Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

разделённые на контрольную и экспериментальную группы. Результаты показали, что интеграция искусственного интеллекта в учебный процесс способствует более глубокому пониманию дисфемизмов в контексте, развитию навыков выбора социально уместных языковых средств и повышению коммуникативной чувствительности. Полученные данные подтверждают значимость прагматического подхода в обучении и подчёркивают необходимость методически обоснованного и этически корректного использования AI-технологий в языковом образовании. Ключевые слова. Искусственный интеллект, дисфемизм, прагматический подход, прагматическая компетенция, методика преподавания языка, контекстуальное обучение, коммуникативная компетенция, речевая чувствительность, интерактивное обучение, интеграция ИИ. Abstract. This article examines the effectiveness of a pragmatic approach to teaching dysphemism through artificial intelligence–based instructional tools. The study explores how AIassisted activities, including context-based dialogue generation, role-play simulations, and discourse analysis tasks, contribute to the development of students’ pragmatic competence. The research was conducted with undergraduate students divided into control and experimental groups. Findings indicate that AI-supported pragmatic instruction significantly improves learners’ ability to interpret dysphemism in context, distinguish between socially appropriate and inappropriate expressions, and demonstrate greater communicative sensitivity. The results suggest that integrating artificial intelligence into language instruction enhances contextual awareness, critical thinking, and pragmatic decision-making skills. The study emphasizes the importance of teacher guidance to ensure ethical and pedagogically sound implementation of AI tools in language education. Keywords. Artificial intelligence, dysphemism, pragmatic approach, pragmatic competence, language teaching methodology, contextual instruction, communicative competence, discourse awareness, interactive learning, AI integration. Kirish. Zamonaviy tilshunoslikda disfemizm til birliklarining salbiy, qo‘pol yoki keskin ma’no ifodalovchi shakllari sifatida talqin qilinadi. Ular kommunikativ vaziyat, ijtimoiy munosabat va nutqiy maqsadga bog‘liq holda qo‘llanadi. Disfemizmlarni o‘qitish jarayonida faqat leksik ma’noni emas, balki pragmatik kontekstni ham tushuntirish zarur. So‘nggi yillarda sun’iy intellekt vositalari til o‘qitishda keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, kontekstual dialog yaratish, nutqiy vaziyat modellashtirish imkoniyati disfemizmlarni o‘rganishda samarali platforma yaratadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi — sun’iy intellekt asosida disfemizmlarni o‘qitishda pragmatik yondashuvning samaradorligini aniqlashdir. Asosiy qism. Tadqiqot oliy ta’lim muassasasining 2-bosqich talabalarida olib borildi. 40 nafar talaba ikki guruhga ajratildi: a. Nazorat guruhi — an’anaviy metod asosida o‘qitildi b. Tajriba guruhi — SI vositalari asosida pragmatik yondashuv bilan o‘qitildi Tajriba guruhida quyidagi metodlar qo‘llanildi: 1. SI yordamida kontekstli dialog yaratish 2. Disfemizmlarning ijtimoiy vaziyatga mosligini tahlil qilish 3. Rol o‘ynash (role-play) mashg‘ulotlari 4. SI orqali alternativ ifodalarni taklif qilish 599

5. Nutqiy vaziyatni baholash va muhokama qilish Baholash mezonlari: - Kontekstni anglash darajasi - Disfemizmni to‘g‘ri identifikatsiya qilish - Pragmatik moslikni aniqlash - Nutqiy etikani saqlash Tajriba natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi: • Tajriba guruhida disfemizmlarni kontekst asosida anglash darajasi 32% ga oshdi. • Talabalar salbiy ifodalarni ijtimoiy maqbul alternativalar bilan almashtirish ko‘nikmasini rivojlantirdi. • Pragmatik sezgirlik sezilarli darajada oshdi. • Talabalar real kommunikativ vaziyatlarda nutqiy xatolarga kamroq yo‘l qo‘ydi. Nazorat guruhida esa disfemizmlarni faqat lug‘aviy ma’noda tushunish ustunlik qildi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, disfemizmlarni o‘qitishda pragmatik yondashuv muhim ahamiyatga ega. Sun’iy intellekt vositalari kontekst yaratish va nutqiy vaziyatni modellashtirish orqali talabaga real kommunikativ muhitni taqdim etadi. SI orqali talabalar: - Nutqning ijtimoiy ta’sirini tushunadi; - Kontekstga mos ifodani tanlashni o‘rganadi; - Disfemizm va evfemizm o‘rtasidagi farqni anglaydi; - Tanqidiy fikrlash ko‘nikmasini rivojlantiradi. Biroq, SI vositalarini nazoratsiz qo‘llash noto‘g‘ri yoki ortiqcha qo‘pollikni legitimlashtirishi mumkin. Shu sababli o‘qituvchining metodik rahbarligi zarur. Sun’iy intellekt asosida pragmatik yondashuv bilan tashkil etilgan darslar disfemizmlarni o‘qitishda samarali metod sifatida namoyon bo‘ladi. SI vositalari talabalarning kontekstual fikrlash, nutqiy sezgirlik va kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati: 1. Йўлдошев, Б. (2018). Прагматик компетенцияни шакллантиришнинг замонавий ёндашувлари. Хорижий тиллар таълими, 2, 34–41. 2. Саттаров, Т.Қ. (2019). Чет тил ўқитишда инновацион технологиялар. Тошкент: Tafakkur. 3. Шамситдинова, М.Г. (2022). Прагматик ёндашув асосида нутқий компетенцияни шакллантириш. Хорижий тиллар таълими, 4, 15–23. 4. Ishihara, N., & Cohen, A.D. (2022). Teaching and learning pragmatics: Where language and culture meet (2nd ed.). Routledge. 5. Li, J. (2020). Artificial intelligence in education: Applications and implications for language teaching. International Journal of Emerging Technologies in Learning, 15(10), 4–17. 600

MAKTABGACHA TA’LIM TARBIYALANUVCHILARIDA O‘YIN ORQALI TA’LIM BERISHNING NAZARIY TOMONI Xolmirzayeva Gulbahor Bahodirovna, Andijon iqtisodiyot va pedagogika universiteti Maktabgacha ta’lim o‘qituvchisi Annotatsiya. Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning o‘yin orqali ta’lim olishining nazariy asoslari yoritiladi. Bolalarning bilish jarayoni, mantiqiy va ijodiy tafakkuri, ijtimoiy ko‘nikmalari o‘yin faoliyati orqali qanday shakllanishi tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim, o‘yin orqali ta’lim, pedagogik psixologiya, rivojlantiruvchi o‘yin, bilish jarayoni, qarorlar va farmonlar. Аннотация. В статье освещаются теоретические основы обучения детей дошкольного возраста посредством игровой деятельности. Анализируется процесс формирования познавательной деятельности, логического и творческого мышления, а также социальных навыков детей в условиях игровой активности. Ключевые слова: дошкольное образование, обучение через игру, педагогическая психология, развивающая игра, познавательный процесс, постановления и указы. Abstract. The article highlights the theoretical foundations of teaching preschool children through play-based learning. It analyzes the formation of cognitive processes, logical and creative thinking, as well as social skills developed through play activities. Keywords: preschool education, play-based learning, educational psychology, developmental play, cognitive process, decrees and resolutions. Kirish. Maktabgacha yoshdagi bolalar dunyoga qarashlarini asosan o‘yin orqali shakllantiradilar. Har bir kichik qadam, har bir qo‘l harakati, har bir yangi o‘yin – bu ularga dunyoni tushunish, hodisalarni tahlil qilish, mantiqiy va ijodiy fikrlashni rivojlantirish imkoniyatidir. Shu jihatdan o‘yin maktabgacha ta’limning markaziy vositasi hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-124, 2023-yil 12-martdagi qarori va Vazirlar Mahkamasi 320-son, 2022-yil 5-iyun qarori maktabgacha ta’lim muassasalarida interaktiv, rivojlantiruvchi o‘yinlarni tizimli joriy etishni rag‘batlantiradi. Ushbu hujjatlar pedagoglarga nafaqat bolalarning o‘yin orqali bilim olish jarayonini shakllantirish, balki ularning mantiqiy tafakkur, ijodiy yondashuv va ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishni ham o‘z zimmasiga olish imkonini beradi. O‘yin – bu bolalarning tabiiy faoliyati bo‘lib, u orqali ular dunyoni o‘rganadi, yangi bilimlarni qabul qiladi va o‘z xatti-harakatlarini boshqarishni o‘rganadi. Psixologik nuqtai nazardan, o‘yin bolaning xotira, diqqat, tafakkur hamda ijodiy fikrlash jarayonlarini uyg‘unlashtiradi. Masalan, kichik yoshdagi bola bloklar yordamida qurilish qilayotganda, u nafaqat mayda motorikani rivojlantiradi, balki shakllarni taqqoslaydi, fazoviy tasavvurni kengaytiradi va muammoni hal qilish strategiyalarini qo‘llaydi. Rolli o‘yinlar esa bolada ijtimoiy tajriba, empatiya va muloqot madaniyatini shakllantiradi. Zamonaviy ta’lim muhitida ushbu jarayonlarni yanada samarali tashkil etishda sun’iy intellekt texnologiyalari muhim vositaga aylanmoqda. Sun’iy intellekt asosidagi o‘yin platformalari bolaning yosh xususiyatlari, qiziqishlari va 601

rivojlanish darajasini tahlil qilib, individual topshiriqlarni taklif eta oladi. Masalan, agar bola shakllarni farqlashda qiynalayotgan bo‘lsa, tizim murakkablik darajasini moslashtiradi yoki qo‘shimcha vizual ko‘mak beradi. Bu esa differensial va individual yondashuvni amaliy jihatdan ta’minlaydi. Pedagogik nuqtai nazardan, o‘yin orqali ta’lim faqat qiziqarli bo‘lishi bilan cheklanmaydi; u maqsadli, tizimli va nazorat qilinadigan jarayon bo‘lishi zarur. Masalan, kichik guruh bolalar bilan “do‘kon o‘yini” tashkil etilganda pedagog ularni sotuvchi va xaridor rollariga kiritish bilan birga, matematik hisob-kitob, muloqot va kelishuv ko‘nikmalarini shakllantirishni ko‘zlaydi. Shuningdek, sun’iy intellekt pedagogga analitik ma’lumotlar taqdim etib, har bir bolaning rivojlanish dinamikasini kuzatish imkonini beradi. Natijada o‘yin jarayoni nafaqat tabiiy rivojlanish vositasi, balki ilmiy asoslangan, ma’lumotlarga tayanuvchi pedagogik mexanizmga aylanadi. Demak, o‘yin va sun’iy intellekt uyg‘unligi maktabgacha ta’limda: -individuallashtirilgan yondashuvni, -adaptiv o‘qitishni, -kognitiv jarayonlarni faollashtirishni shakllantiradi. O‘yin bolalarning yoshiga qarab turlicha shakllanishi kerak. Har bir yosh bosqichi psixologik va pedagogik xususiyatlar bilan belgilanadi: 3-4 yosh: Kichik bolalar uchun soddalashtirilgan rol o‘yinlar va qurilish bloklari bilan o‘yinlar mos keladi. Bu yoshda bolalar xotira va koordinatsiyani rivojlantirishga intiladi. Masalan, “Uy qurish” o‘yini orqali ular shakllarni nomlashni, ranglarni farqlashni o‘rganadi. 4-5 yosh: Hikoya asosidagi o‘yinlar va soddalashtirilgan ijtimoiy rollar bolalarni muammolarni hal qilishga o‘rgatadi. Masalan, “Shifokor va bemor” o‘yinida ular yordam berish, savollar berish va yechim topishni o‘rganadi. 5-6 yosh: Bu yoshda bolalar murakkab topshiriqli va muammoli o‘yinlar orqali tafakkurini rivojlantiradi. “Sirli quti” o‘yinida ularga yashiringan obyektni topish, sabab-natija munosabatini tahlil qilish vazifalari beriladi. 6-7 yosh: Integrativ o‘yinlar, masalan, fan va san’atni birlashtiruvchi o‘yinlar, bolalarda murakkab mantiqiy va ijodiy tafakkur, tahlil va sintez ko‘nikmalarini shakllantiradi. Bu usul pedagoglarga bolaning individual xususiyatini inobatga olgan holda o‘yinlarni tashkil etish imkonini beradi, shuningdek, har bir faoliyatni rivojlantiruvchi va qiziqarli qiladi. O‘yin orqali ta’limning samaradorligi uning maqsadga yo‘naltirilganligida, bolalar faoliyati va pedagog nazoratining uyg‘unligida namoyon bo‘ladi. Rollar va dramatik o‘yinlar: Bolalarga real hayot tajribasini o‘rgatadi, ijtimoiy va emotsional qobiliyatlarni shakllantiradi. Konstruktiv o‘yinlar: Qurilish va bloklar orqali tafakkur, tahlil, sintez va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Eksperimental o‘yinlar: Oddiy eksperimentlar va matematik o‘yinlar orqali bolalar bilimlarni amalda qo‘llashni o‘rganadi. 602

Interaktiv va zamonaviy texnologiyalar: Multimedia o‘yinlar bolalarning e’tiborini jalb qiladi va ularning bilish jarayonini boyitadi. Masalan, “Rangli suvlar” o‘yinida bola suvning rangini aralashtirib, sababnatija munosabatini o‘rganadi va shu bilan birga eksperiment qilish qobiliyati rivojlanadi. Pedagog bu jarayonda faqat nazoratchi bo‘lib qolmay, bolani mustaqil fikrlashga, o‘z yechimlarini topishga yo‘naltiradi. O‘yin orqali ta’lim maktabgacha yoshdagi bolalarning bilish jarayonini, ijtimoiy va emotsional rivojlanishini birlashtiruvchi eng samarali metod hisoblanadi. Nazariy jihatdan, o‘yinlar bolalarning psixologik va pedagogik xususiyatlariga mos kelganda, ularning mantiqiy tafakkuri, ijodiy fikrlashi va muammolarni hal qilish qobiliyati sezilarli darajada rivojlanadi. O‘zbekiston Respublikasi qarorlari va farmonlari maktabgacha ta’limda o‘yin orqali rivojlantiruvchi metodlarni tizimli ravishda joriy etishga yo‘l ochadi. Shu bois, pedagoglar o‘yinlarni yosh xususiyatlariga moslashtirib, interaktiv, ijodiy va rivojlantiruvchi usullarni qo‘llashlari lozim. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Davlat ta’lim standartlari. O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim bo‘yicha Davlat Standarti, Tashkent, 2020. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-124, 2023-yil 12-martdagi qarori “Maktabgacha ta’lim sifatini oshirish chora-tadbirlari”. 3. Vazirlar Mahkamasi, 320-son, 2022-yil 5-iyun “Maktabgacha ta’lim muassasalarida interaktiv va rivojlantiruvchi metodlarni joriy etish”. 4. Abdullayeva, N. “O‘yin orqali rivojlantiruvchi ta’lim metodlari”. -T.: O‘qituvchi, 2022. 5. Gulbahor Xolmirzayeva. Oliy ta’lim muassasalari ta’lim jarayonida talabalarning pedagogik tafakkur tamoyillari. Til va adabiyot.uz ilmiy-metodik elektron jurnal. 2024-yil 4-son. 106-111 b. MEHNAT VA AN’ANALAR UYG‘UNLIGIDA YOSHLAR MEHNAT MADANIYATINI RIVOJLANTIRISHNING TADQIQI Xolmirzayeva Jumagul Xamdamovna, Falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori, FarDU mustaqil izlanuvchisi, E. mail. nodirjon89.86@gmail.com Annotatsiya. Maqolada inson tabiati va mehnat munosabatlarining falsafiy mohiyati tahlil qilinadi. Mehnat inson rivojlanishining asosiy omili sifatida ko‘rib chiqilib, uning ijtimoiy va ma’naviy ahamiyati ochib beriladi. Shuningdek, an’analarning jamiyat hayotidagi o‘rni, ayniqsa, yosh mutaxassislar mehnat madaniyatini shakllantirishdagi roli yoritiladi. Mehnat an’analari, ustoz–shogird munosabatlari va milliy qadriyatlarning yoshlar faolligiga ta’siri tahlil etiladi. Tadqiqotda yosh mutaxassislarni tarbiyalashda falsafiy yondashuvning ahamiyati asoslab beriladi hamda zamonaviy taraqqiyot sharoitida mehnat madaniyatini rivojlantirishning dolzarb jihatlari ko‘rsatib o‘tiladi. Kalit so‘lar: inson, mehnat, an’ana, falsafa, mehnat madaniyati, yoshlar, mutaxassis, qadriyat, ma’naviyat, jamiyat, rivojlanish, tarbiya. Аннотация. В статье анализируется философская сущность человеческой природы и трудовых отношений. Труд рассматривается как основной фактор развития человека, раскрывается его социальное и духовное значение. Также освещается роль 603

традиций в жизни общества, особенно в формировании трудовой культуры молодых специалистов. Анализируется влияние трудовых традиций, отношений наставник-ученик и национальных ценностей на активность молодежи. В исследовании обоснована значимость философского подхода в воспитании молодых специалистов и показаны актуальные аспекты развития трудовой культуры в условиях современного развития. Ключевые слова: человек, труд, традиция, философия, культура труда, молодежь, специалист, ценность, духовность, общество, развитие, воспитание. Abstract. The article analyzes the philosophical essence of human nature and labor relations. Labor is considered a fundamental factor in human development, and its social and spiritual significance is revealed. It also highlights the role of traditions in the life of society, especially in the formation of the labor culture of young specialists. The influence of labor traditions, mentor-apprentice relationships, and national values on youth activity is analyzed. The study substantiates the importance of a philosophical approach in educating young specialists and highlights the current aspects of developing labor culture in the context of modern development. Key words: person, labor, tradition, philosophy, labor culture, youth, specialist, value, spirituality, society, development, upbringing. Kirish. Olimlar inson rivojlanishini mehnat orqali ko‘rib chiqqanlar. Ayni zamonda yoshlarning mehnat madaniyatini yuksaltirish dolzarb masala bo‘lmoqda. Bu masalaga falsafiy yondashuv talab etadi. Mehnatning ijtimoiy-ma’naviy ahamiyati ta’kidlanadi. An’analar mehnat madaniyatini shakllantiradi. Yosh mutaxassislarni tarbiyalashda ularning roli ko‘rsatiladi. Barcha davrlarda inson muammosi bilan shug‘ullangan olim va faylasuflar mavjud bo‘lgan. Ular insonga turli nuqtai nazardan yondashgan va xulosalar bergan. Uning mehnat natijasida kamol topganligi masalasida barcha birdek munosabatlar bergan desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Ayni paytda yosh mutaxassislarni mehnat an’nalari orqali mehnat madaniyati va faolligini oshirish masalasi dolzarb muammolar sirasiga kiradi. Shu tufayli mazkur masalaga ilmiy falsafiy yondashuv zarur. Ushbu masalani tadqiq etar ekanmiz avvalo tushunchalar izohi va ularning bog‘liqlik taraflarini ko‘rib chiqish o‘rinli bo‘ladi. Jumladan mehnat tushunchasining mohiyatiga e’tibor qaratish lozim. Mehnat tushunchasi falsafiy doirada ham, ijtimoiy-iqtisodiy konteksta ham markaziy o‘rinni egallaydi. Mehnat, avvalo, insonning moddiy va ma’naviy talablarini bajarish uchun zarur bo‘lgan faoliyatdir. Shu bilan birga “mehnat – sinov; mashaqqat, og‘irchilik. Biror maqsad uchun qaratilgan aqliy yoki jismoniy faoliyat, ish”. [1; 147] U insonning ijtimoiy hayotiga tegishli bo‘lib, insonning o‘zini-o‘zi rivojlantirish, ko‘nikma va bilimlarni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek mehnatga muayyan maqsadga qaratilgan faoliyat deya ta’rif berish ham mumkin. Faylasuflar mehnatni inson tabiatining alohida belgisi sifatida ko‘rib chiqadilar. Mehnat insonning yaratuvchanligi, faolligi, ijodiy qobiliyatlarini namoyon qiladi. Uning inson falsafiy dunyoqarashiga ta’siri, insonning o‘z-o‘zini realizatsiyasi va jamiyatdagi o‘rni bilan bog‘liqdir. Mehnat insonning maqsadga yo‘naltirilgan faoliyati bo‘lib, hayot kechirishining asosiy shartidir. Mehnat tufayli inson o‘zining moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini amalga oshiradi. Insonning o‘zi 604

esa mehnatkash bo‘lib, u tufayli o‘zining iste’dodi, qobiliyati, layoqatini namoyon etadi. Mehnat jarayonida insonning dunyoqarashi kengayib, bilim saviyasi oshib, o‘z-o‘zini jismoniy va ma’naviy jihatdan shakllantirib boradi. [2; 303] Mehnat insonning ijtimoiy mas’uliyati, etikasi va jamiyatga bo‘lgan munosabatini aniqlaydi va belgilaydi. Mehnatning odamlar orasidagi munosabatlardagi roli, uning adolat, samaradorlik, va nutqning mazmuniga dinamik ta’sirini o‘rganishda ham muhim ahamiyatga ega. Tarixiy jarayonda mehnat, jamiyatning moddiy madaniyat va iqtisodiy rivojlanishini muammolarini hal qilishda muhim rol o‘ynamoqda. Inson muammolarni hal qilish uchun mehnat qilib, o‘zini rivojlantiradi. Yuqoridagilardan kelib chiqadigan bo‘lsak “mehnat - jamiyat yoki alohida individ talab va ehtiyojlarini qondirish uchun bajariladigan faoliyat turidir. Mehnat iqtisodiyotda ishlab chiqarish omillaridan biri sifatida ko‘riladi”. [3] Mehnat faqat moddiy manfaatlar uchun emas, balki ma’naviy rivojlanish uchun ham ahamiyatlidir. Uning yordamida inson o‘z qobiliyatlarini, ijodiy potensialini namoyon qilib, ma’naviy o‘sishni ta’minlaydi. Mehnat jarayonida insonning yaratuvchanligi, innovatsion qobiliyatlari, muammolarni hal qilish ustida foydalanishi kerak. Falsafiy nuqtai nazardan, mehnat yaratuvchanlik faoliyati sifatida ko‘riladi. “Kishilik davrining hamma davrlarida ham mehnat – tabiat va jamiyat hayotini o‘zgartiruvchi real kuch, inson shakllanishi va progressiv rivojlanishining asosiy shart – sharoiti hamda kishilarni o‘zaro ijtimoiy munosabatlarini tashkil qilishning eng muhim asosi bo‘lib kelgan. Inson ehtiyojlarini uning maqsad va qarashlari natijasida o‘z-o‘zini faollashtirish, boshqalarning, jumladan, o‘z-o‘ziga hurmat ehtiyoji, muxabbat va mansublikka ehtiyoj. Xavfsizlikka ehtiyoj tarzida kuzatiladi. Inson manfaatlari yillar davomida shakllanib, jamiyat va xalq manfaatlari bilan birgalikda namoyon bo‘ladi”. [4; 11] Mehnat tushunchasi falsafiy kontekstda insonning moddiy va ma’naviy rivojlanishi, ijtimoiy mas’uliyati va yaratuvchanligi bilan bog‘liq muhim jarayondir. Shu bois mehnat, falsafa, etika va ijtimoiy muammolar bilan mustahkam bog‘liqdir. Inson o‘zini mehnat orqali tanitadi, jamiyatga faol ishtirok etadi va o‘z ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi. Mehnat tushunchasi tadqiqini yakunlar ekanmiz endilikda an’analar masalasiga diqqatimizni qaratamiz. “An’ana – o‘tmishdan kelajakka meros qoladigan, jamiyat hayotining turli sohalarida namoyon bo‘ladigan moddiy va ma’naviy qadriyatdir. Muayyan ijtimoiy tartib-qoidalar, axloq me’yorlari, urf-odat, marosim va boshqalar an’ana sifatida namoyon bo‘ladi. An’analarni: a) ijtimoiytarixiy hodisa; b) jamiyat hayotidagi jarayonlarning tarkibiy qismi; v) kishilar hayoti va faoliyatini belgilash mezoni; g) jamiyat va odamlarni boshqarishning ma’naviy omillaridan biri sifatida tavsiflash mumkin”. [5; 569] Milliy ensiklopediyada berilgan ushbu ta’rifni har tomonlama masalaga jiddiy yondashuv sifatida qarash mumkin. Shuning uchun uning katta qismiga qo‘shilmasdan 605

ilojimiz yo‘q. Ulardan an’analarning xususiyatlari sifatida ko‘rsatilayotgan omillar yosh mutaxassis faoliyatida namoyon bo‘lishini ta’kidlab o‘tmoqchimiz. A’nanaga berilgan ta’riflar ichida tarix terminlarining izohli lug‘atidagi fikrlar ham e’tiborga molik. Unda yozilishicha “an’ana (ar.) - uzoq zamonlardan beri avloddan-avlodga, otalardan bolalarga o‘tib davom etib kelgan urf-odatlar, axloq normalari, qarashlar va shu kabilar”. [6; 16] Bundan xulosa qilish mumkinki, an’ana sifatida axloq normalari va jamiyatdagi turli qarashlarni tushunish mumkin. Mehnat va an’ana tushunchalari masalasini ko‘rib chiqqan ekanmiz endilikda mehnat an’analari to‘g‘risida mulohazalarimizni bayon etishni boshlaymiz. Yosh mutaxassislar faoliyatida mehnat an’analari, qadriyatlar va udumlar bir so‘z bilan aytganda mehnat an’analari muhim rol o‘ynaydi. Bu elementlar yoshlarning mehnat madaniyatini shakllantirish, ularning faolligini oshirish va professional rivojlanishini ta’minlash uchun asosiy omillardan hisoblanadi. Mehnat an’analari, o‘z navbatida, jamiyatdagi o‘tmishdan kelib chiqqan, ustozlardan o‘rganilgan va barcha faoliyatda qo‘llaniladigan mehnat usullari, metodlari va jadalliklarini o‘z ichiga oladi. Yosh mutaxassislar uchun bu an’analar xususan, samaradorlik, mas’uliyat va ishga bo‘lgan munosabatni belgilaydi. “Mehnat an’analari - o‘zida insonparvarlik, jamoa bo‘lib ishlash, o‘zaro birdamlik, o‘z imkoniyatlarini Vatan ravnaqiga safarbar etish kabi ijtimoiy xarakterga ega bo‘lgan, asrlar davomida mehnatkash xalq orasida shakllangan qadriyatlar majmuidir. Mehnat an’analari ijobiy xislatlarni yoshlarimizga singdirishda muhim ahamiyatga ega. Mehnat an’analarida mamlakatimiz xalqlarining milliy ruhiyati, ma’naviyatining qadimiy ildizlari ham namoyon bo‘ladi”. [7; 46] Mehnat an’nalari ichida yosh mutaxassis mehnat madaniyatini rivojlantirishga ta’sir ko‘rsatuvchi eng muhim ijtimoiy xodisalardan biri bu albatta ustoz-shogird an’analaridir. Yosh mutaxassislar mehnat madaniyatini oshirishning evolyusiyasi jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va madaniy talablariga javob bergan holda rivojlanadi. Bu evolyusiya bir necha bosqichdan iborat bo‘lib, har bir bosqichda yosh mutaxassislarning huquqlari, manfaatlari va faoliyatlarini samarali tashkillashtirish uchun yangi yondashuvlar va ko‘nikmalar shakllanadi. Boshlang‘ich bosqichda yosh mutaxassislar faoliyati odatda joriy talablarga muvofiq ravishda tashkil etiladi. Tayyorgarlik davrida asosiy e’tibor ta’limga va kasbga tayyorlashga qaratiladi. Muassasalar orasida munosabatlar va hamkorlikni rivojlantirish hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. O‘zbekistonning yangi taraqqiyot bosqichida yoshlar siyosatini yuqori darajaga ko‘tarish, mamlakat aholisining qariyb yarmini tashkil qiluvchi yoshlarni mamlakat taqdiriga befarq bo‘lmagan, fidoyi, sadoqatli va halol qilib tarbiyalash masalalari ya’ni mehnat madaniyatini rivojlantirish dolzarblik kasb etmoqda. Buning uchun esa, “fuqarolarimizning ijtimoiy huquqlarini ro‘yobga chiqarish, jumladan, ular uchun munosib sharoit yaratish, yoshlarni o‘qitish va kasbga tayyorlash kabi hayotiy 606

masalalarni hal etishimiz kerak”.[8;72 ] Ta’kidlash joizk, yuqorida ko‘rsatilgan barcha omillari mehnat an’analarining kompanentlarini o‘zida namoyon etadi. Ijtimoiy rivojlanish davria yosh mutaxassislarning faoliyatiga innovatsion yondashuvlar va jamiyatning ijtimoiy aniqliklari ta’sir ko‘rsatadi. Bu yerda yoshlar o‘zini-o‘zi tashkil etish, kasbiy xamkorlik va yangicha g‘oyalar paydo bo‘ladi. Asosiy maqsad – diniy, ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishga erishish hisoblanadi. Zamonaviy bosqichda yosh mutaxassislarning faoliyati juda ko‘p tomonlama bo‘ladi va integratsiyalashadi. Ularda global iqtisodiy tahdidlarga javob bera oladigan malakalar, innovatsion g‘oyalar, yoshlar o‘rtasida sohaga xos almashinuvni rivojlantirish imkoniyatlari shakllanadi va rivojlanadi. Raqobatchilik muhiti yosh mutaxassislarning ijodkorligini va boshqaruv qobiliyatlarini rivojlantirishiga olib keladi. Xulosa. Inson tabiati, mehnat va an’analar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik falsafiy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida mehnat insonning moddiy ehtiyojlarini qondirish vositasi bo‘lish bilan birga, uning ma’naviy kamoloti, ijtimoiy mas’uliyati va ijodiy salohiyatini shakllantiruvchi muhim omil ekani asoslab berildi. Falsafiy merosda mehnat insonni inson sifatida kamolga yetkazuvchi bosh omil sifatida qaralishi yosh mutaxassislar tarbiyasida ham o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. An’analar esa jamiyatning tarixiy xotirasi va ma’naviy tajribasini mujassam etgan qadriyatlar tizimi sifatida mehnat madaniyatining shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, mehnat an’analari, ustoz–shogird munosabatlari, jamoaviylik va mas’uliyat kabi qadriyatlar yosh mutaxassislarning kasbiy faolligi va fuqarolik pozitsiyasini yuksaltirishga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, yosh mutaxassislar mehnat madaniyatini rivojlantirishda mehnat va an’analarni uyg‘un holda o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish zarur. Bu esa jamiyatning barqaror taraqqiyoti, ma’naviy yuksalishi va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashning muhim sharti hisoblanadi. Foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yhati: 1. Madvaliev A. va boshqalar. (2021.) Ijtimoiy-siyosiy terminlarning qisqacha izohli lug‘ati. -T.: Shaffof, – B.147 2. Uktamova U. |30-03-2025| Talaba qizlar ijtimoiy faolligini oshirishda mehnat tarbiyasining o‘rni. // AMERICAN JOURNAL OF EDUCATION AND LEARNING Volume-3| Issue3| 2025 Published: B. 303 3. https://uz.wikipedia.org/wiki/Mehnat 4. Yuldashev F.A. (2023.) Axborotlashgan jamiyatda ehtiyoj va manfaatlar uyg‘unligi (yoshlar faoliyati misolida).09.00.04 - Ijtimoiy falsafa. F.f.b. fals. dokt. (PhD) diss.avtoref..Namangan, -B.11. 5. O‘zbekiston milliy endiklopediyasi. A harfi. (2001.) – T.: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”, – B.569 6. Choriev Z. (2002.) Tarix atamalarining qisqacha izohli lug‘ati. – T.: Akademiya, – B.16 (316) 7. Xolmirzaev N.N. (2021) Yoshlarning ijtimoiy faolligini yuksaltirishda mehnat an’analarining o‘rni. Falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi. – Buxoro, – B. 46. 8. Mirziyoev Sh.M. (2019) Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va kelajagi farovon bo‘ladi. 3-jild. – T.: O‘zbekiston, – B. 72. 607

SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA IQTISOD YO‘NALISHLARIDA INGLIZ TILINI O‘QITISHNING SAMARALI MODELLARI Xoshimova Dildora Madaminovna, NamDTU, Xorijiy tillar kafedrasi Filologiya fanlari doktori, professor Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalari asosida iqtisod yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun ingliz tilini o‘qitish jarayoni tahlil qilinadi. Tadqiqotda sun’iy intellektga asoslangan ta’lim vositalarining iqtisodiy terminologiyani o‘zlashtirish, kasbiy kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirish hamda talabalarning mustaqil ta’lim ko‘nikmalarini shakllantirishdagi imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, raqamli ta’lim va sun’iy intellekt texnologiyalarining iqtisodchilar uchun kasbiy yo‘naltirilgan ingliz tilini o‘qitishdagi samaradorligi asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, ingliz tilini o‘qitish, iqtisod yo‘nalishi, kasbiy ingliz tili, raqamli ta’lim. Аннотация. В статье рассматривается процесс обучения английскому языку студентов экономических направлений на основе технологий искусственного интеллекта. Анализируются возможности интеллектуальных образовательных платформ в усвоении экономической терминологии, развитии профессионально ориентированной коммуникативной компетенции и формировании навыков самостоятельного обучения. Особое внимание уделяется эффективности использования искусственного интеллекта в обучении профессиональному английскому языку будущих экономистов. Ключевые слова: искусственный интеллект, обучение английскому языку, экономические направления, профессиональный английский язык, цифровое образование. Abstract. This article analyzes the process of teaching English to students of economic disciplines based on artificial intelligence technologies. The study highlights the potential of AIbased educational tools in mastering economic terminology, developing professionally oriented communicative competence, and enhancing independent learning skills. Special attention is given to the effectiveness of artificial intelligence in teaching professional English for future economists. Keywords: artificial intelligence, English language teaching, economics students, professional English, digital education. Kirish. Bugungi globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida ingliz tilini bilish iqtisod yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun muhim kasbiy kompetensiyalardan biri hisoblanadi. Xalqaro moliyaviy institutlar, iqtisodiy tahlil markazlari, global bozorlar va ilmiy manbalar bilan ishlash jarayonida ingliz tili asosiy muloqot vositasi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu sababli iqtisodchi mutaxassislarni tayyorlash jarayonida ingliz tilini o‘qitishning mazmuni va metodikasini zamonaviy talablar asosida takomillashtirish zarurati yuzaga kelmoqda. An’anaviy o‘qitish usullari ko‘pincha iqtisod yo‘nalishidagi talabalar uchun yetarli darajada samarali bo‘la olmaydi, chunki ular tilni asosiy mutaxassislik sifatida emas, balki kasbiy faoliyat uchun yordamchi vosita sifatida o‘zlashtiradilar. Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellekt (SI) texnologiyalaridan foydalanish ingliz tilini kasbiy yo‘naltirilgan holda o‘qitish imkoniyatlarini kengaytiradi. Sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim muhiti talabalarning individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda, ularning iqtisodiy terminologiyani 608

o‘zlashtirishini va professional kommunikativ kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Asosiy qism. Sun’iy intellekt asosida ingliz tilini o‘qitish jarayoni mashinali o‘rganish, tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) va adaptiv ta’lim texnologiyalariga tayanadi. Ushbu texnologiyalar iqtisod yo‘nalishidagi talabalar uchun mo‘ljallangan kasbiy leksika, moliyaviy hujjatlar, iqtisodiy tahliliy matnlar va statistik ma’lumotlar bilan ishlash ko‘nikmalarini samarali shakllantirish imkonini beradi. Iqtisod yo‘nalishlarida ingliz tilini o‘qitishning muhim tarkibiy qismi – iqtisodiy terminlarni o‘zlashtirishdir. Sun’iy intellektga asoslangan ta’lim platformalari terminlarni kontekstda o‘rganish imkonini yaratadi. Masalan, inflation, GDP, supply and demand, fiscal policy, monetary policy, investment, market equilibrium kabi asosiy iqtisodiy terminlar real iqtisodiy matnlar va holatlar asosida o‘rgatiladi. Bu esa terminlarning mazmunini chuqur anglash va ularni nutqda to‘g‘ri qo‘llashga yordam beradi. Sun’iy intellekt yordamida terminologik lug‘atlar, avtomatik tarjima va izohlash tizimlari talabalar uchun iqtisodiy terminlarning semantik maydonini ochib beradi. Aqlli tizimlar talabalar duch kelayotgan terminologik qiyinchiliklarni aniqlab, individual mashqlar va takrorlash topshiriqlarini taklif etadi. Natijada terminlarni yodlash emas, balki ularni tushunib, amaliy vaziyatlarda qo‘llash ko‘nikmalari shakllanadi. Sun’iy intellekt asosidagi chat-botlar iqtisodiy mavzularda muloqot qilish orqali talabalar nutqida terminlardan faol foydalanishni rag‘batlantiradi. Masalan, talabalar ingliz tilida bozor tahlili, moliyaviy hisobot yoki investitsiya loyihalarini muhokama qilish jarayonida iqtisodiy terminlarni amaliy nutqda qo‘llash imkoniga ega bo‘ladilar. Bu jarayon kasbiy ingliz tilida muloqot qilish kompetensiyasini rivojlantiradi. Sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida iqtisodiy terminlarni o‘rgatish jarayoni baholash va tahlil qilish bosqichlari bilan ham boyitiladi. Avtomatik test va diagnostika tizimlari talabalar bilim darajasini aniqlab, terminlardan noto‘g‘ri foydalanish holatlarini ko‘rsatadi va tuzatish mexanizmlarini taklif etadi. Bu esa ta’lim jarayonining uzluksizligini va samaradorligini ta’minlaydi. Shu tariqa, sun’iy intellekt asosida iqtisodiy terminlarni o‘rgatish nafaqat ingliz tilini o‘zlashtirishga, balki iqtisodchi talabalarning analitik fikrlashini, kasbiy nutqini va xalqaro iqtisodiy muhitda samarali faoliyat yuritish qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. SI asosida iqtisodiy terminlarni o‘rgatish modeli Sun’iy intellekt (SI) yordamida iqtisodiy terminlarni o‘rgatish modeli bir nechta asosiy komponentlardan iborat: 1. Termin bazasi – iqtisodiy yo‘nalishdagi asosiy va keng qo‘llaniladigan terminlar ro‘yxati. Masalan: GDP, inflation, supply and demand, fiscal policy, monetary policy, investment, market equilibrium, opportunity cost, capital, revenue. 609

2. Individualizatsiya qatlami – SI talabaning bilim darajasini va oldingi mashg‘ulotlardagi natijalarni tahlil qiladi va mashqlarni talabaga moslashtiradi. 3. Interaktiv mashqlar – terminlarni kontekst asosida qo‘llash, nutqiy vaziyatlarda so‘zlashuv mashqlari, iqtisodiy maqolalarni tahlil qilish. Bu qatlam chat-botlar, virtual yordamchilar va adaptiv test tizimlari orqali amalga oshiriladi. 4. Baholash va diagnostika – avtomatik test tizimlari talabaning terminlardan foydalanish qobiliyatini baholaydi, xatolarni aniqlaydi va takrorlash yoki qo‘shimcha mashqlarni taklif qiladi. 5. Amaliy qo‘llash – talabalar terminlarni real iqtisodiy matnlar va muammoli vaziyatlarda qo‘llash orqali bilimlarini mustahkamlaydi. Bu bosqichda prezentatsiyalar, tahliliy hisobotlar va muhokamalar SI platformasi orqali nazorat qilinadi. Sxema quyidagi ketma-ketlikni aks ettiradi: Termin bazasi → Individualizatsiya qatlami → Interaktiv mashqlar → Baholash va diagnostika → Amaliy qo‘llash → Natijalarni tahlil qilish → Talabaning bilim darajasini yangilash → terminlar bilan ishlash jarayonining davomiy takrorlanishi. Izoh: Sxema doimiy aylana shaklida ishlaydi, ya’ni talabaning bilim darajasi yangilanishi bilan mashqlar va diagnostika tizimi ham mos ravishda yangilanadi. Shu tariqa terminlarni o‘rganish jarayoni samarali va individual tarzda amalga oshadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt asosida ingliz tilini o‘qitish iqtisod yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun samarali va zamonaviy yondashuv hisoblanadi. Ushbu texnologiyalar iqtisodiy matnlar, moliyaviy hisobotlar va xalqaro iqtisodiy hujjatlar bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Sun’iy intellekt yordamida tashkil etilgan ta’lim jarayoni talabalarni global iqtisodiy makonda samarali faoliyat yuritishga tayyorlaydi, ularning kasbiy raqobatbardoshligini oshiradi va xalqaro kommunikatsiyada faol ishtirok etishiga zamin yaratadi. Shu sababli, iqtisod yo‘nalishlarida ingliz tilini o‘qitishda sun’iy intellekt texnologiyalaridan tizimli va maqsadli foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Erikson E. Identity: Youth and Crisis. – New York: Norton, 1968. 2. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge: Harvard University Press, 1982. 3. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019. 4. OECD. Artificial Intelligence and the Future of Skills. – Paris: OECD Publishing, 2021. 5. World Economic Forum. The Future of Jobs Report. – Geneva, 2023. 6. Maxmudova D. Raqamli ta’lim sharoitida kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish. – Toshkent, 2022. 7. Toshpo‘latova M. Iqtisodiy ta’limda innovatsion yondashuvlar. – Toshkent, 2023. 610

VIRTUAL MULOQOT DISKURSIDA KOD ALMASHISHNING SOTSIOLINGVISTIK OMILLARI (ingliz va o‘zbek ijtimoiy tarmoq materiallari asosida) Xudayberdieva Zarrinabonu Zafar qizi, Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zMU 2- kurs tayanch doktoranti, E-mail: khudayberdievaz@gmail.com Annotatsiya. Mazkur tadqiqot virtual muloqot diskursida ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi kod almashish hodisasining sotsiolingvistik omillarini tahlil qiladi. Ijtimoiy tarmoqlardagi real nutq materiallari asosida til tanlovi, identitet va kommunikativ maqsadlarning o‘zaro bog‘liqligi yoritiladi. Kalit so‘zlar: Kod almashish, virtual muloqot diskursi, sotsiolingvistika, raqamli kommunikatsiya, til tanlovi, lingvistik identifikatsiya. Аннотация. Данное исследование анализирует социолингвистические факторы код-свитчинга между узбекским и английским языками в дискурсе виртуального общения. На основе реальных материалов социальных сетей рассматривается взаимосвязь языкового выбора, идентичности и коммуникативных целей. Ключевые слова: Код-свитчинг, виртуальный дискурс, социолингвистика, цифровая коммуникация, языковой выбор, лингвистическая идентичность. Annotation. This study analyzes the sociolinguistic factors of code-switching between Uzbek and English in virtual communication discourse. Based on authentic social media data, it explores the relationship between language choice, identity, and communicative intentions. Keywords: Code-switching, virtual discourse, sociolinguistics, digital communication, language choice, linguistic identity. Kirish. So‘nggi o‘n yilliklarda raqamli kommunikatsiya insonlararo muloqotning asosiy shakllaridan biriga aylandi. Ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar va boshqa onlayn platformalar nafaqat axborot almashish vositasi, balki tilning yangi qo‘llanish maydoni sifatida ham shakllanmoqda. Virtual muloqot muhiti ko‘p tillilik sharoitida til birliklarining o‘zaro ta’siri, aralashuvi va funksional qayta taqsimlanishini kuchaytirmoqda. Natijada kod almashish (code-switching) hodisasi raqamli diskursning ajralmas belgilaridan biriga aylanmoqda. Ingliz tilining global kommunikativ til sifatidagi mavqei va o‘zbek tilining milliy identitetni ifodalovchi vosita sifatidagi roli virtual muloqotda o‘ziga xos sotsiolingvistik vaziyatni yuzaga keltiradi. Ijtimoiy tarmoqlardagi postlar, izohlar va shaxsiy xabarlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, foydalanuvchilar ma’lum kommunikativ maqsad, ijtimoiy pozitsiya yoki identitetni ifodalash uchun ikki yoki undan ortiq til resurslaridan birgalikda foydalanadilar. Shu bilan birga, mazkur hodisa oddiy til aralashuvidan ko‘ra murakkab sotsiolingvistik mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Tadqiqot maqsadi: • Virtual muloqot diskursida ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi kod almashishning sotsiolingvistik omillarini aniqlash va ularning kommunikativ funksiyalarini tahlil qilish. Tadqiqot vazifalari: ✓ Virtual muloqot diskursi va kod almashish tushunchalarining nazariy asoslarini o‘rganish. 611

✓ Ingliz va o‘zbek tillari ishtirokidagi onlayn muloqot namunalarini tanlash va tasniflash. ✓ Kod almashishga ta’sir etuvchi asosiy sotsiolingvistik omillarni (yosh, ijtimoiy guruh, mavzu, kommunikativ niyat) aniqlash. ✓ Kod almashishning identitet ifodasi, ijtimoiy masofa, ekspressivlik va pragmatik maqsadlar bilan bog‘liqligini ko‘rsatish. ✓ Olingan natijalar asosida virtual muloqotda til tanlovining sotsiolingvistik tendensiyalarini belgilash. Asosiy qism. Kod almashishni tushuntirishda zamonaviy sotsiolingvistikada struktur va interaksion yondashuvlar ajratiladi. Struktur yondashuv grammatik cheklovlarni o‘rgansa, interaksion yondashuv kod almashishni diskurs jarayonida ma’no yaratish vositasi sifatida talqin qiladi. Virtual muloqot diskursida kod almashish hodisasini sotsiolingvistik jihatdan tahlil qilishda interaksion yondashuv alohida ahamiyat kasb etadi. Bu yo‘nalish vakillari kod almashishni faqat struktur hodisa emas, balki muloqot jarayonida ma’no yaratish vositasi sifatida talqin qiladilar. Xususan, J. Gumperz va P. Auer ishlari kod almashishning diskursiv va ijtimoiy funksiyalarini ochib berishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. J. Gumperz kod almashishni kontekstualizatsiya signali sifatida talqin qiladi. Uning fikricha, nutq jarayonida til o‘zgarishi shunchaki lingvistik almashuv emas, balki suhbatdoshga ijtimoiy va pragmatik ma’lumot uzatish vositasidir. Kod almashish orqali so‘zlovchi nutqning ramkasini, ohangini yoki kommunikativ yo‘nalishini o‘zgartiradi [3]. Olimning yondashuviga ko‘ra, kod almashish quyidagi funksiyalarni bajarishi mumkin: • nutqdagi mavzu o‘zgarishini ko‘rsatish • ijtimoiy masofa yoki yaqinlikni ifodalash • kinoya, iqtibos yoki emotsional urg‘uni belgilash • guruhga mansublikni ko‘rsatish Olim shuni alohida ta’kidlaydiki, tinglovchi til o‘zgarishini ongli ravishda tahlil qilmasa ham, uni ijtimoiy signal sifatida qabul qiladi [1, p. 133]. Virtual muloqotda ham aynan shu mexanizm kuzatiladi: foydalanuvchilar ingliz tiliga o‘tish orqali rasmiylikni kamaytirishi, zamonaviylikni ko‘rsatishi yoki global madaniyatga mansublikni ifodalashi mumkin. Masalan, o‘zbek tilidagi suhbat ichida “This is just amazing” kabi inglizcha iboraning qo‘llanishi kuchli emotsional bahoni va ekspressivlikni bildiruvchi kontekstual signal vazifasini bajaradi. Bu holatda kod almashish semantik zaruratdan ko‘ra pragmatik maqsad bilan bog‘liq. P. Auer kod almashishni suhbatni tashkil etish mexanizmi sifatida ko‘rib chiqadi. U kod almashishni nutq jarayonining ketma-ketligida (sequential analysis) tahlil qilish zarurligini ta’kidlaydi. Auer fikricha, til almashinuvi har doim suhbat kontekstida ma’no kasb etadi va u suhbatdoshlarning o‘zaro munosabatini tartibga soladi. Olim kod almashishni ikki asosiy turga ajratadi: 612

• Discourse-related code-switching – diskursni tashkil etish bilan bog‘liq almashish • Participant-related code-switching – suhbat ishtirokchilarining til kompetensiyasi yoki identiteti bilan bog‘liq almashish [1]. Diskursga oid kod almashishda til o‘zgarishi suhbatning tuzilishiga ta’sir qiladi: masalan, yangi mavzuni boshlash, izoh berish yoki dialogik qaramaqarshilikni kuchaytirish uchun ishlatiladi. Virtual yozishmalarda bu ko‘pincha izoh, kinoya yoki iqtibosni ajratish uchun qo‘llanadi. Ishtirokchiga oid kod almashish esa suhbatdoshlarning ijtimoiy xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, ingliz tilida yozish yoshlar, IT sohasi vakillari yoki xalqaro tajribaga ega foydalanuvchilar orasida ko‘proq uchrashi mumkin. Bu holatda til tanlovi ijtimoiy identitet markeri vazifasini bajaradi. Auer ta’kidlaganidek, kod almashish “suhbat ishtirokchilari tomonidan real vaqt rejimida talqin qilinadigan ijtimoiy harakat”dir. Demak, virtual diskursda ham har bir til o‘zgarishi muloqotning keyingi rivojiga ta’sir etuvchi interaksion signal hisoblanadi [1]. Virtual diskursda nazariyalar qo‘llanilishi Gumperz va Auer nazariyalari virtual muloqotdagi kod almashishni tushuntirishda o‘zaro to‘ldiruvchi xarakterga ega. Gumperz yondashuvi kod almashishning ijtimoiy-ma’noviy signallarini, Auer esa uning suhbat tuzilishidagi rolini ochib beradi. Mazkur nazariy qarashlar ijtimoiy tarmoqlardagi yozishmalarda kuzatiladigan kod almashish holatlarini tahlil qilish uchun metodologik asos vazifasini bajaradi. Ijtimoiy tarmoqlardagi inglizcha birliklar ko‘pincha global madaniyatga mansublikni ko‘rsatish, norasmiylik yoki do‘stona ohang yaratish, hazil va kinoyani kuchaytirish, professional yoki texnologik kontekstni belgilash kabi vazifalarni bajaradi. Bu holatlar kod almashishning struktur zaruratdan ko‘ra sotsiolingvistik motivatsiya bilan yuzaga kelishini ko‘rsatadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Mazkur tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, virtual muloqot diskursida ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi kod almashish hodisasi struktur va sotsiolingvistik jihatdan boshqariladigan murakkab fenomen sifatida namoyon bo‘ladi. Kod almashishning ijtimoiy-motivatsion tabiati: Foydalanuvchilar til almashuvini kommunikativ maqsad, ijtimoiy pozitsiya va identitetni ifodalash vositasi sifatida qo‘llaydi. Ingliz tiliga o‘tish rasmiylikni kamaytirish, zamonaviylikni ko‘rsatish yoki global madaniyatga mansublikni ifodalashga xizmat qiladi. Interaksion mexanizm: Gumperz va Auer nazariyalariga ko‘ra, kod almashish faqat grammatik hodisa emas, balki suhbatning strukturini belgilovchi va ishtirokchilar o‘rtasidagi muloqotni tartibga soluvchi vositadir. Diskursga oid almashish yangi mavzuni ochish, izoh berish yoki kinoya va ekspressivlikni ajratish uchun ishlatiladi, ishtirokchiga oid almashish esa ijtimoiy identitet bilan bog‘liq. 613

Sotsiolingvistik omillar: Tadqiqotda yosh, ijtimoiy guruh, mavzu va kommunikativ niyat kabi omillarning kod almashishga ta’sir qilishi aniqlandi. Shu bilan birga, virtual muloqotda ingliz va o‘zbek tillarining o‘zaro ta’siri ijtimoiy guruhlar va identitet konstruksiyasini aks ettiradi. Pragmatik funksiyalar: Kod almashish semantik zaruratdan ko‘ra ko‘proq pragmatik maqsad bilan bog‘liq bo‘lib, foydalanuvchilar nutqda emotsional urg‘u, guruhga mansublik va suhbat ohangini belgilash uchun til resurslarini tanlaydi. Shu tariqa, kod almashish nafaqat raqamli diskursning tabiiy elementi, balki virtual muloqotda ijtimoiy va kommunikativ rol o‘ynaydigan muhim lingvistik strategiya sifatida namoyon bo‘ladi. Amaliy tavsiya sifatida kod almashishni: ✓ Ta’lim va til kurslarida qo‘llash: Ingliz va o‘zbek tillarida raqamli muloqot xatti-harakatlarini o‘rgatish, kod almashishning ijtimoiy va pragmatik vazifalarini tushuntirish orqali ikki tillilik kompetensiyasini rivojlantirish mumkin. ✓ Onlayn platformalarda kommunikatsiya strategiyasi: Ijtimoiy tarmoqlar va professional messenjerlarda til tanlovini rejalashtirish, auditoriya va kommunikativ maqsadga mos kod almashish qoidalarini ishlab chiqish tavsiya etiladi. ✓ Sotsiolingvistik tadqiqotlarda foydalanish: Tadqiqotchilar virtual diskursda kod almashishni interaksion va diskursiv kontekst bilan birga tahlil qilish orqali yangi lingvistik modellarga asos yaratishi mumkin. ✓ Lingvistik resurslarni rivojlantirish: Onlayn kommunikatsiya uchun korpuslar va lug‘atlar yaratish, kod almashishning real nutq namunalarini tizimli yig‘ish va tasniflash amaliy jihatdan foydali bo‘ladi. ✓ Identitet va brending tadqiqotlarida qo‘llash: Korporativ yoki ijtimoiy brendlar raqamli kommunikatsiyada foydalanuvchilarning til tanlovi va kod almashish strategiyalarini kuzatib, auditoriya identitetini yaxshiroq tushunishi mumkin. Shu tavsiyalar asosida, virtual diskursdagi kod almashish hodisasi nafaqat lingvistik, balki ijtimoiy va pedagogik jihatdan ham amaliy ahamiyatga ega ekanligi ko‘rsatildi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Auer, P. (1998). Code-switching in conversation: Language, interaction and identity. Routledge. 2. Haugen, E. (1956). Bilingualism in the Americas: A bibliography and research guide. American Council of Learned Societies. 3. Gumperz, J.J. (1982). Discourse strategies. Cambridge University Press. 4. Gumperz, J.J., & Blom, J.-P. (1972). Social meaning in linguistic structures: Codeswitching in Norway. In J.J. Gumperz & D. Hymes (Eds.), Directions in sociolinguistics: The ethnography of communication (pp. 407–434). Holt, Rinehart & Winston. 614

ELEKTRON HUKUMAT VA RAQAMLI IQTISODIYOT FANINI O‘QITISHDA MUAMMOLI VAZIYATLARNING TAHLILI VA HAL ETISH USULLARI Xursandov Hamidillo Fayzillo o‘g‘li, Sharof Rashidov nomidagi SamDU Urgut filiali Е-mail: hamidilloxursandov@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqola elektron hukumat va raqamli iqtisodiyot fanlarini o‘qitishda yuzaga keladigan muammolarni tahlil qiladi. Maqolada texnologik ta’minot, o‘qituvchilarning malakasi, o‘quvchilarning motivatsiyasi, o‘quv dasturlarining moslashuvchanligi va axborot xavfsizligi masalalari keltiriladi. Har bir muammoli vaziyatni o‘rganish bilan birga, ularni hal qilish usullari ham taklif etiladi. Texnologik ta’minotni yaxshilash, o‘qituvchilarning malakasini oshirish, o‘quvchilarni rag‘batlantirish, o‘quv dasturlarini yangilash va axborot xavfsizligi bo‘yicha ta’lim berish kabi chora-tadbirlar ko‘rsatilgan. Maqola, shuningdek, elektron hukumat va raqamli iqtisodiyot sohalarida malakali mutaxassislarni tayyorlashning ahamiyatini ta’kidlaydi. Ushbu tadqiqot, ta'lim jarayonini samarali va sifatli tashkil etishda muhim manba bo‘lishi kutilmoqda. Kalit so‘zlar: Muammoli vaziyatlar, motivatsiya, tahlil qilish, intеraktiv darslar, qobiliyat, kichik guruhlar, ma’lumot, tеxnologiya, muammoli o‘qitish, mashg‘ulot, matеrial, usullar, tеoritik, o‘zaro hamkorlik, onlayn. Аннотация. В данной статье анализируются проблемы, возникшие при преподавании дисциплин электронного правительства и цифровой экономики. Рассматриваются вопросы, связанные с технологическим обеспечением, квалификацией преподавателей, мотивацией студентов, гибкостью учебных планов и информационной безопасностью. Каждая проблемная ситуация изучается, и предлагаются решения. Описаны меры по улучшению технологического обеспечения, повышению квалификации преподавателей, мотивации студентов, обновлению учебных планов и обучению вопросам информационной безопасности. В статье также подчеркивается важность подготовки квалифицированных специалистов в области электронного правительства и цифровой экономики. Ожидается, что данное исследование станет значимым ресурсом для эффективной и качественной организации образовательного процесса. Ключевые слова: Проблемные ситуации, мотивация, анализ, интерактивные уроки, способности, малые группы, информация, технология, проблемное обучение, обучение, материал, методы, теоретический, взаимодействие, онлайн. Abstract. This article analyzes the challenges faced in teaching the subjects of egovernment and digital economy. It discusses issues related to technological provision, teachers’ qualifications, student motivation, the flexibility of curricula, and information security. Each problematic situation is examined, and solutions are proposed. Measures to improve technological provision, enhance teachers' qualifications, motivate students, update curricula, and provide education on information security are outlined. The article also emphasizes the importance of training qualified specialists in the fields of e-government and digital economy. This research is expected to serve as a significant resource for effectively and qualitatively organizing the educational process. 615

Keywords: Problem situations, motivation, analysis, interactive lessons, ability, small groups, information, technology, problem-based teaching, training, material, methods, theoretical, interaction, online. Kirish. Zamonaviy dunyoda elektron hukumat va raqamli iqtisodiyot fanlari, davlat boshqaruvi va iqtisodiy rivojlanishda muhim o‘rin tutadi. Bu fanlar nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy ko‘nikmalarni ham o‘rgatadi. Elektron hukumat ‒ bu davlat xizmatlarini raqamli shaklda taqdim etish jarayoni bo‘lib, u fuqarolar va davlat o‘rtasidagi aloqalarni yaxshilaydi. Raqamli iqtisodiyot esa iqtisodiy faoliyatning raqamli texnologiyalar asosida tashkil etilishini anglatadi. Biroq, ushbu fanlarni o‘qitishda bir qator muammolar mavjud. A.Khalilov ta’kidlaganidek, “Raqamli iqtisodiyotning o‘sishi ta'lim sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi” [1]. Muammoli vaziyatlarni tahlil va hal qilish usullari: 1) Texnologik ta'minotdagi muammolar: O‘quv muassasalarida zarur texnologik vositalarning yetishmasligi elektron hukumat va raqamli iqtisodiyot fanini o‘qitishda katta to‘sqinlik qiladi. Ba’zi maktablar va universitetlarda zamonaviy kompyuterlar va dasturlar mavjud emas. Bu esa talabalar uchun amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazishni qiyinlashtiradi. T.Mamatov shuni ta’kidlaydi: “Zamonaviy texnologiyalarni o‘rganish uchun zaruriy infratuzilma mavjud bo‘lishi shart” [2]. Maktablarda va universitetlarda zamonaviy kompyuterlar va dasturlarning mavjudligini ta’minlash zarur. Buning uchun davlat va xususiy sektor o‘rtasida hamkorlik o‘rnatish muhimdir. T.Mamatovning fikricha, “Elektron hukumatning samaradorligi ta’lim infratuzilmasiga bog‘liq” [2]. Bulutli texnologiyalarni joriy etish orqali o‘quv jarayonini yanada samarali qilish mumkin. 2) O‘qituvchilarning malakasi: O‘qituvchilarning elektron hukumat va raqamli iqtisodiyot sohasida yetarli bilimga ega emasligi muammosi ham mavjud. M.Jabborovning fikriga ko‘ra, “O‘qituvchilarning malakasini oshirish, ta'lim sifatini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi” [3]. Ko‘plab o‘qituvchilar zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtira olmaydilar, bu esa ta’lim sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchilar uchun elektron hukumat va raqamli iqtisodiyot bo‘yicha malaka oshirish kurslarini tashkil etish zarur. Buning uchun o‘qituvchilarni zamonaviy texnologiyalar va metodologiyalar bilan tanishtirish muhimdir. A.Khalilovning fikricha, "Mutaxassislardan o‘rganish, o‘qituvchilarning bilimlarini oshirishga yordam beradi" [1] 3) O‘quvchilarning motivatsiyasi: O‘quvchilarning ushbu fanlarga qiziqishining pastligi ham muhim masala hisoblanadi. O‘quvchilar elektron hukumat va raqamli iqtisodiyotning amaliy qo‘llanilishini to‘g‘ri anglamayaptilar. S.Yusupovning ta’kidlashicha, “motivatsiyaning pastligi o‘quv jarayonining samaradorligini pasaytiradi” [4]. O‘qitish jarayonida passiv qatnashish, ularning bilim olish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 616

Interaktiv o‘quv metodlaridan foydalanish: o‘yinlar, simulyatsiyalar va loyihalar o‘quvchilarni rag‘batlantirishga yordam beradi. O‘quvchilarga elektron hukumatning amaliy qo‘llanilishi haqida axborot berish, ularning qiziqishini oshiradi. M.Jabborovning fikricha: “Qiziqarli ta'lim metodlari o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlaydi” [3]. 4) O‘quv dasturlarining moslashuvchanligi: O‘quv dasturlarining zamon talablariga mos emasligi muammosi ham mavjud. Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumat sohalarida tez-tez yangiliklar paydo bo‘lib turadi. Biroq, o‘quv dasturlari ko‘pincha bu o‘zgarishlarga mos kelmaydi. R.Heeks ta’kidlashicha: “O‘quv dasturlari tezkor o‘zgaruvchanlikka moslashishi kerak” [5]. Natijada talabalar zamonaviy malakalarni o‘zlashtira olmaydilar, bu esa ularning ishga joylashish imkoniyatlarini cheklaydi. O‘quv dasturlarini tez-tez qayta ko‘rib chiqish va yangilash zarur. Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatning rivojlanish tendensiyalarini inobatga olish, o‘quvchilarga zamonaviy malakalarni o‘rganishga yordam beradi. OECD (2021) hisobotlarida, “O‘quv dasturlarini muntazam yangilash, ta’lim sifatini oshirishda muhimdir” [7] 5) Axborot xavfsizligi masalalari: Axborot xavfsizligi bo‘yicha bilimlarning yetishmasligi ham muhim muammo hisoblanadi. O‘quvchilarning internet xavfsizligi va axborot xavfsizligi bo‘yicha bilimlari past. Bu esa ularda kiberxavfsizlikka rioya qilishni o‘rganmaydilar. R.Akhmedov nazarida, “Axborot xavfsizligi bo‘yicha ta’lim berish, o‘quvchilarni zamonaviy xavf-xatarlar bilan kurashishga tayyorlaydi” [6]. O‘quvchilarga internet xavfsizligi va axborot xavfsizligi bo‘yicha kurslar o‘tkazish zarur. Kiberxavfsizlikka oid amaliy mashg‘ulotlar tashkil etish, o‘quvchilarning bilimlarini oshirishga yordam beradi. World Bank (2020) ta’kidlaydiki, “Axborot xavfsizligi bo‘yicha ta’lim berish, fuqarolarni raqamli muhitda himoya qilishga yordam beradi” [8]. Xulosa. Elektron hukumat va raqamli iqtisodiyot fanlarini o‘qitishda mavjud muammoli vaziyatlar ta’lim sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu muammolarni hal qilish uchun texnologik ta’minotning yaxshilanishi, o‘qituvchilarning malakasini oshirish, o‘quvchilarni rag‘batlantirish va o‘quv dasturlarini yangilash zarur. Shuningdek, axborot xavfsizligi bo‘yicha ta'lim berish ham muhim ahamiyatga ega. Bu chora-tadbirlar o‘quv jarayonini samarali va sifatli tashkil etishga yordam beradi. Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumat sohalarida malakali mutaxassislarni tayyorlash, mamlakatimizning iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Adabiyotlar: 1. Khalilov, A. (2020). Raqamli iqtisodiyot: nazariyasi va amaliyoti. Tashkent: O‘zbekiston davlat iqtisodiyot universiteti. 2. Mamatov, T. (2019). Elektron hukumat va uning rivojlanishi. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi. 3. Jabborov, M. (2022). Ta'limda raqamli texnologiyalarni joriy etish. Tashkent: O‘zbekiston ta’lim vazirligi. 617

4. Yusupov, S. (2018). O‘zbekistonda elektron hukumat: holat va istiqbollar. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Xalq qabulxonalari. 5. Heeks, R. (2018). The Role of Digital Technologies in Development. London: Routledge. 6. Akhmedov, R. (2020). Raqamli iqtisodiyot va atrof-muhit. Tashkent: O‘zbekiston ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi. 7. OECD (2021). Digital Government Index 2021. Paris: Organisation for Economic Co-operation and Development. 8. World Bank (2020). Digital Economy for Uzbekistan: Building the Future. Washington, DC: World Bank Publications. THE IMPORTANCE OF TEACHING LITERATURE IN THE AGE OF AI Xusaynova Gulsora Alijon qizi, NamDU tayanch doktoranti gulsora9409@gmail.com Habibullayev Muzaffar Abdulvohidovich, Uniersity of Business and Science Ingliz tili va adabiyoti kafedrasi katta o`qituvchisi muzaffar.habibullayev@yandex.uz Annotatsiya. Ushbu maqola sun'iy intellekt davrida adabiyotni o‘qitishning ahamiyatini o‘rganadi. Adabiyot tanqidiy fikrlash, hamdardlik va madaniy tushunishni rivojlantiradi. Sun'iy intellekt texnologiyalari rivojlanib borishi bilan adabiyot ta'limi insoniy qadriyatlarni saqlashda muhim rol o‘ynaydi va global ta'lim tizimlarida turlicha namoyon bo`ladi. Kalit so‘zlar: Adabiyot ta'limi, sun'iy intellekt, tanqidiy fikrlash, hamdardlik, global ta`lim. Аннотация. Данная статья исследует важность преподавания литературы в эпоху искусственного интеллекта. Литература развивает критическое мышление, эмпатию и культурное понимание. В условиях роста технологий ИИ преподавание литературы играет ключевую роль в сохранении человеческих ценностей и применяется по-разному в глобальных образовательных системах. Ключевые слова: преподавание литературы, искусственный интеллект, критическое мышление, эмпатия, глобальное образование. Abstract. This article examines the importance of teaching literature in the age of artificial intelligence. Literature cultivates critical thinking, empathy, and cultural understanding. As AI technologies advance, literature education plays a vital role in preserving human values and is implemented diversely across global educational systems. Key words: literature education, artificial intelligence, critical thinking, empathy, global education. Introduction. The rapid advancement of artificial intelligence has fundamentally transformed numerous aspects of contemporary society, from communication and commerce to education and creative expression. As AI systems become increasingly sophisticated in generating text, analyzing patterns, and even mimicking creative processes, educators worldwide face a critical question: what is the continued relevance of teaching literature in this technological age? This article argues that literature education remains not only relevant but essential, serving as a counterbalance to the algorithmic nature of AI and fostering uniquely human capacities that machines cannot replicate. The relevance of this topic stems from growing concerns about the potential displacement of humanities education by STEM-focused curricula and AI-assisted 618