Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

при высоком уровне риска применяются усиленные меры государственного воздействия, включая углубленный контроль и корректирующие управленческие решения. Научная новизна подхода заключается в интеграции методов предиктивной аналитики, экономико-математического моделирования и риск-ориентированного регулирования, что позволяет перейти от статической модели контроля к динамической системе управления, основанной на прогнозировании и предупреждении рисков. На основе анализа данных формируются альтернативные управленческие решения, учитывающие различные условия функционирования электронной коммерции, а также разрабатываются сценарии развития рынка, отражающие возможные траектории его изменения в зависимости от внешних и внутренних факторов. Оценка альтернативных решений осуществляется с использованием экономико-математических моделей, позволяющих определить: • экономическую эффективность управленческих воздействий; • уровень и структуру сопутствующих рисков; • влияние принимаемых решений на динамику развития электронной коммерции. Формализация процесса выбора решений может быть представлена в виде задачи оптимизации: U∗=arg max F(U)−λR(U) • U∈Ω Где U — множество альтернативных управленческих решений; F(U) — функция эффективности; R(U) — функция риска; λ — коэффициент учета риска. Использование данного механизма позволяет учитывать различные сценарии развития, оценивать последствия принимаемых решений и выбирать оптимальные управленческие воздействия в условиях неопределенности. В результате государственные органы получают научно обоснованные рекомендации для принятия стратегических и оперативных решений, что обеспечивает повышение эффективности государственного регулирования, снижение рисков и устойчивое развитие электронной коммерции. Кроме того, усовершенствована методика оценки эффективности государственного управления, основанная на системе количественных показателей, отражающих эффективность использования ресурсов, своевременность и результативность управленческих решений. Это обеспечивает переход от качественной к формализованной оценке эффективности управления. Практическая значимость исследования заключается в разработке эконометрической модели оценки эффективности управления электронной 979

коммерцией, позволяющей учитывать влияние цифровой инфраструктуры, уровня развития платёжных систем и институциональной среды. На основе данной модели сформированы прогнозные сценарии развития электронной коммерции, что создаёт основу для стратегического планирования. Таким образом, предложенные в исследовании научно-методические подходы и модели обеспечивают повышение эффективности государственного управления электронной коммерцией, способствуют формированию проактивной цифровой политики и могут быть использованы при исполнении стратегий развития цифровой экономики. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Brynjolfsson E., McAfee A. The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. – New York: W.W. Norton & Company, 2014. 2. Davenport T.H., Harris J.G. Competing on Analytics: The New Science of Winning. – Boston: Harvard Business School Press, 2007. 3. Mayer-Schönberger V., Cukier K. Big Data: A Revolution That Will Transform How We Live, Work, and Think. – London: John Murray, 2013. 4. Kitchin R. The Data Revolution: Big Data, Open Data, Data Infrastructures and Their Consequences. – London: Sage, 2014. 5. Tapscott D. The Digital Economy: Promise and Peril in the Age of Networked Intelligence. – New York: McGraw-Hill, 2015. 6. Варламова Т.П., Коваленко И.А. Электронная коммерция: учебное пособие. – Москва: Юрайт, 2020. 7. Балабанов И.Т. Электронная коммерция. – Санкт-Петербург: Питер, 2019. 8. Кузнецов С.Д. Большие данные и аналитика: теория и практика. – Москва: Инфра-М, 2021. BANK TIZIMIDA FINTECH TEXNOLOGIYALARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNI TAKOMILLASHTIRISH Joldasbaev Temur Kallibek uli, UMFT Raqamli iqtisodiyot yo‘nalishi magistranti, Isoxo‘jaeva M.Y., PhD, «Iqtisodiyot» kafedra professori Annotatsiya. Ushbu tezisda tijorat banklarida FinTech texnologiyalarining joriy etilishi va ularning bank faoliyati samaradorligiga ta’siri tahlil qilinadi. Raqamli transformatsiya sharoitida mobil banking, raqamli to‘lovlar va sun’iy intellekt asosidagi yechimlarning bank xizmatlarini modernizatsiya qilishdagi roli asoslab berilgan. Shuningdek, FinTech texnologiyalarining operatsion xarajatlarni kamaytirish, xizmatlar sifatini oshirish va mijozlar tajribasini yaxshilashdagi ahamiyati yoritilgan. Natijada banklarda FinTech texnologiyalaridan kompleks va samarali foydalanishni ta’minlash bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: FinTech, tijorat banklari, raqamli transformatsiya, mobil banking, raqamli to‘lovlar, sun’iy intellekt, Big Data, bank samaradorligi, risklarni boshqarish. Annotation. This thesis analyzes the implementation of FinTech technologies in commercial banks and their impact on banking efficiency. It substantiates the role of mobile banking, digital payments, and artificial intelligence solutions in modernizing banking services. The study also highlights the importance of FinTech in reducing operational costs, improving service quality, and enhancing customer experience. As a result, scientific and practical 980

recommendations for ensuring the effective and comprehensive use of FinTech in banks are developed. Keywords: FinTech, commercial banks, digital transformation, mobile banking, digital payments, artificial intelligence, Big Data, banking efficiency, risk management. Аннотация. В тезисе анализируется внедрение FinTech-технологий в коммерческих банках и их влияние на эффективность банковской деятельности. Обоснована роль мобильного банкинга, цифровых платежей и решений на основе искусственного интеллекта в модернизации банковских услуг. Также раскрыто значение FinTech-технологий в снижении операционных затрат, повышении качества обслуживания и улучшении клиентского опыта. В результате разработаны научнопрактические рекомендации по обеспечению комплексного и эффективного использования FinTech в банках. Ключевые слова: FinTech, коммерческие банки, цифровая трансформация, мобильный банкинг, цифровые платежи, искусственный интеллект, Big Data, эффективность банков, управление рисками. Kirish. Raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklari faoliyatining samaradorligi bevosita FinTech texnologiyalarini joriy etish darajasiga bog‘liq bo‘lib bormoqda. Raqamli transformatsiya jarayonlari bank xizmatlarini ko‘rsatish shakllarini, operatsion jarayonlarni va biznes-modellarni tubdan o‘zgartirmoqda. FinTech texnologiyalarining joriy etilishi banklarda tezkorlik, qulaylik va samaradorlikni oshirish bilan birga, yangi iqtisodiy imkoniyatlar yaratmoqda. FinTech texnologiyalari moliyaviy xizmatlarni innovatsion yechimlar asosida modernizatsiya qilishga qaratilgan bo‘lib, ular bank tizimida yangi raqamli ekotizimni shakllantiradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, FinTech texnologiyalarining bank faoliyatiga ta’siri ko‘p yo‘nalishli xarakterga ega: operatsion jarayonlarning avtomatlashtirilishi; xizmat ko‘rsatish tezligi va sifati oshishi; komissiya daromadlarining ko‘payishi; risklarni boshqarish tizimining takomillashuvi. FinTech texnologiyalarining bank faoliyatiga kompleks ta’siri ishlab chiqilgan tizimli model orqali ifodalangan (1-jadval). Ushbu model texnologik omillar, bank jarayonlari va iqtisodiy natijalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib beradi. 1-jadval 137 FinTech texnologiyalarining bank samaradorligiga iqtisodiy ta’siri FinTech omili Bank jarayonlaridagi Iqtisodiy natija o‘zgarishlar Operatsiyalarni Qo‘lda bajariladigan Operatsion xarajatlar avtomatlashtirish operatsiyalar qisqaradi kamayadi Mobil va onlayn Mijozlar raqamli kanallarga Tranzaksiyalar hajmi va bankchilik o‘tadi soni oshadi Raqamli to‘lov tizimlari Operatsiyalar tezlashadi Komissiya daromadlari ko‘payadi Sun’iy intellekt va Big Risklarni aniqlash Muammoli aktivlar 137 Muallif tomonidan yaratildi 981

Data RegTech yechimlari yaxshilanadi Hisobot va avtomatlashtiriladi ulushi kamayadi nazorat Regulyator xarajatlari qisqaradi Mazkur model FinTech texnologiyalarining bank samaradorligiga ko‘p yo‘nalishli ta’sirini ko‘rsatadi. Texnologik yangiliklar bank jarayonlarini takomillashtirib, yakunda barqaror iqtisodiy samaralarga olib keladi. FinTech texnologiyalarining iqtisodiy ahamiyati alohida banklar faoliyati bilan cheklanib qolmay, balki butun bank tizimi darajasida namoyon bo‘ladi. Raqamli bank xizmatlarining keng joriy etilishi pul aylanish tezligini oshiradi, moliyaviy oqimlarning shaffofligini ta’minlaydi va yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirishga xizmat qiladi. FinTech texnologiyalarining bank sektoridagi asosiy yo‘nalishlari tizimlashtirilgan bo‘lib, ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi: • raqamli to‘lovlar va P2P tizimlar; • mobil va internet bankchilik; • raqamli kreditlash va skoring; • sun’iy intellekt va Big Data analitikasi; • blockchain texnologiyalari; • RegTech va SupTech yechimlari. Ushbu yo‘nalishlarning bank faoliyatiga integratsiya mexanizmlari va iqtisodiy natijalari ishlab chiqilgan (1-jadval). 2-jadval FinTech texnologiyalarining asosiy yo‘nalishlari va ularning bank faoliyatiga integratsiya qilish natijalari138 № 1 2 3 4 5 6 138 FinTech yo‘nalishi Bank faoliyatiga integratsiya mexanizmi Kutiladigan iqtisodiy natijalar Komissiya daromadlarining Raqamli to‘lovlar va Mobil ilovalar, QR-to‘lovlar, oshishi, naqd pul muomalasining P2P o‘tkazmalar tezkor to‘lov tizimlari qisqarishi Operatsion xarajatlarning Mobil va internet Masofaviy xizmat kanallari, kamayishi, mijozlar bazasining bankchilik API integratsiyasi kengayishi Raqamli kreditlash va Sun’iy intellekt, alternativ Kredit risklarining pasayishi, qaror skoring ma’lumotlar tahlili qabul qilish tezligining oshishi Tranzaksiyalar va mijoz Xizmatlarni shaxsiylashtirish, Big Data va analitika xulq-atvorini tahlil qilish mijozlar sodiqligining oshishi Blockchain Smart-kontraktlar, Shaffoflikning oshishi, tranzaksiya texnologiyalari transchegaraviy to‘lovlar xarajatlarining kamayishi Hisobotlarni Regulyator talablarga muvofiqlik, RegTech va SupTech avtomatlashtirish, jarimalar riskining kamayishi KYC/AML tizimlari Muallif tomonidan yaratildi. 982

Jadval ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, FinTech texnologiyalarining har bir yo‘nalishi bank faoliyatining moliyaviy natijalariga kompleks ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, raqamli to‘lovlar va mobil bankchilik banklar uchun barqaror komissiya daromadlari manbai sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. FinTech texnologiyalarining bank sektoriga integratsiya darajasini va uning samaradorligini baholash maqsadida an’anaviy bank modeli va FinTech integratsiyalashgan bank modeli o‘rtasida taqqoslama tahlil o‘tkazish maqsadga muvofiqdir. 3-jadval FinTech texnologiyalarining bank samaradorligiga ta’sirini taqqoslama baholash Baholash mezonlari An’anaviy bank modeli Operatsiyalar tezligi Operatsiya tannarxi Xizmatlar mavjudligi Risklarni boshqarish Mijozlar tajribasi Raqobatbardoshlik Past – o‘rtacha Yuqori Filiallar bilan cheklangan O‘rtacha Standart Cheklangan FinTech integratsiyalashgan bank modeli Yuqori (real vaqt rejimida) Past 24/7, masofaviy Yuqori (AI monitoring) Shaxsiylashtirilgan Yuqori Taqqoslama matriksa natijalari shuni ko‘rsatadiki, FinTech texnologiyalarining bank faoliyatiga integratsiyasi banklarga an’anaviy operatsion modeldan raqamli, mijozga yo‘naltirilgan va yuqori samarali modelga o‘tish imkonini beradi. Eng muhim ilmiy natijalaridan biri — FinTech texnologiyalaridan samarali foydalanishni takomillashtirishga qaratilgan bosqichli yondashuv va kompleks model ishlab chiqilganidir. Mazkur ishlanma quyidagi asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: • banklarda raqamli transformatsiya strategiyasini shakllantirish; • IT infratuzilmani modernizatsiya qilish; • FinTech mahsulotlarini bosqichma-bosqich joriy etish; • sun’iy intellekt va analitik tizimlarni integratsiya qilish; • raqamli ekotizim va open banking modelini rivojlantirish. Mazkur yondashuvning ilmiy yangiligi shundaki, u FinTech texnologiyalarini alohida emas, balki yagona tizim sifatida bank faoliyatiga integratsiya qilishni nazarda tutadi. Ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalar quyidagi natijalarga erishish imkonini beradi: operatsion xarajatlarni sezilarli darajada kamaytirish; bank daromadlarini diversifikatsiya qilish; muammoli kreditlar ulushini kamaytirish; mijozlar bazasini kengaytirish va sodiqlikni oshirish; banklarning raqobatbardoshligini kuchaytirish. Shuningdek, FinTech texnologiyalarining joriy etilishi moliyaviy inklyuziyani kengaytirib, bank tizimining makroiqtisodiy samaradorligini oshiradi. FinTech texnologiyalari tijorat banklari faoliyatini transformatsiya qiluvchi strategik omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, 983

raqamli texnologiyalarni kompleks joriy etish bank samaradorligini oshirish, risklarni kamaytirish va raqobatbardoshlikni kuchaytirishda muhim ahamiyatga ega. Dissertatsiyada ishlab chiqilgan model va takliflar tijorat banklarida FinTech texnologiyalaridan samarali foydalanishni ta’minlab, ularning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi farmon. 2. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Tijorat banklarida raqamli transformatsiya va FinTech texnologiyalarini rivojlantirish bo‘yicha hisobotlar. 3. Saunders A., Cornett M.M. Financial Institutions Management. – New York: McGrawHill, 2019. 4. Arner D.W., Barberis J., Buckley R.P. The Evolution of FinTech: A New Post-Crisis Paradigm. – 2016. 5. Vives X. Competition and Stability in Banking. – Princeton University Press, 2016. 6. Мишкин Ф.С. Деньги, банковское дело и финансовые рынки. – Москва, 2018. DATA-DRIVEN BOSHQARUV ASOSIDA BIZNES SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI Norboyev Xudoyberdi Murodjon o‘g‘li, UMFT Raqamli iqtisodiyot yo‘nalishi magistranti, Isoxo‘jaeva M.Y., PhD, «Iqtisodiyot» kafedra professori Annotatsiya. Mazkur tezisda biznesda Big Data texnologiyasidan samarali foydalanish masalalari tahlil qilinadi. Katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash orqali qaror qabul qilishni takomillashtirish, resurslardan samarali foydalanish va raqobatbardoshlikni oshirish imkoniyatlari asoslab berilgan. Shuningdek, Big Data texnologiyalarining iqtisodiy jarayonlarni optimallashtirishdagi o‘rni va ularning innovatsion rivojlanishga ta’siri yoritilgan. Natijada biznes subyektlarida Big Data’dan foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: Big Data, raqamli iqtisodiyot, katta ma’lumotlar, analitika, biznes jarayonlari, raqobatbardoshlik, ma’lumotlarga asoslangan qarorlar Annotation. This thesis analyzes the effective use of Big Data technologies in business. It substantiates that processing large volumes of data improves decisionmaking, optimizes resource utilization, and enhances competitiveness. The study also highlights the role of Big Data in optimizing economic processes and its impact on innovative development. As a result, proposals for improving the efficiency of Big Data usage in business entities are developed. Keywords: Big Data, digital economy, data analytics, business processes, competitiveness, data-driven decision making. Аннотация. В данном тезисе рассматриваются вопросы эффективного использования технологий Big Data в бизнесе. Обосновано, что обработка больших данных позволяет повысить качество управленческих решений, оптимизировать использование ресурсов и усилить конкурентоспособность. Также раскрыта роль 984

технологий Big Data в оптимизации экономических процессов и их влияние на инновационное развитие. В результате разработаны предложения по повышению эффективности использования Big Data в деятельности предприятий. Ключевые слова: Big Data, цифровая экономика, большие данные, аналитика, бизнес-процессы, конкурентоспособность, data-driven решения. Kirish. Zamonaviy raqamli iqtisodiyot sharoitida ma’lumotlar hajmining keskin ortishi iqtisodiy jarayonlarni boshqarish va qaror qabul qilish tizimiga yangi talablar qo‘ymoqda. Big Data texnologiyalarining paydo bo‘lishi aynan ushbu ehtiyoj bilan bog‘liq bo‘lib, ular katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash va ulardan iqtisodiy qiymat yaratish imkonini beradi. Bugungi kunda biznes subyektlari uchun ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv (data-driven management) raqobat ustunligini ta’minlovchi muhim omilga aylanmoqda. Big Data - bu katta hajmdagi, yuqori tezlikda shakllanuvchi va turli formatdagi ma’lumotlarni qayta ishlash, tahlil qilish hamda ulardan samarali foydalanishga qaratilgan texnologik yondashuvdir. Big Data texnologiyasining asosiy xususiyatlari 1-rasmda keltirilgan model orqali ifodalangan. Mazkur model orqali ma’lumotlarning hajmi, tezligi, xilmaxilligi, ishonchliligi va qiymati tushuntiriladi. 1-rasm. Big Data konsepsiyasining “5V modeli Mazkur texnologiya iqtisodiyotda quyidagi asosiy xususiyatlar bilan ajralib turadi: • ma’lumotlar hajmining katta bo‘lishi (volume); • ma’lumotlar oqimining tezligi (velocity); • ma’lumotlar xilma-xilligi (variety). 985

Shuningdek, Big Data iqtisodiyotda mustaqil resurs sifatida shakllanib, qiymat yaratishning muhim omiliga aylanmoqda. Big Data texnologiyalaridan foydalanish biznes jarayonlarini sezilarli darajada takomillashtiradi. Xususan: • ishlab chiqarish va logistika jarayonlarini optimallashtiradi; • marketing strategiyalarini aniqlashtiradi; • iste’molchi xatti-harakatlarini tahlil qilish imkonini beradi; • risklarni kamaytiradi va prognozlashni yaxshilaydi. Shuningdek, real vaqt rejimida ma’lumotlarni qayta ishlash orqali tezkor va aniq qarorlar qabul qilish imkoniyati yaratiladi. Big Data texnologiyalari biznes uchun quyidagi ustunliklarni ta’minlaydi: • resurslardan samarali foydalanish; • xarajatlarni kamaytirish; • mahsulot va xizmatlarni individuallashtirish; • innovatsion biznes-modellarni rivojlantirish; • raqobatbardoshlikni oshirish. Bundan tashqari, Big Data iqtisodiy jarayonlarning shaffofligini oshirib, qaror qabul qilish sifatini yaxshilaydi. Big Data texnologiyasining konseptual modeli va uning tarkibiy elementlari tizimli ravishda yoritilgan (1-Jadval) 1-jadval Big Data’ning 3V, 5V va 7V modellari ma’lumotlar texnologiyasining asosiy parametrlari va muammolarini tizimli ifodalaydi Model 3V 5V 7V Elementlar Volume, Velocity, Variety + Veracity, Value + Variability, Visualization Mazmuni Big Data’ning dastlabki asosiy xususiyatlari Ma’lumot sifati va iqtisodiy qiymatga urg‘u beradi Tahlil murakkabligi va natijalarni taqdim etish muhimligini anglatadi Mazkur jadvalning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki, u global miqyosda ma’lumotlar hajmining o‘sish tendensiyasini aniq raqamlar asosida aks ettirib, Big Data texnologiyalarining iqtisodiyotdagi zaruriyligini asoslab beradi. Shuningdek, ushbu ma’lumotlar iqtisodiy jarayonlarda ma’lumotlarning strategik resurs sifatidagi o‘rnini ko‘rsatib, biznes va boshqaruv tizimlarida datadriven yondashuvni joriy etish muhimligini tasdiqlaydi. Bundan tashqari, jadval natijalari kelajakda ma’lumotlar oqimining yanada ortishini prognoz qilish va tegishli infratuzilmani rivojlantirish zaruratini ilmiy jihatdan asoslashga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, biznesda Big Data texnologiyalaridan samarali foydalanish uchun quyidagi yo‘nalishlar muhim hisoblanadi: 986

ma’lumotlarni yig‘ish va qayta ishlash infratuzilmasini rivojlantirish; • analitik platformalarni joriy etish; • sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish texnologiyalarini qo‘llash; • malakali kadrlar tayyorlash; • ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash. Big Data texnologiyalari zamonaviy iqtisodiyotda strategik resurs sifatida namoyon bo‘lib, biznes jarayonlarini optimallashtirish, qaror qabul qilish sifatini oshirish va raqobatbardoshlikni kuchaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Big Data’dan samarali foydalanish nafaqat operatsion samaradorlikni oshiradi, balki korxonalarda innovatsion rivojlanishni jadallashtiradi va yangi biznes-modellarni shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, Big Data texnologiyalarini joriy etish korxonalarda datadriven boshqaruv tizimini shakllantirish, risklarni oldindan prognozlash hamda strategik rejalashtirish sifatini oshirish imkonini beradi. Bu esa uzoq muddatli barqaror rivojlanishning muhim omili hisoblanadi. Amaliy jihatdan, Big Data’dan samarali foydalanish uchun korxonalarda raqamli infratuzilmani rivojlantirish, malakali kadrlar tayyorlash va analitik platformalarni keng joriy etish zarur. Mazkur chora-tadbirlar iqtisodiy samaradorlikni oshirish bilan birga, milliy iqtisodiyotning raqamli transformatsiya jarayonlarini ham jadallashtiradi. • Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Laney D. 3D Data Management: Controlling Data Volume, Velocity and Variety. – META Group, 2001. 2. IDC (International Data Corporation). Global DataSphere Forecast 2021–2025. – Analytical Report. 3. World Economic Forum (WEF). Global Data Growth Report (Data Volume Forecast). 4. Marr B. Big Data in Practice: How 45 Successful Companies Used Big Data Analytics. – Wiley, 2016. 5. McAfee A., Brynjolfsson E. Machine, Platform, Crowd: Harnessing Our Digital Future. – W.W. Norton, 2018. BANK SEKTORIDA KADRLAR SIYOSATINI RAQAMLASHTIRIS HNING SAMARALI MEXANIZMLARI Suyunova Umida Ravshanovna, UMFT, Raqamli iqtisodiyot yo‘nalishi magistranti, Isoxo‘jaeva M.Y., PhD, «Iqtisodiyot» kafedra professori Annotatsiya. Mazkur tezisda raqamli transformatsiya sharoitida tijorat banklarida kadrlar siyosatini takomillashtirish masalalari tahlil qilinadi. Bank sektorida raqamli texnologiyalarning rivojlanishi inson resurslarini boshqarish tizimini modernizatsiya qilish zaruratini yuzaga keltirayotgani asoslab berilgan. Tadqiqotda mavjud muammolar, jumladan raqamli kompetensiyalarga ega mutaxassislar yetishmovchiligi va HR jarayonlarining yetarli 987

darajada avtomatlashtirilmaganligi aniqlangan. Shu asosda raqamli HR modeli va zamonaviy HR-tech texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: raqamli transformatsiya, tijorat banklari, kadrlar siyosati, HR-tech, raqamli kompetensiyalar, inson kapitali, HR-analitika Annotation. This thesis analyzes the issues of improving personnel policy in commercial banks under conditions of digital transformation. It substantiates that the rapid development of digital technologies in the banking sector necessitates the modernization of human resource management systems. The study identifies key problems, including the shortage of specialists with digital competencies and the insufficient automation of HR processes. Based on this, proposals for the implementation of a digital HR model and modern HR-tech technologies are developed. Keywords: digital transformation, commercial banks, personnel policy, HR-tech, digital competencies, human capital, HR analytics. Аннотация. В данном тезисе рассматриваются вопросы совершенствования кадровой политики коммерческих банков в условиях цифровой трансформации. Обосновано, что развитие цифровых технологий в банковском секторе требует модернизации системы управления человеческими ресурсами. В исследовании выявлены основные проблемы, включая дефицит специалистов с цифровыми компетенциями и недостаточную автоматизацию HR-процессов. На этой основе разработаны предложения по внедрению цифровой HR-модели и современных HR-tech технологий. Ключевые слова: цифровая трансформация, коммерческие банки, кадровая политика, HR-tech, цифровые компетенции, человеческий капитал, HR-аналитика. Kirish. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida bank sektorini raqamlashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Masofaviy bank xizmatlari, mobil ilovalar, onlayn kreditlash, biometrik identifikatsiya va sun’iy intellekt texnologiyalarining joriy etilishi tijorat banklari faoliyatining tubdan o‘zgarishiga olib kelmoqda. Mazkur jarayonlar bank tizimida nafaqat texnologik, balki tashkiliy va boshqaruv yondashuvlarini ham yangilashni talab etadi. Ayniqsa, inson resurslarini boshqarish tizimi raqamli transformatsiya sharoitida strategik ahamiyat kasb etmoqda. Chunki banklarning raqobatbardoshligi bevosita xodimlarning bilim, ko‘nikma va innovatsion fikrlash darajasiga bog‘liq. Raqamli transformatsiya bank sektorida xizmat ko‘rsatish usullarini, operatsion jarayonlarni va boshqaruv tizimini sezilarli darajada o‘zgartirmoqda. Ushbu jarayonlar banklarda yangi kompetensiyalarga ega bo‘lgan kadrlar zaruratini yuzaga keltiradi. Shuningdek, bank sektorining umumiy transformatsiya jarayoni 1-rasmda aks ettirilgan bo‘lib, unda raqamli texnologiyalarning bank tizimiga kompleks ta’siri yoritilgan. 988

6 5 4 Ko'rsatkichlar 3 O'suvchanlik Boshqaruv 2 1 0 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 1-rasm. Bank xizmatlarida raqamli kanallar ulushining oshish dinamikasi O‘zbekiston tijorat banklarida kadrlar siyosatini tahlil qilish natijalari quyidagi muammolar mavjudligini ko‘rsatadi: • raqamli kompetensiyalarga ega mutaxassislar yetishmovchiligi; • HR jarayonlarining yetarli darajada avtomatlashtirilmaganligi; • baholash tizimining sub’ektivligi; • kadrlar zaxirasini shakllantirish mexanizmining sustligi; • HR-analitika tizimining rivojlanmaganligi. Raqamli transformatsiya sharoitida kadrlar siyosatini takomillashtirish uchun banklarda yangi raqamli HR modelini joriy etish zarur. Quyidagi 1-jadvalda tijorat banklari uchun taklif etilayotgan raqamli HR modelining asosiy tarkibiy qismlari va ularning strategik vazifalari umumlashtirilgan. 1-jadval Tijorat banklari uchun raqamli HR modelining asosiy elementlari Raqamli HR elementi Strategik mazmuni Kutilayotgan natija Raqamli rejalashtirish Kadrlar ehtiyojini prognozlash Barqarorlik HR-analytics Ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv Aniq qarorlar Raqamli ta’lim Kompetensiyalarni rivojlantirish Malaka oshishi Avtomatlashtirilgan baholash Real vaqt monitoringi Samaradorlik Raqamli rag‘batlantirish Natijaga yo‘naltirish Motivatsiya 1-jadvaldan ko‘rinadiki, raqamli HR modeli banklarda kadrlar siyosatini strategik boshqarish imkonini beradi. Ushbu model orqali HR jarayonlari bank strategiyasi bilan to‘liq integratsiyalashadi. Ushbu model quyidagi asosiy yo‘nalishlarni qamrab oladi: HR jarayonlarini raqamlashtirish; xodimlar faoliyatini KPI asosida baholash; HR-analitika tizimini 989

joriy etish; xodimlarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish; employee experience (XP) ni boshqarish. Shuningdek, HR jarayonlarini modernizatsiya qilish banklarda boshqaruv samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Taklif etilgan yondashuvlar asosida quyidagi natijalarga erishish mumkin: • mehnat unumdorligini oshirish; • operatsion xarajatlarni kamaytirish; • xodimlar motivatsiyasini kuchaytirish; • xizmatlar sifatini yaxshilash; • banklarning raqobatbardoshligini oshirish. Raqamli transformatsiya tijorat banklarida kadrlar siyosatini tubdan qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, inson kapitali banklarning asosiy strategik resursiga aylanmoqda. Shu bois, raqamli HR modelini joriy etish, zamonaviy HR-texnologiyalarni qo‘llash va xodimlarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish bank sektorining barqaror rivojlanishini ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Armstrong M. Human Resource Management Practice. – London: Kogan Page, 2020. – 542 p. 2. Marr B. HR Analytics. – London: Kogan Page, 2020. – 304 p. 3. Brynjolfsson E. Digital Transformation. – Cambridge: MIT Press, 2019. – 280 p. 4. Dessler G. Human Resource Management. – New York: Pearson, 2021. – 608 p. 5. Abdurahmonov Q.X. Inson resurslarini boshqarish. – T.: Iqtisodiyot, 2019. – 320 b. 6. Ergashxodjayev S. Raqamli iqtisodiyot nazariyasi. – T.: Iqtisodiyot, 2020. – 256 b. 7. Ergashev M. HR-analytics asoslari. – T.: Fan, 2022. – 198 b. 8. Jo‘rayev N., Tursunov B. Bank menejmenti. – T.: Fan, 2020. – 344 b. 990

“Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI-2026)” маvzusida Respublika ilmiy-amaliy anjumani ILMIY MAQOLA VA TEZISLAR TO‘PLAMI II qism Raqamli iqtisodiyot, menejment va moliyaviy texnologiyalarning rivojlanishdagi o‘rni va ahamiyati Muharrir: D.M. Mirxidoyatova Dizayner: D.A. Abduraximov Manzil: Toshkеnt shahri, Yakkasaroy tumani, Dilbuloq MFY, Shota Rustaveli ko'chasi, 2 tor ko'chasi, 2-uy Tel.: (55) 506 88 88 E-mail: info@umft-official.uz © UMFT, 2026

Toshkent - 2026