Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. Davlat ta’limni rivojlantirishni ustuvor vazifa sifatida belgilab, doimiy islohotlar olib bormoqda. Xulosa. Malayziya ta’lim tizimi o‘zining puxta tuzilishi, bosqichma-bosqich rivojlanishi va zamonaviy talablar bilan uyg‘unligi bilan ajralib turadi. Ushbu tizim yosh avlodni bilimli, malakali va raqobatbardosh mutaxassislar sifatida tayyorlashga xizmat qiladi. Malayziya tajribasi bugungi kunda boshqa davlatlar ta’lim tizimini rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 2. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 3. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 4. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 5. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent, 2021. 6. Abdullayeva M. Pedagogika nazariyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 7. Hasanboyeva O. Ijtimoiy pedagogika. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 8. To‘xtaxodjayeva M. Didaktika asoslari. – Toshkent: Fan, 2021. 9. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018. ITALIYA TA’LIM TIZIMI Akramova Gulzoda, Adilova Manija, UMFT, pedagogika va psixologiya yo‘nalishi, P-23 guruh talabalari Annotatsiya. Ushbu maqolada Italiya ta’lim tizimi bosqichma-bosqich yoritilgan: maktabgacha ta’lim, boshlang‘ich maktab, o‘rta maktab, oliy ta’lim va tizimdagi zamonaviy muammolar. Maqola Italiya ta’lim tizimining tuzilishi, fanlar, o‘qitish uslublari va rivojlanish istiqbollarini keng tahlil qiladi. Kalit so‘zlar: Italiya ta’lim tizimi, maktabgacha ta’lim, boshlang‘ich maktab, o‘rta maktab, oliy ta’lim, Liceo, Istituto Tecnico, Istituto Professionale, akademik rivojlanish, pedagogika, zamonaviy ta’lim muammolari, raqamli ta’lim. Kirish. Italiya ta’lim tizimi Yevropa Ittifoqi standartlariga mos keladigan, tarixiy an’analarga boy va zamonaviy bilim berish tizimidir. Ta’lim tizimi bolalikdan boshlanib, oliy ta’limgacha bir qator bosqichlardan iborat bo‘lib, o‘quvchilarga nafaqat akademik bilim, balki madaniy va ijtimoiy ko‘nikmalarni ham shakllantirishga qaratilgan. Italiyada ta’lim qonun bilan majburiy hisoblanadi va barcha bolalar uchun teng imkoniyatlarni taqdim etadi. Italiya ta’lim tizimi bir tomondan an’anaviy, madaniy merosga boy, ikkinchi tomondan esa innovatsion va zamonaviy texnologiyalarni o‘z ichiga olgan tizim sifatida e’tirof etiladi. Bu maqola Italiya ta’lim tizimining asosiy bosqichlari, tuzilishi, o‘qitish uslublari va zamonaviy muammolarini keng yoritadi. Bolalik va maktabgacha ta’lim (Scuola dell’Infanzia) Italiyada maktabgacha ta’lim 3–6 yoshdagi bolalar uchun mo‘ljallangan. Bu bosqich bolalarning ijtimoiy, hissiy va kognitiv rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Maktabgacha ta’limda bolalar o‘yinlar, san’at, musiqiy mashg‘ulotlar va kichik ilmiy eksperimentlar orqali bilim olishadi. Bolalik davridagi ta’lim markazlari davlat va xususiy bo‘lishi mumkin. Davlat maktabgacha ta’lim bepul bo‘lsa, xususiy maktablarda xarajatlar ota-onalar tomonidan qoplanadi. Bu 364

bosqichda bolalar asosiy ijtimoiy ko‘nikmalarni, masalan, muloqot qilish, navbat kutish, hamkorlikda ishlashni o‘rganadilar. Boshlang‘ich ta’lim 6 yoshdan 11 yoshgacha davom etadi va majburiy hisoblanadi. Bu bosqichda asosiy fanlar: italyan tili, matematika, tabiatshunoslik, tarix, geografiya, san’at va jismoniy tarbiya o‘qitiladi. O‘qituvchilar individual yondashuvni qo‘llashga harakat qiladilar, shuningdek, bolalarning ijodiy va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga e’tibor beriladi. Boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning bilim darajasi doimiy baholanadi va ota-onalar bilan muntazam muloqot olib boriladi. O‘rta ta’lim (Scuola Secondaria) O‘rta ta’lim ikki darajaga bo‘linadi: Quyi o‘rta maktab (Scuola Secondaria di Primo Grado): 11–14 yoshdagi o‘quvchilar uchun. Bu bosqichda o‘quvchilar umumiy bilimlarni chuqurlashtiradilar va ixtisoslashuv yo‘nalishlarini tanlashga tayyorlanadilar. Yuquori o‘rta maktab (Scuola Secondaria di Secondo Grado): 14–19 yoshdagi o‘quvchilar uchun. Bu bosqichda o‘quvchilar turli yo‘nalishlar bo‘yicha ixtisoslashadilar: akademik (Liceo), texnik (Istituto Tecnico) va kasb-hunar (Istituto Professionale). O‘rta ta’limda o‘quvchilarga nafaqat fanlarni o‘rganish, balki hayotiy ko‘nikmalar, muammoni hal qilish, jamoaviy ishlash va ijodiy fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha treninglar beriladi. Oliy ta’lim (Istruzione Superiore) Italiyada oliy ta’lim universitetlar va kollejlar orqali amalga oshiriladi. Universitetlar turli darajalarni taklif qiladi: bakalavr (Laurea Triennale), magistratura (Laurea Magistrale) va doktorantura (Dottorato di Ricerca). Oliy ta’limda o‘quvchilar nafaqat akademik bilim, balki tadqiqot ko‘nikmalarini ham egallaydilar. Italiya oliy ta’lim tizimi, ayniqsa, san’at, arxitektura va huquq sohalarida dunyoga mashhur. Talabalar amaliyot va stajirovkalar orqali ish tajribasini ham to‘playdilar. Italiya ta’lim tizimi yuqori sifatli bo‘lsa-da, ba’zi muammolarga duch keladi: • Maktablar orasida resurslar va sifat tafovuti. • O‘qituvchilarning ish haqi va motivatsiyasi bilan bog‘liq muammolar. • Innovatsion texnologiyalarni barcha maktablarda teng joriy eta olmaslik. Rivojlanish yo‘nalishlari sifatni oshirish, raqamli ta’lim, ijtimoiy va psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimini kuchaytirishga qaratilgan. Xulosa. Italiya ta’lim tizimi tarixiy an’analarga, madaniy merosga va zamonaviy talablariga moslashgan murakkab tizimdir. Har bir bosqich — maktabgacha ta’limdan oliy ta’limgacha — o‘quvchilarning shaxsiy, akademik va ijtimoiy rivojlanishiga xizmat qiladi. Tizimning asosiy maqsadi nafaqat bilim berish, balki o‘quvchilarning ijtimoiy, madaniy va kasbiy ko‘nikmalarini shakllantirishdir. Foydalanilgan adabiyoitlar: 1. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 2. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 3. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 365

4. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 5. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent, 2021. 6. UNESCO. World Education Report. – Paris, 2020. 7. OECD. Education at a Glance. – Paris, 2021. 8. Eurydice. Education Systems in Europe. – Brussels, 2019. 9. Bray M. Comparative Education. – London, 2018. 10. Ministry of Education UK. Education System in England. TA’LIM JARAYONINI BOSHQARISH USULLARI Alimova Oygul Imomaddin qizi, Zoirova Nargiza Umar qizi, UMFT talabalari Annotatsiya. Mazkur maqolada ta’lim jarayonini boshqarish tushunchasi, uning mohiyati va ta’lim sifatini oshirishdagi ahamiyati keng yoritilgan. Ta’lim jarayonini boshqarishda qo‘llaniladigan asosiy usullar, ularning pedagogik xususiyatlari va samaradorligi tahlil qilingan. Shuningdek, zamonaviy ta’lim sharoitida boshqaruv usullarini takomillashtirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Kalit so‘zlar: ta’lim jarayonini boshqarish, pedagogik boshqaruv, boshqarish usullari, ta’lim sifati, pedagogik jarayon Kirish. Ta’lim jarayoni murakkab va ko‘p qirrali tizim bo‘lib, uni samarali tashkil etish va boshqarish ta’lim sifatini belgilovchi muhim omillardan biridir. Ta’lim jarayonini boshqarish orqali o‘qitish va tarbiyalash faoliyati rejalashtiriladi, muvofiqlashtiriladi va nazorat qilinadi. Zamonaviy ta’lim tizimida ta’lim jarayonini boshqarish faqat ma’muriy faoliyat bilan cheklanmay, balki pedagogik, psixologik va metodik yondashuvlarni ham o‘z ichiga oladi. Shu sababli ta’lim jarayonini boshqarish usullarini chuqur o‘rganish dolzarb masala hisoblanadi. Ta’lim jarayonini boshqarish tushunchasi va mohiyati. Ta’lim jarayonini boshqarish — bu ta’lim maqsadlariga erishish uchun o‘qituvchi va o‘quvchilar faoliyatini rejalashtirish, tashkil etish, muvofiqlashtirish, nazorat qilish va baholash jarayonidir. Ushbu boshqaruv jarayoni ta’limning uzluksizligi va samaradorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Ta’lim jarayonini boshqarishning mohiyati shaxsni har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan pedagogik jarayonni ongli va tizimli ravishda yo‘naltirishdan iborat. Ta’lim jarayonini boshqarishning asosiy maqsadi ta’lim sifatini oshirish va o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma hamda malakalarini samarali shakllantirishdir. Shu bilan birga, boshqaruv jarayoni o‘quvchilarning intellektual va ma’naviy rivojlanishini ta’minlashga qaratiladi. Boshqaruv orqali pedagogik jarayonda tartib, izchillik va muvofiqlik yaratiladi hamda ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilari o‘rtasida samarali hamkorlik ta’minlanadi. Ta’lim jarayonini boshqarish usullarining umumiy tasnifi. Ta’lim jarayonini boshqarish usullari mazmuni va qo‘llanilishiga ko‘ra bir necha guruhlarga bo‘linadi. Ushbu usullar pedagogik jarayonni samarali tashkil etishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Boshqarish usullari o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatini yo‘naltirish, rag‘batlantirish va nazorat qilish orqali ta’lim jarayonining yuqori natijadorligini ta’minlaydi. 366

Ma’muriy-boshqaruv usullari ta’lim jarayonini tashkil etishda buyruq, ko‘rsatma, nizom va rejalarga asoslanadi. Ushbu usullar orqali ta’lim muassasasining ichki tartibi, o‘quv jarayonining rejasi va qoidalari belgilanadi. Ma’muriy usullar ta’lim jarayonida intizom va mas’uliyatni ta’minlashga xizmat qiladi. Biroq, bu usullarni haddan tashqari qat’iy qo‘llash o‘quvchilarning mustaqilligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Pedagogik-uslubiy boshqaruv usullari. Pedagogik-uslubiy usullar ta’lim jarayonini ilmiy asosda tashkil etishga qaratilgan. Ushbu usullar dars metodlarini tanlash, ta’lim texnologiyalarini qo‘llash va o‘quvchilarning bilim darajasini tahlil qilish orqali amalga oshiriladi. Pedagogik-uslubiy boshqaruv usullari o‘quvchilarning faolligini oshirish, ularning mustaqil fikrlashini rivojlantirish va ta’lim jarayonini samarali tashkil etishda muhim ahamiyatga ega Psixologikpedagogik usullar o‘quvchilarning yosh va individual xususiyatlarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini boshqarishni nazarda tutadi. Ushbu usullar orqali o‘quvchilarning motivatsiyasi, qiziqishi va ehtiyojlari inobatga olinadi. Rag‘batlantirish, qo‘llab-quvvatlash va ijobiy munosabatni shakllantirish psixologik boshqaruvning asosiy jihatlaridan hisoblanadi. Nazorat va baholash usullari Nazorat va baholash usullari ta’lim jarayonining natijadorligini aniqlashga xizmat qiladi. Ushbu usullar orqali o‘quvchilarning bilim darajasi, ko‘nikma va malakalari baholanadi. Nazoratning muntazam va adolatli olib borilishi o‘quvchilarning o‘z ustida ishlashiga va bilimlarini mustahkamlashiga yordam beradi. Zamonaviy ta’lim jarayonida boshqarish usullarini takomillashtirish Zamonaviy ta’lim jarayonida axborot texnologiyalaridan foydalanish boshqaruv usullarini yanada samarali qiladi. Elektron jurnal, masofaviy ta’lim platformalari va raqamli monitoring tizimlari boshqaruv jarayonini soddalashtiradi. Innovatsion yondashuvlar ta’lim jarayonini boshqarishda shaffoflik va samaradorlikni oshiradi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, ta’lim jarayonini boshqarish usullari ta’lim sifatini ta’minlash va pedagogik jarayonni samarali tashkil etishda muhim ahamiyatga ega. Ma’muriy, pedagogik-uslubiy, psixologik va nazorat usullarining uyg‘un holda qo‘llanilishi ta’lim jarayonining muvaffaqiyatini belgilaydi. Ta’lim jarayonini boshqarish usullarini doimiy ravishda takomillashtirib borish zamonaviy ta’lim tizimining muhim vazifalaridan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T., 2023. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – T., 2020 3. Jo‘rayev R. Yaxlit pedagogik jarayon. – T.: O‘qituvchi, 2019. 4. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – T., 2018. 5. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – T.: Fan, 2020. 6. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – T., 2020. 7. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – T., 2018. 8. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – T., 2017. 9. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – T., 2022. 10. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – T., 2021. 367

IJTIMOIY PEDAGOGIKANING MAKTAB YOSHIDAGI BOLALAR BILAN ISH YURITISHI Anorov Odiljon Abduxalil o‘g‘li, Abdiyeva Xusnora Shokir qizi, UMFT, Psixologiya yo‘nalishi talabalari Annotatsiya. Ushbu maqola ijtimoiy pedagogikaning maktab yoshidagi bolalar bilan ishlash jarayonini chuqur tahlil qiladi. Unda ijtimoiy pedagogikaning asosiy vazifalari, maktab yoshidagi bolalarning psixologik va ijtimoiy rivojlanish xususiyatlari, bolalar muammolarini aniqlash va yechish usullari, shuningdek, zamonaviy pedagogik metodlar yoritilgan. Maqola shuningdek, maktabda bolalar bilan ish jarayonida samarali pedagogik yondashuvlarni va amaliy tajribalarni taqdim etadi. Kalit so‘zlar: ijtimoiy pedagogika, maktab yoshi, bolalar, pedagogik ish, ijtimoiy rivojlanish, psixologik yordam Kirish. Ijtimoiy pedagogika – bu bolalarning ijtimoiy va psixologik rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan ilmiy va amaliy soha bo‘lib, maktab yoshidagi bolalar bilan ishlashda muhim rol o‘ynaydi. Hozirgi zamonda maktab yoshidagi bolalar turli ijtimoiy va psixologik muammolarga duch kelmoqda. Masalan, oilaviy nizolar, ota-onalarning ish bilan bandligi, maktabdagi stress, do‘stlar bilan kelishmovchiliklar, internet va axborot texnologiyalarining salbiy ta’siri kabi omillar bolalarning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois, ijtimoiy pedagogning vazifasi nafaqat bolalarga bilim berish, balki ularni ijtimoiy muhitga moslashuvini qo‘llab-quvvatlash, xulq-atvorini shakllantirish, hissiy va psixologik salomatligini nazorat qilishdir. Maktab yoshidagi bolalar – bu rivojlanish jarayonida bo‘lgan shaxslar. Ular yangi bilimlarni qabul qilish, do‘stlar bilan muloqot qilish, guruh ichida o‘zini tutish qoidalarini o‘rganish bilan shug‘ullanadi. Shu nuqtai nazardan, ijtimoiy pedagogning ishi bolalarning nafaqat akademik rivojlanishini, balki ularning ijtimoiy va emotsional rivojlanishini ham qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Ijtimoiy pedagogikaning asosiy vazifalari. Ijtimoiy pedagogikaning asosiy vazifalari maktab yoshidagi bolalar bilan ishlash jarayonida bir nechta asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Bolalarni ijtimoiy rivojlanishi bilan qo‘llab-quvvatlash Maktab yoshidagi bolalar doimiy ravishda yangi bilim va ko‘nikmalarni o‘rganadi. Shu jarayonda ular ijtimoiy qoidalar, me’yorlar va jamiyatda to‘g‘ri muomala qilishni o‘rganadi. Ijtimoiy pedagoglar bolaning ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirishga, masalan, do‘stlik munosabatlarini rivojlantirish, guruh ishlarida faol bo‘lish va konfliktlarni hal qilishni o‘rgatadi. Bu vazifa bolaning jamiyatdagi moslashuvini ta’minlashda muhim hisoblanadi. Psixologik va hissiy holatni tahlil qilish Bolalar turli vaziyatlarda stress va hissiy zo‘riqishlarga duch keladi. Ijtimoiy pedagoglar bolalarning hissiy holatini kuzatadi, ularni qo‘llab-quvvatlaydi va kerak bo‘lganda psixologik yordam ko‘rsatadi. Masalan, agar bola o‘quv jarayonida qiynalayotgan bo‘lsa yoki oilaviy muammolar sababli ruhiy tushkunlikka tushsa, 368

pedagog shaxsiy suhbatlar, psixologik treninglar yoki guruh mashg‘ulotlari orqali yordam beradi. Oilaviy va maktab muhiti bilan hamkorlik qilish Ijtimoiy pedagoglar oilalar bilan yaqindan ishlaydi, ota-onalarni bolaning rivojlanishi va muammolari haqida xabardor qiladi. Shu bilan birga, maktab bilan hamkorlik bolalarning ta’lim jarayonidagi muammolarni erta aniqlash va ularni bartaraf etish imkonini beradi. Bu vazifa bolaning ijtimoiy muhitini yaxshilashga va ularni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Ijtimoiy muammolarni oldini olish va ularni yechish Bolalarning ijtimoiy muammolari: do‘stlar bilan kelishmovchilik, zo‘ravonlik, internetdagi zararli kontentlar, yolg‘izlik va boshqa ijtimoiy tahdidlar bo‘lishi mumkin. Ijtimoiy pedagoglar ushbu muammolarni aniqlash, oldini olish va bartaraf etish bo‘yicha faol ish olib boradi. Bu jarayonda pedagoglar maslahat berish, guruh mashg‘ulotlari tashkil etish, bolalarni ijtimoiy loyihalarda ishtirok etishga jalb qilish kabi usullardan foydalanadi. Maktab yoshidagi bolalarning psixologik va ijtimoiy rivojlanishi Maktab yoshidagi bolalar 6–15 yosh oralig‘ida bo‘ladi va ularning rivojlanishida bir nechta xususiyatlar ajralib turadi. Kognitiv rivojlanish Bolalar mantiqiy fikrlash, tahlil qilish, sabab-oqibat aloqalarini tushunish va yangi bilimlarni qabul qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Shu davrda pedagoglar bolalarga faqat fan bilimlarini berish bilan cheklanmay, ularning muloqot va ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirishga ham e’tibor qaratadi. Ijtimoiy ko‘nikmalar Bolalar do‘stlar bilan munosabatlarni o‘rganadi, guruh ichida o‘zini tutish qoidalarini o‘zlashtiradi. Bu bosqichda ijtimoiy pedagoglar bolalarga to‘g‘ri muloqot qilish, hamkorlik qilish, kelishmovchiliklarni hal qilish va guruh ishlarida faol bo‘lish ko‘nikmalarini o‘rgatadi. Emotsional rivojlanish Bolalar his-tuyg‘ularini boshqarish, o‘zini ifoda etish va stress bilan kurashishni o‘rganadi. Ijtimoiy pedagoglar psixologik treninglar, o‘yin mashg‘ulotlari, guruh mashg‘ulotlari va individual suhbatlar orqali bolalarning hissiy barqarorligini oshirishga yordam beradi. Bu esa ularning maktab va jamiyatga moslashuvini kuchaytiradi. Ijtimoiy pedagogik ishning metod va usullari Ijtimoiy pedagogik ish samarali bo‘lishi uchun bir nechta metod va usullardan foydalanadi. Individual ish Pedagog bolani individual tarzda o‘rganadi, uning psixologik holatini aniqlaydi, qobiliyatlari va muammolarini o‘rganadi. Shu asosda shaxsiy rivojlanish rejalari tuziladi, zarurat bo‘lganda individual maslahat va psixologik yordam ko‘rsatiladi. Guruh bilan ishlash Guruh mashg‘ulotlari bolalarda hamkorlik, ijtimoiy muloqot va jamiyatga moslashish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Ijtimoiy pedagoglar bolalarni o‘yinlar, 369

treninglar, guruh loyihalari va muammolarni birgalikda hal qilish mashg‘ulotlariga jalb qiladi. Bu jarayon bolalarning ijtimoiy ko‘nikmalarini mustahkamlashga yordam beradi. Oilaviy ish Ijtimoiy pedagoglar ota-onalar bilan muntazam muloqot qiladi, oilaviy muammolarni aniqlaydi va ularni hal etishga yordam beradi. Maslahatlar, treninglar va maslahat uchrashuvlari orqali oilaning tarbiyaviy muhitini yaxshilashga qaratilgan ishlar olib boriladi. Maktab bilan integratsiya Ijtimoiy pedagog maktab o‘qituvchilari va ma’muriyati bilan yaqindan ishlaydi. Bu bolalarning o‘quv jarayonidagi muammolarini erta aniqlash va ularni bartaraf etishga yordam beradi. Shu bilan birga, pedagoglar maktabda ijtimoiy loyihalar va tadbirlar tashkil etib, bolalarning jamiyatga moslashuvini kuchaytiradi. Xulosa. Ijtimoiy pedagogika maktab yoshidagi bolalar bilan ishlashda juda muhim ahamiyatga ega. Bu soha bolalarning psixologik va ijtimoiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, ularni ijtimoiy muhitga moslashtirish va turli muammolardan himoya qilishga qaratilgan. Ijtimoiy pedagogik ish individual, guruh va oilaviy metodlarni o‘z ichiga oladi, shuningdek, maktab bilan yaqindan hamkorlikni talab qiladi. Samarali pedagogik yondashuv bolalarning kelajakdagi muvaffaqiyatli va barkamol shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 2. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 3. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 4. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 5. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent. O‘QITISH JARAYONI YAXLIT TIZIM SIFATIDA Ashuboboyeva Zulfizar Shuxrat qizi, Abdumajidova Feruza Erkin qizi, UMFT, Psixologiya yo‘nalishi, 3-kurs talabalari Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘qitish jarayonining mohiyati, mazmuni va uning yaxlit pedagogik tizim sifatidagi xususiyatlari keng yoritilgan. O‘qitish jarayonining tarkibiy qismlari, subyektlari, maqsadi, vazifalari hamda ularning o‘zaro uzviy bog‘liqligi tahlil qilingan. Shuningdek, o‘qitish jarayonining samaradorligini ta’minlashda yaxlit yondashuvning ahamiyati ochib berilgan. Maqola pedagogik jarayonni to‘g‘ri tashkil etishda o‘qitish jarayonini yagona tizim sifatida tushunish muhimligini asoslab beradi. Kalit so‘zlar: o‘qitish jarayoni, yaxlit tizim, pedagogik jarayon, ta’lim mazmuni, o‘qituvchi, o‘quvchi, ta’lim samaradorligi Kirish. Ta’lim tizimida o‘qitish jarayoni markaziy o‘rin egallaydi. Aynan o‘qitish jarayoni orqali bilimlar beriladi, ko‘nikma va malakalar shakllantiriladi hamda shaxsning intellektual va ma’naviy rivoji ta’minlanadi. Zamonaviy pedagogikada o‘qitish jarayoniga alohida-alohida faoliyatlar yig‘indisi sifatida emas, balki yaxlit va uzviy tizim sifatida qaraladi 370

O‘qitish jarayonini yaxlit tizim sifatida tashkil etish ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarning bilimlarni ongli va mustahkam o‘zlashtirishini ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu yondashuvda ta’limning maqsadi, mazmuni, metodlari, shakllari va natijalari o‘zaro bog‘liq holda amalga oshiriladi. Mazkur maqolada o‘qitish jarayonining yaxlit tizim sifatidagi mohiyati va uning asosiy jihatlari keng tahlil qilinadi. O‘qitish jarayoni tushunchasi va mohiyati. O‘qitish jarayoni — bu o‘qituvchi va o‘quvchining maqsadga yo‘naltirilgan, rejalashtirilgan hamkorlikdagi faoliyati bo‘lib, unda bilimlar beriladi, o‘zlashtiriladi va amaliyotda qo‘llashga o‘rgatiladi. Ushbu jarayon ta’lim, tarbiya va rivojlanish vazifalarini bir vaqtning o‘zida amalga oshiradi. O‘qitish jarayonining mohiyati shundaki, u faqat axborot uzatish bilan cheklanmaydi. Unda o‘quvchilarning fikrlash qobiliyati, mustaqil qaror qabul qilish, ijodiy yondashuv va ijtimoiy faollik kabi sifatlar rivojlanadi. Shu sababli o‘qitish jarayoni murakkab va ko‘p qirrali pedagogik hodisa hisoblanadi. O‘qitish jarayoni yaxlit tizim sifatida bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan tarkibiy qismlardan tashkil topadi. Ushbu tizimning har bir elementi o‘z vazifasiga ega bo‘lib, ularning uyg‘unligi ta’lim samaradorligini belgilaydi. Yaxlitlik o‘qitish jarayonida maqsad, mazmun, metod, vosita, shakl va natijaning bir-biriga mosligi orqali namoyon bo‘ladi. Agar ushbu tarkibiy qismlardan biri e’tibordan chetda qolsa, ta’lim jarayonining sifati pasayadi. O‘qitish jarayonining tizimliligi shundan iboratki, u uzluksiz va izchil ravishda rivojlanadi. Har bir bosqich keyingi bosqich uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘qitish jarayonining asosiy tarkibiy qismlari. O‘qitish jarayonining asosiy tarkibiy qismlariga maqsad, mazmun, o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyati, metodlar, vositalar va natijalar kiradi. O‘qitishning maqsadi jamiyat ehtiyojlari va davlat ta’lim standartlariga asoslanib belgilanadi. U shaxsni har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan bo‘ladi. Ta’lim mazmuni o‘quvchilarga beriladigan bilim, ko‘nikma va malakalar majmuasini ifodalaydi. Mazmunning to‘g‘ri tanlanishi o‘qitish jarayonining muvaffaqiyatini belgilaydi. O‘qituvchi va o‘quvchi faoliyati o‘qitish jarayonining markaziy bo‘g‘ini hisoblanadi. O‘qituvchi bilim beruvchi, yo‘naltiruvchi va tashkilotchi bo‘lsa, o‘quvchi faol ishtirokchi va bilimlarni o‘zlashtiruvchi subyektdir. Metod va vositalar o‘qitish jarayonini samarali tashkil etishga xizmat qiladi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar o‘quvchilarning faolligini oshirishga yordam beradi. O‘qitish jarayonining yaxlitligi o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi samarali hamkorlik orqali ta’minlanadi. O‘qituvchi o‘quv jarayonini boshqaradi, lekin o‘quvchining mustaqil faoliyatiga ham katta e’tibor beradi. Hamkorlikka asoslangan o‘qitish jarayonida o‘quvchi passiv tinglovchi emas, balki faol ishtirokchi sifatida namoyon bo‘ladi. Bu esa bilimlarning chuqur va mustahkam o‘zlashtirilishiga olib keladi. O‘qitish jarayonining samaradorligi uning yaxlit holda tashkil etilishiga bog‘liq. Maqsadning aniqligi, mazmunning dolzarbligi, metodlarning to‘g‘ri tanlanishi va natijalarni tahlil qilish ta’lim sifatini oshiradi. Shuningdek, o‘qitish jarayonida individual yondashuv, o‘quvchilarning qobiliyat va ehtiyojlarini 371

hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Bu jarayonda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ta’lim samaradorligini yanada oshiradi. Xulosa. O‘qitish jarayoni yaxlit tizim sifatida qaralganda, u ta’lim, tarbiya va rivojlanishning uzviy birligini ta’minlaydi. Ushbu jarayonda barcha tarkibiy qismlarning o‘zaro uyg‘unligi ta’lim sifatining asosiy omili hisoblanadi. O‘qitish jarayonini tizimli va yaxlit tashkil etish orqali o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, ijodkorlik va hayotiy kompetensiyalar shakllanadi. Shunday ekan, pedagoglar o‘qitish jarayoniga yagona tizim sifatida yondashib, uni doimiy ravishda takomillashtirib borishlari zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. 2. Karimova S. O‘qitish metodlari va shakllari. – Toshkent, 2021. 3. Mavlonova R. Ijtimoiy pedagogika va ijtimoiy ish. – Toshkent, 2020. 4. Umarov B. Shaxs ijtimoiylashuvi nazariyasi. – Toshkent, 2018. 5. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 6. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 7. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent, 2021. SHAXSNING RIVOJLANISHI, TARBIYASI VA IJTIMOIYLASHUVI. SHAXS SHAKLLANISHIDA JAMOANING O‘RNI Axrorova Nodira Muxiddinovna qizi, Aripjonova Zaxro Abdubositovna, UMFT, Psixologiya yo‘nalishi, 23/3 – guruh talabalari Annotatsiya. Ushbu maqola shaxsning rivojlanishi, tarbiyasi va ijtimoiylashuvi jarayonlarini chuqur tahlil qiladi hamda jamoaning shaxs shakllanishidagi rolini yoritadi. Maqolada shaxsning psixologik, ijtimoiy va axloqiy rivojlanishi, tarbiyaviy jarayonlar, jamiyat va guruhlarning ta’siri, shuningdek, ijtimoiylashuvning mexanizmlari va usullari batafsil bayon etilgan. Shuningdek, maqolada zamonaviy pedagogik yondashuvlar va shaxsni rivojlantirishdagi jamoaning ahamiyati misollar bilan ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: shaxs, rivojlanish, tarbiya, ijtimoiylashuv, jamoa, shaxs shakllanishi, guruh, jamiyat Kirish. Shaxs – bu ijtimoiy, psixologik va ma’naviy jihatdan rivojlangan, o‘z qobiliyatlarini amalga oshira oladigan individualdir. Har bir insonning shaxs sifatlari uning hayotiy tajribasi, tarbiya jarayoni, ijtimoiy muhit va jamiyat bilan o‘zaro aloqalari natijasida shakllanadi. Shu nuqtai nazardan, shaxsning rivojlanishi murakkab va uzluksiz jarayon bo‘lib, u bolalikdan boshlab butun umr davomida davom etadi. Shaxs rivojlanishining asosiy tarkibiy qismlari – bu psixologik rivojlanish, tarbiya va ijtimoiylashuvdir. Shu bilan birga, shaxs shakllanishida jamoaning roli juda katta. Jamoa shaxsga ijtimoiy normalar, axloqiy qadriyatlar va muloqot ko‘nikmalarini shakllantirishda yordam beradi, shaxsga o‘z o‘rnini topish, guruh ichida faoliyat yuritish va jamiyatga moslashish imkonini beradi. Maqolaning maqsadi shaxs rivojlanishining individual va ijtimoiy jihatlarini, tarbiya va ijtimoiylashuv jarayonlarini tahlil qilish va jamoaning shaxs shakllanishidagi rolini kengroq ochib berishdir. 372

Shaxsning rivojlanishi. Shaxsning rivojlanishi murakkab va ko‘p qirrali jarayondir. U bir nechta asosiy komponentlarni o‘z ichiga oladi, ular bir-biriga chambarchas bog‘liqdir. Psixologik rivojlanish shaxsning fikrlash, xotira, e’tibor, qaror qabul qilish qobiliyatlari va hissiy holatini shakllantirishni o‘z ichiga oladi. Bolalik davrida shaxsning ichki dunyosi va individual xususiyatlari aniqlanadi. Shu bosqichda bolaning xulq-atvori, his-tuyg‘ulari va qaror qabul qilish qobiliyati o‘sadi. Masalan, bola maktabga kirishi bilan yangi bilimlarni o‘rganadi, do‘stlar bilan muloqot qiladi va muammolarni hal qilishni o‘rganadi. Bu jarayonda pedagoglar va ota-onalar bolaning psixologik rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashlari muhimdir. Shaxs jamiyat bilan o‘zaro aloqada bo‘lganda ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Bu jarayon shaxsga jamiyat qoidalarini, me’yor va axloqiy normalarni o‘zlashtirish imkonini beradi. Masalan, bola guruh ichida o‘ynash, muloqot qilish va hamkorlik qilish orqali jamiyat bilan uyg‘unlashadi. Shu bilan birga, ijtimoiy rivojlanish shaxsni boshqalar bilan muvofiqlikda ishlashga, liderlik va qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantirishga tayyorlaydi. Axloqiy va ma’naviy rivojlanish. Shaxsning axloqiy va ma’naviy rivojlanishi uning ichki nazorati, odob-axloqi, qadriyatlari va hissiyotlarini shakllantirishni o‘z ichiga oladi. Tarbiyaviy jarayonlarda shaxs o‘z harakatlarining natijalarini tushunadi, ijtimoiy va axloqiy qarorlar qabul qilishni o‘rganadi. Masalan, do‘stlar bilan muammoli vaziyatda to‘g‘ri xulq-atvorni tanlash, guruh ichidagi me’yorlarni hurmat qilish shaxsning axloqiy rivojlanishiga xizmat qiladi. Shaxs rivojlanishi shaxsiy va ijtimoiy omillar ta’sirida yuz beradi. Bu jarayon faqat bilim berish bilan cheklanmaydi, balki emotsional qo‘llabquvvatlash, tarbiyaviy ta’sir va jamoaviy tajribalarni ham o‘z ichiga oladi. Shaxs tarbiyasi – bu shaxsning axloqiy, estetik, madaniy va ijtimoiy qadriyatlarini shakllantirish orqali uning shaxsiy sifatlarini rivojlantirish jarayonidir. Bola tarbiyasining dastlabki va eng muhim bosqichi oilada boshlanadi. Ota-onalar bolaga axloqiy qadriyatlarni o‘rgatadi, uni mehr-shafqat, hurmat va mas’uliyat tuyg‘ulari bilan tarbiyalaydi. Masalan, ota-ona bola bilan suhbat orqali unga to‘g‘ri va noto‘g‘ri xulq-atvorni tushuntiradi, hayotiy vaziyatlarda qaror qabul qilishni o‘rgatadi. Oilaviy tarbiya shaxs sifatlarini shakllantirishning mustahkam poydevorini yaratadi. Maktab shaxsni ilmiy bilim bilan birga, ijtimoiy va axloqiy ko‘nikmalar bilan boyitadi. Pedagoglar bolaga guruh ishlarida faol bo‘lishni, muloqot qobiliyatini rivojlantirishni va jamiyatga moslashishni o‘rgatadi. Maktab tarbiyasi shaxsni jamiyatga tayyorlaydi, uni mas’uliyatli va ijtimoiy faol shaxs sifatida shakllantiradi. Jamoa – shaxs tarbiyasida eng muhim ijtimoiy muhit hisoblanadi. Jamoa shaxsga o‘zining rolini tushunish, me’yor va qoidalarni hurmat qilish, hamkorlik qilish va qarorlar qabul qilishni o‘rgatadi. Masalan, sport jamoasi yoki maktabdagi klub shaxsga guruh ichida faoliyat yuritishni, boshqalar bilan muloqot qilishni va qarorlar qabul qilishni o‘rgatadi. Jamoa shaxsni ijtimoiy tajribalar orqali rivojlantiradi va uning axloqiy hamda psixologik barqarorligini mustahkamlaydi. 373

Ijtimoiylashuv – bu shaxsning jamiyat qoidalari, me’yorlari va ijtimoiy rollarni o‘zlashtirish jarayonidir. Bu jarayon shaxsni jamiyatga tayyorlaydi va uning ijtimoiy faoliyatini samarali qiladi. Ijtimoiylashuvning bosqichlari 1. Bola yoshida: Do‘stlar bilan o‘yinlar va maktabdagi mashg‘ulotlar orqali shaxs ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rganadi. 2. O‘smirlikda: Shaxs guruh ichida o‘zini sinab ko‘radi, liderlik va hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi, ijtimoiy muammolarni hal qilishni o‘rganadi. 3. Voyaga yetganda: Shaxs ijtimoiy rollarni aniq bajaradi, jamiyatga faol hissa qo‘shadi va mustaqil qarorlar qabul qiladi. Jamoa shaxsni ijtimoiylashuv jarayonida qo‘llab-quvvatlaydi va shakllantiradi. U quyidagi jihatlarda muhim rol o‘ynaydi: Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish: hamkorlik, muloqot, qaror qabul qilish. Axloqiy qadriyatlarni shakllantirish: me’yorlarni hurmat qilish, jamiyatga mas’uliyat hissi. Emotsional qo‘llab-quvvatlash: jamoa shaxsga motivatsiya beradi, stress va muammolarni yengishda yordam beradi. Jamoaning shaxs shakllanishidagi roli ayniqsa o‘smirlik davrida muhim bo‘ladi. Shu davrda shaxs guruh ichida o‘z o‘rnini topadi, ijtimoiy tajribalarni oladi va kelajakdagi faoliyatga tayyorlanadi. Xulosa. Shaxsning rivojlanishi, tarbiyasi va ijtimoiylashuvi murakkab va uzluksiz jarayon bo‘lib, bunda individual va ijtimoiy omillar birgalikda ishlaydi. Shaxs tarbiyasi oilada, maktabda va jamoada amalga oshiriladi. Jamoaning shaxs shakllanishidagi roli katta, chunki u shaxsga ijtimoiy ko‘nikmalar, axloqiy qadriyatlar va hissiy qo‘llab-quvvatlashni beradi. Shu bilan birga, jamoa shaxsni jamiyatga moslashishga, mustaqil va mas’uliyatli qarorlar qabul qilishga tayyorlaydi. Shaxsning muvaffaqiyatli rivojlanishi va jamiyatdagi o‘rnini aniqlash jamoaning faol ishtiroki bilan chambarchas bog‘liq. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xudoyberdiyev E. Bolalar tarbiyasida ijtimoiy muhit. – Toshkent, 2017. 2. Yo‘ldoshev J. Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 3. Norboyeva D. Tarbiya jarayonida axborot texnologiyalari. – Toshkent, 2021. 4. Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2018. 5. Xoliqov A. Ta’lim menejmenti asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 6. Ergashev I. Ta’lim jarayonini boshqarish. – Toshkent, 2019. MDH DAVLATLARINING TA'LIM TIZIMI VA O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Berdiyva Anora, Narzieva Farangiz, Mamatraximova Oygul, UMFT, pedagogika yo‘nalishi 3-kurs talabalari Annotatsiya. Ushbu maqolada Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH) davlatlarining ta’lim tizimi, uning tarkibiy qismi va o‘ziga xos xususiyatlari batafsil tahlil qilinadi. Har bir mamlakatning boshlang‘ich, o‘rta va oliy ta’lim tizimi, ta’lim sifatini oshirish strategiyalari, shuningdek, zamonaviy global talablar bilan integratsiyalashuvi o‘rganiladi. Maqolada ilmiy tadqiqotlar, xalqaro reytinglar va statistik ma’lumotlarga tayanilgan. 374

Kalit so‘zlar: MDH davlatlari, ta’lim tizimi, maktab ta’limi, oliy ta’lim, ta’lim sifati, ta’lim strategiyalari, integratsiya, zamonaviy ta’lim. Kirish. MDH davlatlari Sovet Ittifoqi parchalanishidan keyin mustaqil davlatlar sifatida tashkil topdi. Bu mamlakatlar o‘tmishdagi umumiy ta’lim tizimining merosini saqlab qolgan bo‘lsa-da, o‘zining milliy, madaniy va siyosiy sharoitlariga mos ravishda uni rivojlantirishga harakat qilmoqda. Ta’lim tizimi mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, yosh avlodning kasbiy va ilmiy salohiyatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. MDH davlatlari uchun ta’lim tizimi nafaqat bilim berish vositasi, balki milliy madaniyat va tarixiy merosni saqlash, yoshlarni jamiyatga tayyorlash, shuningdek, global raqobatga tayyorlash mexanizmi sifatida ham ahamiyatga ega. Shu bois, ushbu maqolada MDH davlatlaridagi ta’lim tizimi va uning o‘ziga xos jihatlari keng tahlil qilinadi. MDH davlatlarining umumiy ta’lim tizimi. MDH davlatlarida ta’lim tizimi asosan uch bosqichdan iborat: boshlang‘ich, o‘rta va oliy ta’lim. Boshlang‘ich ta’lim (1–4 yoki 1–5-sinf): Bu bosqichda o‘quvchilarga asosiy bilimlar va hayotiy ko‘nikmalar beriladi. Asosiy fanlar sifatida matematika, ona tili, tabiatshunoslik va ijtimoiy fanlar o‘rgatiladi. Boshlang‘ich ta’limning asosiy vazifasi – o‘quvchilarda o‘rganish qobiliyatini rivojlantirish va mustahkam ilmiy poydevor yaratish. O‘rta ta’lim (5–11/12-sinf): Bu bosqichda o‘quvchilar fanlar bo‘yicha chuqur bilim olishadi. Ko‘plab MDH davlatlarida o‘rta ta’lim ikki qismga bo‘linadi: umumiy o‘rta ta’lim va ixtisoslashgan (profilya) ta’lim. Misol uchun, matematika-fizika yo‘nalishi, kimyo-biologiya yo‘nalishi yoki sotsiologiyaiqtisodiyot yo‘nalishi mavjud bo‘lishi mumkin. Bu bosqichda talabalar sinovlar orqali bilimlarini baholaydilar va oliy ta’limga kirishga tayyorlanadilar. Oliy va kasbiy ta’lim: Universitetlar, institutlar va kollejlar orqali amalga oshiriladi. Oliy ta’lim tizimi bakalavr, magistratura va doktorantura darajalarini o‘z ichiga oladi. Ko‘plab MDH davlatlarida oliy ta’lim tizimi ilmiy tadqiqotlar bilan bog‘liq va davlat yoki xususiy grantlar orqali qo‘llab-quvvatlanadi. O‘ziga xos jihatlar: • Rus tili ko‘plab MDH davlatlarida ta’limning asosiy vositasi bo‘lib qolgan; • Sovet davridan qolgan qat’iy va tizimli o‘quv dasturlari; • Davlat tomonidan belgilangan standartlar va sinov tizimi; • Oliy ta’limda ilmiy izlanish va laboratoriya ishlari kuchli rivojlangan. Har bir MDH davlatining ta’lim tizimidagi o‘ziga xos jihatlar. Rossiya Rossiya ta’lim tizimi MDH davlatlarida eng rivojlangan va ilmiy salohiyat jihatidan yetakchi hisoblanadi. 11 yillik majburiy maktab ta’limi mavjud bo‘lib, maktablar matematika, fizika, informatika va chet tillariga katta e’tibor beradi. Oliy ta’limda dunyo reytingidagi universitetlar mavjud bo‘lib, ilmiy tadqiqotlar va magistratura dasturlari rivojlangan. Davlat grantlari orqali talabalarni qo‘llabquvvatlash tizimi mavjud bo‘lib, ilmiy loyihalar va innovatsion dasturlarni moliyalashtirish keng qamrovli. 375

Ukraina - Ukrainada umumiy o‘rta ta’lim 12 yillik bo‘lib, Yevropa ta’lim tizimiga moslashuvi kuchaymoqda. Oliy ta’lim Bologna jarayoni orqali integratsiyalashgan, bu esa xorijiy talabalar uchun qulay shart-sharoit yaratadi. Ta’limda zamonaviy fan va texnologiyalarga urg‘u beriladi, shuningdek, milliy til va madaniyat sohalarini rivojlantirishga katta e’tibor qaratiladi. Qozog‘iston - Qozog‘istonda boshlang‘ich va o‘rta ta’lim 11 yillik bo‘lib, ko‘p tilli ta’lim dasturlari joriy etilgan. Oliy ta’limda universitetlar xalqaro akkreditatsiyadan o‘tmoqda va STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) yo‘nalishlari rivojlangan. Ta’lim tizimi milliy va xorijiy talabalarni jalb qilish, IT va innovatsion texnologiyalarni o‘rgatishga qaratilgan. O‘zbekiston - O‘zbekistonda 12 yillik majburiy maktab ta’limi mavjud bo‘lib, so‘nggi yillarda raqamli maktab loyihalari va yangi ta’lim dasturlari joriy etildi. Oliy ta’limda davlat va xususiy universitetlar mavjud bo‘lib, ilmiy izlanishlarni qo‘llab-quvvatlash tizimi faol ishlaydi. O‘zbekiston ta’lim tizimi raqamli transformatsiya, xalqaro hamkorlik va yoshlarni innovatsion loyihalarga jalb qilishni asosiy yo‘nalish sifatida belgilagan. (Shuningdek, Belarus, Qirg‘iziston, Armaniston, Ozarbayjon va Moldaviya kabi MDH davlatlarining ta’lim tizimi ham o‘xshash tarzda tahlil qilinadi, ularning har birida milliy va tarixiy xususiyatlar aks etgan.) MDH davlatlari ta’lim tizimining o‘ziga xos xususiyatlari. Tarixiy meros: MDH davlatlarida Sovet davridan qolgan ta’lim tizimi saqlangan bo‘lib, bu tizim o‘quv dasturlari va baholash standartlariga ta’sir qiladi. Rus tilining markaziyligi: Ko‘plab davlatlarda ta’limning asosiy vositasi sifatida rus tili ishlatiladi, bu esa davlatlar o‘rtasida bilim almashuvni osonlashtiradi. Bologna jarayoniga moslashuv: Oliy ta’limda Yevropa ta’lim tizimi bilan integratsiyalashuv amalga oshirilmoqda, bu esa talabalar va ilmiy xodimlar uchun xalqaro tan olinish imkonini beradi. Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish: Raqamli ta’lim platformalari va innovatsion texnologiyalar maktab va universitetlarda keng qo‘llanilmoqda. Davlat va xalqaro grantlar: Talabalarni qo‘llab-quvvatlash va ilmiy loyihalarni rivojlantirishga katta e’tibor qaratilgan. Xulosa MDH davlatlarining ta’lim tizimi umumiy tarixiy ildizlarga ega bo‘lishiga qaramay, har bir mamlakat o‘zining milliy va madaniy sharoitlariga moslashtirilgan. Zamonaviy ta’lim talablari, raqamli texnologiyalar, xalqaro integratsiyalashuv va innovatsion yo‘nalishlar MDH davlatlarida ta’lim sifatini oshirishning asosiy strategiyalari hisoblanadi. Ushbu jarayon yosh avlodni global raqobatga tayyorlash va mamlakatlarning ilmiy va iqtisodiy rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Naqshband B. Naqshbandiya ta’limoti. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018. 2. Abdullayeva M., Jo‘rayev R. Pedagogika nazariyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 3. Hasanboyeva O. Ijtimoiy pedagogika. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 376

4. To‘xtaxodjayeva M. Didaktika asoslari. – Toshkent: Fan, 2021. 5. Qodirov A. Tarbiya nazariyasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018. 6. UNESCO. Education Systems of the World. – Paris, 2020. 7. OECD. Education at a Glance. – Paris, 2021. KOMPARATIVISTIK PEDAGOGIKA FANINING TADQIQOT METODLARI Beshimova Oʻgʻiloy, Najmiddinova Shoira, UMFT Annotatsiya. Ushbu maqolada Shvetsiyada umumta’lim tizimining o‘ziga xos xususiyatlari, uning tuzilishi va faoliyat yuritish tamoyillari yoritilgan. Tadqiqotda Shvetsiya ta’lim tizimining demokratik, inklyuziv va o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilgan jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, ta’limning bepul tashkil etilishi, baholash tizimining bosqichma-bosqich joriy etilishi, inklyuziv ta’lim, raqamli texnologiyalardan foydalanish hamda xalqaro ta’lim standartlariga moslashuv masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Maqolada Shvetsiya ta’lim tajribasining komparativistik pedagogika nuqtayi nazaridan ilmiy-amaliy ahamiyati va uni O‘zbekiston ta’lim tizimini takomillashtirishda qo‘llash imkoniyatlari asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: Shvetsiya ta’lim tizimi, umumta’lim, komparativistik pedagogika, inklyuziv ta’lim, baholash tizimi, o‘quvchi markazli ta’lim, xalqaro tajriba. Abstract: This article explores the key features of the general education system in Sweden, emphasizing its student-centered, inclusive, and democratic principles. The study outlines the structure of compulsory education, assessment practices, and the use of digital technologies. It also discusses the importance of Sweden’s educational experience within the framework of comparative pedagogy and its relevance to the improvement of the education system of Uzbekistan. Keywords: comparative pedagogy, Swedish education system, general education, inclusive education, student-centered learning, assessment system, international experience. Kirish. Shvetsiyada umumta’lim tizimi dunyodagi eng rivojlangan va samarali tizimlardan biri hisoblanadi. Bu mamlakatda ta’lim davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, har bir bolaning sifatli va teng ta’lim olish huquqi kafolatlangan. Shvetsiya ta’lim tizimi o‘quvchi shaxsini rivojlantirishga, uning mustaqil fikrlashi va ijtimoiy faolligini oshirishga yo‘naltirilganligi bilan ajralib turadi. Ta’lim jarayonida majburiylikdan ko‘ra, o‘quvchining qiziqishi va ehtiyojlariga ko‘proq e’tibor beriladi. Shvetsiyada umumta’lim tizimi maktabgacha tayyorlov bosqichidan boshlanib, majburiy umumta’lim va undan keyingi yuqori sinflarni o‘z ichiga oladi. Majburiy ta’lim asosan 6–16 yoshdagi bolalarni qamrab oladi va to‘qqiz yil davom etadi. Ushbu davrda barcha o‘quvchilar uchun ta’lim bepul hisoblanadi. Davlat tomonidan darsliklar, o‘quv qurollari, maktab ovqati hamda ayrim hollarda transport xarajatlari ham qoplanadi. Bu esa ijtimoiy tenglikni ta’minlash va barcha bolalar uchun bir xil imkoniyat yaratishga xizmat qiladi. Shvetsiya maktablarida baholash tizimi ham o‘ziga xos bo‘lib, kichik sinflarda an’anaviy baholardan foydalanilmaydi. Dastlabki yillarda o‘quvchilarga baho qo‘yishdan ko‘ra, ularning bilim darajasi va rivojlanishi haqida tavsiyalar berish, fikr-mulohaza bildirish muhim hisoblanadi. Bu yondashuv bolalarda qo‘rquv va bosimni kamaytirib, o‘qishga bo‘lgan qiziqishni oshiradi. Keyingi 377

sinflarda baholash bosqichma-bosqich joriy etilib, o‘quvchining bilim va ko‘nikmalari adolatli baholanadi. Ta’lim jarayonida o‘qituvchi asosiy bilim beruvchi emas, balki o‘quvchini yo‘naltiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi shaxs sifatida faoliyat yuritadi. O‘quvchilar dars jarayonida mustaqil ishlashga, fikr bildirishga, jamoada ishlashga va muammolarni hal qilishga o‘rgatiladi. Shvetsiya maktablarida uy vazifalari ham ko‘p berilmaydi, chunki bolalarning bo‘sh vaqtini dam olish, sport va ijodiy faoliyat bilan o‘tkazishi muhim deb hisoblanadi. Shvetsiyada inklyuziv ta’lim tizimi keng rivojlangan. Maxsus ehtiyojga ega bo‘lgan bolalar alohida maktablarda emas, balki oddiy maktablarda ta’lim oladi. Ular uchun individual ta’lim rejalari ishlab chiqiladi va zarur hollarda maxsus pedagoglar, psixologlar yordam ko‘rsatadi. Bu esa bolalarning jamiyatga moslashuvi va teng huquqli shaxs sifatida shakllanishiga yordam beradi. Shuningdek, Shvetsiya ta’lim tizimida demokratiya, inson huquqlari va tenglik masalalariga katta e’tibor qaratiladi. O‘quvchilarga o‘z fikrini erkin bildirish, qarorlar qabul qilish jarayonida ishtirok etish imkoniyati beriladi. Maktablarda o‘quvchilar kengashi faoliyat yuritib, ular maktab hayotiga doir masalalarda o‘z takliflarini bildirishlari mumkin. Raqamli texnologiyalar ham Shvetsiya ta’lim tizimining muhim qismi hisoblanadi. Ko‘pgina maktablarda dars jarayonida kompyuter, planshet va boshqa raqamli vositalardan keng foydalaniladi. Bu esa o‘quvchilarning axborot bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga va zamonaviy ta’lim muhitini yaratishga xizmat qiladi. Umuman olganda, Shvetsiyada umumta’lim tizimi o‘quvchining shaxsiy rivoji, ijtimoiy tenglik va ta’lim sifati tamoyillariga asoslanadi. Ushbu tizimning tajribasi komparativistik pedagogika nuqtayi nazaridan katta ahamiyatga ega bo‘lib, uni o‘rganish va tahlil qilish O‘zbekiston ta’lim tizimini takomillashtirishda foydali bo‘lishi mumkin. Shvetsiyada umumta’lim tizimida o‘qituvchilarning mavqei va kasbiy tayyorgarligiga ham alohida e’tibor qaratiladi. O‘qituvchi bo‘lish uchun oliy ta’lim muassasalarida puxta pedagogik va psixologik tayyorgarlikdan o‘tish talab etiladi. O‘qituvchilar doimiy ravishda malaka oshirish kurslarida qatnashib, yangi pedagogik yondashuvlar va metodlar bilan tanishib boradilar. Bu holat ta’lim sifatining barqaror bo‘lishiga va o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shvetsiyada o‘qituvchi jamiyatda hurmatga sazovor kasblardan biri hisoblanadi. Shuningdek, ta’lim jarayonida o‘quvchilarning ruhiy holati va farovonligi muhim o‘rin tutadi. Maktablarda o‘quvchilar bilan ishlovchi psixologlar va ijtimoiy pedagoglar faoliyat yuritadi. Ular o‘quvchilarning muammolarini aniqlash, stress holatlarini kamaytirish va sog‘lom muhitni shakllantirishga yordam beradi. Bu yondashuv o‘quvchilarning maktabga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi va ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi. Shvetsiya ta’lim tizimida ota-onalar bilan hamkorlikka ham katta ahamiyat beriladi. Ota-onalar maktab hayotida faol ishtirok etib, o‘qituvchilar bilan muntazam muloqotda bo‘lib turadilar. Bu hamkorlik o‘quvchilarning rivojlanishini 378

kuzatish va ularning muammolarini o‘z vaqtida hal etishga yordam beradi. Maktab va oila o‘rtasidagi uzviy aloqalar ta’lim jarayonining muhim qismi hisoblanadi. Ta’lim mazmuni ham doimiy ravishda yangilanib boradi. O‘quv dasturlari zamonaviy jamiyat talablari, mehnat bozori ehtiyojlari va texnologik rivojlanish bilan uyg‘un holda ishlab chiqiladi. O‘quvchilarda tanqidiy fikrlash, muammolarni tahlil qilish va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirishga alohida e’tibor beriladi. Bu esa ularni kelajak hayotga tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shvetsiyada umumta’lim tizimi faqat bilim berish bilan cheklanib qolmay, balki o‘quvchilarni jamiyatning faol a’zosi sifatida tarbiyalashga qaratilgan. Maktablarda ekologik tarbiya, sog‘lom turmush tarzi, jamiyat oldidagi mas’uliyat va fuqarolik madaniyatiga oid masalalar keng yoritiladi. O‘quvchilar kichik yoshdan boshlab tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish, atrof-muhitni asrash va jamiyat hayotida faol ishtirok etishga o‘rgatiladi. Shu jihatlari bilan Shvetsiya umumta’lim tizimi komparativistik pedagogika doirasida o‘rganishga arzigulik tajribaga ega. Ushbu tizimning ijobiy tomonlarini tahlil qilish va ularni milliy ta’lim tizimiga moslashtirish orqali ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarni har tomonlama rivojlantirish va zamonaviy jamiyat talablariga mos kadrlar tayyorlash mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Andersson B. (2023). General education system in Sweden and its development trends. Nordic Education Review. 12(3). 45–49. 2. Johansson L. (2022). Student-centered learning in Swedish schools. European Journal of Education Studies. 9(2). 101–105. 3. Nilsson K. (2024). Inclusive education practices in Sweden. Modern Education and Development. 4(15). 67–71. 4. Larsson P. (2023). Assessment system and learning outcomes in Swedish compulsory schools. International Journal of Pedagogy. 6(4). 88–92. 5. Skolverket. (2024). The Swedish education system: structure and principles. Stockholm. 23–30. 6. OECD. (2023). Education at a glance: Sweden. OECD Publishing. 112–118. 7. UNESCO. (2022). Inclusive and equitable education in Nordic countries. Paris. 56– 61. 8. Bergström A. (2024). Digital technologies in Swedish general education. Journal of Educational Innovation. 5(1). 34–38. JAHON MAMLAKATLARI TALIM TIZIMINING INTEGRATSIYALASHUVI Irgasheva Ra’no, Djumatova Ozoda, UMFT talabalari Annotatsiya. Mazkur maqolada jahon mamlakatlari ta’lim tizimlarining integratsiyalashuvi jarayoni, uning mohiyati va dolzarbligi keng yoritilgan. Ta’lim sohasidagi integratsiyaning asosiy yo‘nalishlari, shakllari va ta’lim sifatini oshirishdagi ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, globallashuv sharoitida xalqaro ta’lim hamkorligi va ta’lim tizimlarining uyg‘unlashuvi masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Kalit so‘zlar: ta’lim tizimi, integratsiya, globallashuv, xalqaro ta’lim, ta’lim sifati, akademik hamkorlik 379

Kirish. Bugungi kunda globallashuv jarayoni barcha sohalar qatori ta’lim tizimiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Jahon mamlakatlari o‘rtasidagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalarning rivojlanishi ta’lim sohasida ham hamkorlik va integratsiyani taqozo etmoqda. Ta’lim tizimlarining integratsiyalashuvi mamlakatlar o‘rtasida tajriba almashish, ta’lim sifatini oshirish va raqobatbardosh mutaxassislar tayyorlash imkonini yaratadi. Shu bois ushbu jarayon zamonaviy ta’lim taraqqiyotining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ta’lim tizimining integratsiyalashuvi tushunchasi Ta’lim tizimining integratsiyalashuvi — bu turli mamlakatlar ta’lim tizimlarining o‘zaro yaqinlashuvi, hamkorligi va uyg‘unlashuvi jarayonidir. Ushbu jarayon ta’lim standartlari, o‘quv dasturlari, diplom va malakalarni tan olish, akademik mobillik kabi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Integratsiya ta’lim sohasida yagona yondashuvlarni shakllantirish va ta’lim jarayonini xalqaro talablarga moslashtirishga xizmat qiladi. Ta’lim tizimlarining integratsiyalashuviga bir qator omillar sabab bo‘lmoqda. Avvalo, globallashuv va ilm-fan taraqqiyoti mamlakatlar o‘rtasida bilim va texnologiyalar almashinuvini tezlashtirdi. Shuningdek, mehnat bozorining xalqaro tus olishi ta’lim tizimlaridan moslashuvchanlik va raqobatbardoshlikni talab etmoqda. Shu sababli davlatlar o‘z ta’lim tizimlarini xalqaro mezonlarga moslashtirishga intilmoqda. Jahon ta’lim tizimlarida integratsiya bir necha asosiy yo‘nalishlarda amalga oshirilmoqda. Ulardan biri — ta’lim standartlarini uyg‘unlashtirishdir. Bu orqali turli mamlakatlarda olingan ta’lim natijalari o‘zaro tan olinadi. Yana bir muhim yo‘nalish — akademik mobillikdir. Talabalar va o‘qituvchilarning xalqaro almashinuvi bilim va tajriba oshishiga xizmat qiladi. Shuningdek, qo‘shma ta’lim dasturlari va ikki diplomli ta’lim integratsiyaning muhim ko‘rinishidir. Xalqaro ta’lim tashkilotlarining roli. Jahon miqyosida ta’lim integratsiyasini rivojlantirishda xalqaro tashkilotlar muhim rol o‘ynaydi. Ular ta’lim sohasida umumiy tavsiyalar ishlab chiqadi va hamkorlikni mustahkamlaydi. Xalqaro tashkilotlar ta’lim sifatini oshirish, ta’lim tizimlarini modernizatsiya qilish va teng imkoniyatlarni ta’minlashga xizmat qiluvchi dasturlarni amalga oshiradi. Ta’lim tizimlarining integratsiyalashuvi bir qator ijobiy natijalarga olib keladi. Eng avvalo, ta’lim sifati oshadi va zamonaviy bilimlar keng tarqaladi. Bundan tashqari, integratsiya yoshlarning dunyoqarashini kengaytiradi, madaniyatlararo muloqotni rivojlantiradi va xalqaro mehnat bozorida raqobatbardosh mutaxassislar tayyorlash imkonini beradi Shu bilan birga, ta’lim tizimlari integratsiyasida ayrim muammolar ham mavjud. Milliy ta’lim an’analari va madaniy xususiyatlarning yo‘qolish xavfi shular jumlasidandir Shuningdek, ta’lim tizimlaridagi farqlar, moddiy-texnik baza va kadrlar salohiyatidagi tafovutlar integratsiya jarayonini murakkablashtirishi mumkin. Zamonaviy sharoitda ta’lim tizimlari integratsiyasining istiqbollari. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar ta’lim integratsiyasini yangi bosqichga olib 380

chiqmoqda. Masofaviy ta’lim, onlayn kurslar va xalqaro ta’lim platformalari jahon ta’lim makonini yanada yaqinlashtirmoqda Kelajakda ta’lim tizimlarining integratsiyasi yanada kuchayib, global ta’lim makonining shakllanishiga zamin yaratishi kutilmoqda. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, jahon mamlakatlari ta’lim tizimining integratsiyalashuvi zamonaviy ta’lim taraqqiyotining muhim yo‘nalishidir. Ushbu jarayon ta’lim sifatini oshirish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi. Ta’lim integratsiyasini milliy manfaatlarni hisobga olgan holda amalga oshirish barqaror va samarali ta’lim tizimini shakllantirishning muhim sharti hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. UNESCO. World Education Report. – Paris, 2020. 2. OECD. Education at a Glance. – Paris, 2021. 3. Eurydice. Education Systems in Europe. – Brussels, 2019. 4. Bray M. Comparative Education. – London, 2018. 5. Ministry of Education UK. Education System in England. 6. Ministry of Education France. Dual Education System. SA’DIY SHEROZIYNING “GULISTON” ASARIDA TA’LIM-TARBIYA MASALALARI Ergasheva Zilola Raximovna, Kudratova Shaxlo Baxtiyorjon qizi, UMFT talabalari Annotatsiya. Mazkur maqolada mashhur Sharq mutafakkiri va adibi Sa’diy Sheroziyning “Guliston” asarida ilgari surilgan ta’lim-tarbiya g‘oyalari keng tahlil qilingan. Asarda aks etgan axloqiy, ma’rifiy va ijtimoiy-pedagogik qarashlar yoritilib, ularning shaxs kamolotidagi o‘rni ochib berilgan. Shuningdek, “Guliston” asarining bugungi zamonaviy ta’lim jarayonidagi ahamiyati ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: Sa’diy Sheroziy, Guliston, ta’lim-tarbiya, axloq, ma’naviyat, pand-nasihat Kirish. Sharq adabiyoti va pedagogik tafakkuri tarixida Sa’diy Sheroziy alohida o‘rin tutadi. Uning “Guliston” asari nafaqat adabiy-badiiy, balki ta’limtarbiya nuqtayi nazaridan ham beqiyos ahamiyatga ega. Asar pand-nasihat, hikmat va ibratli voqealar orqali insonni axloqiy jihatdan tarbiyalashga qaratilgan. “Guliston” asarida ta’lim va tarbiya masalalari hayotiy misollar asosida yoritilib, shaxsni komillikka yetaklash g‘oyasi ustuvor hisoblanadi. Sa’diy Sheroziyning hayoti va ilmiy-ma’rifiy faoliyati. Sa’diy Sheroziy XIII asrda yashab ijod qilgan buyuk mutafakkir va shoir hisoblanadi. U uzoq yillar ilm izlab safarlarda bo‘lgan va turli xalqlar hayoti bilan yaqindan tanishgan. Sa’diy o‘z asarlarida insoniy fazilatlar, axloq va ma’rifat masalalariga katta e’tibor qaratgan. Uning asarlari Sharq mamlakatlarida asrlar davomida tarbiya qo‘llanmasi sifatida foydalanilgan. “Guliston” asari nasriy va she’riy shaklda yozilgan bo‘lib, unda hayotiy voqealar, hikoyatlar va pand-nasihatlar mujassam. Asar boblardan iborat bo‘lib, har bir bob muayyan axloqiy mavzuga bag‘ishlangan. Asarda adolat, kamtarlik, 381

sabr, ilm va tarbiya masalalari markaziy o‘rin egallaydi. Ushbu jihatlar “Guliston”ni pedagogik ahamiyatga ega asarga aylantiradi. Sa’diy ta’limni inson kamolotining asosiy omili sifatida ko‘rsatadi. Asarda ilm olish, bilimga intilish va ustozga hurmat masalalari keng yoritilgan. Sa’diy ilmni nafaqat bilim manbai, balki axloqiy tarbiya vositasi sifatida talqin qiladi. Uning fikricha, ilm odob va tarbiya bilan uyg‘un bo‘lsagina haqiqiy qiymatga ega bo‘ladi. Asarda tarbiya va axloq masalalari. “Guliston” asarida tarbiya masalalari yetakchi o‘rin tutadi. Sa’diy insonni halollik, kamtarlik, sabr-toqat va insonparvarlik ruhida tarbiyalash zarurligini ta’kidlaydi. Asardagi hikoyatlar orqali yomon xulqlarning oqibatlari va yaxshi fazilatlarning ijtimoiy ahamiyati ochib beriladi. Bu esa tarbiyaviy ta’sirni yanada kuchaytiradi. Sa’diy “Guliston”da oila va jamiyatning tarbiyadagi roliga alohida e’tibor qaratadi. Ota-ona mas’uliyati, ustozning o‘rni va jamiyat ta’siri asarda muhim mavzular sifatida ko‘rsatilgan. Inson tarbiyasi faqat shaxsiy masala emas, balki jamiyatning umumiy vazifasi ekanligi asar orqali yaqqol ifodalanadi. Bugungi kunda “Guliston” asari ta’lim-tarbiya jarayonida muhim manba bo‘lib qolmoqda. Undagi g‘oyalar yosh avlodni ma’naviy yetuk, axloqiy barkamol shaxs sifatida tarbiyalashda qo‘llanilishi mumkin. Asardagi pand-nasihatlar zamonaviy jamiyatdagi axloqiy muammolarni bartaraf etishda ham dolzarb ahamiyatga ega. Xulosa. Sa’diy Sheroziyning “Guliston” asari ta’lim-tarbiya masalalariga bag‘ishlangan bebaho ma’naviy meros hisoblanadi. Asarda ilgari surilgan g‘oyalar insonni komillikka yetaklashga qaratilgan. Bugungi kunda ham ushbu asardan samarali foydalanish ta’lim va tarbiya sifatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Sa’diy Sheroziy. Guliston. – Toshkent, 2014. 2. Jomiy A. Tanlangan asarlar. – Toshkent, 2013. 3. Ahmad Yassaviy. Hikmatlar. – Toshkent: Movarounnahr, 2016. 4. Umar Xayyom. Ruboiylar va falsafiy qarashlar. – Toshkent, 2012. 5. Bahouddin Naqshband. Naqshbandiya ta’limoti. – Toshkent, 2018. 6. Al-Termiziy. Hadislar to‘plami. – Toshkent, 2017. 7. Imom Ismoil al-Buxoriy. Al-adab al-mufrad. – Toshkent, 2017. 8. Imom Ismoil al-Buxoriy. As-sahih. – Toshkent, 2016. AL-XORAZMIYNING ILMIY MEROSI VA UNING AHAMIYATI G‘aniyeva Iltifot Adilovna, Azizova Mamura Anvarovna, UMFT, Psixologiya yo‘nalishi, 23-2 guruh, 3-kurs talabalari Annotatsiya. Ushbu maqolada buyuk sharq mutafakkiri Muhammad ibn Muso alXorazmiyning hayoti, ilmiy faoliyati va jahon ilm-fani taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi keng yoritilgan. Unda olimning matematika, algebra, algoritmlar nazariyasi, astronomiya va geografiya sohalaridagi asarlari tahlil qilinadi hamda ularning bugungi zamonaviy fan va texnologiyalar rivojidagi ahamiyati ochib beriladi. Maqola Al-Xorazmiyning ilmiy merosi yosh avlodni ilm-fanga qiziqtirishda muhim manba bo‘lishini asoslab beradi. 382

Kalit so‘zlar: Al-Xorazmiy, algebra, algoritm, matematika, astronomiya, geografiya, Bayt ul-hikma, ilmiy meros, Sharq allomalari, jahon sivilizatsiyasi. Kirish. O‘rta asrlar Sharq ilm-fani taraqqiyotida buyuk allomalarning o‘rni beqiyosdir. Ana shunday ulug‘ mutafakkirlardan biri Muhammad ibn Muso alXorazmiy bo‘lib, u nafaqat o‘z davrining yetuk olimi, balki butun jahon ilm-fani rivojiga ulkan ta’sir ko‘rsatgan shaxs hisoblanadi. Al-Xorazmiy matematika, astronomiya, geografiya va boshqa fanlar sohasida yaratgan asarlari bilan ilm tarixida o‘chmas iz qoldirgan. Ushbu maqolada Al-Xorazmiyning hayoti, ilmiy merosi hamda uning bugungi zamon ilm-fanidagi ahamiyati keng yoritiladi. Al-Xorazmiyning hayoti va ilmiy muhit. Muhammad ibn Muso alXorazmiy taxminan 783-yilda Xorazm diyorida tug‘ilgan. U yashagan davr Abbosiylar xalifaligi hukmronligi davriga to‘g‘ri kelib, ilm-fan va madaniyat yuksak darajada rivojlangan edi. Ayniqsa, Bag‘dod shahridagi "Bayt ul-hikma" (Donishmandlar uyi) ilmiy markazi Sharq va G‘arb olimlarini birlashtirgan muhim maskan bo‘lgan. Al-Xorazmiy aynan shu ilmiy muhitda faoliyat yuritib, qadimgi yunon, hind va fors olimlarining asarlarini o‘rganish va rivojlantirish imkoniga ega bo‘lgan. Uning ilmiy shakllanishida mantiqiy tafakkur, tajriba va aniq hisob-kitobga asoslangan yondashuv muhim rol o‘ynagan. Al-Xorazmiy ilmni faqat nazariy emas, balki amaliy jihatdan ham foydali bo‘lishi kerak deb hisoblagan. Al-Xorazmiyning eng mashhur va muhim hissasi matematika faniga to‘g‘ri keladi. Uning "Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr va al-muqobala" asari algebra fanining mustaqil fan sifatida shakllanishiga asos bo‘lgan. Aynan shu asar orqali "algebra" atamasi ilmiy muomalaga kirgan. Mazkur asarda Al-Xorazmiy chiziqli va kvadrat tenglamalarni yechish usullarini batafsil tushuntirib bergan. U masalalarni kundalik hayot bilan bog‘lab, meros taqsimoti, savdo-sotiq va yer o‘lchash kabi amaliy misollar orqali izohlagan. Bu esa algebra fanining faqat nazariy emas, balki amaliy ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, Al-Xorazmiy hind raqamlariga asoslangan o‘nlik sanoq tizimini Yaqin Sharq va keyinchalik Yevropaga tanitgan. Bugungi kunda butun dunyoda qo‘llanilayotgan 0 dan 9 gacha bo‘lgan raqamlar aynan uning asarlari orqali keng tarqalgan. Algoritm tushunchasi va Al-Xorazmiy. Zamonaviy informatika fanida muhim o‘rin tutuvchi "algoritm" tushunchasi bevosita Al-Xorazmiy nomi bilan bog‘liq. Uning nomi lotin tiliga "Algorithmi" shaklida tarjima qilingan va vaqt o‘tishi bilan bu atama hisoblash qoidalari ma’nosida ishlatila boshlangan. Al-Xorazmiy aniq va ketma-ket bajariladigan qoidalar asosida masalalarni yechish usullarini ishlab chiqqan. Bu yondashuv bugungi kunda kompyuter dasturlari, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar asosini tashkil etadi. Shu sababli Al-Xorazmiy algoritmik tafakkurning asoschisi sifatida e’tirof etiladi. Al-Xorazmiy astronomiya fanida ham salmoqli ishlar qilgan. Uning "Zij asSindhind" nomli astronomik jadvali osmon jismlarining harakati, Quyosh va Oy tutilishlari, yulduzlarning joylashuvi haqida aniq ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan. 383