Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

5. International Energy Agency (IEA). Smart Grids and Digital Energy Systems Report. Paris: IEA, 2023. 6. Google DeepMind. “Using Machine Learning to Predict Wind Power Output.” DeepMind Blog, 2019. 7. Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE). “Neural Network Applications in Renewable Energy Forecasting.” IEEE Access, 2022. 8. Huawei Technologies & Shenzhen Energy Group. Pangu-Weather AI Model for Renewable Energy and Weather Forecasting – Technical White Paper, 2025. 9. MarketsandMarkets. Artificial Intelligence in Renewable Energy Market Forecast 2026. 2025. 10. World Bank. World Development Report 2023: Sustainable Energy Finance. Washington, DC: World Bank, 2023. 11. Stanford University. Artificial Intelligence Applications in Clean Energy Systems. Stanford Energy Research Review, 2023. SIMMETRIK VA ASIMMERTRIK SHIFRLASH USULLARINI TAHLIL QILISH Xayrullayeva Shaxnoza Qobul qizi, UMFT, 1-bosqich magistranti, E-mail:shaxnozaxayrullayeva @gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada Simmetrik va Asimmetrik shifrlash usullarini tahlil qilish. Ushbu tahlilda simmetrik va asimmetrik shifrlash usullarining asosiy xususiyatlari, afzalliklari va kamchiliklari ko'rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Simmetrik shifrlash, Asimmetrik shifrlash, Shifrlash usullari, Kalit, Xavfsizlik, Tezlik, Ochiq kalit, Maxfiy kalit, Ma'lumotlarni himoya qilish, Xavf. Kirish. Simmetrik shifrlash bu ma'lumotlarni himoya qilish usuli bo'lib, shifrlash va deshifrlash jarayonida bir xil kalit ishlatiladi. Agar siz ma'lumotni shifrlasangiz, keyin uni ochish uchun ham o'sha kalitdan foydalanasiz. Shifrlash sizda ma'lumot (masalan matn) bor va uni shifrlash uchun kalitdan foydalanasiz. 1-rasm Simmetrik shifrlash Natijada shifrlangan matn hosil bo'ladi. Deshirflash shifrlangan matnni ochish uchun yana o'sha kalitni ishlatib asl ma'lumotni qayta tiklaysiz. Afzalliklari 939

Simmetrik shifrlash tez ishlaydi bu katta hajmdagi ma'lumotlarni tezda shifrlash imkonini beradi, algoritmlar nisbatan oddiy va samarali. Kamchiliklari agar kalitni boshqalar bilan almashishingiz kerak bo'lsa, bu xavf tug‘diradi. Kalitni o'g‘irlash yoki yo'qotish ma'lumotni xavf ostida qoldirishi mumkin. Ko'p foydalanuvchilar bo‘lsa har bir foydalanuvchi uchun alohida kalitlar kerak bo'lsa, bu kalitlarni boshqarish murakkab bo'ladi. Misol uchun AES (Advanced Encryption Standard): Hozirda eng mashhur simmetrik shifrlash usuli. DES (Data Encryption Standard): lekin hozirgi xavfsizlik talablariga javob bermaydi. Sezar va Vejiner eng sodda shifrlash algoritmlar asosida ishlaydi va klasik shifrlar dir. Qayerda va nima maqsada ishlatiladi, ma'lumotlarni saqlash, diskdagi ma'lumotlarni himoya qilishda, Tarmoq orqali uzatish, ma'lumotlarni xavfsiz uzatish uchun (VPN). Simmetrik shifrlash, ma'lumotlarni himoya qilishda samarali usul bo'lib ko'plab zamonaviy xavfsizlik tizimlarida ishlatiladi. Bu usul orqali siz ma'lumotlaringizni xavfsiz saqlash va uzatishingiz mumkin. Assimmetrik shifrlash bu ma'lumotlarni shifrlash va deshifrlashda ikki xil kalit ishlatiladigan usul. Biri ochiq kalit ikkinchisi esa maxfiy kalit. Ochiq kalit hammaga tarqatilishi mumkin, maxfiy kalit esa faqat kalit egasida saqlanadi.Ishlash jarayoni agar siz ma'lumotni boshqa bir kishi uchun shifrlashni xohlasangiz, uning ochiq kalitini ishlatasiz. Bu kalit yordamida shifrlangan ma'lumotni faqat maxfiy kalitga ega bo'lgan kishi ochishi mumkin. Deshifrlash uchun o'sha shifrlangan ma'lumotni ochish uchun esa faqat maxfiy kalit kerak bo'ladi. Afzalliklari xavfsizlik, ochiq kalitni tarqatish xavfsiz chunki maxfiy kalitni bilmasangiz ma'lumotni ochish imkonsiz. Kalit boshqaruvi foydalanuvchilar o'rtasida kalitlarni almashish oson, chunki ochiq kalitlarni xavfsiz ravishda tarqatishingiz mumkin. Kamchiliklari tezlikgi Asimmetrik shifrlash simmetrik shifrlashga nisbatan sekinroq ishlaydi chunki hisoblash jarayoni murakkab. Resurslar ko'proq hisoblash kuchi talab qiladi, bu esa kichik qurilmalarda muammo bo'lishi mumkin. 2-rasm RSA algoritmi Misol uchun RSA: eng mashhur asimmetrik shifrlash algoritmlaridan biri. Ochiq va maxfiy kalitlarni yaratish va ishlatish uchun imkonini beradi. DSA 940

(Digital Signature Algorithm): Raqamli imzolar uchun ishlatiladigan asimmetrik algoritm. Qayerda va nima maqsada ishlatiladi, Xavfsiz aloqa uchun Internetda, masalan, SSL/TLS protokollarida (veb-saytlarda xavfsiz ulanish uchun). Raqamli imzolar: Hujjatlarni tasdiqlashda va autentifikatsiya qilishda. Asimmetrik shifrlash zamonaviy axborot xavfsizligi uchun juda muhim, chunki u ma'lumotlarni himoya qilishda yuqori darajadagi xavfsizlikni ta'minlaydi va kalitlarni boshqarish jarayonini soddalashtiradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Stallings, W. (2017). Cryptography and Network Security: Principles and Practice. Pearson. 2. Schneier, B. (2015). Secrets and Lies: Digital Security in a Networked World. Wiley. 3. Diffie, W., & Hellman, M. (1976). "New Directions in Cryptography." IEEE Transactions on Information Theory, 22(6), 644-654. 4. Katz, J., & Lindell, Y. (2020) . Introduction to Modern Cryptography: Principles and Protocols. CRC Press. 5. Anderson, R. (2020). Security Engineering: A Guide to Building Dependable Distributed Systems. Wiley. 6. NIST. (2017). NIST Special Publication 800-175B: Globalization of Cryptographic Standards. National Institute of Standards and Technology. SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI IQTISODIYOT Yakubov Valijon G‘aniyevich, FarDTU, “Moliya va buxgalteriya hisobi” kafedrasi katta o‘qituvchisi e-mail:valijonyakubov@fstu.uz Arabboyeva Fotimaxon Abdugafirovna, FarDTU, 74-24 BI guruh talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotning mazmun-mohiyati, zamonaviy jamiyat taraqqiyotidagi tutgan o‘rni, jumladan: raqamli xizmatlar, iqtisodiy sohalar, ilmiy va amaliy tavsiyalar, axborot-xavfsizligi, kadrlar salohiyati, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishdagi yuzaga keladigan muammolar, milliy va global iqtisodiyot va tadqiqot natijalari, raqamli iqtisodiyotning xususiyatlari. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt va raqamli iqtisodiyot, texnologik-kommunikatsiya, elektron tijorat, raqamli platformalar, iqtisodiy xavfsizlik. Aннотатция. В данной статье рассматривются сущность и значение цифровой экономике,а также её роль в развитии современного общества. В частности, освещаются вопроссы цифровых услуг, различных отраслей экономики, научных и практических рекомендатциий, информационной безопасности, кадрового потенциала, проблем, возникающих в процессе развития цифровой экономики, национальной и мировой экономики, а также резултаты исследований и особенности йифровой экономики. Ключевые слова: Искуственный интеллект и цифровая экономика, технолагическая коммуникация, электронная коммерция, цифровые платформы, экономическая безапасность. Annotatsion. This article examines the essence and significance of the digital economy and its role in the development of modern society. In particular, it discusses digital services, various economic sectors, scientific and practical recommendations,information security,human resourse capacity, challenges arising in the development of the digital economy, national and global economic aspects, research results, and the key characteristics of the digital economy. 941

Keywords: Artificial intelligence and digital economy, technological communication, ecommerce, digital platforms, economic security. Kirish. Raqamli iqtisodiyot bu raqamli texnologiyalar, internet ma’lumotlar bazalari, onlayn platformalar yordamida amalga oshiriladigan iqtisodiy faoliyat tizimi bo‘lib, so‘nggi vaqtlarda “raqamli iqtisodiyot” tushunchasi juda ko‘p marta qo‘llanilmoqda. Bugungi kunda raqamli iqtisodiyot, iqtisodiy o‘sishning muhim omiliga aylangan. Unda mehnat unumdorligi oshadi, davlat boshqaruvi kuchaytiriladi. Darhaqiqat, ko‘plab rivojlangan mamalakatlarda raqamli iqtisodiyot, iqtisodiy rivojlanish omillariga sezilarli darajada ta’sir o‘tkazgan. Ushbu mavzuni yoritishdan avval, kundalik hayotimizda ro‘y berishi mumkin bo‘lgan bir holatni qarab chiqadigan bo‘lsak. Raqamli iqtisodiyot bu xo‘jalik faoliyatni yuritish bunda ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishdagi asosiy raqamlar ko‘rinishdagi ma’lumotlar bo‘lib, katta hajmdagi axborotlarni qayta ishlash va shu qayta ishlash natijasini analiz qilish yordamida bir xil turdagi ishlab chiqarish, xizmatlar, texnologiyalar, qurilmalarni, saqlash, mahsulotlarni yetkazib berishda oldingi tizimdan samaraliroq tadbiq qilishdir. Raqamli iqtisodiyotda iqtisodiy xavfsizlikni taminlash davlat, korxonalar va fuqarolar o‘rtasidagi hamkorlikni, o‘rnatish shuningdek, texnologik va huquqiy yechimlarni muntazam yangilanib borishini talab qiladi. Sun’iy intellekt kompyuter tizimlarining inson aqliy faoliyatini takrorlash qobiliyatidir. Bu texnologiyalar yordamida dasturiy ta’minotlar, ma’lumotlar bazalari va analitik vositalar orqali katta miqdordagi ma’lumotlarni qayta ishlash va qarorolar qabul qilish jarayonlari avtomatlashtiriladi. Sun’iy intellekt iqtisodiy samaradorlikka ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmay qolmayapti. Sun’iy intellect davlat boshqaruvidan tortib, xususiy sektor faoliyatigacha bo‘lgan jarayonlarni tez va samarali raqamlashtirishga yordam bermoqda. Misol uchun O‘zbekistonda soliq tizimida sun’iy intellect asosida soliq to‘lovchilar faoliyatini tahlil qilish tizimi yo‘lga qo‘yilmoqda. Moliyaviy soha va kiberxavfsizlik sun’iy intellekt tahdidlarini oldindan aniqlash va ularni boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, sun’iy intellekt yordamida firibgarliklarning 95%ini oldindan aniqlashga erishildi. Raqamli iqtisodiyot iqtisodiy faoliyatning asosiy qismi bo‘lib, raqamli texnologiyalar internet, mobil ilovalar, ma’lumotlar oraqali amalga oshiriladigan iqtisodiyot turidir. Raqamli iqtisodiyotda mahsulotlar, xizmatlar, to‘lovlar va axborot almashinuvi asosan elektron shaklda bo‘ladi. Raqamli iqtisodiyotning mazmuni shundan iboratki, elektron savdo (onlayn do‘konlar, marketpleyslar), elektron tizimlar (bank ilovalari, mobil to‘lovlar), onlayn xizmatlar (ta’lim, tibbiyot, davlat xizmatlari) shular jumlasidandir. Raqamli iqtisodiyotning mohiyati, jarayonlarni tezlashtiradi natijasi yaxshi tez va qulay amalga oshadi. Xarajatlar kamaytirilib, qog‘oz, vaqt va transport xarajatlari qisqaradi. Shaffoflikni oshiradi, elekrtron tizimlar korrupsiyani kamaytiradi. Yangi ish o‘rinlari, IT, frilans, online biznes 942

imkoniyatlari ko‘payadi. Global bozorga chiqish kichik biznes bilan ham internet orqali xalqaro savdo qilish mumkin. “Raqamli” atamasi barcha sohalarda axborot texnologiyalardan faol foydalanishni anglatadi. Agar oddiy iqtisodiyotda moddiy buyumlar asosiy resurs hisoblansa, raqamli iqtisodiyotda qayta ishlanadigan hamda uzatiladigan axborot ma’lumotlari bo‘ladi. Ularning tahlilidan so‘ng, esa to‘g‘ri boshqarish bo‘yicha yechim ishlab chiqiladi. Shuningdek, davlat innovatsion va raqamli ekotizimni, raqamli ta’limning zamonaviy metodlarini qo‘llab-quvvatlash, innovatsion xizmatlarni samarali tartibga solish normalarini ishlab chiqishi, yangi bozorlarni o‘zlashtirishda ko‘maklashishi hamda texnologik jarayonlarning chuqurlashuvida yuzaga chiqadigan risklarni pasaytirish choralarini ko‘rishi maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bank xizmatlari Sog’liqni saqlash tibbiyot Iqtisodiy sohalar Davlat xizmatlari Ishlab Chiqarish (YaIM) Raqamli iqtisodiyotda, raqamli ko‘rsatkichlarda yaxshi natija ko‘rsatayotgan iqtisodiy sohalarni birma-bir ta’kidlar ekanmiz ularning bugungi kunda raqamli iqtisodiyotda yuqorilab borayotganini guvohi bo‘lyapmiz. Hozirgi kunda rivojlanayotgan va aholiga tez va sifatli xizmat ko‘rsatayotgan iqtisodiy sohalar, soni ortib bormoqda. Jumladan, iqtisodiy sohalarda amalga oshirilayotgan islohotlar, o‘tkazilayotgan ilmiy amaliy treninglar iqtisodiy raqamlarda o‘z aksini topmoqda. Hozirgi kunda ko‘proq e’tibor qaratilayotgan iqtisodiy sohalar: Hususan, bank xizmatlari bu tijorat banklari tomonidan jismoniy va yuridik shaxslarning moliyaviy ehtiyojlarini qondirish maqsadida ko‘rsatiladigan pullik amaliyotlar majmui bo‘lib, tijorat banklarida quyidagi xizmat turlari ko‘rsatiladi. Kreditlash xizmatlar, iste’mol kreditlari, avto kredit, ipoteka krediti, mikroqarz, ta’lim kreditlari, omonat va depozitlar, bank kartalari va hisobvaraqlari, hisobraqamlar ochish kabi aholiga tez va qulay xizmat vazifalarini bajaradi. bank sohasi iqtisodiyotning ajralmas qismi bo‘lib, pul mablag‘larining samarali taqsimlanishini taminlaydi. Bank sohasining iqtisodiyotdagi roli; pul aylanishini taminlaydi, investitsiyalarni moliyalashtiradi, ishlab chiqarishini rivojlantiradi, kichik biznesni qo‘llab-quvvatlaydi, iqtisodiy o‘sishga yordam beradi. Agar bank tizimi kuchli bo‘lsa, iqtisodiyot ham barqaror bo‘ladi. Shu sababli bank sohasini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy sharoitda bank tizimining raqamlashtirilishi uning samaradorligini yanada oshirmoqda. Shunday ekan bank tizimini takomillashtirish 943

taminlash har bir davlat uchun muhim vazifa hisoblanadi. Butun Jahon bo‘yicha asosiy sohalardan yana biri tibbiyot sohasi bo‘lib, tibbiyotda ham sog‘liqni saqlashda ancha o‘zgarishlar bo‘lmoqda, O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, aholi salomatligini muhofaza qilish qaytadan isloh qilish boshlangan, sogliqni saqlash tizimining asosiy tamoili-profilaktik yo‘nalishni tiklash; uning zamonaviy va samarali usullarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish; onalar va bolalar salomatligini muhofaza qilish tadbirlarini kuchaytirish; tibbiy ta’lim tizimi va kadrlarni tayyorlash; ilimiy tadqiqot ishlarini davr va jamiyat hayotining talablaridan kelib chiqqan holda qayta tashkillashtirish; mamalakatda sifatli va yetarli miqdorda dori-darmon tibbiy ashyolar hamda shu sohaga ta’luqli texnik vositalar ishlab chiqaradigan sanoat vujudga keltirish; sog‘liqni saqlash muassasalarining moddiy texnik bazasini yanada yaxshilash; davolash profilaktika muassasalarining bir qismini davlat tasarrufidan chiqarib, mulkchilik shaklini o‘zgartirish asosiy vazifa qilib qo‘yildi, va sog‘liqni saqlash tizimi bosqichmabosqich kengaytirilib mustahkamlandi. Aholi farovonligini taminlash maqsadida davlat markazlari ham o‘z faoliyatini yuritib kelmoqda. Davlat xizmati huquqiy normalarining kompleksi hisoblanib, ma’muriy, mehnat, moliya, fuqarolik va boshqa huquq sohalarini o‘z ichiga oladigan davlatning siyosiy tashkilotidir. Davlat xizmatlari siyosiy ma’noda: davlat siyosatini amalga oshirish, jamiyatdagi muvozanatni saqlash, huquqiy ma’noda esa; davlat xizmat munasabatlarini huquqiy o‘rnatish, mansab majburiyatlari, xizmatchilarning vakolatlari, davlat organlarining kompetensiyasini, bajarilishini taminlashni anglatadi. Iqtisodiy sohalar mahsulot ishlab chiqarish va boyliklarni taqsimlash bilan bog‘liq faoliyati tarmoqlarining majmuidir. Har bir iqtisodiy soha mamalakatning yalpi ichki mahsuloti (YAIM), bandlik darajasi va aholi farovonligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa iqtisodiy sohalar bir-biri bilan o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, birining rivoji boshqasining taraqqiyotini tezlashtiradi. Birlamchi (xomashyo)da iqtisodiy sohalarning turlari: qishloq xo‘jaligi chorvachilik, dehqonchilik, o‘rmon xo‘jaligi, baliqchilik, foydali qazilmalarni qazib olish (neft, gaz, ko‘mir, oltin), ikkilamchi (sanoat) sohasi bo‘yicha birlamchi sohada olingan xomashyoni qayta ishlash orqali tayyor mahsulot ishlab chiqaradi. Asosiy tarmoqlari: yengil sanoat (to‘qimachilik, tikuvchilik), oziq-ovqat sanoati, mashinasozlik, metallurgiya, kimyo sanoati, qurilish materiallarini ishlab chiqarish, iqtisodiy sohalar mamalakat taraqqiyotining tayanch ustunidir. Ilm-fan, axborot va yuqori texnologiyalarga asoslangan soha: ilimiy-tadqiqot ishlari, axborot texnologiyalari (IT), dasturiy ta’minot ishlab chiqarish, raqamli iqtisodiyot bularni iqtisodiy rivoji uchun ahamiyati, raqobatbardosh iqtisodiyotni shakallantiradi, innovatsiyalarni tez joriy etadi, intelektual salohiyatni oshiradi, barcha sohalarni modernizatsiya qiladi. Ularning muvozanatli va kompleks rivoji, yuqoriga o‘sish, bandlik va aholi farovonligining taminlaydi. Bugungi kun zamon talablari ortib borayotgan davrda, zamonaviy sharoitda ilm-fan va raqamli iqtisodiyotning ahamiyati ortib bormoqda. 944

Axborot xavfsizligi nima uchun kerak? Umumajahon axborot globallashuvi jarayonlari axborot kommunikatsiya texnologiyalarini nafaqat mamalakatlar iqtisodiyoti va boshqa sohalarda joriy etish, balki axborot tizimlari, xavfsizligini taminlashini ham taqozo etadi. Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari sohalardagi xalqaro xavfsizlik tizimiga Markaziy Osiyoga birinchilardan bo‘lib qo‘shildi. Axborot xavfsizligini taminlash bo‘yicha aloqa axborotlashtirish va telekommunikatsiya texnologiyalari davlat qo‘mitasi tomonidan bir qancha choralari qo‘llanilmoqda. Axborot xavfsizligi ma’lumotlarni raqamli yoki jismoniy ruxsatsiz kirish, foydalanish oshkor qilish, yo‘q qilish yoki o‘zgarishidan himoya qilish, axborot xavfsizligi maxfiy hujjatlar, shaxsiy ma’lumotlar, va moliyaviy axborotlarni o‘g‘irlanishidan saqlaydi. Qisqacha qilib aytganda, axborot xavfsizligi korxonalar va shaxslarning ma’lumotlarini ishonchli va xavfsiz muhitdaligi saqlanadi. Axborot xavfsizligini taminlashning asosiy maqsadi, ma’lumotlarning konfidensialligi, yaxlitliligi, mavjudligini, va muvozanatli, qo‘llashning maqsadga muvofiqligini hisobga olgan holda, tashkilot faoliyatiga hech qanday zarar yetkazmasdan himoya qilishdir. Axborot xavfsizligibu axborot xavfsizligiga bolgan tahdidlarni aniqlash, axborotni har qanday tashqi hujumlardan himoya qilish bo‘yicha chora tadbirlarni rejalashtirish, amalga oshirish va axborotni xavfsizligini muhofaza qilish holatini kuzatishga qaratilgan harakatlar majmuidir. Axborot xavfsizligining maxfiyligi, haqiqatliligi, javobgarliligi, ishonchlilik xususiyatlari ham mavjud. Davlat axborot tizimlari va resurslarning axborot xavfsizligini taminlash yuzasidan monitoring natijalari to‘g‘risidagi statistik ma’lumotlarni axborotlashtirish texnologiyalar yordamida davlat qo‘mitasiga belgilangan tartibda taqdim etish, tarmoqlarning operatorlari va provayderlari bilan hamkorlik qilish, davlat organlarining kompyuter va axborot texnologiyalaridan foydalanish sohasidagi qonun buzilishlarining oldini olish masalalari bo‘yicha birgalikdagi ishlarini tashkil etish va ularning muvofiqlashtirilishda har qanday xavfsizlikni taminlaydi. Bugungi kunda kadrlar salohiyati, davlat taraqqiyotining eng muhim omili bo‘lib, malakali kadrlarni tayyorlash ularni bilim va ko‘nikmalarga ega qilish, innovatsion fikrlaydigan, yangi g‘oyalar ustida ishlashi uchun shart-sharoitlarni yaratish, yurt rivojiga hissa qo‘shishi, professional yetuk hodimlar qilib o‘qitish mehnat unumdoriligini oshirish talab etilmoqda. Kadrlar salohiyatini rivojlantirish yo‘nalishlari: ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, dual ta’lim va amaliyotni kengaytirish, xalqaro tajribani o‘rganish, kasbiy qayta tayyorlash va malaka oshirish kurslari, raqamli ko‘nikmalarni rivojlantirish, kadrlarni sifatli oliy ma’lumotli qilish ishlariga katta ahamiyat berilmoqda. O‘zbekistonda oliy ta’lim qamrovi kengayib , xususiy va xorijiy oliy o‘quv yurtlari soni ortib bormoqda, Raqamli iqtisodiyot sharoitida esa bilimli, kreativ va moslashuvchan mutaxassislar jamiyatning eng katta boyligiga aylanmoqda. Shunday ekan kadrlar salohiyatini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari bo‘lib qolishi zarur. Raqamali iqtisodiyot iqtisodiy o‘sishning yangi bosqichini boshlab bermoqda. Biroq uni samarali rivojlantirish 945

infratuzilmasi huquqiy bazasini va ijtimoiy tenglik masalalarini kompleks hal qilishini talab etadi. Raqamli transformatsiya jarayoni muvafaqiyatli amalga oshirilishi uchun davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni kuchayritish raqamli iqtisodiyotning barqaror va inklyuziv rivojlanishiga xizmat qiladi. Raqamli iqtisodiyot bugungi kunda global va milliy iqtisodiyotni rivojlantirishning asosiy drayveri hisoblanadi. Milliy iqtisodiyot ichki siyosat, ijtimoiy qadriyatlar, mehnat bo‘limlari, va innovatsiyalar asosiy omillar, globala jarayonlarga qarshi chidamlilik uchun strategiyalar va institutlar zarur. Global iqtisodiyot savdo, investitsiyalar, global siyosat milliy iqtisodiyotlarga bevosita tasir ko‘rsatadi. Iqlim o‘zgarishi, bozor shoklari, boylik notengligi kabi omillar global xavflarni kuchaytirmoqda. Umuman olganda, zamonaviy tadqiqotlar milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishi uchun global omillarni tahlil qilish zarurligini ko‘rsatadi. Global va milliy iqtisodiyot bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, hozirgi davrda iqtisodiy rivojlanish jarayonlari chuqur integratsiyalashgan, o‘zaro bog‘liq va yuqori darajada raqamlashtirilgan tizim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Global iqtisodiyotda kuzatilayotgan texnologik taraqqiyot raqamli trasnformatsiya, kapital va mehnat resurslarining erkin harakati milliy iqtisodiyotlar rivojiga bevosita tasir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birgaglobal iqtisodiy beqarorliklar, geosiyosiy ziddiyatlar, inflyatsion bosimlar va taminot zanjirlaridagi uzilishlar milliy iqtisodiyotning barqarorligiga jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Tadqiqot natijalari shuni anglatadiki, milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshliligi avvalo uning global iqtisodiyotga moslashuv darajasi, innovatsion salohiyati va inson kapitali rivoji bilan belgilanadi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida bilimga asoslangan ishlab chiqarish, yuqori texnologiyali tarmoqlarni rivojlantirish hamda zamonaviy boshqaruv mexanizmlarini joriy etish milliy iqtisodiy o‘sishning asosidir. Tadqiqotlar milliy iqtisodiyotda amalga oshirilgan islohotlarning ahamiyatini yaqqol ko‘rsatmoqda. Global va milliy iqtisodiyot o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik sharoitida barqaror rivojlanishga erishish uchun kompleks yondashuv talab etadi. Bu yondashuv raqamli iqtisodiyotni keng joriy etish, iqtisodiy diversifikatsiyani taminlash, hamda global iqtisodiy xatarlarni oldindan baholash va boshqarish mexanizmlarni takomillashtirishni o‘z ichiga oladi. Mazkur omillarning uyg‘unlashuvi milliy iqtisodiyotning uzoq muddatli barqaror o‘sihsini taminlab, uni global iqtisodiy tizimda baquvvat subyekt sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Yurt kelajagi va ravnaqi uchun raqamli iqtisodiyotning avzalliklari xususiyatlari muhim va ahamiyatlidir. Raqamli iqtisodiyotning asosiy xususiyatlari, ma’lumotlarga asoslanishi, jarayonlar katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil orqali boshqarilishi, internet orqali xizmat va mahsulotlar chegara bilmasdan sotilishi, yuqori tezlik samaradorligi, tranzaksiya real vaqt rejimida tez amalga oshirilishi, turli xil imkoniyatlarining kengayishini qamrab oladi. Axborotning tezkorligi, ommaviyligi, globallashuv, va virtualligidadir. Raqamli iqtisodiyotning afzalliklari esa, ishlab chiqarish samaradorligi, operatsion xarajatlarning kamaytirilishi, elektron to‘lov tizimlarini 946

xavfsiz va tezkor amalga oshirilishi, raqamli xizmatlar sohasida yangi mutaxassislarni paydo bo‘lishi, to‘lov tizimilarining rivojlanishi, (fintech) va elektron tijorat imkoniyatlari kiradi. So‘nggi yillarda jahon iqtisodiyotida raqamli texnologiyalar asosida shakllanayotgan yangi iqtisodiy munosabatlar tizimi raqamli iqtisodiyot yetakchi o‘ringa chiqmoqda. O‘zbekiston Respublikasi ham ushbu global jarayondan chetda qolmay, milliy iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, aholo farovonligini yuksaltirish maqsadida iqtisodiyotni rivojlantirishni ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab kelmoqda. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi bugungi kunda oddiy texnologik yangilanish emas, balki, mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning tubdan o‘zgarishiga olib kelayotgan strategik jarayon bo‘lib namoyon bo‘lmoqda. Raqamli iqtisodiyotning joriy etilishi orqali iqtisodiyot tarmoqlarida samaradorlik oshib, boshqaruv jarayonlari soddalashtirilmoqda, shaffoflik darajasi sezilarli ravishda kuchaymoqda. Bu holat davlat, biznes va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning yangi bosqichiga ko‘tarilishiga xizmat qilmoqda. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha davlat siyosati, jumladan; “Raqamli O‘zbekiston-2030” strategiyasi qabul qilinib, unda iqtisodiyot tarmoqlari, ijtimoiy soha va davlat boshqaruvini keng joriy etish belgilangan, mazkur chora-tadbirlar mamlakatning har tomonlama rivojlanishiga zamin yaratmoqda. Xulosa qilib aytganda: raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshliligini oshirish, ijtimoiy-iqtisodiy baraqarorlikni saqlash va uzoq muddatli rivojlanishni ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu jarayonda davlat, biznes va jamiyatning o‘zaro hamkorligi, zamonaviy texnologiyalardan samarali foydalanish hamda xavf-xatarni oldini oldindan aniqlash va boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish muhim vazifa bo‘lib qolaveradi. Davlat tomonidan puxta ishlab chiqilgan normativ-huquqiy baza, axborot xavfsizligi stategiyalari kiberxavfsizlik tizimlari va raqamli infratuzilmani rivojlantirish iqtisodiyotni muhim kafolati hisoblanadi. Bundan tashqari sohalarda o‘zgarib borayotgan o‘zgarishlarni nazorat qilish, yuqori malakali mutaxassislarni o‘qitish, kadrlar salohiyatini ta’minlash, raqamli savodxonlikni oshirish, ilmiy salihiyatni mustahkamlash, shaffoflikni oshirish, raqamli iqtisodiyotda iqtisodiy tahlilni yaqqol va aniq aks ettirish, raqamli iqtisodiyotning asosiy omillaridan biridir. Raqamli texnologiyalardan oqilona va xavfsiz foydalanish innovatsion rivojlanishni rag‘batlantirish bilan birga iqtisodiy manfaatlarni ishonchli himoyalash barqaror iqtisodiy o‘sishning muhim sharti hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston-2030 strtegiyasi to‘g‘risida”gi farmoni-Toshkent 2020 y 2. Abdurahmonov.Q.X. Iqtisodiy xavfsizlik asoslari-Toshkent iqtisodiyot 2019 y 947

3. G‘ulomov S.S. Alimuhammedov A.A Raqamli iqtisodiyot nazariyasi va amaliyoti- Toshkent: Fan va texnologiya, 2021 y 4. International Telekommunication Union (ITU)- https://www.imf.org. 5. Xudetberdiyev Z. Axborot iqtisodiyot va raqamli texnologiyalar. Toshkent nashriyoti- 2021 yil 6. Ismoilov I. Elektron hukumat va raqamli boshqaruv tizimi. Toshkent-2022 yil 7. Karimov I. Iqtisodiy o‘sish omili. Toshkent iqtisodiyot-2020 yil 8. Raqamli transformatsiya bo‘yicha yangiliklar. https://e-gov.uz/en O‘ZBEKISTONDA IQTISODIY O‘SISHGA ERISHISHDA ENERGIYA TIZIMIDAN OPTIMAL FOYDALANISHNING NARARIY AHAMIYATI Kuralbayev Jo‘rabek Aybekovich, Abu Rayhon Beruniy nomidagi UrDU “Turizm” kafedrasi o‘qituvchisi, E-mail: jurabek0101@urdu.uz Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekistonda iqtisodiy o‘sishga erishishda energiya tizimidan samarali foydalanishning nazariy asoslari keng yoritilgan. Klassik, neoklassik va endogen o‘sish nazariyalari doirasida energiya omilining ishlab chiqarish jarayonidagi roli tahlil qilingan. Shuningdek, energiya samaradorligi, energiya xavfsizligi, multiplikator ta’siri hamda barqaror rivojlanish konsepsiyasi nuqtai nazaridan iqtisodiy o‘sishga ta’sir mexanizmlari ochib berilgan. Kalit so‘zlar. energiya tizimi, iqtisodiy o‘sish, energiya samaradorligi, energiya intensivligi, makroiqtisodiy barqarorlik, ishlab chiqarish funksiyasi, kapital va mehnat omillari. Аннотация. В данной статье широко освещены теоретические основы эффективного использования энергосистемы для достижения экономического роста в Узбекистане. В рамках классической, неоклассической и эндогенной теорий роста проанализирована роль энергетического фактора в производственном процессе. Также раскрыты механизмы влияния на экономический рост с точки зрения энергоэффективности, энергобезопасности, мультипликаторного эффекта и концепции устойчивого развития. Ключевые слова: энергетическая система, экономический рост, энергоэффективность, энергоемкость, макроэкономическая стабильность, производственная функция, капитал и трудовые факторы. Abstract. This article extensively covers the theoretical foundations of effective use of the energy system in achieving economic growth in Uzbekistan. Within the framework of classical, neoclassical, and endogenous growth theories, the role of the energy factor in the production process was analyzed. The mechanisms of influence on economic growth from the point of view of energy efficiency, energy security, the multiplier effect, and the concept of sustainable development are also revealed. Keywords: energy system, economic growth, energy efficiency, energy intensity, macroeconomic stability, production function, capital and labor factors. Kirish. Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida energiya tizimi milliy rivojlanishning tayanch infratuzilmasi hisoblanadi. Sanoat ishlab chiqarishi, transport, xizmat ko‘rsatish sohasi va raqamli iqtisodiyot energiya ta’minotining barqarorligiga bevosita bog‘liq. Energiya resurslaridan oqilona va samarali foydalanish ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish, raqobatbardoshlikni oshirish hamda makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashning muhim omilidir. Energiya 948

tizimi milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlovchi asosiy infratuzilmaviy omillardan biridir. Iqtisodiy o‘sish nazariyalarida dastlab yer, mehnat va kapital asosiy ishlab chiqarish omillari sifatida qaralgan bo‘lsa-da, zamonaviy iqtisodiy yondashuvlarda energiya alohida va mustaqil omil sifatida e’tirof etilmoqda. Energiya resurslaridan samarali foydalanish ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi, raqobatbardoshlikni oshiradi va makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlaydi. Asosiy qism. Energiya samaradorligi YAIM birligiga to‘g‘ri keladigan energiya sarfi bilan o‘lchanadi. Energiya intensivligining pasayishi resurslardan samarali foydalanishni anglatadi. Bu ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi, inflyatsion bosimni yumshatadi hamda eksport salohiyatini oshiradi. Energiya infratuzilmasiga yo‘naltirilgan investitsiyalar multiplikator samarasi orqali boshqa tarmoqlarning rivojlanishiga turtki beradi. Elektr energetikasi tarmog‘ining modernizatsiyasi sanoat ishlab chiqarishi va xizmatlar sektorining kengayishiga olib keladi [1]. Energiya xavfsizligi iqtisodiyotning uzluksiz energiya ta’minoti bilan kafolatlanishini anglatadi. Energiya ta’minotidagi uzilishlar ishlab chiqarishning qisqarishiga, investitsion muhitning yomonlashuviga va iqtisodiy o‘sish sur’atlarining pasayishiga olib keladi. Barqaror rivojlanish konsepsiyasiga ko‘ra, iqtisodiy o‘sish ekologik barqarorlik bilan uyg‘unlashishi lozim. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini keng joriy etish uzoq muddatli energiya mustaqilligini ta’minlaydi va tashqi qaramlikni kamaytiradi. O‘zbekiston iqtisodiyotida energiya intensivligini kamaytirish, sanoatda energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish, qayta tiklanuvchi energiya ulushini oshirish hamda energiya bozorini bosqichma-bosqich liberallashtirish iqtisodiy o‘sishning muhim omillari hisoblanadi [2]. Energiya tizimini modernizatsiya qilish milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshiradi va uzoq muddatli barqaror o‘sish trayektoriyasini shakllantiradi. 1-jadval Iqtisodiyot hamda energiya tizimlarini bir biri bilan bog‘liqligini ifodalovchi nazariuyalar136 Nazariy Asosiy mazmuni Energiya yondashuv omilining roli Klassik iqtisodiy Ishlab chiqarish Sanoatlashuv nazariya omillari: yer, jarayonida mehnat va energiya ishlab kapital asosiy chiqarishning determinantlar ajralmas qismiga hisoblanadi. aylandi. Iqtisodiy o‘sishga ta’siri Energiya ishlab chiqarish hajmini kengaytirish orqali iqtisodiy faollikni oshiradi. Neoklassik Kapital Energiya ishlab Energiya o‘sish modeli jamg‘arilishi va chiqarish samaradorligi 136 Ma’lumotlarga asoslanib muallif ishlanmasi 949 O‘zbekiston uchun nazariy ahamiyati Sanoatni modernizatsiya qilish va ishlab chiqarishni kengaytirishda energiya infratuzilmasini mustahkamlash zarur. Energiya intensivligini

(Solow modeli) texnologik taraqqiyot iqtisodiy o‘sishning asosiy manbai. Endogen o‘sish Innovatsiya va nazariyasi texnologiyalar ichki omillar asosida shakllanadi. funksiyasiga oshsa, YAIM qo‘shimcha omil hajmi ortadi. sifatida kiritiladi (Y=f(K,L,E,A)). Energiya tejovchi texnologiyalar va modernizatsiya o‘sishning ichki drayveri hisoblanadi. Energiya YAIM birligiga Resurslardan samaradorligi to‘g‘ri keladigan optimal konsepsiyasi energiya sarfini foydalanish kamaytirish orqali tannarx muhim kamayadi. ko‘rsatkich. Multiplikator Investitsiyalar Energiya nazariyasi iqtisodiyotda infratuzilmasiga ko‘p martalik investitsiyalar ta’sir hosil boshqa qiladi. tarmoqlarni rivojlantiradi. Energiya Barqaror va Energiya xavfsizligi uzluksiz uzilishlari nazariyasi energiya iqtisodiy ta’minoti yo‘qotishlarga makroiqtisodiy olib keladi. barqarorlik asosi. Qayta Ekologik Qayta tiklanuvchi barqarorlik va tiklanuvchi energiya va iqtisodiy o‘sish manbalar uzoq yashil uyg‘unligi. muddatli iqtisodiyot energiya ta’minotini kafolatlaydi. Barqaror Iqtisodiy, Energiya tizimi rivojlanish ekologik va ekologik konsepsiyasi ijtimoiy omillar xavfsizlik bilan muvozanati. uyg‘unlashishi lozim. kamaytirish orqali barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish mumkin. Uzoq muddatli Energiya sohasida barqaror o‘sishni innovatsion ta’minlaydi. islohotlar iqtisodiy transformatsiyani tezlashtiradi. Raqobatbardoshlik oshadi va inflyatsion bosim pasayadi. Sanoatda energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish iqtisodiy samaradorlikni oshiradi. Bandlik oshadi va Elektr ishlab chiqarish energetikasini kengayadi. modernizatsiya qilish sanoat va xizmatlar sektorini rag‘batlantiradi. Investitsion muhit Energiya barqarorlashadi. mustaqilligini ta’minlash iqtisodiy xavflarni kamaytiradi. Tashqi qaramlik kamayadi va yangi ish o‘rinlari yaratiladi. Quyosh va shamol energetikasini rivojlantirish strategik ahamiyatga ega. Uzoq muddatli barqaror o‘sish trayektoriyasi shakllanadi. Energiya islohotlari milliy rivojlanish strategiyasining muhim qismi hisoblanadi. Jadvalda energiya tizimidan samarali foydalanishning iqtisodiy o‘sishdagi nazariy ahamiyati klassik va neoklassik o‘sish modellari, endogen o‘sish nazariyasi, energiya samaradorligi konsepsiyasi, multiplikator nazariyasi, energiya xavfsizligi hamda barqaror rivojlanish yondashuvlari asosida tizimli ravishda umumlashtirilgan. Har bir nazariyada energiya omilining iqtisodiy o‘sishga ta’siri va uning O‘zbekiston sharoitidagi nazariy ahamiyati alohida ko‘rsatib o‘tilgan. 950

Yuqoridagi nazariy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, energiya tizimidan samarali foydalanish iqtisodiy o‘sishning asosiy determinantlaridan biri hisoblanadi. Energiya samaradorligini oshirish ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi, resurslardan oqilona foydalanishni ta’minlaydi va milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini mustahkamlaydi. O‘zbekiston sharoitida energiya tizimini modernizatsiya qilish, energiya intensivligini pasaytirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini keng joriy etish va energiya xavfsizligini ta’minlash uzoq muddatli barqaror iqtisodiy o‘sishning nazariy va amaliy asosini tashkil etadi. Shu bois energiya tizimining samaradorligini oshirish milliy rivojlanish strategiyasining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi [3]. Nazariy tahlillar natijalari shuni ko‘rsatadiki, energiya tizimidan samarali foydalanish nafaqat iqtisodiy o‘sishning muhim omili, balki uning fundamental determinantlaridan biri hisoblanadi. Ishlab chiqarish jarayonida energiya kapital va mehnat bilan bir qatorda bevosita qiymat yaratuvchi resurs sifatida ishtirok etadi. Shu sababli energiya samaradorligining oshishi ishlab chiqarish funksiyasining umumiy unumdorligini ko‘taradi, ya’ni mavjud resurslar hajmi o‘zgarmagan taqdirda ham ko‘proq mahsulot ishlab chiqarish imkonini yaratadi [4]. Bu esa iqtisodiy o‘sishning intensiv omiliga aylanadi. Energiya samaradorligi oshishi, avvalo, ishlab chiqarish xarajatlarining qisqarishiga olib keladi. Energiya sarfining kamayishi mahsulot tannarxini pasaytiradi, natijada korxonalarning foyda marjasi ortadi va investitsion imkoniyatlari kengayadi. Bu jarayon ichki investitsiyalarni rag‘batlantiradi, yangi texnologiyalarni joriy etish tezlashadi va ishlab chiqarish quvvatlari modernizatsiya qilinadi [5]. O‘z navbatida, bu holat bandlik darajasining oshishiga va aholi daromadlarining ko‘payishiga xizmat qiladi. Makroiqtisodiy nuqtai nazardan energiya samaradorligi inflyatsion bosimni kamaytiradi, chunki energiya ko‘plab tovar va xizmatlar narxining tarkibiy qismi hisoblanadi. Energiya narxlaridagi barqarorlik umumiy narxlar darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va iqtisodiy muvozanatni mustahkamlaydi. Bundan tashqari, energiya intensivligining pasayishi tashqi energiya resurslariga qaramlikni kamaytiradi, bu esa to‘lov balansining barqarorlashuviga va milliy valyuta kursining nisbatan mustahkamlanishiga yordam beradi [6]. Xulosa va takliflar. Energiya tizimini isloh qilish va modernizatsiya qilishning yana bir muhim jihati – bu texnologik yangilanish va innovatsion rivojlanishni rag‘batlantirishidir. Zamonaviy energiya tejovchi uskunalar, “aqlli tarmoqlar”, raqamli boshqaruv tizimlari va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini keng joriy etish iqtisodiyotning texnologik darajasini oshiradi. Bu esa uzoq muddatli barqaror iqtisodiy o‘sish uchun mustahkam asos yaratadi [7]. O‘zbekiston sharoitida energiya tizimini takomillashtirish ayniqsa dolzarbdir. Iqtisodiyotning tarkibiy diversifikatsiyasi, sanoatni chuqur qayta ishlash bosqichiga o‘tkazish, eksport hajmini kengaytirish va hududiy rivojlanishni ta’minlash energiya ta’minotining barqarorligi va samaradorligiga bevosita bog‘liq [8]. Energiya infratuzilmasini modernizatsiya qilish, energiya yo‘qotishlarini kamaytirish va 951

qayta tiklanuvchi energiya ulushini oshirish uzoq muddatli rivojlanish strategiyasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib xizmat qiladi [9]. Shu bois energiya tizimini kompleks isloh qilish – texnik yangilanish, institutsional islohotlar, bozor mexanizmlarini joriy etish va investitsiyalarni jalb etish orqali – O‘zbekistonning barqaror, raqobatbardosh va yuqori sur’atli iqtisodiy o‘sishini ta’minlashning ustuvor strategik yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi. Energiya samaradorligini oshirish esa nafaqat iqtisodiy natijadorlikni, balki ekologik barqarorlik va ijtimoiy farovonlikni ham ta’minlaydigan muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi [10]. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Solow R.M. (1956). A Contribution to the Theory of Economic Growth. 2. Romer P. (1990). Endogenous Technological Change. 3. Lucas R. (1988). On the Mechanics of Economic Development. 4. Stern D. (2011). The Role of Energy in Economic Growth. 5. International Energy Agency (IEA). World Energy Outlook Reports. 6. O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi ma’lumotlari. 7. World Bank. World Development Indicators. 8. UNEP (2019). Global Environment Outlook. 9. BP Statistical Review of World Energy. 10. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari. O‘ZBEKISTONDA ELEKTRON SAVDO EKOTIZIMINI TRANSFORMATSIYALASH: TIZIMLI MUAMMOLAR VA STRATEGIK RIVOJLANISH DETERMINANTLARI Sulaymanova Gulira’no Sa’diy qizi, UMFT “Raqamli iqtisodiyot” kafedrasi magistri guli.sulaymanova2124@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekiston iqtisodiyotini raqamlashtirish sharoitida elektron savdo (e-commerce) sohasining transformatsiyasi va uning barqaror o‘sishiga to‘sqinlik qilayotgan tizimli determinantlar tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida elektron savdo infratuzilmasi, logistika tizimi, elektron to‘lov mexanizmlari hamda aholining raqamli savodxonlik darajasi o‘rganildi. Tahlil natijalari asosida logistika infratuzilmasining yetarli rivojlanmaganligi va to‘lov tizimlari integratsiyasining cheklanganligi kabi muammolarni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Аннотация. В данной статье анализируются системные проблемы и детерминанты развития электронной торговли в условиях цифровизации экономики Узбекистана. Рассматриваются инфраструктура электронной коммерции, логистические системы, электронные платежи и уровень цифровой грамотности населения. В результате анализа выявлены основные факторы, сдерживающие развитие сектора, и предложены стратегические решения по модернизации логистической инфраструктуры и совершенствованию механизмов оплаты. Abstract. This paper analyzes the systemic challenges and strategic determinants affecting the development of e-commerce within the digital transformation of Uzbekistan's economy. The research examines e-commerce infrastructure, logistics systems, digital payment mechanisms, and the level of digital literacy among consumers. Based on the findings, the study 952

identifies key constraints such as underdeveloped logistics and limited payment integration, providing practical recommendations for ecosystem optimization. Kalit so‘zlar: elektron savdo, raqamli iqtisodiyot, logistika infratuzilmasi, fintex, transchegaraviy savdo, raqamli savodxonlik, “so‘nggi milya” muammosi, to‘lov tizimlari integratsiyasi, normativ-huquqiy baza, iqtisodiy transformatsiya. Ключевые слова: электронная торговля, цифровая экономика, логистическая инфраструктура , финтех, трансграничная торговля, цифровая грамотность, проблема “последней мили”, интеграция платежных систем, нормативно-правовая база, экономическая трансформация. Key words: e-commerce, digital economy, logistics infrastructure, fintech, cross-border trade, digital literacy, last-mile delivery, payment system integration, legal framework, economic transformation. Kirish. So‘nggi yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keng joriy etilishi savdo munosabatlarining shakli va mexanizmlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Natijada elektron savdo iqtisodiy faoliyatning muhim yo‘nalishlaridan biriga aylanib, ishlab chiqaruvchi, tadbirkor va iste’molchilar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni yangi bosqichga olib chiqmoqda. Elektron savdo platformalari orqali tovar va xizmatlarning tezkor realizatsiyasi, tranzaksiya xarajatlarining kamayishi hamda bozorlarning geografik chegaralarining kengayishi zamonaviy iqtisodiy tizimning muhim xususiyatlaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda iqtisodiyotni raqamlashtirish jarayonlari izchil amalga oshirilib, elektron tijoratni rivojlantirishga qaratilgan institutsional va huquqiy mexanizmlar shakllantirilmoqda. Xususan, raqamli infratuzilmani rivojlantirish, elektron to‘lov tizimlarini kengaytirish hamda onlayn savdo platformalarini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha davlat siyosati doirasida qator dasturlar va strategiyalar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, elektron savdo ekotizimining samarali faoliyat yuritishi logistika infratuzilmasi, moliyaviy texnologiyalar integratsiyasi hamda iste’molchilar ishonchi kabi bir qator tizimli omillar bilan bevosita bog‘liqdir. Amaliy tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, elektron savdo bozorining kengayishiga qaramay, uning barqaror rivojlanishini cheklayotgan ayrim tizimli muammolar ham mavjud. Xususan, logistika xizmatlarining hududlar kesimida notekis rivojlanishi, to‘lov tizimlari integratsiyasining yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganligi hamda iste’molchilarning raqamli savodxonligi va ishonch darajasi bilan bog‘liq omillar elektron savdo ekotizimining to‘liq shakllanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Mazkur holat elektron savdo tizimining institutsional, texnologik va ijtimoiy determinantlarini chuqur ilmiy tahlil qilish hamda sohani strategik rivojlantirish yo‘nalishlarini aniqlash zaruratini yuzaga keltiradi. Tadqiqotning dolzarbligi. O‘zbekistonda elektron savdo bozorining kengayib borayotganiga qaramay, uning barqaror va samarali rivojlanishini ta’minlash bilan bog‘liq bir qator tizimli muammolar saqlanib qolmoqda. Elektron savdo infratuzilmasi va institutsional mexanizmlarning yetarli darajada rivojlanmaganligi ushbu sohaning iqtisodiy salohiyatidan to‘liq foydalanishga 953

to‘sqinlik qilmoqda. Shu nuqtai nazardan, elektron savdo ekotizimining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni ilmiy jihatdan tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Amaliyotda mavzuning dolzarbligini belgilovchi asosiy omillar quyidagilardan iborat: Infratuzilmaviy nomutanosiblik. Logistika tizimining hududlararo yetarli darajada rivojlanmaganligi operatsiyalar samaradorligini pasaytirmoqda. Moliyaviy integratsiya ehtiyoji. Mahalliy to‘lov tizimlarining xalqaro platformalar bilan integratsiyalashuvi transchegaraviy savdo hajmini oshirish uchun strategik ahamiyatga ega. Ijtimoiy ishonch omili. Iste’molchilarning onlayn savdoga bo‘lgan ishonch darajasi va raqamli savodxonligini oshirish bozorning barqaror o‘sishini ta’minlovchi fundamental omildir. Tadqiqotning maqsadi. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi O‘zbekistonda elektron savdoning rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan tizimli muammolarni kompleks tahlil qilish hamda sohani transformatsiyalash va xalqaro standartlar darajasiga olib chiqish bo‘yicha ilmiy asoslangan strategik takliflarni ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari. Belgilangan maqsadga erishish va tadqiqot gipotezasini tasdiqlash uchun quyidagi tizimli vazifalarni amalga oshirish nazarda tutilgan: Elektron savdo infratuzilmasini audit qilish: O‘zbekiston hududlarida elektron tijoratning texnik va logistik ta’minot darajasini qiyosiy tahlil qilish hamda "so‘nggi milya" yetkazib berish zanjiridagi uzilishlarning iqtisodiy oqibatlarini baholash. Fintex va to‘lov tizimlari integratsiyasini tadqiq etish: Mahalliy to‘lov tizimlarining xalqaro moliyaviy platformalar (gateway) bilan o‘zaro aloqa imkoniyatlarini o‘rganish va transchegaraviy savdo operatsiyalarini murakkablashtiruvchi texnik-iqtisodiy to‘siqlarni aniqlash. Iste’molchi ishonchi va raqamli savodxonlikni tahlil qilish: Iste’molchilarning onlayn xarid qilish xulq-atvoriga ta’sir etuvchi psixologik va ta’limiy omillarni o‘rganish, aholining raqamli savodxonlik darajasini oshirish orqali elektron savdo hajmini kengaytirish mexanizmlarini ishlab chiqish. Institutsional va normativ-huquqiy muhitni optimallashtirish: Elektron tijorat sohasidagi mavjud qonunchilik bazasini xalqaro standartlar (UNCITRAL modellar qonunlari kabi) bilan qiyoslagan holda, "huquqiy vakuum"larni to‘ldirish bo‘yicha takliflar tayyorlash. Strategik rivojlanish modelini ishlab chiqish: Infratuzilma, moliya va huquqiy tartibga solish sohalarining sinergetik integratsiyasiga asoslangan, O‘zbekiston sharoitiga moslashtirilgan elektron savdo ekotizimini transformatsiyalash modelini taklif etishdan iborat. Tadqiqotning metodologiyasi. Tadqiqot jarayonida empirik ma’lumotlar bazasi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi tomonidan e’lon 954

qilingan rasmiy statistik ma’lumotlar hamda raqamli iqtisodiyot va elektron savdo sohasini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar tahlil qilindi. Xalqaro tajribani o‘rganishda elektron savdo va raqamli biznes sohasida yetakchi olimlar hisoblangan K. Laudon, C. Traver hamda E. Turban tomonidan ishlab chiqilgan nazariy yondashuvlar, shuningdek OECD tashkilotining tahliliy hisobotlari ilmiy manba sifatida foydalanildi. Tadqiqotda tizimli tahlil, qiyosiy tahlil va umumlashtirish metodlari qo‘llanilib, ular orqali logistika tizimi, moliyaviy texnologiyalar (fintex) hamda huquqiy infratuzilma o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik va ularning elektron savdo rivojlanishiga ta’siri kompleks tarzda o‘rganildi. Mazkur metodlar tadqiqot natijalarining ilmiy asoslanganligini ta’minlashga xizmat qildi. Tadqiqotning natijalari. O‘tkazilgan tahlillar natijasida O‘zbekistonda elektron savdoning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatayotgan bir qator tizimli muammolar aniqlandi. Rasmiy statistik ma’lumotlar hamda xalqaro tashkilotlar hisobotlari asosida olib borilgan tahlil ushbu muammolarning elektron savdo bozorining kengayish sur’atlariga bevosita ta’sir ko‘rsatayotganini ko‘rsatdi. Birinchidan, logistika infratuzilmasining yetarli darajada rivojlanmaganligi elektron savdo operatsiyalarining samaradorligini cheklamoqda. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda elektron savdo hajmi so‘nggi yillarda sezilarli darajada oshib, 2024yilda 13–14 trln so‘m atrofida shakllangan. Biroq logistika xizmatlari hududlar bo‘yicha notekis rivojlangan bo‘lib, yetkazib berish xizmatlari asosan yirik shaharlarda faol ishlamoqda. Natijada ayrim hududlarda tovarlarni yetkazib berish muddati o‘rtacha 3–5 kunni tashkil etadi. Taqqoslash uchun, rivojlangan davlatlarda ushbu ko‘rsatkich ancha past bo‘lib, masalan, AQSh va Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida elektron savdo buyurtmalarining 60–70 foizi 1–2 kun ichida yetkazib beriladi. Bu esa logistika infratuzilmasi rivojlanganligi elektron savdo samaradorligini oshirishda muhim omil ekanini ko‘rsatadi. 1-rasm. Elektron savdoda yetkazib berish muddati taqqoslanishi 955

Ikkinchidan, to‘lov tizimlari integratsiyasining cheklanganligi elektron savdoning xalqaro bozorga chiqish imkoniyatlarini qisqartirmoqda. O‘zbekistonda milliy to‘lov tizimlari (Uzcard va Humo) keng qo‘llanilayotgan bo‘lsa-da, ayrim global to‘lov platformalari bilan integratsiya jarayonining yetarli darajada rivojlanmaganligi transchegaraviy elektron savdo operatsiyalarini murakkablashtirmoqda. Jahon banki va OECD tahlillariga ko‘ra, rivojlangan mamlakatlarda elektron savdo tranzaksiyalarining 70–80 foizi xalqaro to‘lov tizimlari orqali amalga oshiriladi. Bu esa elektron savdo subyektlarining global bozor bilan integratsiyasini sezilarli darajada oshirish imkonini beradi. 2-rasm. Elektron savdoda to‘lov tizimlari integratsiyasi taqqoslanishi Uchinchidan, iste’molchilarning onlayn savdoga bo‘lgan ishonch darajasi va raqamli savodxonlik darajasining yetarli emasligi ham elektron savdo bozorining kengayishiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Xalqaro telekommunikatsiya ittifoqi (ITU) hamda OECD ma’lumotlariga ko‘ra, internet foydalanuvchilari ulushi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda elektron savdo operatsiyalari ham faol rivojlanadi. O‘zbekistonda internet foydalanuvchilari soni 2024-yil holatiga ko‘ra 31 milliondan oshgan bo‘lsa-da, aholining muayyan qismi onlayn to‘lovlar xavfsizligi va ma’lumotlar himoyasi bilan bog‘liq xavotirlar sabab elektron savdodan faol foydalanmaydi. Natijada elektron savdo ulushi umumiy chakana savdo hajmiga nisbatan hali ham nisbatan past darajada qolmoqda. 956

3-rasm. Elektron savdoda iste’molchilar ishonchi va foydalanish darajasi Shunday qilib, olib borilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda elektron savdoning barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun logistika infratuzilmasini modernizatsiya qilish, xalqaro to‘lov tizimlari bilan integratsiyani kengaytirish hamda aholining raqamli savodxonligi va onlayn savdoga bo‘lgan ishonch darajasini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur omillarni kompleks ravishda rivojlantirish elektron savdo bozorining hajmini oshirish va mamlakatning raqamli iqtisodiyotdagi raqobatbardoshligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. O‘zbekistonda raqamli transformatsiya jarayonlari jadallashib borayotgan sharoitda elektron savdo milliy iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismiga aylanib bormoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, mamlakatda elektron savdoni rivojlantirish uchun muayyan institutsional va texnologik sharoitlar mavjud bo‘lsa-da, uning barqaror rivojlanishiga bir qator omillar to‘sqinlik qilmoqda. Xususan, logistika infratuzilmasining yetarli darajada rivojlanmaganligi, elektron to‘lov tizimlari integratsiyasining cheklanganligi hamda iste’molchilarning onlayn savdoga bo‘lgan ishonch darajasi va raqamli savodxonligining pastligi elektron savdo ekotizimining samaradorligini pasaytiruvchi asosiy omillar sifatida aniqlandi. Shu bois elektron savdoni yanada rivojlantirish uchun logistika tizimini modernizatsiya qilish, xalqaro to‘lov tizimlari bilan integratsiyani kengaytirish hamda aholining raqamli savodxonligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur choralar O‘zbekistonda elektron savdo sektorining barqaror va raqobatbardosh rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Tavsiyalar. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari asosida O‘zbekistonda elektron savdo ekotizimini samarali rivojlantirish maqsadida quyidagi ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi: 1. Logistika infratuzilmasini modernizatsiya qilish. Elektron savdo samaradorligini oshirish uchun hududlar kesimida logistika markazlari va 957

zamonaviy ombor tizimlarini tashkil etish, “so‘nggi milya” yetkazib berish xizmatlarini rivojlantirish hamda logistika kompaniyalari faoliyatini raqamlashtirish zarur. 2. Elektron to‘lov tizimlari integratsiyasini kengaytirish. Mahalliy to‘lov tizimlarini xalqaro to‘lov platformalari bilan integratsiyalash orqali transchegaraviy savdo operatsiyalarini soddalashtirish hamda fintech xizmatlari ekotizimini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. 3. Normativ-huquqiy bazani takomillashtirish. Elektron tijorat faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilik bazasini xalqaro standartlar asosida takomillashtirish, xususan elektron shartnomalar, iste’molchi huquqlarini himoya qilish va ma’lumotlar xavfsizligi bilan bog‘liq huquqiy mexanizmlarni mustahkamlash zarur. 4. Raqamli savodxonlikni oshirish. Aholining onlayn savdo platformalaridan foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirish, raqamli xavfsizlik bo‘yicha targ‘ibot ishlarini kuchaytirish hamda ta’lim tizimida raqamli iqtisodiyotga oid bilimlarni keng joriy etish elektron savdo bozorining kengayishiga xizmat qiladi. 5. Elektron savdo platformalarini qo‘llab-quvvatlash. Mahalliy elektron savdo platformalarining raqobatbardoshligini oshirish uchun startaplarni qo‘llabquvvatlash, innovatsion texnologiyalarni joriy etish hamda kichik va o‘rta biznes subyektlarini elektron savdo tizimiga faol jalb etish muhim hisoblanadi. Mazkur tavsiyalarni amaliyotga joriy etish O‘zbekistonda elektron savdo ekotizimining samarali shakllanishiga, milliy iqtisodiyotning raqamli transformatsiyasini jadallashtirishga hamda mamlakatning global elektron savdo bozoridagi raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Laudon K.C., Traver C.G. E-Commerce: Business, Technology, Society. – 16th ed. – New York: Pearson Education, 2022. – 912 p. 2. Turban E., King D., Lee J., Liang T., Turban D. Electronic Commerce: A Managerial and Social Networks Perspective. – Cham: Springer, 2021. – 648 p. 3. OECD. OECD Digital Economy Outlook 2023. – Paris: OECD Publishing, 2023. – 320 p. 4. International Telecommunication Union (ITU). Measuring Digital Development: Facts and Figures 2023. – Geneva: ITU Publications, 2023. – 72 p. 5. World Bank. World Development Report 2021: Data for Better Lives. – Washington DC: World Bank Publications, 2021. – 315 p. 6. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. O‘zbekiston Respublikasida axborotkommunikatsiya texnologiyalari rivojlanishi bo‘yicha statistik to‘plam. – Toshkent, 2024. – 156 b. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida. – Toshkent, 2020. 8. O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. “Elektron tijorat to‘g‘risida” (yangi tahrir). – Toshkent, 2022. 958