Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Abstract. The article does not mean that digitalization in education will replace the entire educational environment, especially teachers. Offline and partially online learning formats are usually more effective than full distance learning and a complete rejection of modern digital tools. Keywords: teacher, audiovisual means, multimedia, teaching aids, electronic educational resources. Kirish. Ta’limni raqamlashtirish va masofaviy onlayn ta’lim bir xil narsa emas. Raqamlashtirish tushunchasi ancha kengroqdir. Maktab yoki universitetda ham masofaviy, ham bevosita elektron ta’lim uchun turli dasturlar, ilovalar va boshqa raqamli resurslardan foydalanishni bildiradi (masalan, sinfda kompyuter yoki planshetda ba’zi vazifalar bajarilganda). Bundan tashqari, raqamlashtirish nafaqat ta’lim jarayonlariga, balki tashkiliy jarayonlarga ham tegishli. Misol uchun, xuddi shu elektron kundalik va jurnallar, shuningdek, o‘qituvchiga qo‘ng‘iroq qilish yoki shaxsan maktabga kelish o‘rniga elektron pochta orqali yozish imkoniyati ham raqamlashtirishdir. O‘zbekistonda ta’limni raqamlashtirish bir necha bosqichlardan o‘tgan: • 80-yillarning o‘rtalari va 90-yillarning boshlarida raqamlilashtirishning birinchi to‘lqini kompyuter savodxonligini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, maktab va universitetlarda birinchi kompyuter sinflarining paydo bo‘lishini o‘z ichiga olgan. • Ikkinchi bosqichda, 2000-yillarning oʻrtalaridan boshlab oʻquv jarayoniga axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etilishi va informatika darslarida qoʻllanila boshlanishi. • Uchinchi bosqich – 2020-yildan boshlab, raqamli texnologiyalardan foydalanish. Ta’limning raqamlashtirishda yangiliklari quyidagilarda ko’rinadi: • rejalashtirilgan ta’lim natijalari va ta’lim mazmuni. Insonlar hayotda raqamli kompetensiyalarga qanchalik ko‘p ehtiyoj sezishi, “Davlat xizmatlari” orqali murojaat, raqamli texnologiyalari orqali tasavvur qilinadi). Demak, maktabda bolalarni raqamli texnologiyalardan to‘g‘ri foydalanishga o‘rgatish kerak; • pedagogik ta’lim va o‘qitish texnologiyalari, raqamli muhitdagi darslar an’anaviy sinf sinflaridan ko‘p jihatdan farq qiladi (hatto raqamli didaktika tushunchasi paydo bo‘ ldi); • tarbiyaviy ishlarni tashkil etish, uning vositalari (texnik vositalar) va bu jarayonni boshqarish. Dunyoda ta’limga yondashuvlarni bunday keng ko‘lamli qayta loyihalash uchun zarur bo‘lganini, shuningdek, uning ijobiy va salbiy tomonlarini aniqlashga harakat qilamiz. Ta’limni raqamlashtirish elektron vositalar butun ta’lim muhitini, ayniqsa, o‘qituvchilarni almashtiradi, degani emas. O‘rganish oflayn va qisman onlayn rejimda o‘tkaziladigan formatlar, qoida tariqasida, to‘liq masofaviy ta’limdan ham, zamonaviy raqamli vositalardan butunlay voz kechishdan ham samaraliroqdir. Amaliyot shuni ko‘ rsatadiki, sifatli ta’lim doimo o‘qituvchi va o‘quvchilar bilan 959

o‘zaro munosabatlarning jonli tajribasini o‘z ichiga oladi - hech qanday fikrmulohazasiz onlayn dars zerikarli va hech kim savol bermaydi. Bugungi kunda taʼlimda raqamli texnologiyalarning samaradorligi kamida quyidagi asosiy yoʻnalishlarda tasdiqlangan: • Boshqa barcha sohalarda bo‘lgani kabi ta’lim sohasida ham raqamlashtirish tashkiliy vazifalarni soddalashtiradi. Maktabning elektron kundaligida ma’lumotlarni yozib olish va uzatish (masalan, o‘qituvchidan talabaning otaonasiga va aksincha) qulayroqdir va universitetlar uchun zamonaviy vositalar minglab talabalarning har biri uchun individual jadval yaratishga imkon beradi. • Raqamlashtirish o‘quvchilari va talabalar uchun ta’limni yanada qulay qiladi. Shunday qilib, gibrid o‘ qitish imkoniyatlari, ba’zi talabalar o‘qituvchi bilan sinfda bo‘lsa va ba’zilari uydan masofadan bog‘langanda, maktab o‘quvchilari va talabalarga jismoniy jihatdan qatnasha olmaganlarida (masalan, kasallik tufayli) darslarni qoldirmaslikka imkon beradi. Raqamli texnologiyalar odatiy sinf formati bilan bir qatorda qo‘llanilganda aralash ta’lim imkoniyati o‘rganishni individuallashtirishga yordam beradi. Qobiliyatli o‘quvchilarga murakkabroq mavzular va mashg‘ulotlar beriladi, boshqa o‘quvchilarga esa ular uchun eng qiyin mavzular ustida ishlashga yordam beradi. To‘liq onlayn dasturlar bilan siz jismoniy jihatdan istalgan joydan o‘rganishingiz va imtihon topshirishingiz mumkin. • Onlayn an'anaviy formatga qaraganda ancha kengroq ta’lim mazmuniga kirish imkonini beradi. Dunyoning etakchi universitetlarining ommaviy kurslarini o‘tkazadigan yirik onlayn platformalar dunyoning istalgan burchagidan kelgan talabaga ma’ruzalarni tinglash imkonini beradi. Bunday platformalar paydo bo‘lgunga qadar faqat tegishli universitetlar talabalari bunday imkoniyatga ega edi, lekin hamma ham u erga o‘qishga kirish imkoniga ega emas. Hozirgi kunda turli universitetlar o‘z dasturlariga boshqa yetakchi universitetlarning tayyor ma’ruza kurslarini kiritishlari mumkin. Internetdagi ta’lim mazmunining xilma-xilligi onlayn kurslar bilan tugamaydi. Mavzu noaniq bo‘lib qolsa, maktab o‘quvchilari uchun ham, talabalar uchun ham boshqa o‘qituvchining tushuntirishini ko‘ rish yoki o‘qish, shuningdek, turli mashqlar, masala va misollar yordamida bilimlarni mashq qilish foydalidir. Raqamli echimlar har bir talaba uchun alohida ko‘plab yangi, takrorlanmaydigan vazifalarni yaratishga imkon beradi. • Raqamli ta’lim sizga ma’lumotlarni to‘plash va ta’lim jarayonini yaxshilash uchun tahlil qilish imkonini beradi. O‘rganish analitikasi nafaqat keng ko‘lamli ta’lim tizimlarida boshqaruv vositasi bo‘lib, u bir nechta sinflar bilan ishlaydigan o‘qituvchi uchun ham foydali bo‘lishi mumkin; Maxsus onlayn test o‘qituvchilarga o‘z sinfidagi qiyinchiliklarini yoki aksincha, ilgari ko‘rmagan muvaffaqiyatlarini ko‘rish imkonini bergan misollar mavjud. Ta’limni raqamlashtirish ko‘plab muammolarga ega. Masalan, ikkita raqamli bo‘linish ushbu sohadagi har qanday loyihalar uchun to‘siq bo‘ ladi. 960

• Birinchidan, aholining salmoqli qismida onlayn ta’lim va yuqori sifatli internet aloqasi uchun zarur bo‘lgan kompyuter yoki boshqa gadjetlar yo‘q. • Ikkinchidan, Internet va raqamli resurslardan foydalanishda yetarlicha tajribasi bo‘lmagan odamlar onlayn tarzda o‘rganishni qiyinlashtiradi. Kimdir raqamlashtirishning foydali imkoniyatlari haqida bilmaydi va smartfondan faqat o‘yin-kulgi uchun foydalanadi va kimdir turli foydali imkoniyatlar haqida bilsa ham, tashqi yordamisiz dastur va dasturlar bilan ishlashni o‘rgana olmaydi. Shuning uchun, barcha o‘qituvchilar va maktab o‘quvchilarini gadjetlar bilan ta’minlashning o‘zi etarli emas, biz ularni raqamli texnologiyalarning haqiqiy imkoniyatlari bilan tanishtirishimiz kerak. Yana bir e'tiborga molik muammo shundaki, raqamli muhitda pedagogik qoidalar va o‘qitish usullari endigina shakllantirilmoqda. Xuddi shu raqamli didaktika yangi hodisa bo‘lib, u endigina rivojlana boshlaydi. Hozirda onlayn darslar va individual raqamli vositalarning samaradorligi, raqamlarning talabalar muvaffaqiyatiga ta’sirining turli jihatlari o‘rganilmoqda, ammo hozircha raqamli o‘rganishni tajriba deb atash mumkin. Ta’lim mazmunining xilma-xilligi ham, o‘quvchining qiziqishi va qobiliyatiga ko‘ra individuallashtirish imkoniyati ham qo‘llanilmaydi. Misol uchun, agar o‘qituvchi shunchaki video havola orqali ma’ruza o‘ qisa, hatto qancha talabalar uni tinglayotganini va o‘sha paytda o‘z ishini qilmayotganini tushunmasdan ham, buni to‘ liq raqamlashtirish deb atash qiyin. Agar maktab uchun asbob-uskunalar sotib olinsa, lekin foydalanilmasa, bu albatta raqamlashtirish emas. Ko‘pchilik raqamlashtirishni munozarali jarayondir. Raqamlashtirishni so‘z siz rad etish - masalan, raqamlashtirishning barcha oqibatlari o‘rganilgunga qadar ta’lim uchun katta yo‘qotishlarni anglatadi. O‘qituvchilar va talabalar ko‘plab qiziqarli va qulay vositalarni yo‘qotadilar va bitiruvchilar hayotda kerakli ko‘nikmalarni rivojlantira olmaydilar. Shu bois ta’limda elektron vositalardan butunlay voz kechish, masofaviy ta’lim va sinfda gadjetlarni taqiqlash chaqiriqlari ortida talaba va o‘qituvchilar uchun unchalik tashvishlanish emas, yangilikni psixologik rad etish sifatida ko‘riladi. Raqamlarni rad etish, albatta, raqamli loyihalarni amalga oshirishdagi ichki muammolar bilan yanada og‘irlashadi: raqamlilashtirish strategiyalari rasmiy ravishda va o‘qituvchilar va talabalarning ehtiyojlarini hisobga olmasdan yozilganda. Ta’lim uchun yangi vositalar o‘qituvchilarga ishonchsizlik va ularning tajribasini qadrsizlanadigan tarzda taqdim etilganda bir necha baravar past bo‘ladi. Maktablar va universitetlarda elektron ta’lim vositalarini ta’qiqlashga qaratilgan tashabbuslar, jumladan, qonunchilik tashabbuslari paydo bo‘lishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoevning 2020- yil 24- yanvarda Oliy Majlisga yo'llagan Murojaatnomasi. 2020 y. 961

2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining jamoat ta’lim axborot tarmog‘ini tashkil etish to‘g‘risida” 2005- yil 28- sentyabrdagi PQ–191- son qarori // lex.uz–Qonunchilik hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi (Resolution the President of the Republic of Uzbekistan “On the creation of a public educational information network of the Republic of Uzbekistan” dated September 28. 2005 y. № RP–191 // lex.uz-national database of legislative acts.). 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarining joriy etilishini nazorat qilish, ularni himoya qilish tizimini takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” 2019- yil 14- sentyabrdagi PQ–4452-son qarori // lex.uz–Qonunchilik hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi (Resolution the President of the Republic of Uzbekistan “On additional measures to improve the system of control over the introduction of information technologies and communications, the organization of their protection” dated September 14. 2019 y. № RP–4452 // lex.uz-national database of legislative acts.). 4. Abdullayev M., Saidahror, G., & Ayupov, R. Raqamli iqtisodiyot - kadrlar tayyorlashning dolzarb yo'nalishlari. 2020 y. ICHKI MIGRANT TALABALARNING TA’LIM JARAYONIDA IJTIMOIY FAOLLIGINI OSHIRISH ORQALI FUQAROLIK POZITSIYASINI MUSTAHKAMLASH YO‘LLARI Eshonjonov Bobir Zafarjonovich, “UMFT Ijtimoiy fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi, E-mail: eshonjonovbobur@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada ichki migrant talabalarning ta’lim jarayonida ijtimoiy faolligini oshirish orqali ularning fuqarolik pozitsiyasini mustahkamlash yo‘llari nazariy va amaliy jihatdan tahlil etilgan. Tadqiqotda ichki migratsiya sharoitida tahsil olayotgan talabalarning ijtimoiy moslashuvi, fuqarolik ongining rivojlanishi hamda ta’lim muhitining tarbiyaviy salohiyati o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ochib berilgan. Aksiologik, shaxsga yo‘naltirilgan va kompetensiyaviy yondashuvlar asosida talabalarning ijtimoiy faolligini rivojlantirishga xizmat qiluvchi pedagogik mexanizmlar asoslab berilgan. Kalit so'zlar: ichki migrant talabalar, ijtimoiy faollik, fuqarolik pozitsiyasi, aksiologik yondashuv, fuqarolik ongini rivojlantirish, ijtimoiy-madaniy moslashuv, vatanparvarlik, pedagogik mexanizmlar, oliy ta’lim muhiti, talaba yoshlar Abstract. This article is devoted to the study of methods for developing pedagogical tolerance competence in migrant students. Taking into account the difficulties and cultural differences of migrant students in the learning process, the article considers effective methods and strategies for ensuring pedagogical tolerance. This article also analyzes the role of teachers, the educational environment and pedagogical approaches necessary to strengthen social integration. Keywords: Migrant students, pedagogical tolerance, competence, educational process, cultural differences, social integration, innovative methods, personal values, the role of the teacher, development of the educational environment Аннотация. Статья посвящена изучению методов формирования педагогической толерантности у студентов-мигрантов. Учитывая трудности и культурные различия студентов-мигрантов в процессе обучения, в статье рассматриваются эффективные методы и стратегии обеспечения педагогической толерантности. В статье также анализируются роль преподавателей, образовательная среда и педагогические подходы, необходимые для укрепления социальной интеграции. 962

Ключевые слова: Студенты-мигранты, педагогическая толерантность, компетентность, образовательный процесс, культурные различия, социальная интеграция, инновационные методы, личностные ценности, роль преподавателя, развитие образовательной среды Kirish. Bugungi kunda ichki migratsiya jarayonlarining kuchayishi jamiyatning barcha sohalarida, xususan, oliy ta’lim tizimida muhim ijtimoiypedagogik o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Turli hududlardan kelib, oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan ichki migrant talabalar yangi ijtimoiy-madaniy muhitga moslashish, jamiyat hayotida faol ishtirok etish va o‘z fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish zarurati bilan to‘qnash kelmoqda. Shu jihatdan, ichki migrant talabalarning ta’lim jarayonidagi ijtimoiy faolligini oshirish orqali ularning fuqarolik pozitsiyasini mustahkamlash masalasi zamonaviy pedagogikaning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Ichki migrant talabalarning ijtimoiy faolligi ularning jamiyatdagi o‘rnini anglash, fuqarolik mas’uliyati, ijtimoiy hamkorlik va vatanparvarlik tuyg‘ularining rivojlanishida muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Biroq amaliyot shuni ko‘rsatadiki, mazkur toifa talabalarning ta’lim jarayonida ijtimoiy faolligi yetarli darajada rag‘batlantirilmayapti, bu esa ularning fuqarolik ongining sust shakllanishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli oliy ta’lim muassasalarida ta’lim-tarbiya jarayonini ijtimoiy yo‘naltirilgan, qadriyatga asoslangan va shaxsga yo‘naltirilgan pedagogik yondashuvlar asosida tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi. Jamiyat taraqqiyotida insoniyat tafakkuri tarzi va uni yaratgan barcha moddiy, ma’naviy boyliklarning mazmun-mohiyati, ijtimoiy taraqqiyotning asosiy maqsadlari u yoki bu darajada tolerantlik fenomeniga bog‘liqdir. Shu boisdan ham ushbu ijtimoiy hodisaning ahamiyatini va uning funksional jihatlarini to‘laqonli anglash jamiyatning sotsial rivojlanishi darajasi, inson tafakkuri, dunyoqarashi va uning bilim salohiyatini kengroq tarzda belgilaydigan asosiy omil darajasiga ko‘tarilgan. Zero, “tolerantlik (lotin tilida “tolerantia”) – o‘zgalar hayot tarzi, nuqtayi nazarlari, g‘oyalari va e’tiqodlariga nisbatan sabrlilik, toqatlilik, bag‘rikenglik munosabatini ifodalovchi tushunchadir [1]”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 14-avgustdagi PQ-№3907-sonli Qarori bilan barkamol avlodni shakllantirish, yoshlarni ma’naviyaxloqiy va jismonan sog‘lom etib tarbiyalash, ularni olib borilayotgan islohotlarning faol ishtirokchisiga aylantirishga qaratilgan chora-tadbirlar izchil amalga oshirilmoqda. Intellektual salohiyatli yosh avlod, xususan o'smirlar bilan doimiy muloqot o‘tkazish sohaga oid dolzarb muammolarni aniqlash hamda ularni hal etishda davlat organlari va jamoat tashkilotlari faoliyatining ajralmas qismiga aylandi. Biroq, tahlillar shuni ko‘rsatadiki, o'smirlarda o‘z millatiga sodiqlik, o‘z taqdiri uchun qayg‘urish va daxldorlik hissini kuchaytirish, ularning qalblarida yot g‘oya va salbiy qarashlarning ta’siriga nisbatan mafkuraviy immunitetni rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar yetarli darajada tizimli tashkil etilmaganligi va natijada kutilgan ijobiy samara berilmayotganligi kuzatilmoqda. Bu borada yanada samaraliroq, innovatsion yondashuvlar va mexanizmlarni joriy 963

etishning ilmiy-metodik asoslari va amalga oshirish meхanizmlarini ishlab chiqish bilan bog‘liq fundamental ilmiy tadqiqotlarga zarurat ortmoqda. “Avesto”da borliqning 4 ta moddiy asosi – tuproq, suv, havo, olovning muqaddaslashtirilishi va “ezgu fikr, ezgu so‘z, ezgu amal [3]” tamoyili bilan bog‘liqdir. “Zardushtiylikdagi ezgulikni qaror toptirish g‘oyasi insonparvarlikning buyuk tamal toshidir, desak xato bo‘lmas, albatta. Shu g‘oya asosida shakllangan davlat va jamiyatda odam eng oliy qadriyat darajasiga ko‘tariladi. Ahuramazda o‘z bandalariga iroda erkini berib, ezgulikni yovuzlikdan ajrata bilishni, faqat yovuzlikka qarshi kurash jarayonidagina jamiyatda ezgulik barqaror bo‘lishini ta’kidlaydi”. “Yaxshi amallarni bajarishda sobitqadam va tavba qilishda barcha gunohlardan yuz o‘giraman. Men qalbimning olti xususiyatini yomonlikdan saqlagan holda, amallarning pokligini asrayman: tafakkur quvvati, so‘z qudrati, ish kuchi, ehtiyotkorlik, aql va donolik”dir. “Tolerantlik” termini ingliz olimi P.Medavar (1953) tomonidan “ko‘chirib o‘tkazilgan begona to‘qimaga nisbatan organizm immun sistemasi “chidamliligi”ni ko‘rsatish” maqsadida taklif etilgan [4]. O‘zbek olimi Abdukarim Zikiryoyevning ta’kidlashicha, “tolerantlik (immunologik tolerantlik) barcha antigen immunologik xususiyatini saqlagan holda organizmning muayyan antigenga nisbatan immunologik javobining yo‘qolishi yoki susayishidir. A.M.Baybakovning “Katta yoshdagi o‘smirlarda kichik guruhlar orasidagi o‘zaro aloqa jarayonida tolerantlikni tarbiyalash” nomli dissertatsiyasi [5]da tolerantlik tarbiyasining falsafiy, psixologik-pedagogik yo‘nalishlari ajratilgan bo‘lib, o‘smir yoshdagi o‘quvchilarning kichik guruhlari orasida tolerantlikni qaror toptirishga xizmat qiladigan ta’limiy topshiriqlar tizimi belgilab berilgan. Shu bilan birga, R.R.Valitovaning “Tolerantlik axloqiy muammo sifatida” nomli dissertatsiyasi [6]da shaxsda mavjud bo‘lgan tolerantlik tuyg‘usining axloqiy me’yor sifatida rivojlantirib borilishi ilmiy jihatdan tadqiq etilgan. Pedagogik bag'rikenglik — bu o'qituvchining turli madaniyatlar va ijtimoiy qatlamlarga ega bo'lgan talabalarga nisbatan ochiqligini, ularni qabul qilishini va hurmat qilishini anglatadi. Bu kompetensiya, shuningdek, o'qituvchilarning o'z bilimlarini va pedagogik usullarini talabalarning ehtiyojlariga moslashtirish qobiliyatini ham o'z ichiga oladi. Migrant talabalarning o'ziga xos xususiyatlari va muammolarini hisobga olgan holda, o'qituvchilar ularga yordam berish uchun maxsus metodlarni qo'llashlari zarur. I. Bogian o‘z tadqiqotlarida migrant talabalar bilan ishlashda o‘qituvchilarning bag‘rikenglik ta’limi bilan bog‘liq xabardorlik darajasini oshirish zaruratiga alohida e’tibor berib, bu borada maxsus pedagogik strategiyani ishlab chiqishni asoslab bergan. O’quv muassasalari madaniy va madaniyatlararo ta’limni integratsiyalashgan holda migrant talabalarni tarbiyalash mas’uliyatini o‘z zimmalariga olishlari kerakligiga urg‘u berib o‘tgan. Bu esa har bir pedagogning aqliy va axloqiy tamoyillar asosida shakllanishiga imkon yaratadi. "Migrant talabalar pedagogik tolerantlik kompetensiyasini rivojlantirish metodlari" mavzusida tolerantlikning ahamiyatini ta'kidlash lozim. Tolerantlik, asosan, eng 964

yuksak darajadagi gumanistik fazilat bo‘lib, bu fazilatni ta’lim-tarbiya jarayonlarida migrant talabalar ongiga singdirishga erishish muhimdir. Ayniqsa, migrant talabalar bilan ishlashda bu tamoyil katta ahamiyatga ega. Ba’zi AQShlik olimlar pedagogik tolerantlikni maktablardagi ijtimoiy va irqiy muammolarni bartaraf qilish, individual farqlari va xilma-xillikni qo‘llab-quvvatlash uchun zarur shart deb hisoblaydilar. Ushbu nuqtai nazar migrant talabalar ta'lim olish jarayonida va jamiyatga integratsiyalashuvida pedagogik tolerantlikning o'rnini yaqqol ko'rsatadi. Shunday qilib, pedagogik tolerantlik yordamida migrant talabalar o'zlarining yangi muhitlariga moslashishlari, ijtimoiy aloqalarini rivojlantirishlari va akademik muvaffaqiyatga erishishlari uchun zarur sharoitlarni yaratish mumkin. Bu jarayon, o'z navbatida, jamiyatda bag'rikenglik va hamjihatlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Migrant talabalar uchun bag'rikenglik kompetensiyasi juda muhimdir, chunki ular yangi madaniyat va muhitga moslashish jarayonida turli qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Bag'rikenglik kompetensiyasi yordamida migrant talabalar o'zlarining yangi atrof-muhitlariga tezroq moslashishlari, yangi do'stlar orttirishlari va akademik muvaffaqiyatga erishishlari mumkin. Ular o'z madaniyati va urf-odatlarini bilishlari, shuningdek, ularning yangi muhitidagi madaniyatlarni tushunishga intilishlari kerak. Bu, masalan, yangi tilni o'rganish, mahalliy an'analarga hurmat bilan qarash va o'zaro aloqalarda ochiq fikrda bo'lishni o'z ichiga oladi. Empatiya va boshqalar bilan muloqot qilish qobiliyati migrant talabalar uchun muhimdir. Ular boshqa talabalarning tajribalarini tushunib, ularga yordam berish orqali ijtimoiy tarmoqlarini kengaytirishi mumkin. Bu nafaqat ularning ijtimoiy hayotini boyitadi, balki akademik muhitda ham ko'mak beradi. Bag'rikenglik kompetensiyasi migrant talabalarni ijtimoiy adolat va tenglikni ta'minlashga ham undaydi. Ular o'zlarining tajribalarini boshqalar bilan baham ko'rish orqali ijtimoiy muammolarni aniqlash va hal etishda faol ishtirok etishlari mumkin. Bu, o'z navbatida, ularning o'ziga bo'lgan ishonchini oshiradi va jamiyatda faol rol o'ynashlariga yordam beradi. Umuman olganda, migrant talabalar uchun bag'rikenglik kompetensiyasini rivojlantirish nafaqat ularning shaxsiy o'sishi uchun, balki ularning atrofidagi jamiyatni ham boyitishga xizmat qiladi. Bu jarayon orqali ular global muammolarni hal etishda muhim ahamiyatga ega bo'lgan ko'p madaniyatli jamiyatning bir qismi bo'lishadi. Migrant talabalarda pedagogik tolerantlik kompetensiyasini rivojlantirish nafaqat o'qituvchining bilim va ko'nikmalarini oshirishni, balki uning shaxsiy fazilatlarini takomillashtirishni ham talab etadi. O'qituvchilarning tolerantlik kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik imkoniyatlari quyidagi omillar bilan bog‘liq: • Tolerantlikka oid axloqiy tamoyillarga yo‘naltirilgan insoniy xulqatvorlarning tarkib topishi. O'qituvchi nafaqat tolerantlik haqida bilishi, balki uni o'z xatti-harakatlarida namoyon eta olishi kerak. • Tolerantlik kompetensiyasini rivojlantirishda ijtimoiy xulq-atvor va ongli xatti-harakatlarning namoyon bo‘lishi. O'qituvchi o'z faoliyatida tolerantlik 965

tamoyillariga amal qilishi, talabalar bilan muloqotda ularga hurmat bilan munosabatda bo'lishi lozim. • Tolerantlik kompetensiyasini tarkib toptirishda samimiylik, bardoshlilik, himmatlilik kabi ko‘nikmalar va intellektuallik xususiyatlarning tarkib topishi. Ushbu fazilatlar o'qituvchiga migrant o'quvchilarning ehtiyojlarini tushunish va ularga yordam berishda muhim rol o'ynaydi. • Tolerantlik kompetensiyasini rivojlantirishda shaxs o‘z xulq-atvoridagi kamchiliklarni anglagan holda o‘z-o‘zini tarbiyalash va shaxslararo munosabatlarda axloqiylik tamoyillarni vujudga keltirish. O'qituvchi o'z xatolarini tan olishga va ularni tuzatishga tayyor bo'lishi kerak. • Tolerantlik kompetensiyasini rivojlantirishda, bag‘rikenglikning kategoriyalaridan sanaluvchi sabr-toqatlilik, mehr-muhabbatlik, bardoshlilik, samimiylik, vafodorlik jihatlarni namoyon etish. Bu fazilatlar migrant o'quvchilar bilan ishlashda sabrli va tushunuvchan bo'lishga yordam beradi. • Tolerantlik kompetensiyasini rivojlantirishda, asosan, o‘qituvchilarning bir-biriga hurmat, o‘zaro yordam berish, muloyimligi, sofdilligi, mehnatsevarligi kabi xususiyatlarning tarkib topishi. O'qituvchilar jamoasida tolerantlik muhitini yaratish, bu tajribani talabalarga o'tkazishga yordam beradi. • Tolerantlikning quyidagi axloqiy belgilari, ya’ni atrofdagi kishilarga, jamoaga, jamiyatga, vatanga, mehnatga, o‘z burchiga munosabatlari hamda burch va mas’uliyat, vijdon, or-nomus, sadoqat kabi insoniy fazilatlari takomillashib boradi. Bu fazilatlar o'qituvchining shaxsiy va kasbiy rivojlanishida muhim rol o'ynaydi va unga migrant o'quvchilarga namuna bo'lishga yordam beradi. Migrant o'quvchilarda pedagogik tolerantlik kompetensiyasini rivojlantirish usullari; 1. Madaniy sezgirlik bo'yicha mashg'ulotlar: O'qituvchilar talabalarining madaniy kelib chiqishi haqida bilishga yordam berish. O'qituvchilarning madaniy sezgirligini oshirish bo'yicha mashg'ulotlar ularga talabalarning madaniy xilmaxilligi, qadriyatlari, e'tiqodlari va tajribalari haqida tushuncha beradi. Bunday mashg'ulotlar o'qituvchilarga turli madaniyatlarga hurmat bilan munosabatda bo'lishga, stereotiplardan qochishga va madaniy jihatdan sezgir bo'lgan ta'lim muhitini yaratishga yordam beradi. 2. Empatiyaga asoslangan usullardan foydalanish: Talabalarning pozitsiyalarini ko'rishni rag'batlantirish. Empatiya - bu boshqa odamning histuyg'ularini tushunish va baham ko'rish qobiliyatidir. O'qituvchilar empatiyaga asoslangan usullardan foydalanib, talabalarning pozitsiyalarini ko'rishni rag'batlantirishlari mumkin. Bunga talabalarning shaxsiy hikoyalarini baham ko'rishga undash, turli nuqtai nazarlarni muhokama qilish va rolli o'yinlar o'tkazish kiradi. Empatiya o'quvchilar o'rtasida ijobiy munosabatlarni rivojlantiradi, zo'ravonlikni kamaytiradi va akademik natijalarni yaxshilaydi. 3. Madaniy almashinuv dasturlarini amalga oshirish: Talabalarning madaniy xilma-xillikni o'rganishiga imkon berish. Madaniy almashinuv dasturlari talabalarga boshqa madaniyatlar bilan bevosita tanishish imkoniyatini beradi. Bu 966

dasturlar talabalarga xorijga sayohat qilish, boshqa madaniyatlardan bo'lgan talabalar bilan yashash va o'qish, madaniy tadbirlarda ishtirok etish va boshqa madaniyatlarning tillarini o'rganish imkoniyatini beradi. 4. Hamkorlik loyihalarini rag'batlantirish: Har xil kelib chiqishi bo'lgan talabalar uchun ishlash imkoniyatini ta'minlash. Hamkorlik loyihalari turli madaniyatlardan bo'lgan talabalarga birgalikda ishlash imkoniyatini beradi. Bu loyihalar talabalarga o'zaro hurmat, hamkorlik va muammolarni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. 5. Tengdoshlarni qo'llab-quvvatlash guruhlarini yaratish: Talabalarga birbirlari bilan bog'lanish uchun xavfsiz joy berish. Tengdoshlarni qo'llab-quvvatlash guruhlari talabalarga o'z tajribalari, his-tuyg'ulari va muammolari haqida bir-birlari bilan baham ko'rish imkoniyatini beradi. Bu guruhlar talabalarga o'zaro yordam, tushunish va qabul qilish hissini beradi. Tengdoshlarni qo'llab-quvvatlash guruhlarida ishtirok etgan talabalar o'ziga bo'lgan ishonchni oshiradi, stressni kamaytiradi va ijtimoiy moslashuvni yaxshilaydi [9]. 7. Adolat va inklyuzivlikni qo'llab-quvvatlash: Diskriminatsiya va kamsitishga qarshi turish. O'qituvchilar adolat va inklyuzivlikni qo'llab-quvvatlash orqali diskriminatsiya va kamsitishga qarshi turishlari mumkin. Bunga diskriminatsiya va kamsitish holatlarini qoralash, ularga qarshi kurashish va barcha talabalar uchun teng imkoniyatlar yaratish kiradi. Diskriminatsiya va kamsitishga duchor bo'lgan talabalarda stress, depressiya va o'ziga bo'lgan ishonchning pasayishi kabi salbiy oqibatlar yuzaga kelishi mumkin [11]. Xulosa qilib aytganda, ichki migrant talabalarning ta’lim jarayonida ijtimoiy faolligini oshirish ularning fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish va mustahkamlashning muhim pedagogik sharti hisoblanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, talabalarning jamoaviy faoliyatga jalb etilishi, ijtimoiy loyihalarda ishtiroki, fuqarolik tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash hamda ta’lim muhitining tarbiyaviy imkoniyatlaridan samarali foydalanish ichki migrant talabalarda ijtimoiy mas’uliyat, faol fuqarolik ongini rivojlantirishga xizmat qiladi. Aksiologik va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvlar asosida tashkil etilgan ta’lim jarayoni ichki migrant talabalarda milliy va umuminsoniy qadriyatlarni anglash, jamiyat hayotida faol ishtirok etish va vatanparvarlik pozitsiyasini mustahkamlash imkonini beradi. Mazkur maqola xulosalari oliy ta’lim muassasalarida ichki migrant talabalar bilan ishlash tizimini takomillashtirish, ularning ijtimoiy faolligi va fuqarolik kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan pedagogik texnologiyalarni amaliyotga joriy etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Ноттурино Марк. Толерантность, свобода и истина: фаллибализм и открытие и закрытие “закрытых обществ” // Ижтимоий фикр. – 1998. – №2. – Б.89. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 14-avgustdagi PQ-№-3907-sonli Qarori. 3. Ҳамидий Х. “Авесто”дан “Шоҳнома”гача. – Т.: Шарқ, 2007. – Б.78 . 4. Авесто. Хорде Авеста (Кичик Авеста) \\ Авесто матнини тайёрлаш, таржима, сўзбоши М.В.Чистяков шарҳи. – СПб., 2005. – Б.351. 967

5. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2004. – Т.8. – Б.486. 6. Байбаков А.М. Воспитание толерантности у старшего подростка в условиях взаимодействия малых групп: Дисс. канд… пед. наук. – Волгоград. 2003. – 149 б. 7. Валитова Р.Р. Толерантность как этическая проблема: Авт. дисс… канд. филос. наук. – М., 1997. 8. Boghian I. Teachers’ perspectives on tolerance education. A literature review. – Journal of Innovation in Psychology, Education and Didactics, 20(2), 2016. – Рр.89–203. 9. Lieberman, M.A., & Borman, L.D. (1979). Self-help groups for coping with crisis. Jossey-Bass. SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUVLAR ASOSIDA TA’LIM JARAYONI SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK ASOSLARI Raximova Dilbar Muxitdinovna, UMFT “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi katta o’qituvchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida kadrlar tayyorlash hamda ta’lim jarayonini tashkil etishning pedagogik-psixologik jihatlari tahlil qilinadi. Zamonaviy ta’lim tizimida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish orqali o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish, talabalarning bilish faoliyatini rivojlantirish hamda ularning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, pedagogik va psixologik yondashuvlarning ilmiy asoslari, innovatsion metodlarning ta’lim jarayonidagi o‘rni ham yoritilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion ta’lim, pedagogik yondashuv, psixologik yondashuv, ta’lim samaradorligi, raqamli texnologiyalar, zamonaviy pedagogika, kadrlar tayyorlash. Аннотация. В данной статье анализируются педагогические и психологические аспекты подготовки кадров и организации образовательного процесса на основе искусственного интеллекта и инновационных подходов. Рассматриваются вопросы повышения эффективности образовательного процесса, развития познавательной активности студентов и формирования у них навыков самостоятельного мышления посредством использования технологий искусственного интеллекта в современной системе образования. Также освещаются научные основы педагогических и психологических подходов, роль инновационных методов в образовательном процессе. Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационное образование, педагогический подход, психологический подход, эффективность образования, цифровые технологии, современная педагогика, подготовка кадров. Abstract. This article analyzes the pedagogical and psychological aspects of training and organizing the educational process based on artificial intelligence and innovative approaches. It examines ways to improve the effectiveness of the educational process, develop students' cognitive activity, and foster independent thinking skills through the use of artificial intelligence technologies in the modern education system. It also highlights the scientific foundations of pedagogical and psychological approaches and the role of innovative methods in the educational process. Keywords: Artificial intelligence, innovative education, pedagogical approach, psychological approach, educational effectiveness, digital technologies, modern pedagogy, personnel training. 968

Kirish. Hozirgi globallashuv va raqamli texnologiyalar rivojlanayotgan davrda ta’lim tizimi oldida yangi vazifalar paydo bo‘lmoqda. Zamonaviy jamiyat malakali, ijodkor va raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlashni talab etadi. Shu sababli ta’lim jarayonida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish hamda innovatsion pedagogik yondashuvlarni qo‘llash muhim ahamiyat kasb etmoqda. Sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim jarayoni o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘qitish imkonini beradi. Bu esa ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Sun’iy intellektning ta’lim tizimidagi o‘rni: Sun’iy intellekt zamonaviy ta’lim tizimida muhim vosita sifatida qo‘llanilmoqda. U o‘quv jarayonini individuallashtirish, bilimlarni baholash jarayonini avtomatlashtirish hamda ta’lim sifatini oshirish imkonini beradi. – Sun’iy intellekt asosidagi platformalar: – talabalarning bilim darajasini tahlil qiladi; – individual o‘quv dasturlarini shakllantiradi; – o‘quv jarayonini samarali boshqarishga yordam beradi. Natijada talabalarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishi ortadi va o‘quv jarayoni yanada samarali tashkil etiladi. Innovatsion yondashuvlarning pedagogik ahamiyati. Innovatsion pedagogik texnologiyalar ta’lim jarayonini yangicha tashkil etishga xizmat qiladi. Bunda interaktiv metodlar, muammoli ta’lim, loyiha asosida o‘qitish kabi yondashuvlar muhim rol o‘ynaydi. Innovatsion yondashuvlarning asosiy afzalliklari: talabalarning mustaqil fikrlashini rivojlantiradi; ijodiy qobiliyatlarini shakllantiradi; bilimlarni amaliyot bilan bog‘lash imkonini beradi. Shu bois zamonaviy ta’lim tizimida pedagoglarning innovatsion metodlardan foydalanish kompetensiyasi muhim hisoblanadi. Pedagogik-psixologik yondashuvlar quyidagi jihatlar orqali ta’lim samaradorligini oshiradi: –o‘quvchilarning motivatsiyasini kuchaytirish; –shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni tashkil etish; –individual yondashuvni qo‘llash; –mustaqil ta’lim ko‘nikmalarini rivojlantirish. Bu jarayonda pedagog o‘quv jarayonini tashkil etuvchi asosiy shaxs sifatida innovatsion texnologiyalarni samarali qo‘llashi zarur. Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Ular ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish, talabalarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini kuchaytirish hamda raqobatbardosh kadrlarni tayyorlashga xizmat qiladi. Pedagogik va psixologik yondashuvlarning uyg‘unligi esa ta’lim jarayonini yanada samarali tashkil etishga imkon yaratadi. Ta’lim jarayonida o‘quvchi shaxsining psixologik xususiyatlarini hisobga olish: Ta’limni samarali tashkil etishda o‘quvchining yosh va individual-psixologik xususiyatlarini hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Har bir o‘quvchi o‘ziga xos 969

psixologik rivojlanish darajasiga, bilish qobiliyatlariga va shaxsiy ehtiyojlarga ega. Shu sababli ta’lim jarayonini standart yondashuv asosida emas, balki differensial va individual yondashuvlar asosida tashkil etish zarur. O‘quvchilarning bilish jarayonlari — idrok, xotira, tafakkur va tasavvur — ta’lim jarayonining asosiy psixologik mexanizmlaridan hisoblanadi. Ushbu jarayonlarning rivojlanish darajasini hisobga olgan holda darslarni tashkil etish o‘quvchilarning bilimlarni puxta o‘zlashtirishiga yordam beradi. Ayniqsa, boshlang‘ich va o‘rta ta’lim bosqichlarida o‘yin texnologiyalari, muammoli vaziyatlar va interaktiv usullardan foydalanish samarali natijalar beradi. Bundan tashqari, o‘quvchilarning emotsional-irodaviy holatlari ham ta’lim samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Stress, xavotir va qo‘rquv kabi salbiy emotsiyalar bilimlarni o‘zlashtirish jarayonini sekinlashtiradi. Shu bois o‘qituvchi o‘quvchilarning psixologik holatini doimiy ravishda nazorat qilib borishi va zarur hollarda qo‘llab-quvvatlashi lozim. Ta’lim samaradorligini oshirishda motivatsiyaning roli: Motivatsiya ta’lim jarayonining harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Psixologik yondashuv asosida ta’lim jarayonida ichki motivatsiyani shakllantirish o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Ichki motivatsiya o‘quvchini bilimlarni majburiyat sifatida emas, balki shaxsiy ehtiyoj sifatida o‘zlashtirishga undaydi. O‘quvchilarning mustaqil fikrlashini qo‘llab-quvvatlash, ularni muammoli vaziyatlarga jalb etish, erkin fikr bildirish imkoniyatini yaratish motivatsiyani kuchaytiradi. Shuningdek, o‘z-o‘zini baholash va refleksiya ko‘nikmalarini rivojlantirish o‘quvchilarning o‘z ustida ishlashga bo‘lgan intilishini oshiradi. O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi ijtimoiy-psixologik munosabatlar ham motivatsiya shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. O‘zaro hurmat, ishonch va hamkorlikka asoslangan munosabatlar ta’lim jarayonining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Xulosa qilib aytganda, zamonaviy ta’lim tizimida ta’lim jarayonining samaradorligini ta’minlash pedagogik va psixologik yondashuvlarning uyg‘unlashuvini talab etadi. Psixologik yondashuv o‘quvchini ta’lim jarayonining markaziga qo‘yib, uning shaxsiy va individual xususiyatlarini hisobga olishga asoslanadi. Ta’lim mazmuni, usullari va shakllarini ilmiy-psixologik asosda tanlash, qulay psixologik muhit yaratish, motivatsiyani kuchaytirish hamda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida sog‘lom munosabatlarni shakllantirish barqaror yuqori natijalarga erishishning muhim sharti hisoblanadi. Shu bois pedagogikpsixologik yondashuvlar zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas tarkibiy qismi bo‘lishi zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abdullaeva Sh.A. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – T.: Innovatsiya, 2021. 2. Anderson J. Educational Psychology and Learning. – New York, 2018. 3. Davletshin M.G. Ta’lim psixologiyasi. – T.: O‘qituvchi, 2019. 4. G‘oziev E.G. Shaxs psixologiyasi. – T.: Universitet, 2020. 5. Karimova V.M. Pedagogik psixologiya. – T.: Fan va texnologiya, 2018. 970

6. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. – Pearson Education, 2020. 7. Xolmatova N.R. Ta’lim jarayonida motivatsiya va psixologik muhit. – T., 2022. 971

“Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI-2026)” маvzusida Respublika ilmiy-amaliy anjumani ILMIY MAQOLA VA TEZISLAR TO‘PLAMI III qism Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuv asosida kadrlar tayyorlash xamda o‘qitishni tashkil etishning linguistik va ijtimoiy-gumanitar masalalari Muharrir: D.M. Mirxidoyatova Dizayner: D.A. Abduraximov Manzil: Toshkеnt shahri, Yakkasaroy tumani, Dilbuloq MFY, Shota Rustaveli ko'chasi, 2 tor ko'chasi, 2-uy Tel.: (55) 506 88 88 E-mail: info@umft-official.uz © UMFT, 2026

Toshkent - 2026