni shakllantirish; • madaniyatlararo muloqotni rivojlantirish. Rivojlangan mamlakatlarda tarbiyaviy jarayonlarga xos umumiy jihatlar: • umuminsoniy va milliy qadriyatlarning uyg‘unligi; • shaxs erkinligi va mas’uliyat muvozanati; • tolerantlik va madaniyatlararo hurmat; • etnik xilma-xillikni ijobiy omil sifatida qabul qilish. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, jahonning rivojlangan mamlakatlarida tarbiyaviy jarayonlar etnik xususiyatlarni hisobga olgan holda tashkil etiladi. Milliy qadriyatlar tarbiyaning mazmunini boyitadi va shaxsning ijtimoiy moslashuvini ta’minlaydi. Etnik xususiyatlarni hurmat qilish va umuminsoniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish zamonaviy tarbiyaviy tizimlarning muhim belgisi hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullayeva M. Pedagogika nazariyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 2. Hasanboyeva O. Ijtimoiy pedagogika. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 3. To‘xtaxodjayeva M. Didaktika asoslari. – Toshkent: Fan, 2021. 4. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018. 5. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 6. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. 7. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. AL-TERMIZIYNING ILMIY MEROSI VA UNING TARBIYAVIY AHAMIYATI Homidova Sarvinoz, Mutalova Madina, UMFT, S01-23P/S Guruh talabalari Annotatsiya. Mazkur maqolada buyuk muhaddis va islom olimi Imom Abu Iso Muhammad at-Termiziyning ilmiy merosi, uning hadis ilmidagi o‘rni hamda asarlarining tarbiyaviy ahamiyati keng yoritilgan. Al-Termiziyning asosiy asarlari, xususan, “Al-Jome’ as388

Sahih” kitobining mazmuni va undagi axloqiy-tarbiyaviy g‘oyalar tahlil qilingan. Shuningdek, olim merosining zamonaviy ta’lim va tarbiya jarayonidagi ahamiyati ochib berilgan. Kalit so‘zlar: Al-Termiziy, hadis ilmi, ilmiy meros, tarbiya, axloq, islom ma’rifati Kirish. Islom sivilizatsiyasi rivojida buyuk allomalarning o‘rni beqiyosdir. Ana shunday ulug‘ zotlardan biri Imom Abu Iso Muhammad at-Termiziy bo‘lib, u hadis ilmining yirik namoyandalaridan hisoblanadi. Uning ilmiy faoliyati nafaqat diniy bilimlarni jamlash, balki insonni axloqiy jihatdan kamol toptirishga xizmat qilgan. Al-Termiziyning ilmiy merosi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, yosh avlodni ma’naviy-axloqiy ruhda tarbiyalashda muhim manba hisoblanadi. Al-Termiziyning hayoti va ilmiy faoliyati Imom at-Termiziy hijriy 209-yilda (milodiy IX asr) Termiz yaqinida tug‘ilgan. U yoshlik chog‘idanoq ilmga katta qiziqish bildirgan va hadis ilmini chuqur o‘rganishga kirishgan. Al-Termiziy o‘z davrining mashhur muhaddislari bilan muloqotda bo‘lib, ilmiy safarlar orqali boy bilim va tajriba to‘plagan. U hadislarni to‘plash, tasniflash va ularning ishonchliligini aniqlashda o‘ziga xos uslub yaratgan. Al-Termiziyning eng mashhur asari — “Al-Jome’ as-Sahih” bo‘lib, u islom dunyosida eng ishonchli hadis to‘plamlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Ushbu asar fiqh, axloq, ibodat va muomala masalalarini qamrab oladi. Shuningdek, uning boshqa asarlarida hadis ilmining nazariy asoslari, roviylar haqida ma’lumotlar va ilmiy tahlillar berilgan. Bu meros islom ilmlarining rivojiga katta hissa qo‘shgan. Hadislarning tarbiyaviy mazmuni Al-Termiziy keltirgan hadislar insonni komil shaxs qilib tarbiyalashga qaratilgan. Ularda halollik, adolat, sabr-toqat, mehr-oqibat kabi axloqiy fazilatlar targ‘ib qilinadi. Hadislar orqali insonning jamiyatdagi o‘rni, boshqalar bilan munosabatlari va ijtimoiy mas’uliyati yoritiladi. Bu jihatlar Al-Termiziy merosining tarbiyaviy ahamiyatini yanada oshiradi. Al-Termiziy ilmni faqat bilim olish vositasi sifatida emas, balki tarbiya va axloqni shakllantiruvchi kuch deb bilgan. Uning asarlarida ilmli bo‘lish bilan birga, odobli va kamtar bo‘lish g‘oyasi ilgari suriladi. Bu yondashuv yoshlarni nafaqat bilimli, balki jamiyatga foydali, ma’naviy yetuk shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qiladi. Bugungi kunda Al-Termiziy merosi zamonaviy ta’lim va tarbiya jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Uning hadislarida ilgari surilgan axloqiy g‘oyalar yoshlarni milliy va diniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalashga yordam beradi. Shuningdek, Al-Termiziy merosi ekstremizm va ma’naviy bo‘shliqning oldini olishda ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa. Al-Termiziyning ilmiy merosi islom ilmlari rivojida beqiyos ahamiyatga ega. Uning asarlarida jamlangan hadislar nafaqat diniy, balki tarbiyaviy jihatdan ham yuksak qadriyat hisoblanadi. 389

Bugungi kunda ushbu boy merosdan samarali foydalanish yosh avlodni axloqiy yetuk, ilmli va ijtimoiy mas’uliyatli shaxslar etib tarbiyalashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Al-Termiziy. Hadislar to‘plami. – Toshkent, 2017. 2. Imom Ismoil al-Buxoriy. Al-adab al-mufrad. – Toshkent, 2017. 3. Imom Ismoil al-Buxoriy. As-sahih. – Toshkent, 2016. 4. UNESCO. World Education Report. – Paris, 2020. 5. OECD. Education at a Glance. – Paris, 2021. 6. Eurydice. Education Systems in Europe. – Brussels, 2019. TA’LIM MAZMUNI. O‘RTA MAXSUS, KASB-HUNAR TA’LIMI MAZMUNI Ismailjonova Durdona, Narimanova Madinabonu, UMFT, Psixologiya PS/S-23-4 guruh talabalar Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’lim mazmunining mohiyati va uning zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni yoritilgan. Ayniqsa, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi mazmunining tarkibi, asosiy yo‘nalishlari hamda kasbiy bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishdagi ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, ta’lim mazmunining jamiyat ehtiyojlari, mehnat bozori talablari va kompetensiyaviy yondashuv asosida shakllanishi masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Maqola o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi jarayonini takomillashtirishda ilmiy-uslubiy manba sifatida xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: ta’lim mazmuni, o‘rta maxsus ta’lim, kasb-hunar ta’limi, kasbiy kompetensiya, bilim, ko‘nikma va malaka, ta’lim tizimi, mehnat bozori, kompetensiyaviy yondashuv Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimida ta’lim mazmuni jamiyat taraqqiyoti, fan va texnika rivoji hamda mehnat bozorining ehtiyojlari bilan uzviy bog‘liq holda shakllanadi. Ta’lim mazmuni orqali shaxsda zarur bilim, ko‘nikma, malaka va kasbiy kompetensiyalar hosil qilinadi. Ayniqsa, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi mazmuni yoshlarni hayotga, mustaqil mehnat faoliyatiga va jamiyatda munosib o‘rin egallashga tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ta’lim mazmuni tushunchasi va mohiyati Ta’lim mazmuni — bu ta’lim jarayonida o‘quvchilarga beriladigan bilimlar tizimi, shakllantiriladigan ko‘nikma va malakalar, rivojlantiriladigan intellektual va amaliy faoliyatlar majmuasidir. Ta’lim mazmuni o‘quvchilarning dunyoqarashi, tafakkuri, kasbiy yo‘nalishi va shaxsiy fazilatlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Ta’lim mazmunining asosiy vazifasi — jamiyat talablariga mos, raqobatbardosh, mustaqil fikrlaydigan va kasbiy jihatdan yetuk shaxsni tarbiyalashdan iboratdir. Ta’lim mazmuni quyidagi omillar asosida shakllanadi: jamiyatning ijtimoiyiqtisodiy ehtiyojlari; fan va texnika taraqqiyoti; davlat ta’lim siyosati va ta’lim standartlari; mehnat bozori talablari; o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlari. Mazkur omillar ta’lim mazmunining yangilanib borishini va zamon talablariga moslashuvini ta’minlaydi. 390

O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi mazmuni umumiy o‘rta ta’lim asosida shakllanib, o‘quvchilarda muayyan kasb yoki mutaxassislik bo‘yicha bilim va amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan. Bu bosqichdagi ta’lim mazmuni: • umumta’lim fanlari; • kasbiy fanlar; • amaliy mashg‘ulotlar va ishlab chiqarish amaliyoti; • kasbiy kompetensiyalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan faoliyatlardan iborat bo‘ladi. O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limida kasbiy bilimlar nazariy asoslarni o‘rganish orqali shakllantiriladi. Amaliy mashg‘ulotlar esa o‘quvchilarda kasbga oid ko‘nikma va malakalarni rivojlantiradi. Kasbiy ta’lim mazmuni: • ishlab chiqarish texnologiyalarini o‘zlashtirish; • zamonaviy uskunalar bilan ishlash; • mehnat xavfsizligi va texnika xavfsizligi qoidalarini bilish; • kasbiy muammolarni mustaqil hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. Zamonaviy ta’limda kompetensiyaviy yondashuv muhim o‘rin tutadi. O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi mazmuni faqat bilim berish bilan cheklanmay, balki quyidagi kompetensiyalarni shakllantirishga yo‘naltiriladi: • kasbiy kompetensiya; • kommunikativ kompetensiya; • axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish kompetensiyasi; • ijtimoiy va shaxsiy mas’uliyat kompetensiyasi. Bu yondashuv bitiruvchilarning mehnat bozorida raqobatbardoshligini oshiradi. O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi mazmunining asosiy xususiyatlaridan biri — uning amaliy yo‘naltirilganligidir. O‘quvchilar ishlab chiqarish amaliyotlari orqali real mehnat muhitida bilimlarini mustahkamlaydi. Amaliy ta’lim: nazariy bilimlarni real faoliyatda qo‘llash; ish tajribasini shakllantirish; kasbiy moslashuvni tezlashtirishga xizmat qiladi. Zamonaviy sharoitda o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi mazmunini muntazam ravishda yangilab borish zarur. Raqamli texnologiyalar, innovatsion ishlab chiqarish va yangi kasblarning paydo bo‘lishi ta’lim mazmuniga o‘zgarishlar kiritishni talab etadi. Ta’lim mazmunini modernizatsiya qilish: zamonaviy fan va texnologiyalarni joriy etish; innovatsion pedagogik texnologiyalardan foydalanish; ishlab chiqarish bilan ta’lim integratsiyasini kuchaytirish orqali amalga oshiriladi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, ta’lim mazmuni, ayniqsa o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi mazmuni jamiyat ehtiyojlariga mos, amaliy va kompetensiyaviy yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Bunday ta’lim mazmuni yoshlarning kasbiy tayyorgarligini ta’minlab, ularni mustaqil hayotga va mehnat bozoriga muvaffaqiyatli tayyorlaydi. 391

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – T.: Ma’naviyat, 2018. 2. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – T.: O‘qituvchi, 2019. 3. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – T., 2018. 4. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – T.: Fan, 2020. 5. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – T., 2019. 6. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – T., 2021. 7. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – T., 2020. 8. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – T., 2018. 9. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – T., 2017. 10. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – T., 2022. ABU RAYHON BERUNIYNING ILMIY MEʼROSI VA UNING PEDAGOGIK FIKIR TARAQQIYOTIDA TUTGAN O`RNI Jabborova Munisa Baxtiyor qizi, Ziyodullayeva Gulasal Alisher qizi, UMFT, PS /S-23-1- guruh, Psixologiya yo‘nalishi, 3- kurs talabalari Annotatsiya. Ushbu maqolada sharq uygʻonish davrining buyuk qomusiy olimi «Abu Rayhon Beruniyning» ilmiy meʼrosi hamda uning pedagogik fikr taraqqiyotidagi komplikis tahlil qilinadi.Beruniyning ilmiy metodologik qarashlari, bilish nazariyasiga oid gʻoyalari va taʼlim tarbiya masalalariga osyondashuvi ilmiylik, obyektivlik va tajribaviylik tamoyillari asosida yoritib beriladi.Shuningdek olimning pedagogik qarashlarining zamonaviy taʼlim konsepsiyalari bilan uygʻun jihatlari ochib berilib,uning ilmiy meʼrosining bugungi taʼlim tizimidagi ahamiyati asoslab beriladi. Kalit soʻzlar: Abu Rayhon Beruniy, ilmiy meʼros, pedagogik fikr, bilish nazariyasi, ilmiy metodologiya, tajriba va kuzatish,taʼlim tarbiya, sharq uygʻonish davri. Kirish Jahon ilim fani va madaniyati taraqqiyotida sharq uygʻonish davri alohida ahamiyat kasb etadi .Ushbu davrda yetishib chiqqan buyuk allomalar insoniyat tafakkurining rivojiga beqiyos hissa qoʻshganlar.Ana shunday mutafakkirlardan biri Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad al -Beruniy (973-1048) boʻlib, u oʻzining chuqur ilmiy izlanishlari, keng qamrovli asarlari va ilgʻor metodologik yondashuvlari bilan ajlalib turadi. Beruniyning ilmiy meʼrosi nafaqat tabiiy fanlar, balki pedagogik tafakkur taraqqiyotida ham muhim nazariy manba hisoblanadi. Abu Rayhon Beruniy 150 dan ortiq ilmiy asarlari Asarlar yaratib, astranomiya, matematika, geografiya, geodeziya, tarix, etnografiya, meneralogiya va falsafa fanlarining rivojiga unkan hissa qoʻshgan .Uning ilmiy faoliyatida empirik bilish usuli yetakchi oʻrinni egallaydi . Beruniy ilmiy haqiqatda erishishda kuzatish, tajriba va aniq oʻlchovlarga tayangan .Bu metodologik yondashuv pedagogik nazardan oʻquvchilarda ilmiy tafakkur hshmantiqiy tahlil va tadqiqotchilik koʻnikmalarini shakillantirishga xizmat qiladi. Beruniyning fikricha, ilim insonni jaholat etuvchi eng qudratli vosita boʻlib, u faqat ongli va izchil taʼlim jarayonida shakillanadi. Beruniy bilish jarayonini murakkab va koʻp bosqichli hodisa talqin etadi. U bilishni sezgi, aqil va tajribaning uzviy birligi deb hisoblaydi. Olimning ushbu qarashlari hozirgi pedagogikasida keng qoʻllanilayotgan faol taʼlim tamoyillariga mos keladi. Beruniyning «Hindiston» asarida bayon etilgan pedagogik tolerantlik gʻoyalari bugungi muammolarda 392

alohida dolzarblik kasb etadi. Beruniyning pedagogik qarashlari-garchi Beruny pedagogik asar yozmagan boʻlsada, uning ilmiy -falsafiy qarashlarida taʼlim va tarbiya masalalari muhim oʻrin egallaydi. U bilim olish jarayonida inson aqil zakovat, mustaqil fikrlash va ilimga boʻlgan ichki ehtiyojni asosiy omil deb biladi. Beruniy taʼlim jarayonida bilimning izchilligi va tizimliligini, oʻqitishda yosh va individual xususiyatlarini hisobga olishni ilimni hayot bilan bogʻlab urganishni muhim pedagogik tamoyillari sifatida ilgari suradi. Ustoz va shogird munosabatlariga toʻxtalar ekan, Beruniy oʻqituvchining nafaqat bilimli, balki axloqan yetuk boʻlishini ham talab qiladi. Uning fikricha,haqiqiy ustoz shogirdiga ilim bilan birga halollik, sabir toqat va haqiqatga intilish fazilatlarini ham sindirishi lozim. Beruniyning ilmiga boʻlgan munosabati tanqidiy tafakkurga asoslangan yondashuvi va taʼlimda erkin fikrni targʻib etishni keyingi pedagogik tafakkur rivojiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. U oʻz davridayoq fanlararo integratsiya gʻoyasini ilgari surib, taʼlimda kompleks yondashuv zarurligini asoslab bergan. Abu Rayhon Beruniy Sharq pedagogik tafakkurini yangi bosqichga olib chiqqan mutafakkirdir. U taʼlimni faqat bilim berish jarayoni sifatida emas balki shaxsni har tomonlama kamol toptirish vositasi sifatida talqin qiladi. Beruniyning pedagogik qarashlari keyingi davr mutafakkirlari Ibn Sino, Nasriddin Tusiy, Mirzo Ulugʻbek kabi allomalar ilmiy pedagogik qarashlariga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Xulosa. Abu Rayhon Beruniy nafaqat buyuk qomusiy olim, balki chuqur pedagogik qarashlari zamonaviy taʼlim tizimini takomillashtirishda muhim nazariy va metodologik manba boʻlib xizmat qiladi. Beruniy ilgari surgan ilmiylik, tajribaviylik va mustaqillik fikrlash gʻoyalari bugungi kunda ham oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1.Abu Rayhon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar -Toshkent :Fan 1968. 2. Abu Rayhon Beruniy. ,,Hindiston ʼʼ -Toshkent Fan 1963. 3. Karimov I.A. «Yuksak maʼnaviyat yengilmas kuch». -Toshkent maʼnaviyat Fan 2008. 4.Xayrullayev M.M sharq mutafakkirlari pedagogik qarashlari -Toshkent oʻqituvchi,1994. 5.Qosimov B. Sodiqov A.-pedagogika tarixi -Toshkent: Sharq 2007. 6.Jalolov J.Pedagogik tafakkur taraqqiyoti -Toshkent:Fan va texnologiya, 2012. JANUBIY KOREYA TA’LIM TIZIMI TAHLILI Jamolova Arjumand, UMFT, Pedagogika va Psixologiya yo‘nalishi, S310-22 guruh 4-kurs talabasi Annotatsiya. Mazkur maqolada Janubiy Koreya ta’lim tizimining shakllanishi, tuzilishi va asosiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Maktabgacha ta’limdan tortib oliy ta’limgacha bo‘lgan bosqichlar, ta’limning boshqaruv mexanizmlari, o‘quv dasturlari, baholash tizimi hamda ta’lim sifatini ta’minlash omillari yoritiladi. Shuningdek, Koreya ta’lim tizimining kuchli va muammoli jihatlari hamda uning jahon ta’lim tizimidagi o‘rni ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: Janubiy Koreya, ta’lim tizimi, maktab ta’limi, oliy ta’lim, raqobat, ta’lim sifati, baholash tizimi 393

Kirish. Janubiy Koreya qisqa tarixiy davr ichida iqtisodiy va texnologik jihatdan rivojlangan davlatga aylangan mamlakatlardan biridir. Ushbu yuksalishning asosiy omillaridan biri sifatli va samarali tashkil etilgan ta’lim tizimi hisoblanadi. Koreya jamiyatida ta’lim eng muhim ijtimoiy qadriyat sifatida qaraladi va davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Shu sababli Janubiy Koreya ta’lim tizimi bugungi kunda ko‘plab davlatlar tomonidan o‘rganilayotgan va tahlil qilinayotgan ilg‘or tajribalardan biri hisoblanadi. Janubiy Koreya ta’lim tizimining umumiy tuzilishi Janubiy Koreyada ta’lim tizimi quyidagi bosqichlardan iborat: • maktabgacha ta’lim • boshlang‘ich ta’lim • o‘rta ta’lim (quyi va yuqori bosqich) • oliy ta’lim Ta’limning majburiy bosqichi boshlang‘ich va quyi o‘rta ta’limni o‘z ichiga oladi. Ta’lim jarayoni markazlashgan holda davlat tomonidan boshqariladi. Maktabgacha ta’lim Koreyada ixtiyoriy bo‘lib, asosan xususiy bog‘chalar orqali amalga oshiriladi. Ushbu bosqichda bolalarning ijtimoiylashuvi, nutqi va dastlabki bilimlari rivojlantiriladi. Boshlang‘ich ta’lim 6 yil davom etadi va majburiy hisoblanadi. Bu bosqichda o‘qish, yozish, matematika, tabiiy fanlar, axloqiy tarbiya va jismoniy tarbiya fanlariga katta e’tibor beriladi. Ta’lim jarayonida intizom va mas’uliyat muhim o‘rin tutadi. • O‘rta ta’lim tizimi • O‘rta ta’lim ikki bosqichdan iborat: • quyi o‘rta ta’lim (3 yil) • yuqori o‘rta ta’lim (3 yil) Quyi o‘rta ta’lim majburiy bo‘lib, umumta’lim fanlarini chuqurlashtirishga qaratilgan. Yuqori o‘rta ta’limda esa akademik va kasbiy yo‘nalishlar mavjud. Ushbu bosqichda o‘quvchilar universitetga kirish uchun jiddiy tayyorgarlik ko‘rishadi. Raqobat juda kuchli bo‘lib, o‘quvchilarning katta qismi qo‘shimcha xususiy darslarga (hagvonlarga) qatnaydi. Janubiy Koreyada oliy ta’lim universitetlar va kollejlarda amalga oshiriladi. Universitetlar davlat va xususiy shaklda faoliyat yuritadi. Oliy ta’lim tizimi bakalavriat, magistratura va doktorantura bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Universitetga kirish uchun yagona davlat imtihoni muhim ahamiyatga ega. Ushbu imtihon natijalari talabaning kelajakdagi ta’lim va kasbiy yo‘lini belgilab beradi. Baholash va raqobat tizimi. Janubiy Koreya ta’lim tizimining asosiy xususiyatlaridan biri yuqori darajadagi raqobatdir. Baholash tizimi qat’iy bo‘lib, o‘quvchilarning akademik natijalari doimiy ravishda nazorat qilinadi. Bu holat ta’lim sifatini oshirsa-da, o‘quvchilarda psixologik bosimni kuchaytirishi mumkin. Shu sababli so‘nggi yillarda hukumat ta’lim jarayonini yumshatish va ijodiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan islohotlarni amalga oshirmoqda. Janubiy Koreya ta’lim tizimining kuchli tomonlari quyidagilardan iborat: 1. ta’limga davlat va jamiyat tomonidan yuqori e’tibor; 394

2. o‘qituvchilarning ijtimoiy mavqei va malakasi yuqori; 3. texnologiyalardan keng foydalanish; 4. ta’lim sifati va natijadorligining yuqoriligi. Bu omillar mamlakatning ilmiy va iqtisodiy rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, Koreya ta’lim tizimida ayrim muammolar ham mavjud. Jumladan: • haddan tashqari raqobat; • o‘quvchilarning ortiqcha yuklama bilan band bo‘lishi; • ijodiy fikrlashga yetarlicha e’tibor berilmasligi. So‘nggi yillarda ta’limni insonparvarlashtirish va o‘quvchi shaxsini rivojlantirishga qaratilgan islohotlar amalga oshirilmoqda. Xulosa Xulosa qilib aytganda, Janubiy Koreya ta’lim tizimi yuqori samaradorlik va qat’iy intizomga asoslangan ilg‘or tizimlardan biridir. U mamlakatning qisqa vaqt ichida rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Biroq zamonaviy talablarga moslashish, o‘quvchilarning ruhiy holatini inobatga olish va ijodiy tafakkurni rivojlantirish Koreya ta’lim tizimi oldidagi muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 2. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 3. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 4. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 5. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent, 2021. ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА ТАЪЛИМ ТИЗИМИНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ КОНЦЕПТУАЛ АСОСЛАРИ Тўлаганова Мухлиса Абдуманноп қизи, Таджиева Камола Йўлдош қизи, Психология-филалогия факултети Пс-23,3-гуруҳ талабалари Аннотация. Мақолада Ўзбекистон Республикасида таълим тизимини ривожлантириш масаласи, унинг мамлакат тараққиётидаги стратегик аҳамияти ва ривожлантириш концепцияси таҳлил қилинади. Таълим сифати ва самарадорлиги мамлакатнинг интеллектуал, иқтисодий ва маънавий салоҳиятини белгилайди. Мақолада мактаб, олий ва профессионал таълим соҳаларида амалга оширилаётган ислоҳотлар, рақамлаштириш ва инновацион технологияларни жорий этиш, дуал таълим тизими ҳамда тарбия масаласи концептуал жиҳатдан муҳокама қилинган. Калит сўзлар: таълим тизими, таълим сиёсати, таълим сифати, ислоҳотлар, олий таълим, профессионал таълим, рақамлаштириш, инновацион технологиялар, тарбия, дуал таълим, концептуал ёндашувлар. Аннотация. В статье анализируются вопросы развития системы образования в Республике Узбекистан, её стратегическая значимость для развития страны и концептуальные основы модернизации. Качество и эффективность образования определяют интеллектуальный, экономический и духовный потенциал нации. В статье концептуально рассматриваются реформы, проводимые в сфере школьного, высшего и профессионального образования, внедрение цифровизации и инновационных технологий, дуальная система образования, а также вопросы воспитания и нравственного образования. 395

Ключевые слова: Система образования, политика в сфере образования, качество образования, реформы, высшее образование, профессиональное образование, цифровизация, инновационные технологии, воспитание, дуальное образование, концептуальные подходы. Annotation. The article analyzes the issues of developing the education system in the Republic of Uzbekistan, its strategic importance for the country’s development, and the conceptual framework for its advancement. The quality and effectiveness of education determine the intellectual, economic, and spiritual potential of the nation. The article conceptually examines reforms being implemented in the school, higher, and vocational education sectors, the introduction of digitalization and innovative technologies, the dual education system, as well as the role of upbringing and moral education. Key words: Education system, education policy, quality of education, reforms, higher education, vocational education, digitalization, innovative technologies, upbringing, dual education, conceptual approaches. Ўзбекистон Республикасида таълим тизимини ривожлантириш масаласи мамлакат тараққиётининг стратегик йўналишларидан бири ҳисобланади. Жамиятнинг интеллектуал, иқтисодий ва маънавий салоҳияти аввало таълим сифати ва унинг самарадорлиги билан белгиланади. Шу маънода, мустақиллик йилларидан бошлаб Ўзбекистонда таълим тизимини ислоҳ қилиш ва ривожлантириш давлат сиёсати даражасига кўтарилди. Айниқса, сўнгги йилларда Янги Ўзбекистонни барпо этиш жараёнида таълим соҳасига нисбатан концептуал ёндашувлар шаклланиб, таълимни модернизация қилиш, уни халқаро стандартлар даражасига олиб чиқиш устувор вазифа сифатида белгиланди. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ўз асарлари ва нутқларида таълимни мамлакат келажагини белгилайдиган энг муҳим омил сифатида таъкидлаб, таълим-тарбия тизимини ислоҳ қилмасдан туриб жамиятда барқарор тараққиётга эришиб бўлмаслигини алоҳида қайд этади92. Бу ғоя таълим тизимини ривожлантиришнинг концептуал асосини ташкил этади. Таълимни ривожлантириш инсонга киритилган сармоя узоқ муддатли ижтимоий-иқтисодий самара беради. Ўзбекистонда таълим сиёсати миллий қонунчилик, стратегик дастурлар ва президент фармонлари асосида амалга оширилади. “Таълим тўғрисида”ги Қонуни93 таълим тизимини тубдан янгилашга хизмат қилган муҳим ҳужжатлардан ҳисобланади. Ушбу қонунда узлуксиз таълим, шахс манфаатлари, жамият эҳтиёжлари ва давлат буюртмаси ўртасидаги уйғунлик таъминланган. Сўнгги йилларда таълим тизимини ривожлантиришда сифат масаласига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Мактаб таълими, олий таълим ва профессионал таълим ўртасидаги узвий боғлиқликни таъминлаш концептуал аҳамият касб этмоқда. Мактаб таълимида ўқув дастурларини янгилаш, ўқитувчиларнинг ижтимоий мақомини ошириш, замонавий педагогик технологияларни жорий этиш таълим сифатини оширишга қаратилган муҳим чоралардир. Президент Мирзиёев таъкидлаганидек, “Иқтисодиёт 92 93 Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. https://library.tdau.uz/uz/books/1620. Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги ЎРҚ-637-сон Қонуни. https://lex.uz/en/docs/5013007 396

ривожланиши, юртимиз ва фарзандларимиз келажаги фақат ва фақат таълим ва муаллимга боғлиқ. Сизлар билан иш бошлаган биринчи кундан айтаман: таълим, таълим, таълим, муаллим, муаллим, муаллим”94. Олий таълим тизимида амалга оширилаётган ислоҳотлар ҳам таълимни ривожлантириш концепциясининг муҳим қисми ҳисобланади. Олий таълим муассасаларига академик ва молиявий мустақиллик бериш, қабул квоталарини ошириш, хорижий университетлар филиалларини очиш орқали рақобатбардош кадрлар тайёрлаш мақсад қилинган. Илм-фан ва таълим интеграцияси, инновацион фаолиятни ривожлантириш, ёшларни илмий тадқиқотларга жалб этиш замонавий таълим сиёсатининг асосий йўналишларидан бирига айланди. Профессионал таълим ва касб-ҳунар тайёргарлиги меҳнат бозори талабларига мослаштирилмоқда. Дуал таълим тизимининг жорий этилиши ёшларни амалиёт билан уйғун билим олишига хизмат қилмоқда. Президент асарларида таъкидланганидек, ёшларни касбга ўқитиш ва меҳнатга тайёрлаш ижтимоий барқарорликни таъминлашнинг муҳим омилидир95. Таълим тизимини ривожлантиришда рақамлаштириш ва инновацион технологиялар алоҳида ўрин тутади. Масофавий таълим, электрон платформалар, рақамли ресурслар таълим жараёни самарадорлигини ошириш билан бирга, таълимдан фойдаланиш имкониятларини кенгайтирмоқда. Ўзбекистонда рақамли таълим концепциясининг жорий этилиши таълимни замонавий талабларга мослаштиришга хизмат қилмоқда. Шу билан бирга, таълим тизимида тарбия масаласи ҳам концептуал аҳамиятга эга. Таълим ва тарбияни бир-биридан ажратиб бўлмайди. Миллий ва умуминсоний қадриятларга асосланган тарбия ёш авлоднинг маънавий баркамоллигини таъминлайди. Хулоса сифатида айтиш мумкинки, Ўзбекистон Республикасида таълим тизимини ривожлантиришнинг концептуал асослари инсон капиталига инвестиция киритиш, таълим сифатини ошириш, инновацион ва рақамли ёндашувларни жорий этиш ҳамда таълим ва тарбия уйғунлигини таъминлашга қаратилган. Президент асарлари ва давлат стратегияларида белгилаб берилган вазифалар таълим соҳасини янги босқичга олиб чиқишга хизмат қилмоқда. Таълимга қаратилган ҳар бир ислоҳот мамлакатнинг барқарор тараққиёти ва келажак авлод фаровонлигини таъминлашга йўналтирилган. Адабиётлар: 1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. https://lex.uz/docs/6445145. 2. Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. https://library.tdau.uz/uz/books/1620. 3. Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги ЎРҚ-637-сон Қонуни. https://lex.uz/en/docs/5013007. Президент Шавкат Мирзиёев раислигида мактабгача ва мактаб таълими соҳасидаги ислоҳотлар ижроси ва келгусидаги устувор вазифалар юзасидан видеоселектор йиғилишда. https://iibb.uz/uz/news/prezident-avkatmirzieev007 95 Президент Шавкат Мирзиёев раислигида мактабгача ва мактаб таълими соҳасидаги ислоҳотлар ижроси ва келгусидаги устувор вазифалар юзасидан видеоселектор йиғилишда. https://iibb.uz/uz/news/prezident-avkatmirzieev007 397 94

4. Президент Шавкат Мирзиёев раислигида мактабгача ва мактаб таълими соҳасидаги ислоҳотлар ижроси ва келгусидаги устувор вазифалар юзасидан видеоселектор йиғилишда. https://iibb.uz/uz/news/prezident-avkat-mirzieev007 MARKAZIY OSIYO XVII-XIX ASRLARDAGI TA’LIM TIZIMI Janaliyeva Shoxnoza, Abbasova Nigora, Umirova Dinora, UMFT Psixologiya yo‘nalishi 3-bosqich talabalari Anotatsiya. Mazkur ishda musulmon davlatlarda ta’lim va tarbiya tizimining shakllanishi, mazmuni hamda zamonaviy rivojlanish yo‘nalishlari yoritilgan. Unda islom ta’limotida ilm olishning ahamiyati, Qur’on va Hadislarda ta’lim-tarbiyaga berilgan e’tibor, shuningdek, tarixiy davrlarda maktab va madrasalarning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, musulmon davlatlarda ta’lim jarayonida shaxsning ma’naviy-axloqiy kamolotini ta’minlash, milliy va diniy qadriyatlarni uyg‘unlashtirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Ishda zamonaviy ta’lim islohotlari, innovatsion texnologiyalarning ta’limtarbiya tizimiga joriy etilishi hamda globallashuv sharoitida ta’lim-tarbiyaning istiqbollari ochib berilgan. Mazkur annotatsiya pedagogika va tarbiya fanlari bo‘yicha tahsil olayotgan talabalar, o‘qituvchilar hamda ushbu mavzuga qiziquvchi tadqiqotchilar uchun foydali hisoblanadi. Annotation. This paper examines the formation, content, and contemporary development trends of the education and upbringing system in Muslim countries. Particular attention is paid to the significance of acquiring knowledge in Islamic teachings, the role of the Qur’an and Hadith in the development of education and moral upbringing, as well as the historical importance of schools and madrasas in societal development. The study analyzes issues of spiritual and moral education, the harmonious integration of national and religious values within the educational process. In addition, modern educational reforms, the implementation of innovative and information technologies, and future prospects for education and upbringing in the context of globalization are highlighted. This work may be useful for students of pedagogy, educators, and researchers interested in the issues of education and upbringing in Muslim Kalit so‘z: Jadid, yangi usul, usuli savtiya, madrasa, musulmon maktablari, darslik, Behbudiy, Marjoniy, domla Fozil G‘ijduvoniy, Mo‘minjon Vobkandiy, Xudoyberdi Boysuniy, ta’lim, dinniy islohotchilik, tarbiya, taraqqiyot. Keywords. Modern, new method, usuli savtiya, madrasa, Muslim schools, textbook, Behbudiy, Marjoniy, domla Fozil G‘ijduvoniy, Mo‘minjon Vobkandiy, Xudoyberdi Boysuniy, education, religious reform, upbringing, progress. Arab xalifaligi davrida masjidlar qoshida maktablar tashkil etilib, Shariat qoidalari asosida ta’lim berildi. Dastlab Qur’on, hadis, fiqh, arab tili va mantiq kabi diniy fanlar o‘qitilgan bo‘lsa, keyinchalik matematika, astronomiya, geografiya va kimyo kabi dunyoviy fanlar ham kiritilgan. Imomlar va mudarrislar yosh avlodga diniy bilim bilan birga axloqiy fazilatlarni ham singdirganlar. Musulmon maktablarida ta’lim-tarbiya masalasi jadid ma’rifatchilari — Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, domla Fozil G‘ijduvoniy, Mo‘minjon Vobkandiy, Xudoyberdi Boysuniy kabi ziyolilar faoliyatida muhim o‘rin egalladi. Ular ta’limni isloh qilish orqali jamiyatni ma’naviy va ijtimoiy taraqqiyot sari yetaklash mumkinligini ta’kidladilar. Jadid maktablarida tarbiya masalasi ham alohida ahamiyat kasb etib, yosh avlodda axloqiy fazilatlar, milliy ong, vatanparvarlik va ma’rifatparvarlik ruhini shakllantirish asosiy maqsad qilib belgilandi. 398

Mazkur maqolada musulmon maktablarida ta’lim-tarbiya jarayonining shakllanishi, jadidchilik harakati doirasida amalga oshirilgan ta’lim islohotlari, yangi usul maktablarining mazmun-mohiyati hamda ularning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni yoritib beriladi. Shuningdek, diniy va dunyoviy ta’lim uyg‘unligi asosida olib borilgan tarbiyaviy ishlarning ahamiyati tahlil qilinadi. 1917-yilgi Oktyabr inqilobi ortidan mintaqada siyosiy tuzum tubdan o‘zgardi. Yangi hukumatning diniy ta’limga nisbatan salbiy munosabati, ayniqsa 1920-yillarga borib, madrasa tizimining inqiroziga olib keldi. IX–XII asrlarda Islom diniga e’tiqod qilinadigan mamlakatlarda, jumladan, Markaziy Osiyoda tarqaldi. Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarida 937-yilgi yong‘inda zarar ko‘rgan Forjak madrasasi Markaziy Osiyodagi dastlabki madrasalardandir. Abbosiylar davrining oxirlarida, saljuqiylar vaziri Niyom al-Mulk tomonidan “Madrasai Nizomiyya” nomi bilan Eron, Mesopotamiya va Xurosonda tarixda birinchi rasmiy madrasalar tarmog‘i qurilgan. U madrasalar keyingi bir necha asrlar davomida musulmon dunyosining katta qismiga aylanib, o‘zining shakllanish davrida madrasa atamasi oliy o‘quv dasturida dastlab faqat “diniy fanlar” kiritilgan bo‘lsa, keyinchalik ko‘plab madrasalarda mantiq, falsafa, matematika kabi diniy va dunyoviy fanlar o‘qitildi. XIX asrga qadar deyarli o‘zgarmay kelgan madrasalardagi ta’lim jarayoni 3 bo‘limdan iborat bo‘lgan. Birinchisi “andi” [past] bo‘lim deyilsa,ikkinchisi “avsat” [o‘rta] bo‘lim nomi bilan yuritilgan. Uchinchisi esa “a’lo” [oliy] bo‘limi nomi atalib ushbu uch bo‘limining har birida kerakli o‘quv darslari soddadan va murakkab sistemasida o‘qitila borilgan. Madrasaning birinchi bo‘limida ya’ni 9–10 davomida fors va arab tillarida qisqacha musulmon qonunlari,arab grammatikasi o‘qitilgan. Madrasalarda o‘rta bo‘lim arabchasiga “avsat” atalib bu bo‘limga 7-8 yil ajratilgan. Bu bo‘limda mantiqqa oid bilimlar o‘rgatilgan. Madrasada ilm olishning past va o‘rta pog‘onalaridan o‘tilgan o‘qitish jarayonlarining oxirgi 4 yili “oliy” bo‘limiga o‘qitilgan. Bu bo‘limda islohiyat bilan Islom huquqshunosligi ya’ni fiqh kabi fanlar o‘zlashtirilgan. Shuningdek madrasalarda dunyoviy ta’lim ham diniy ta’lim ham o‘rgatilgan. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida musulmon jamiyatlarida, xususan, Turkiston hududida ta’lim-tarbiya tizimini yangilash zarurati keskin ravishda kun tartibiga chiqdi. An’anaviy maktab va madrasalarda ta’lim asosan diniy fanlar bilan cheklanib, o‘qitish usullari zamon talablariga to‘liq javob bermay qolgan edi. Shu bois jamiyat taraqqiyoti, xalqning savodxonlik darajasini oshirish va yosh avlodni zamonaviy bilimlar bilan qurollantirish maqsadida ta’lim sohasida islohotlar olib borish ehtiyoji paydo bo‘ldi. XIX asr boshida Abu Nasr Kursaviy boshchiligida ilg‘or ma’qifarparvar mudarrislar Buxorodagi 200 dan ortiq madrasalarni isloh qilish g‘oyasiniko‘tarib chiqdilar. Qadimiylar ularni kofirlar, xudosizlar deb aybladilar. Jadidlarning asosiy maqsadi aholini, qolaversa yos avlodga zamonaviy bilimlar berishlik va zamona ilmlaridan xabarsiz qolmasdan rivojlanishga intilish edi. Ta’limni isloh etishni yangi maktablar ochish bilan boshlagan jadidlar endilikda ushbu “usuli jadid” nom olgan ta’lim maskanlarida darsliklarni ham yarata boshladilar. Shu o‘rinda 399

ta’kidlash joizki birinchi jadid maktabi Ismoil G‘aspirali tomonidan 1884-yilda Qrimdagi Boqchasaroyda ochilgan. Ana shunday tarixiy sharoitda jadidchilik harakati vujudga kelib, u musulmon maktablarida ta’lim-tarbiya jarayonini tubdan yangilashga qaratildi. Jadidlar tomonidan ilgari surilgan “usuli savtiya” (yangi usul) asosida tashkil etilgan maktablarda o‘qitish jarayoni soddalashtirildi, darsliklar yangilandi va ta’lim mazmuniga dunyoviy fanlar kiritildi. Bu maktablarda Qur’on, hadis va fiqh bilan bir qatorda matematika, geografiya, tarix, tabiatshunoslik kabi fanlar ham o‘qitila boshlandi. 1917-yilgacha Samarqandda Ko‘kaldosh, Mirzo Ulug‘bek, Sherdor, Tillakori kabi yirik madrasalar faol edi. Ularda asosan Qur’on, hadis, fiqh, mantiq, arab tili, kabi fanlar o‘qitilar, diniy kadrlar tayyorlanardi. Madrasalar faqat diniy emas balki umumiy savodxonlik markazlari sifatida ham xizmat qilgan. Jadidlar islohoti XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jadidchilik harakati avj oldi. Samarqandda faoliyat ko‘rsatgan jadidlarMahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Hamza Hakimzoda Niyoziymadrasalarda dunyoviy fanlarni joriy qilish,ta’lim metodikasini yangilash tarafdori edilar.Ular tomonidan yangi usulda dars beradigan “usuli jadid” maktablarni tashkil qilindi,bu madrasalar faoliyatiga ham ta’sir ko‘rsatdi.Madrasa arabcha “darasa” [o‘qimoq] so‘zidan olingan bo‘lib, ta’limgoh ma’nolarini anglatadi hamda maktab va madrasa mudarrislari davlat boshqaruvi xodimlari-mufti,qozi, alam kabi ijtimoiy va aniq fanlar mutaxassislarini tayyorlab beruvchi oliy bilimgoh hisoblanadi. Jadidlar ta’lim-tarbiyani faqat maktabda o‘rgatiladigan vosita emas, balki bu o‘quvchida mustaqil fikrlash va ijodkorlik ruhini kashf etish, deb hisoblagan. Ular an’anaviy fanlar bilan bir qatorda amaliy ko‘nikmalarga ham urg‘u beradigan yangi turdagi jadid maktablarini Toshkent, Buxoro, Qo‘qon kabi yirik shaharlarda tashkil etdilar. Jadidchilik harakatining eng yirik namoyandalaridan biri Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zining “Risolayi asbobi savod” va “Kitabul atfol” nomli asarlarida an’anaviy o‘qitish usullarini isloh qilish bilan birgalikda zamonaviy ta’lim tizimini amalda qo‘llash zarurligini ta’kidlagan. U pedagoglarni o‘quvchida mustaqil fikrlash va atrof olamni savolga tuta olish qobilyatini rivojlantirishga chaqirdi. Madrasa va maktablar ta’lim dasturlarini tubdan isloh qilish g‘oyasini Rahimjon Marjoniy o‘zi taqdim etilgan dasturda quyidagi olti talabni kiritgan edi: 1. Qur’ondgi har qanday diniy masala yuzasidan kishilar bilgan holda o‘zlari erkin fikr yuritsinlar; 2. Kishilarni bir-biriga ko‘r-ko‘rona ergashishi ma’n qilinsin; 3. Madrasalarda o‘qitiladigan heshiya va irq kabi foyidasiz darslar olib tashlash. 4. Madrasalarda Qur'oni Karim, Hadisi Sharif, ularning tarjimalari, Islom tarixi kabi darslar o‘tilsin 5. Arifinetika, tarix, jug‘rofiya, tabobat, handasa, mantiq, falsala va boshqa dunyoviy fanlarni o‘qitishga qarshilik ko‘rsatilmasin. 6. Har bir ishda musulmonchilikni Muhammad alayhisalom davridagi qadimiy islom madaniyatiga qaytarish ko‘zda tutilsin. 400

Xulosa: Musulmon davlatlarda ta’lim-tarbiya tizimi tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, diniy, ma’naviy va axloqiy qadriyatlarga asoslangan. Qur’on va Hadis ta’limotida ilm olish va tarbiya berishning o‘rni katta ahamiyatga ega bo‘lib, shaxsning ma’naviy kamoloti va jamiyatning rivojida asosiy omil hisoblanadi. Tarixiy davrlarda maktab va madrasalar jamiyatda bilim tarqatish, axloqiy qadriyatlarni shakllantirish va ijtimoiy uyg‘unlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynagan. Zamonaviy davrda esa musulmon davlatlarida ta’lim islohotlari, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va global jarayonlarga moslashuv orqali ta’lim-tarbiya sifatini oshirishga intilmoqda. Shu bilan birga, milliy va diniy qadriyatlarni saqlash, shaxsning ma’naviy va axloqiy rivojlanishini ta’minlash dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda. Natijada, musulmon davlatlarda ta’lim-tarbiya tizimi nafaqat ilmiy bilim berish, balki shaxsni ma’naviy va axloqiy jihatdan shakllantirishga xizmat qiladigan kompleks jarayon sifatida namoyon bo‘ladi. Foydalanilgan adabyotlar va elektron saytlar: 1. Abdulla Avloniy "Turkiy Guliston yoxud axloq" www.ziyonet.com. 2. Samarqand tarixi – I.M.Muminov, V.A.Abdullayev va boshq., Toshkent: Fan, 197x y. – 484 b Samarqand tarixiga oid fundamental tadqiqot bo‘lib, unda 1917–1921- yillardagi ijtimoiysiyosiy o‘zgarishlar ham yoritilgan. 3. https://slaydchi.uz/product/vii-asrdan-xiv-asrning-birinchi-yarmigacha-orta-osiyodatarbiya-maktab-va-pedagogik-fikrlar/ 4. Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi O‘zbekistonning yangi tarixi Markazi O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix instituti, 1999. 5. https://uz.wikipedia.org/wiki/Yangi_usul_maktablari 6. https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/pedagogik-psixologiya/markaziy-osiyodaislom-ta-limotining-yoyilishi-va-uning-tarbiya-maktab-pedagogik-fikr-taraqqiyotiga-ta-siri TA’LIM MAZMUNI Karimova Iroda, UMFT talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’lim mazmunining mohiyati, tuzilishi va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni keng yoritilgan. Ta’lim mazmunining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar, uning asosiy tarkibiy qismlari hamda zamonaviy ta’lim tizimidagi ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, ta’lim mazmunini takomillashtirish masalalari va uni amaliyotga joriy etishning pedagogik jihatlari ochib berilgan. Kalit so‘zlar: ta’lim mazmuni, bilim, ko‘nikma, malaka, kompetensiya, tarbiya Kirish. Ta’lim jarayoni samaradorligi, avvalo, uning mazmuniga bog‘liqdir. Ta’lim mazmuni o‘quvchilarga beriladigan bilimlar tizimi, shakllantiriladigan ko‘nikma va malakalar hamda rivojlantiriladigan ijtimoiy va shaxsiy sifatlarni o‘z ichiga oladi. Jamiyat taraqqiyoti, fan va texnologiyalarning rivoji ta’lim mazmunining doimiy yangilanib borishini taqozo etadi. Shu sababli ta’lim mazmunini to‘g‘ri belgilash va uni zamon talablariga mos holda tashkil etish pedagogikaning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. 401

Ta’lim mazmuni tushunchasi va mohiyati. Ta’lim mazmuni — bu o‘quvchilarga ta’lim jarayonida beriladigan ilmiy bilimlar, amaliy ko‘nikma va malakalar, shuningdek, shaxsning ma’naviy-axloqiy sifatlarini rivojlantirishga qaratilgan tajribalar majmuidir. Ta’lim mazmunining mohiyati shaxsni har tomonlama rivojlantirishga xizmat qilishida namoyon bo‘ladi. U nafaqat bilim berishga, balki o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, ijodkorligi va ijtimoiy faolligini oshirishga yo‘naltiriladi. Ta’lim mazmunining shakllanishi bir qator omillarga bog‘liq. Avvalo, jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi ta’lim mazmunini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi. Jamiyat ehtiyojlariga mos mutaxassislar tayyorlash zarurati ta’lim mazmunini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, fan-texnika taraqqiyoti, milliy va umuminsoniy qadriyatlar, o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlari ham ta’lim mazmuniga ta’sir ko‘rsatadi. Ta’lim mazmuni bir nechta asosiy tarkibiy qismlardan iborat. Birinchi navbatda, bu ilmiy bilimlar tizimi bo‘lib, u tabiat, jamiyat va tafakkur haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Ikkinchi tarkibiy qism — ko‘nikma va malakalardir. Ular o‘quvchilarning o‘zlashtirgan bilimlarini amaliyotda qo‘llash imkonini beradi. Uchinchi tarkibiy qism — ijodiy faoliyat tajribasi bo‘lib, u muammolarni mustaqil hal qilish va yangilik yaratish qobiliyatini shakllantiradi. To‘rtinchi qism esa axloqiy, estetik va ijtimoiy tajribalarni o‘z ichiga oladi. Bugungi kunda ta’lim mazmuni kompetensiyaviy yondashuv asosida tashkil etilmoqda. Bu yondashuv o‘quvchilarning faqat bilim olishiga emas, balki hayotiy vaziyatlarda ushbu bilimlarni qo‘llay olishiga yo‘naltirilgan. Zamonaviy ta’lim mazmunida axborot texnologiyalaridan foydalanish, tanqidiy fikrlash, muloqot madaniyati va jamoada ishlash kabi ko‘nikmalarni rivojlantirish muhim o‘rin egallaydi. Ta’lim mazmunini takomillashtirish masalalari. Ta’lim mazmunini takomillashtirish jarayoni uzluksiz bo‘lishi lozim. O‘quv dasturlari va darsliklarni yangilash, innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish ushbu jarayonning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Shuningdek, milliy qadriyatlarni ta’lim mazmuniga singdirish va xalqaro tajribalarni hisobga olish ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Xulosa. Ta’lim mazmuni ta’lim jarayonining asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, u shaxsning intellektual, axloqiy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlaydi. To‘g‘ri tashkil etilgan ta’lim mazmuni jamiyatning barqaror rivojlanishi va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi. Shu bois ta’lim mazmunini doimiy ravishda takomillashtirib borish zamonaviy pedagogikaning dolzarb vazifalaridan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 2. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 3. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 4. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 5. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent, 2021. 402

GERMANIYADA BOLALARNING HUQUQIY VAKOLATLARI Kenjayeva Iroda, Musayeva Hulkar, UMFT Pedagogika va psixologiya talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada Germaniya Federativ Respublikasida bolalarning huquqiy vakolatlari, ularning huquqiy himoyasi, davlat va jamiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlanish mexanizmlari hamda xalqaro huquqiy normalar bilan uyg‘unligi tahlil qilinadi. Maqolada Germaniya qonunchiligi misolida bolalar huquqlarining amaliy tatbiqi yoritilgan. Kalit so‘zlar: bola huquqlari, Germaniya, huquqiy vakolat, konstitutsiya, ijtimoiy himoya. Bugungi globallashuv sharoitida bolalar huquqlarini ta’minlash har bir demokratik davlat uchun muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Germaniya Federativ Respublikasi bolalar huquqlarini himoya qilish va ularning huquqiy vakolatlarini kengaytirish borasida ilg‘or tajribaga ega davlatlardan biridir. Mazkur maqolada Germaniyada bolalarning huquqiy maqomi va ularning jamiyatdagi o‘rni ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Germaniyada bolalar huquqlarining huquqiy asoslari: Germaniyada bolalar huquqlari asosiy qonun (Grundgesetz), Fuqarolik kodeksi (BGB), Yoshlar farovonligi to‘g‘risidagi qonun hamda xalqaro hujjatlar asosida tartibga solinadi. Bola shaxs sifatida tan olinadi va uning manfaatlari ustuvor hisoblanadi. 1-jadval Germaniyada bolalarning asosiy huquqiy vakolatlari Huquq turi Mazmuni Huquqiy manba Ta’lim olish huquqi Majburiy va bepul ta’lim olish Asosiy qonun Davlat tomonidan qo‘llab- Yoshlar farovonligi Ijtimoiy himoya quvvatlash qonuni BMT Bola huquqlari Fikr bildirish O‘z fikrini erkin ifoda etish konvensiyasi Bolalar huquqlarining amaliy ta’minlanishi: Amaliyotda Germaniyada bolalar manfaatlarini himoya qiluvchi maxsus ijtimoiy xizmatlar, vasiylik organlari va sud tizimi faoliyat yuritadi. Har bir bola o‘z huquqlari buzilgan taqdirda davlat organlariga murojaat qilish imkoniyatiga ega. Xalqaro huquqiy normalar bilan uyg‘unlik: Germaniya BMTning Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasini ratifikatsiya qilgan va milliy qonunchiligini ushbu hujjat talablariga moslashtirgan. Bu esa bolalar huquqlarini xalqaro darajada himoya qilish imkonini beradi. Xulosa qilib aytganda, Germaniyada bolalarning huquqiy vakolatlari keng qamrovli huquqiy asosga ega bo‘lib, ularning manfaatlari davlat siyosatining muhim yo‘nalishi hisoblanadi. Mazkur tajriba boshqa davlatlar uchun ham o‘rganishga loyiq. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland. (1949). Basic Law for the Federal Republic of Germany. Berlin: Federal Government of Germany. 403