Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Armstrong, M. (2020). Armstrong‘s handbook of human resource management practice (15th ed.). London, UK: Kogan Page. 2. Beck, T., Demirgüç-Kunt, A., & Levine, R. (2005). SMEs, growth, and poverty: Cross-country evidence. Journal of Economic Growth, 10(3), 199–229. 3. Dessler, G. (2020). Human resource management (16th ed.). New York, NY: Pearson Education. 4. OECD. (2018). SME policy index: Eastern partner countries 2018. Paris, France: OECD Publishing. 5. Porter, M. E. (2008). On competition. Boston, MA: Harvard Business School Publishing. 6. Robbins, S. P., & Coulter, M. (2018). Management (14th ed.). New York, NY: Pearson Education. 7. World Bank. (2022). Small and medium enterprises (SMEs) finance. Washington, DC: World Bank. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020). Tadbirkorlik faoliyatini qo‘llabquvvatlash va biznes muhitini yaxshilash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risidagi farmon. Toshkent. 9. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. (2024). O‘zbekiston Respublikasida kichik biznes va tadbirkorlik faoliyati statistik ko‘rsatkichlari. Toshkent. 10. United Nations Development Programme. (2021). Small business development and poverty reduction. New York, NY: UNDP. 11. O‘zbekiston Respublikasi Milliy Statistika Qo‘mitasining ochiq ma’lumotlar bazasi https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/small-business-and-entrepreneurship-2 MAHSULOTGA BO'LGAN TALAB VA TAKLIFNING EKONOMETRIK MODELINI TUZISH VA PROGNOZINI AMALGA OSHIRISH Xakimova Ma’mura Muxammadiyevna, SamISI, “Oliy matimatika” kafedrasi assistenti , Email: mamurah1983@gmail.com Baxtiyorov Otabek Elmurod o‘g‘li, SamISI Email: otabekbakhtiyorov1@gmail.com Anotatsiya. Ushbu maqolada mahsulotga bo‘lgan talab va taklifni ekonometrik modellashtirish hamda ularning prognozini amalga oshirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Talab va taklifga ta’sir etuvchi asosiy omillar tahlil qilinib, regressiya modeli yordamida iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlangan. Tadqiqot natijalari iqtisodiy jarayonlarni prognozlash va bozor holatini baholashda muhim ahamiyatga ega. Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы построения эконометрической модели спроса и предложения на продукцию, а также методы их прогнозирования. Проанализированы основные факторы, влияющие на спрос и предложение, и определена взаимосвязь между экономическими показателями с помощью регрессионной модели. Полученные результаты имеют важное значение для прогнозирования экономических процессов и оценки состояния рынка. Annotation. This article examines the construction of econometric models of product demand and supply and the implementation of forecasting methods. The main factors influencing demand and supply are analyzed, and the relationship between economic indicators is determined using regression models. The results are important for forecasting economic processes and evaluating market conditions. 919

Kalit so‘zlar: talab, taklif, ekonometrik model, regressiya tahlili, prognozlash, iqtisodiy ko‘rsatkichlar. Ключевые слова: спрос, предложение, эконометрическая модель, регрессионный анализ, прогнозирование, экономические показатели. Keywords: demand, supply, econometric model, regression analysis, forecasting, economic indicators. Kirish. Bozor iqtisodiyoti sharoitida mahsulotga bo‘lgan talab va taklif iqtisodiy jarayonlarning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Talab iste’molchilarning ma’lum bir mahsulotni sotib olish istagi va imkoniyatini ifodalasa, taklif ishlab chiqaruvchilarning bozorda taqdim etadigan mahsulot hajmini bildiradi. Ushbu ikki omil o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik bozorda narxlarning shakllanishiga hamda iqtisodiy muvozanatning yuzaga kelishiga ta’sir ko‘rsatadi. Talab va taklif jarayonlarini chuqur tahlil qilish hamda kelajakdagi o‘zgarishlarni oldindan aniqlash iqtisodiy tahlilning muhim vazifalaridan biridir. Bu jarayonda ekonometrik modellar muhim rol o‘ynaydi. Ekonometrik modellar iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni matematik va statistik usullar yordamida aniqlash imkonini beradi. Shu sababli talab va taklifning ekonometrik modelini tuzish hamda uning asosida prognoz qilish iqtisodiy jarayonlarni ilmiy asosda o‘rganish va iqtisodiy qarorlar qabul qilishda muhim ahamiyatga ega. Asosiy qism. Mahsulotga bo‘lgan talab va taklifni tahlil qilishda ekonometrik modellar keng qo‘llaniladi. Ushbu modellar iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni matematik tenglamalar orqali ifodalaydi. Talab modeli odatda mahsulot narxi, iste’molchilar daromadi va boshqa omillar bilan bog‘liq bo‘ladi. Talab funksiyasi quyidagi ko‘rinishda ifodalanishi mumkin: Qd=a−bP+cI+ε bu yerda: Qd – mahsulotga bo‘lgan talab hajmi, P – mahsulot narxi, I – iste’molchilar daromadi, a, b, c – model parametrlaridir, ε – tasodifiy xatolik. Taklif modeli esa ishlab chiqaruvchilarning mahsulotni bozorga chiqarish hajmini ifodalaydi. Taklif modeli quyidagicha yozilishi mumkin: Qs=d+eP+u bu yerda: Qs – mahsulot taklifi, P – mahsulot narxi, d va e – model koeffitsientlari, u – tasodifiy xatolik. 920

1-rasm. Talab va taklif muvozanati Bu chizma bozorda talab (Demand) va taklif (Supply) chiziqlari kesishgan nuqtada muvozanat narxi va miqdori shakllanishini ko‘rsatadi. Bu nuqta bozorda talab va taklif tenglashgan holatni bildiradi. 2-rasm. Talab prognozi (regressiya modeli) Bu chizmada: • Nuqtalar – real statistik ma’lumotlar • Chiziq – regressiya modeli asosida hisoblangan prognoz trendi Bu grafik ekonometrik model yordamida kelajakdagi talab hajmini prognoz qilish qanday amalga oshirilishini ko‘rsatadi. Ekonometrik modellarni qurishda statistik ma’lumotlar asosida regressiya tahlili qo‘llaniladi. Regressiya tahlili yordamida iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqlik darajasi aniqlanadi. Model parametrlarini aniqlagandan so‘ng ularning yordamida kelajakdagi talab va taklif hajmini prognoz qilish mumkin. Prognozlash jarayonida vaqt qatorlari tahlili ham muhim rol o‘ynaydi. Ushbu usul yordamida iqtisodiy ko‘rsatkichlarning vaqt davomida qanday o‘zgarishi aniqlanadi va kelajakdagi qiymatlari baholanadi. Natijada iqtisodiy subyektlar bozor sharoitlarini oldindan baholash va samarali qarorlar qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Xulosa. Mahsulotga bo‘lgan talab va taklifni ekonometrik modellashtirish bozor jarayonlarini chuqur tahlil qilish va ularning kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Talab va taklif o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik bozorda narxlarning shakllanishiga, ishlab chiqarish hajmiga hamda iste’molchilarning xarid qilish imkoniyatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ushbu jarayonlarni ilmiy asosda o‘rganish iqtisodiy tahlilning muhim 921

yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ekonometrik modellar yordamida iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash, ularni matematik va statistik usullar orqali tahlil qilish hamda kelajakdagi o‘zgarishlarni prognoz qilish mumkin. Ayniqsa, regressiya tahlili talab va taklifga ta’sir etuvchi omillarni aniqlashda samarali usullardan biri hisoblanadi. Ushbu usul yordamida mahsulot narxi, iste’molchilar daromadi, ishlab chiqarish xarajatlari kabi omillarning bozor jarayonlariga ta’siri baholanadi. Bundan tashqari, prognozlash jarayonida ekonometrik modellar iqtisodiy ko‘rsatkichlarning kelajakdagi qiymatlarini aniqlashga yordam beradi. Bu esa ishlab chiqaruvchilar, tadbirkorlar va iqtisodiy siyosat yurituvchi tashkilotlarga bozor sharoitlarini oldindan baholash hamda samarali iqtisodiy qarorlar qabul qilish imkonini yaratadi. Shunday qilib, talab va taklifning ekonometrik modelini tuzish va uning asosida prognozlash iqtisodiy tahlilni takomillashtirish, bozor muvozanatini ta’minlash hamda iqtisodiy rivojlanishning barqarorligini oshirishda muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Axmedov Q. Ekonometriya. – Toshkent: Fan, 2017. 2. Abduqahhorov T. Ekonometriya asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021. 3. Rasulov A. Iqtisodiy tahlil asoslari. – Toshkent, 2019. 4. Salimov B. Bozor iqtisodiyoti nazariyasi. – Toshkent, 2020. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING RIVOJLANISHI VA IQTISODIY SAMARADORLIKKA TA'SIRI Musirmonov Shohboz Usmon o‘g‘li, ShDPI “Matematika va ta’limda axborot texnologiyalari “kafedrasi assistent o‘qituvchisi, musirmanov1995@gmail.com Annotatsiya.Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida moliyaviy texnologiyalar (FinTech) sohasining rivojlanish tendensiyalari va ularning iqtisodiy samaradorlikka ta'siri o'rganilgan. O'zbekistonda raqamli to'lov tizimlari, blokcheyn texnologiyasi va kriptovalyutalar, sun'iy intellekt asosidagi moliyaviy xizmatlar rivojlanishining asosiy yo'nalishlari tahlil qilingan. Milliy iqtisodiyotda FinTech sektorini rivojlantirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqilgan. Аннотация. В данной статье рассматриваются тенденции развития сектора финансовых технологий (Финтех) в цифровой экономике и их влияние на экономическую эффективность. Анализируются основные направления развития цифровых платежных систем, технологии блокчейн и криптовалют, а также финансовых услуг на основе искусственного интеллекта в Узбекистане. Разработаны научно обоснованные рекомендации по развитию сектора Финтех в национальной экономике. Annotation. This article studies the development trends of the financial technology (FinTech) sector in the digital economy and their impact on economic efficiency. The main directions of development of digital payment systems, blockchain technology and cryptocurrencies, and financial services based on artificial intelligence in Uzbekistan are analyzed. Scientifically based recommendations are developed for the development of the FinTech sector in the national economy. 922

Kalit so'zlar: raqamli iqtisodiyot, moliyaviy texnologiyalar, FinTech, blokcheyn, sun'iy intellekt, raqamli to'lovlar, kredit riski. Kirish. Raqamli inqilob jahon moliya tizimini tubdan o'zgartirib yubormoqda. Moliyaviy texnologiyalar (FinTech) deb ataladigan yangi sohaning paydo bo'lishi an'anaviy bank va moliya xizmatlarini siqib chiqarib, ularning o'rniga tezkor, arzon va qulay xizmatlarni taklif etmoqda. Xalqaro moliya korporatsiyasining (IFC) ma'lumotlariga ko'ra, global FinTech bozori 2024-yilda 310 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo'lib, 2030-yilga qadar bu ko'rsatkich 1,5 trillion dollargacha etishi prognoz qilinmoqda. [3] O'zbekiston ham ushbu global tendensiyadan chetda qolmayapti. 2020-yil 5oktabrdagi 'Raqamli O'zbekiston - 2030' strategiyasi mamlakatimizni raqamli iqtisodiyotga o'tkazishning yo'l xaritasini belgilab berdi. Strategiyada moliyaviy texnologiyalar sektorini rivojlantirish, raqamli to'lov infratuzilmasini kengaytirish va moliyaviy xizmatlarni raqamlashtirish ustuvor vazifalar sifatida ko'rsatilgan. Mazkur tadqiqotda O'zbekistonda raqamli moliyaviy texnologiyalarni joriy etishning hozirgi holati, asosiy to'siqlar va rivojlanish istiqbollari ko'rib chiqiladi. Tadqiqotning maqsadi - FinTech sohasini rivojlantirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdir. Asosiy qism 1. Raqamli to'lov tizimlari: holati va rivojlanish sur'atlari.Raqamli to'lov tizimlari FinTech infratuzilmasining asosiy tarkibiy qismini ifodalaydi. O'zbekistonda so'nggi yillarda ushbu sohada sezilarli yutuqlarga erishildi. O'zbekiston Markaziy bankining ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakatdagi naqd pulsiz to'lovlarning ulushi umumiy to'lovlar hajmiga nisbatan 52 foizni tashkil etdi - bu 2019-yilga nisbatan 2 barobar ko'p. Raqamli to'lov tizimlarining iqtisodiy samaradorlikka ta'sirini baholash uchun quyidagi ko'rsatkichlarni tahlil qilish zarur: tranzaksiya xarajatlarining kamayishi, moliyaviy xizmatlarning qulayligi va tezligi, soliq tushumlarining oshishi (raqamli iqtisodiyotning soliqqa tortilishi ortishi hisobiga). Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, raqamli to'lovlarning 10 foizga oshishi YaIM o'sishini 0,5-1 foizga tezlashtirishi mumkin. Mobile banking xizmatlari O'zbekistonda ayniqsa jadal rivojlanmoqda. CLICK, Payme, Uzum Bank kabi mahalliy to'lov tizimlari millionlab foydalanuvchilarga bank xizmatlaridan mobil qurilmalar orqali foydalanish imkonini bermoqda. Bu nafaqat qulaylikni oshiradi, balki moliyaviy kiritilishni kengaytiradi - bugungi kunda bank xizmatlaridan foydalana olmaydigan aholining moliyaviy tizimga kirishiga yo'l ochib beradi.[2] 2. Blokcheyn texnologiyasi va raqamli aktivlar.Blokcheyn - bu markazlashtirilmagan, o'zgartirib bo'lmaydigan ma'lumotlar bazasi texnologiyasi bo'lib, moliya sohasida inqilobiy o'zgarishlar keltirmoqda. Blokcheynning asosiy afzalliklari: shaffoflik, xavfsizlik, intermediatorlarni kamaytirish va tranzaksiya tezligini oshirishdir. 923

Smart kontraktlar (aqlli shartnomalar) - blokcheyn asosidagi avtomatik bajariladigan shartnomalar bo'lib, moliyaviy xizmatlar samaradorligini tubdan oshirishi mumkin. Masalan, kredit berish jarayonini avtomatlashtirishda smart kontraktlar qo'llash kredit ko'rib chiqish vaqtini bir necha haftadan bir necha daqiqaga kamaytiradi.[3] O'zbekiston hukumati blokcheyn texnologiyasini davlat boshqaruvida qo'llashga alohida e'tibor qaratmoqda. Yer kadastr ma'lumotlari, ta'lim diplomlari va tibbiy yozuvlarni blokcheynda saqlash loyihalari amalga oshirilmoqda. Bu raqamli ma'lumotlarning ishonchliligini oshirish va korrupsiyaga qarshi kurashda muhim qadam hisoblanadi. Kriptovalyutalar va raqamli aktivlar masalasi global miqyosda keng muhokama qilinmoqda. O'zbekiston bu borada ehtiyotkorlik bilan yondashib, kriptovalyuta ayirboshlash platformalarini litsenziyalash tizimini joriy etdi. Bu sohani tartibga solish (regulyatsiya) innovatsiyani to'xtatmasdan xavf-xatarlarni minimallashtirish maqsadini ko'zlaydi. 3. Sun'iy intellekt va big data moliyaviy sohada.Sun'iy intellekt va katta ma'lumotlar tahlili (Big Data Analytics) moliyaviy xizmatlar sifatini tubdan oshirmoqda. Kredit riskini baholashda an'anaviy usullar kreditning qaytarilishini 70-75 foiz aniqlik bilan bashorat qilsa, mashinali o'qitishga asoslangan modellar bu ko'rsatkichni 85-92 foizga olib chiqishi mumkin. Moliyaviy firibgarlikni aniqlash (fraud detection) - sun'iy intellektning bank sektoridagi eng muhim qo'llanilish sohalaridan biri. Real vaqt rejimida millionlab tranzaksiyalarni tahlil qilib, anormal holatlarni aniqlash qobiliyati banklarning firibgarlikdan yetkazilgan zararni 40-60 foizga kamaytirishi bilan bog‘liq. Robot-moliyaviy maslahatchilar (Robo-advisors) investitsiya portfellarini boshqarishni demokratlashtirmoqda. Ilgari faqat boy mijozlarga taqdim etiladigan professional moliyaviy maslahat xizmatlari endi kichik summali investorlar uchun ham mavjud bo'lmoqda. Bu moliyaviy kiritilishni kengaytirishda katta ahamiyat kasb etadi. O'zbekiston bank sektorida sun'iy intellektni qo'llash perspektivalari juda katta. Hozirda mamlakatimizda kredit berishda asosan an'anaviy usullar qo'llanilmoqda. Sun'iy intellekt asosidagi kredit baholash tizimlarini joriy etish kredit portfelining sifatini oshirish, muddati o'tgan kreditlar darajasini kamaytirish va natijada bank tizimining barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi. 4. Raqamli moliyaviy xizmatlar sohasidagi to'siqlar va ularni bartaraf etish yo'llari.O'zbekistonda FinTech sektorining rivojlanishiga bir qancha to'siqlar mavjud. Birinchi to'siq - raqamli savodxonlik darajasining hali ham yetarlicha past ekanligi. Aholining bir qismi, ayniqsa katta yoshlilar va qishloq joylarda yashovchilar, raqamli moliyaviy xizmatlardan foydalanishda qiyinchilik ko'rmoqda. Bu muammoni hal etish uchun moliyaviy savodxonlik bo'yicha tizimli dasturlarni amalga oshirish zarur.[4] Ikkinchi to'siq - internet infratuzilmasining hali ham yetarli darajada rivojlanmaganligidir. Mamlakatimizning ba'zi hududlarida internet ulanish tezligi 924

va sifati moliyaviy xizmatlardan foydalanishni qiyinlashtiradi. 'Raqamli O'zbekiston - 2030' strategiyasi doirasida bu muammo yechilishi kutilmoqda. Uchinchi to'siq - me'yoriy-huquqiy bazaning FinTech innovatsiyalari bilan hamqadam bormasligidir. Ko'pincha yangi texnologiyalar mavjud qonunchilikning 'kulrang zonasi'da ishlashga majbur bo'lmoqda. Regulyator sandboxlar (sinov maydonchalari) yaratish ushbu muammoning yechimi sifatida ko'rib chiqilishi mumkin. To'rtinchi to'siq - kiberxavfsizlik muammolaridir. Raqamli moliyaviy xizmatlar kiberhujumlarga nisbatan zaif bo'lishi mumkin. Kuchli kiberxavfsizlik infratuzilmasini yaratish va mutaxassislar tayyorlash FinTech rivojlanishining zaruriy sharti hisoblanadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar.Tadqiqot natijalari O'zbekistonda raqamli moliyaviy texnologiyalar sohasida sezilarli yutuqlarga erishilganini, ammo imkoniyatlar hali to'liq ro'yobga chiqarilmaganini ko'rsatadi. Sohani rivojlantirish uchun quyidagi tavsiyalar taklif etiladi: 1. Moliyaviy savodxonlikni oshirish uchun milliy dastur ishlab chiqish va uni ta'lim tizimiga integratsiya qilish. Maktab o'quv dasturlariga raqamli moliya asoslarini kiritish aholining kelgusida FinTech xizmatlaridan foydalanish qobiliyatini oshiradi. 2. FinTech startaplarini qo'llab-quvvatlash uchun regulyator sandbox yaratish. Bu innovatsion moliyaviy xizmatlarni tartibga solish risklarini kamaytirib sinovdan o'tkazish imkonini beradi.[1] 3. Raqamli to'lov infratuzilmasini kengaytirish, ayniqsa qishloq hududlarida. Pochtachi'bank va mahalliy tijorat banklarning sherikligida qishloq aholisiga raqamli moliyaviy xizmatlarni etkazib berish tizimini ishlab chiqish. 4. Sun'iy intellekt asosidagi kredit baholash tizimlarini joriy etish uchun bank sektori bilan hamkorlik qilish. Milliy kredit byurosi ma'lumotlari bazasini kengaytirish va yaxshilash. 5. Kiberxavfsizlik sohasida kadrlar tayyorlash va xalqaro standartlarga muvofiq kiberxavfsizlik infratuzilmasini yaratish. Foydalangan adabiyotlar: 1. Musirmanov, Sh. "turizm sohasida kadrlar tayyorlashda amaliyot va nazariyaning pedagogik uyg ‘unligi." scienceproblems. Uz Учредители: ООО “Scienceproblems team” 4.11 (2024). 2. Musirmanov, Shohboz, and Nafosat Hayitova. "o‘yinlar nazariyasi va strategik qaror qabul qilish." Молодые ученые 3.6 (2025): 10-13. 3. Musirmanov, Shohboz. "Turizm sohasida kadrlar tayyorlashda amaliyot va nazariyaning pedagogik uyg‘unligi." Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари/Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук/Actual Problems of Humanities and Social Sciences. 4.11. 4. Musirmanov Shohboz. "ijtimoiy tarmoqlar orqali turistik joylarni reklama qilish va mijozlar bilan samarali aloqa o‘rnatish." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting 4.10 (2024): 369-374. 925

5. Musirmonov, Shohboz, and Jasmina Toshpo'lotova. "Innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirishda moliyaviy texnologiyalarning o'rni." (2024): 378-380. RAQAMLI IQTISODIYOT Adihamjonova Shahnozaxon Shuhrat qizi, NamDChTI Til va tarjima fakulteti 1-kurs talabasi, adihamjonovashahnoza@gmail.com Jaloliddin Kosimov Phd, NamDChTI Namangan davlat chet tillari instituti Annotatsiya. Raqamli iqtisodiyot zamonaviy iqtisodiy tizimning eng muhim transformatsion bosqichlaridan biri bo‘lib, u axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, katta ma’lumotlar, sun’iy intellekt va raqamli platformalar asosida iqtisodiy jarayonlarning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyotning nazariy asoslari, uning iqtisodiy o‘sishga ta’siri hamda davlat va biznes subyektlari faoliyatidagi o‘rni ilmiy-tahliliy yondashuv asosida yoritiladi. Shuningdek, global tajriba va statistik ko‘rsatkichlar tahlili orqali raqamlashtirish jarayonlarining ishlab chiqarish samaradorligi, xizmatlar sektori kengayishi va innovatsion faoliyat rivojiga ta’siri baholanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalarni keng joriy etish iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshirish, yangi ish o‘rinlari yaratish hamda iqtisodiy boshqaruv mexanizmlarini optimallashtirishda muhim omil hisoblanadi. Maqolada raqamli transformatsiya jarayonlarini jadallashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, raqamlashtirish, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, raqamli platformalar, innovatsion rivojlanish, iqtisodiy samaradorlik, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), elektron tijorat, raqamli transformatsiya. Аннотация. Цифровая экономика становится важной составляющей современной глобальной экономической системы, трансформируя процессы производства, оказания услуг и управления на основе информационно-коммуникационных технологий, анализа больших данных, искусственного интеллекта и цифровых платформ. В данной статье рассматриваются теоретические основы цифровой экономики, а также анализируется влияние цифровизации на экономическую эффективность и макроэкономические показатели. В ходе исследования на основе статистических данных оцениваются уровень развития цифровой инфраструктуры в различных странах, динамика роста электронной коммерции и взаимосвязь цифровых услуг с экономическим ростом. Кроме того, с научной точки зрения анализируются структурные изменения, происходящие на рынке труда, в инновационной деятельности и бизнес-процессах в результате цифровой трансформации. Полученные результаты показывают, что широкое внедрение цифровых технологий в экономическую систему способствует повышению эффективности производства, снижению транзакционных издержек и формированию новых экономических возможностей. Ключевые слова: Цифровая экономика, процессы цифровизации, информационнокоммуникационные технологии, электронная коммерция, цифровая трансформация, инновационное развитие, большие данные (Big Data), искусственный интеллект, цифровые платформы, экономическая эффективность. Abstract. The digital economy has become an integral component of the modern global economic system, fundamentally transforming production, service delivery, and management processes through information and communication technologies, big data analytics, artificial intelligence, and digital platforms. This article examines the theoretical foundations of the digital economy and analyzes the impact of digitalization on economic efficiency and macroeconomic indicators. The study evaluates the level of digital infrastructure development in 926

different countries, the growth dynamics of e-commerce, and the relationship between digital services and economic growth based on statistical data. Furthermore, the paper analyzes structural changes occurring in the labor market, innovation activities, and business processes as a result of digital transformation from a scientific perspective. The findings indicate that the widespread adoption of digital technologies in the economic system plays a significant role in increasing production efficiency, reducing transaction costs, and creating new economic opportunities. Keywords: Digital economy, digitalization processes, information and communication technologies, e-commerce, digital transformation, innovative development, big data, artificial intelligence, digital platforms, economic efficiency. Kirish. XXI asrda iqtisodiy taraqqiyotning yangi bosqichi sifatida raqamli texnologiyalar asosida shakllanayotgan iqtisodiy tizim — raqamli iqtisodiyot tobora muhim strategik omilga aylanmoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi, internet tarmoqlarining keng qamrovda yoyilishi hamda sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar va bulutli hisoblash texnologiyalarining amaliyotga tatbiq etilishi iqtisodiy faoliyatning an’anaviy shakllarini tubdan o‘zgartirmoqda. Natijada ishlab chiqarish, savdo, moliya va xizmat ko‘rsatish sohalarida yangi iqtisodiy munosabatlar shakllanib, iqtisodiy samaradorlikni oshirish uchun keng imkoniyatlar yuzaga kelmoqda. So‘nggi yillarda global miqyosda raqamli iqtisodiyot ulushining yalpi ichki mahsulotdagi hissasi sezilarli darajada ortib bormoqda. Xalqaro tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, rivojlangan mamlakatlarda raqamli iqtisodiyotning ulushi YIMning o‘rtacha 15–20 foizini tashkil etmoqda. Jahon miqyosida elektron tijorat hajmi esa yil sayin barqaror o‘sish sur’atlarini namoyon etib, trillionlab dollar miqdoriga yetgan. Bu jarayonlar raqamli texnologiyalar nafaqat iqtisodiy faoliyatni optimallashtirayotganini, balki yangi biznes modellari va innovatsion xizmat turlarining paydo bo‘lishiga ham zamin yaratganini ko‘rsatadi. Raqamlashtirish jarayonlari davlat boshqaruvi, biznes muhit va jamiyatning turli qatlamlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, raqamli platformalar orqali xizmatlar ko‘rsatish tizimining kengayishi tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish, vaqt va resurslardan samarali foydalanish imkonini bermoqda. Shu bilan birga, iqtisodiy jarayonlarning raqamli muhitga ko‘chishi mehnat bozori tarkibida ham muhim o‘zgarishlarni yuzaga keltirib, yangi kasb va kompetensiyalarga bo‘lgan talabni shakllantirmoqda. Bugungi kunda ko‘plab davlatlar iqtisodiy barqarorlik va raqobatbardoshlikni ta’minlash maqsadida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishni ustuvor strategik yo‘nalish sifatida belgilamoqda. Raqamli infratuzilmani rivojlantirish, elektron hukumat tizimini takomillashtirish, innovatsion startaplarni qo‘llab-quvvatlash hamda ma’lumotlar iqtisodiyotini shakllantirish ushbu jarayonning asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi. Ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun raqamli texnologiyalar iqtisodiy modernizatsiya jarayonini tezlashtirish, investitsiya muhitini yaxshilash va global iqtisodiy tizimga integratsiyani kuchaytirish imkonini beradi. 927

Shu nuqtai nazardan, raqamli iqtisodiyotning nazariy asoslarini o‘rganish, uning iqtisodiy samaradorlikka ta’sirini tahlil qilish hamda raqamlashtirish jarayonlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rnini aniqlash ilmiy jihatdan dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyotning shakllanish omillari, uning iqtisodiy tizimga ta’siri hamda zamonaviy rivojlanish tendensiyalari tahliliy yondashuv asosida ko‘rib chiqiladi. Adabiyotlar tahlili va metodologiya. Raqamli iqtisodiyot masalalari so‘nggi yillarda iqtisodiyot fanida eng faol o‘rganilayotgan yo‘nalishlardan biriga aylandi. Ayniqsa, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining iqtisodiy tizimga chuqur kirib borishi, raqamli xizmatlar ulushining ortishi hamda elektron tijoratning rivojlanishi ilmiy tadqiqotlar doirasini kengaytirmoqda. O‘zbekistonda ham raqamli transformatsiya jarayonlari jadallashgani sari mazkur yo‘nalish bo‘yicha ilmiy izlanishlar soni ortib bormoqda. Mahalliy iqtisodchi olimlar tomonidan raqamli iqtisodiyotning nazariy va amaliy jihatlari turli nuqtai nazardan tadqiq etilgan. Jumladan, A.V. Vahobov o‘z ilmiy ishlarida milliy iqtisodiyotning modernizatsiyasi jarayonida raqamli texnologiyalarning ahamiyatini tahlil qilib, raqamlashtirish ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va innovatsion iqtisodiyotni shakllantirishning muhim omili ekanligini ta’kidlaydi [1]. Olimning fikriga ko‘ra, raqamli texnologiyalarni iqtisodiy jarayonlarga integratsiya qilish milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, B.Yu. Xodiyev va Sh.Sh. Shodmonov iqtisodiyotni modernizatsiya qilish jarayonida raqamli texnologiyalarni joriy etishning institutsional asoslarini o‘rganib, iqtisodiy tizimni samarali boshqarishda raqamli platformalar va elektron xizmatlarning ahamiyatini ilmiy jihatdan asoslab berganlar [2]. Ularning tadqiqotlarida raqamli infratuzilma rivojlanishi biznes jarayonlarini optimallashtirish, tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish va bozor munosabatlarining shaffofligini ta’minlashda muhim omil sifatida ko‘rsatib o‘tiladi. Mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotning shakllanish jarayonlari M. Qosimova va boshqa tadqiqotchilar tomonidan ham o‘rganilgan bo‘lib, ular elektron tijorat, raqamli xizmatlar bozori hamda innovatsion tadbirkorlik faoliyatining rivojlanish tendensiyalarini tahlil qilganlar [3]. Ushbu tadqiqotlarda raqamli texnologiyalar iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiruvchi muhim omillardan biri sifatida baholanadi. Shuningdek, tadqiqotchilar tomonidan raqamlashtirish jarayonining iqtisodiy samaradorlikka ta’siri statistik ko‘rsatkichlar asosida tahlil qilingan. O‘zbekiston sharoitida raqamli iqtisodiyotning rivojlanish istiqbollari I.S. Tuxliyev va boshqa olimlar tomonidan ham ilmiy jihatdan yoritilgan bo‘lib, ular milliy iqtisodiyotda innovatsion faoliyatni kengaytirish, startap ekotizimini rivojlantirish hamda raqamli infratuzilmani takomillashtirish zarurligini ta’kidlaydilar [4]. Mazkur tadqiqotlar raqamli iqtisodiyotning iqtisodiy rivojlanish strategiyasidagi o‘rnini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi. 928

Mazkur maqolani tayyorlash jarayonida ilmiy bilishning bir qator usullaridan foydalanildi. Xususan, tadqiqot davomida tizimli tahlil, qiyosiy tahlil, statistik tahlil hamda mantiqiy umumlashtirish usullari qo‘llanildi. Tizimli tahlil usuli yordamida raqamli iqtisodiyotning iqtisodiy tizimdagi o‘rni va uning asosiy tarkibiy elementlari o‘rganildi. Qiyosiy tahlil orqali turli mamlakatlarda raqamlashtirish jarayonlari hamda ularning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri solishtirildi. Statistik tahlil usuli esa raqamli xizmatlar, elektron tijorat va axborot texnologiyalari sektorining rivojlanish ko‘rsatkichlarini baholashda qo‘llanildi. Bundan tashqari, tadqiqot jarayonida ilmiy adabiyotlar, milliy va xalqaro tashkilotlarning tahliliy hisobotlari, shuningdek, iqtisodiy statistik ma’lumotlar asosida umumlashtirish ishlari olib borildi. Qo‘llanilgan metodologik yondashuvlar raqamli iqtisodiyotning zamonaviy rivojlanish tendensiyalarini kompleks tarzda o‘rganish hamda uning iqtisodiy samaradorlikka ta’sirini ilmiy jihatdan asoslash imkonini berdi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot zamonaviy iqtisodiy rivojlanishning muhim drayverlaridan biri hisoblanadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keng joriy etilishi iqtisodiy jarayonlarning tezkorligini oshirish, boshqaruv tizimlarini optimallashtirish hamda ishlab chiqarish samaradorligini yuksaltirishga xizmat qilmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar iqtisodiy tizimga chuqur integratsiyalashgan mamlakatlarda yalpi ichki mahsulot o‘sish sur’atlari nisbatan barqaror bo‘lib, innovatsion faoliyat darajasi ham yuqori ko‘rsatkichlarni namoyon etadi. Statistik ma’lumotlar tahlili ham raqamli iqtisodiyotning iqtisodiy samaradorlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi. So‘nggi yillarda dunyo bo‘yicha elektron tijorat hajmi barqaror o‘sish sur’atlarini namoyon etib, trillionlab dollar miqdoriga yetgan. Rivojlangan mamlakatlarda esa raqamli iqtisodiyotning ulushi yalpi ichki mahsulotning o‘rtacha 15–20 foizini tashkil etmoqda. Bu holat raqamli texnologiyalar ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va savdo jarayonlarini modernizatsiya qilish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qilayotganini ko‘rsatadi [5]. O‘zbekiston sharoitida ham iqtisodiyotni raqamlashtirish jarayonlari izchil amalga oshirilmoqda. Elektron hukumat tizimining rivojlanishi, davlat xizmatlarining raqamli platformalar orqali ko‘rsatilishi hamda elektron to‘lov tizimlarining kengayishi iqtisodiy jarayonlarning shaffofligi va samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalarni iqtisodiyot tarmoqlariga keng joriy etish investitsiya muhitini yaxshilash, yangi ish o‘rinlarini yaratish hamda innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish uchun muhim shart-sharoit yaratadi [6]. Tadqiqot natijalari asosida quyidagi amaliy tavsiyalarni ilgari surish mumkin: Birinchidan, iqtisodiyot tarmoqlarida raqamli infratuzilmani rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish zarur. Yuqori tezlikdagi internet tarmoqlarini kengaytirish, 929

ma’lumotlar markazlarini rivojlantirish hamda zamonaviy telekommunikatsiya tizimlarini joriy etish raqamli iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi. Ikkinchidan, raqamli texnologiyalar sohasida yuqori malakali kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida dasturlash, ma’lumotlar tahlili, sun’iy intellekt va kiberxavfsizlik sohalarida yetuk mutaxassislarning mavjudligi raqamli transformatsiya jarayonlarining samaradorligini oshiradi [7]. Uchinchidan, elektron tijorat va raqamli xizmatlar bozorini rivojlantirish orqali kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash maqsadga muvofiqdir. Raqamli platformalar orqali savdo jarayonlarini kengaytirish nafaqat ichki bozor imkoniyatlarini oshiradi, balki milliy mahsulotlarning xalqaro bozorga chiqishiga ham zamin yaratadi. To‘rtinchidan, davlat boshqaruvi tizimida raqamli texnologiyalarni keng qo‘llash orqali boshqaruv jarayonlarining ochiqligi va samaradorligini oshirish mumkin. Elektron hukumat tizimini yanada takomillashtirish davlat xizmatlarini ko‘rsatish jarayonini soddalashtiradi hamda byurokratik to‘siqlarni kamaytiradi [8]. Umuman olganda, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi iqtisodiy modernizatsiya jarayonlarini jadallashtirish, innovatsion faoliyatni kengaytirish hamda milliy iqtisodiyotning global raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Shu sababli raqamli texnologiyalarni iqtisodiyotning barcha tarmoqlariga tizimli ravishda joriy etish va ularning samarali ishlashini ta’minlash strategik ahamiyat kasb etadi. 1-jadval Jahon iqtisodiyotida raqamli iqtisodiyotning asosiy ko‘rsatkichlari № Ko‘rsatkich nomi 1 Jahon raqamli iqtisodiyoti hajmi 2 Raqamli iqtisodiyotning global YIMdagi ulushi 3 4 5 6 7 8 9 Yil Miqdori 2024 16 trillion AQSh dollari 2024 15 % Global elektron tijorat hajmi 2023 6.3 trillion AQSh dollari B2C elektron tijorat savdosi 2023 4.9 trillion AQSh dollari B2B elektron tijorat savdosi 2023 18.7 trillion AQSh dollari Internet foydalanuvchilari 2023 65 % ulushi Mobil internet 2023 5 milliarddan foydalanuvchilari soni ortiq Global raqamli to‘lovlar 2024 12 trillion AQSh hajmi dollari Raqamli reklama bozori 2024 539 mlrd AQSh dollari 930 Izoh Global YIMning taxminan 15 % ini tashkil etadi Raqamli texnologiyalar iqtisodiyotning muhim segmentiga aylangan Jahon chakana savdosining 22.5 % i Oldingi yilga nisbatan 10 % o‘sish Umumiy elektron savdoning 80 % ga yaqini Jahon aholisining internetdan foydalanish darajasi Raqamli iqtisodiyot rivojlanishining asosiy omili Raqamli moliyaviy xizmatlar hajmi Global reklama xarajatlarining katta qismi

2022 2.3 milliard 2017 yilga nisbatan 68 % ko‘p kishi Manba: Jahon banki, UNCTAD, Global Digital Economy Report va xalqaro statistik ma’lumotlar asosida muallif tomonidan tuzildi. 10 Onlayn xaridorlar soni Jadval bo‘yicha qisqa tahliliy izoh. Jadval ma’lumotlari raqamli iqtisodiyotning global iqtisodiy tizimdagi ulushi tobora ortib borayotganini ko‘rsatadi. Xususan, 2024- yil holatiga ko‘ra, raqamli iqtisodiyot hajmi taxminan 16 trillion AQSh dollarini tashkil etib, bu jahon yalpi ichki mahsulotining qariyb 15 foiziga tengdir [9]. Elektron tijorat bozori ham yuqori o‘sish sur’atlarini namoyon etmoqda. 2023- yilda global elektron tijorat hajmi 6.3 trillion AQSh dollariga yetib, umumiy chakana savdoning 22 foizdan ortig‘ini tashkil etdi [10]. Shuningdek, B2B elektron tijorat savdosi 18.7 trillion AQSh dollariga yetgani raqamli savdoning asosiy qismi korporativ segment hissasiga to‘g‘ri kelishini ko‘rsatadi. Internet foydalanuvchilari sonining 5 milliarddan oshgani hamda raqamli to‘lovlar hajmining 12 trillion dollarga yetishi iqtisodiy faoliyatning tobora ko‘proq qismi raqamli muhitga ko‘chayotganini tasdiqlaydi. Bu jarayon kelajakda raqamli platformalar, sun’iy intellekt va ma’lumotlar iqtisodiyoti asosida yangi iqtisodiy model shakllanishiga olib kelishi kutilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2019. – 368 b. 2. Qosimova M.S. Innovatsion iqtisodiyot va raqamli texnologiyalar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. – 256 b. 3. Tuxliyev I.S. Innovatsion rivojlanish iqtisodiyoti. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021. – 240 b. 4. Vahobov A.V. Milliy iqtisodiyot. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2019. – 320 b. 5. Xodiyev B.Yu., Shodmonov Sh.Sh. Iqtisodiyot nazariyasi. – Toshkent: Barkamol fayz media, 2018. – 416 b. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi Farmon. – Toshkent, 2020. 7. Global Digital Economy Report. – 2025. – URL: https://www.idc-a.org 8. UNCTAD Digital Economy Report. – Geneva: United Nations Conference on Trade and Development, 2024. – URL: https://unctad.org 9. World Bank. Digital Development Overview. – Washington, DC: World Bank Group, 2024. – URL: https://www.worldbank.org 10. International Telecommunication Union. Measuring Digital Development: Facts and Figures. – Geneva: ITU, 2024. – URL: https://www.itu.int RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA KORXONALARNI BOSHQARISHNING INNOVATSION MODELLARI Razboyev Sayful Nuratdinovich, PhD Iqtisodiyot, Turizm va Biznesni boshqarish kafedrasi assistenti sayful_90@mail.ru Shukurullayeva Dilfuza Rashid qizi, Turizm va mehmondo‘stlik, 2-kurs, dilfuza28032006@gmail.com 931

Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotning shiddatli rivojlanishi sharoitida korxonalarni boshqarish tizimini transformatsiya qilish masalalari tadqiq etiladi. An’anaviy vertikal boshqaruv modellarining samarasizligi asoslanib, zamonaviy Agile, Lean va Datadriven boshqaruv modellarining afzalliklari tahlil qilingan. Tadqiqot davomida raqamli texnologiyalarni (AI, Big Data, IoT) joriy etish orqali korporativ samaradorlikni oshirish va qaror qabul qilish jarayonlarini optimallashtirish yo‘llari ko‘rsatib o‘tilgan. Maqola yakunida O‘zbekiston iqtisodiyoti sub’ektlari uchun raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: Raqamli transformatsiya, innovatsion menejment, korporativ boshqaruv, Agile, Big Data tahlili, biznes-modellarni modernizatsiya qilish. Kirish. Jahon iqtisodiyotidagi yangi texnologik bosqich korxonalarning rivojlanish tamoyillarini tubdan o‘zgartirib yubordi. Axborot va bilim asosiy resursga aylangan hozirgi sharoitda, xo‘jalik sub’ektlari faoliyatini tashkil etishda eski boshqaruv uslublaridan voz kechib, yanada moslashuvchan tizimlarga o‘tish zarurati sezilmoqda. Endilikda muvaffaqiyatga erishish uchun faqatgina zamonaviy qurilmalarga ega bo‘lish yetarli emas, balki menejmentning yangicha usullarini amaliyotga tatbiq etish talab etiladi. Ko‘p yillar davomida qo‘llanilgan vertikal boshqaruv tizimi va qat’iy iyerarxiya o‘zining ijobiy tomonlariga ega bo‘lsa-da, bozorning tezkor o‘zgarishlariga moslashishda biroz murakkabliklar tug‘dirishi mumkin. Shu sababli, korxonalar o‘z tarkibiy tuzilmalarini qayta ko‘rib chiqishlari va qaror qabul qilishda aniq raqamli tahlillarga tayanadigan tizimlarni joriy etishlari maqsadga muvofiqdir. Bu esa, o‘z navbatida, inson omili bilan bog‘liq xatoliklarni kamaytirish va ish samaradorligini oshirishga zamin yaratadi. O‘zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiya qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan davlat strategiyalari mahalliy korxonalar oldiga yangi vazifalarni qo‘ydi. Mavjud boshqaruv madaniyatini raqamli texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish, milliy korxonalarning ham ichki, ham tashqi bozordagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qiladi. Biroq, texnologik imkoniyatlar va amaldagi boshqaruv uslublari o‘rtasidagi nomutanosiblikni bartaraf etish masalasi hamon ilmiy va amaliy e’tibor talab qilmoqda. Zamonaviy iqtisodiy munosabatlarning raqamli platformalarga ko‘chishi korxonalar boshqaruv tizimini tubdan isloh qilish zaruratini yuzaga keltirdi. Ushbu jarayon shunchaki texnologik yangilanish emas, balki tashkilotning strategik maqsadlari va ichki madaniyatini yangi davr talablariga muvofiqlashtirishni anglatadi. Axborot oqimlarining globallashuvi va ma’lumotlar hajmining keskin ortishi boshqaruv iyerarxiyasida qaror qabul qilish tezkorligi hamda aniqligiga nisbatan talablarni kuchaytirdi. Menejment tizimining raqamli transformatsiyasi korxonaning barcha bo‘g‘inlarini qamrab oluvchi yaxlit ekotizimni shakllantirishga xizmat qiladi. Bunda asosiy e’tibor inson salohiyati va texnologik imkoniyatlar o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlashga qaratilgan. Eskirgan qat’iy boshqaruv uslublari o‘rnini egallagan moslashuvchan yondashuvlar korxonaga bozor konyunkturasidagi har qanday o‘zgarishga zudlik bilan javob qaytarish imkonini beradi. Mazkur jarayonda raqamli vositalar tahliliy ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash 932

orqali strategik rejalashtirishdagi xatolik darajasini pasaytiradi. Korxonalarni boshqarish tizimini isloh qilishning dolzarbligi uning nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirish, balki uzoq muddatli barqarorlikni ta’minlashdagi roli bilan belgilanadi. Raqamli muhitda boshqaruv madaniyatining yangilanishi korxona ichidagi aloqa tizimini shaffoflashtiradi va har bir xodimning umumiy natijaga qo‘shgan hissasini obyektiv baholashga zamin yaratadi. Binobarin, transformatsiya jarayonlarining metodologik asoslarini tadqiq etish, milliy korxonalarning xalqaro bozordagi nufuzini mustahkamlashda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Jahon bozoridagi raqobat muhiti shiddat bilan o‘zgarayotgan bir paytda, korxonalar o‘z hayotiyligini saqlab qolish uchun an’anaviy boshqaruv tamoyillarini qayta ko‘rib chiqishga majbur. Eskirgan qat’iy iyerarxiya va yuqoridan pastga yo‘naltirilgan vertikal aloqa tizimi o‘rnini moslashuvchanlik va tezkorlikka asoslangan yangicha yondashuvlar egallashi zamon talabidir. Zero, axborot oqimi soniyalar ichida almashadigan muhitda qaror qabul qilish jarayonining kechikishi korxona uchun strategik imkoniyatlarning boy berilishiga olib kelishi mumkin. Shu nuqtayi nazardan, Agile (moslashuvchan) boshqaruv modeli loyihalarni boshqarishda yuqori samaradorlikni namoyon etadi. Mazkur uslubda asosiy e’tibor jamoaning o‘zini-o‘zi tashkil etishiga va mijoz bilan doimiy muloqotga qaratilgan bo‘lib, bu jarayon kutilmagan tashqi o‘zgarishlarga zudlik bilan moslashish imkonini yaratadi. Bundan tashqari, resurslarni tejash va ish unumdorligini oshirishda Lean (tejamkor) menejment tamoyillari muhim o‘rin tutadi. Uning mohiyati korxonadagi har qanday samarasiz sarf-xarajatlarni bartaraf etish hamda mahsulot yaratish zanjiridagi ortiqcha bosqichlarni qisqartirishdan iborat. Bu esa, o‘z navbatida, tannarxning pasayishi va sifatning ortishiga xizmat qiluvchi asosiy omildir. Raqamli transformatsiyaning eng yuqori bosqichi esa Data-driven (ma’lumotlarga tayangan) boshqaruv tizimidir. Mazkur yondashuvda rahbarning shaxsiy tajribasi yoki taxminlari emas, balki sun’iy intellekt tomonidan qayta ishlangan aniq raqamli ko‘rsatkichlar qarorlar uchun asos bo‘ladi. Ma’lumotlarning shaffofligi va tahliliy aniqligi korxonaga bozor tendensiyalarini oldindan prognoz qilish va strategik risklarni minimallashtirish imkonini beradi. Zamonaviy boshqaruv tizimida raqamli texnologiyalarni tatbiq etish shunchaki texnik vositalardan foydalanish emas, balki korxonaning intellektual salohiyatini yangi bosqichga ko‘tarish demakdir. Xususan, Sun’iy intellekt (AI) algoritmlari katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash orqali inson ko‘zi ilg‘amaydigan qonuniyatlarni aniqlash imkonini beradi. Bu esa strategik rejalashtirishda sub’ektiv yondashuvlardan voz kechib, aniq hisob-kitoblarga tayanishga zamin yaratadi. Natijada, korporativ qarorlar qabul qilish jarayoni sezilarli darajada optimallashadi va xatoliklar ehtimoli kamayadi. Ma’lumotlarning tahliliy bazasi hisoblangan Big Data (Katta ma’lumotlar) texnologiyasi esa bozor kon’yunkturasini va iste’molchilar xulq-atvorini prognoz qilishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Korxona ichidagi va tashqarisidagi axborot oqimlarini tizimlashtirish orqali rahbariyat resurslarni eng istiqbolli yo‘nalishlarga 933

yo‘naltirish imkoniga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, Narsalar interneti (IoT) qurilmalari ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish zanjirini real vaqt rejimida nazorat qilishga xizmat qiladi. Bu texnologiya har bir texnik jarayonning shaffofligini ta’minlab, operatsion xarajatlarni qisqartirish va mehnat unumdorligini oshirishda samarali vosita hisoblanadi. Raqamli vositalarning o‘zaro uyg‘unligi korxonaning umumiy samaradorligini belgilovchi asosiy omildir. O‘zbekiston iqtisodiyoti sub’ektlarida boshqaruv samaradorligini oshirish va raqamli transformatsiya jarayonlarini jadallashtirish maqsadida quyidagi amaliy tavsiyalarni tatbiq etish maqsadga muvofiqdir. Birinchi navbatda, korxonalarda axborot texnologiyalari va biznes strategiyasining uyg‘unligini ta’minlovchi yaxlit raqamli xarita (Roadmap) ishlab chiqish zarur. Bu jarayonda shunchaki texnik vositalarni sotib olish emas, balki boshqaruv iyerarxiyasini moslashuvchan (Agile) tamoyillar asosida qayta qurish asosiy vazifa hisoblanadi. Shuningdek, qaror qabul qilishda sub’ektivlikni kamaytirish uchun korxonaning barcha bo‘g‘inlarida ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilishning avtomatlashtirilgan tizimlarini joriy etish talab etiladi. Ikkinchi muhim yo‘nalish inson kapitalini rivojlantirish va raqamli madaniyatni shakllantirishdir. Xodimlarning texnologik ko‘nikmalarini (Digital Literacy) muntazam oshirib borish korxonaning ichki qarshiliklarini kamaytirishga va innovatsiyalarni tezroq o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, kiberxavfsizlik choralarini kuchaytirish va bulutli texnologiyalardan foydalanish orqali ma’lumotlar almashinuvi shaffofligini ta’minlash barqaror taraqqiyotning kafolatidir. Quyidagi jadvalda raqamli texnologiyalarning samaradorligi ko‘rsatib o‘tilgan. Tahlil mezonlari An’anaviy (Vertikal) Innovatsion model (Raqamli) model Boshqaruv strukturasi Qat’iy iyerarxiya va markazlashgan buyruqlar Qaror qabul qilish Rahbarning shaxsiy asosi tajribasi va instinkti Resurslardan foydalanish Standart rejalashtirish va yuqori xarajatlar Kommunikatsiya Yuqoridan pastga yo‘naltirilgan yopiq zanjir Past (o‘zgarishlarga sekin javob qaytarish) Bozorga moslashuvchanlik Iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichi Moslashuvchan va Qaror qabul qilish tarmoqlashgan tizim tezligi 1.5-2 barobar ortadi Ma’lumotlar tahlili Strategik xatoliklar (Data-driven) va AI ehtimoli 30-40% ga texnologiyalaridan kamayadi foydalanish Tejamkor (Lean) va Operatsion xarajatlar IoT nazorati 20-25% gacha qisqaradi Shaffof va real vaqt Ichki byurokratiya va rejimidagi vaqt yo‘qotilishini almashinuv minimallashtiradi Yuqori (kutilmagan Korxonaning risklarga tayyorlik) barqaror rivojlanish indeksi ortadi 934

Ushbu qiyosiy ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalarni boshqaruv jarayonlariga integratsiya qilish shunchaki modernizatsiya emas, balki korxonaning barcha moliyaviy-iqtisodiy ko‘rsatkichlarini yaxshilashga xizmat qiluvchi strategik vositadir. Ayniqsa, Data-driven yondashuvi orqali sub’ektiv xatolarni bartaraf etish va Lean tamoyillari asosida ortiqcha sarf-xarajatlarni jilovlash milliy korxonalarimiz uchun eng maqbul yechim bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Gulyamov S.S. va boshqalar. Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn texnologiyalari. – Toshkent: 2.Mamatqulov M.Sh. Raqamli transformatsiya sharoitida korxonalarni boshqarish strategiyalari. "Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar" ilmiy elektron jurnali. №3, 2022. 3.Rogers D. L. The Digital Transformation Playbook: Rethink Your Business for the Digital Age. – Columbia University Press, 2021. – 296 p. 4.Schwab K. The Fourth Industrial Revolution. (Yangi tahrir). – World Economic Forum, 2021. – 192 p. 5.Tursunov A.S. Sanoat korxonalarida innovatsion menejment modellarini joriy etish metodologiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – 180 b. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA QAYTA TIKLANADIGAN ENERGIYA MANBASIDAN SAMARALI FOYDALANISH Norimbatova Farida Azamat qizi, Ma'mun Universiteti, Buxgalteriya yo'nalishi 1-kurs talabasi Ilmiy rahbar: Sattarova Mahfuza Dilshodabekovna Ma'mun universiteti “Iqtisodiyot” kafedrasi dotsent v.b, PhD sattarova_maxfuza@mamunedu.uz Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida qayta tiklanadigan energiya manbalari integratsiyasi tahlil qilinadi. Energiya manbasidan ayniqsa qayta tiklanadigan elektr manbasidan samarali foydalanish iqtisodiy barqarorlikka erishishda muhim omil hisoblanadi. Sun’iy intellekt, aqlli tarmoqlar energiya samaradorligini oshirib, barqaror rivojlanish va ekologik muvozanatni ta’minlaydi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, qayta tiklanadigan energiya, sun'iy intellekt (AI), barqaror rivojlanish. Annotation. This article analyzes the integration of renewable energy sources in the digital economy. The efficient use of energy resources, especially renewable electricity, is an important factor in achieving economic sustainability. Artificial intelligence, smart grids increase energy efficiency, ensure sustainable development and ecological balance. Keywords: digital economy, renewable energy, artificial intelligence (AI), sustainable development. Аннотация. В данной статье анализируется интеграция возобновляемых источников энергии в цифровую экономику. Эффективное использование энергетических ресурсов, особенно возобновляемой электроэнергии, является важным фактором достижения экономической устойчивости. Искусственный интеллект и интеллектуальные сети повышают энергоэффективность, обеспечивают устойчивое развитие и экологическое равновесие. Ключевые слова: цифровая экономика, возобновляемая энергия, искусственный интеллект (ИИ), устойчивое развитие. 935

Kirish va Dolzarbligi. Raqamli iqtisodiyot — axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar asosida shakllanuvchi zamonaviy iqtisodiy tizimdir. Energetika sohasida bu texnologiyalar energiya ishlab chiqarishni optimallashtiradi, energiya tarmoqlarini aqlli boshqarishga yordam beradi, energiya iste’molini monitoring qilish imkonini beradi. Bunday iqtisodiyot energiya resurslariga yuqori talabni yuzaga keltiradi. Shu sababli barqaror rivojlanishni ta’minlashda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan samarali foydalanish dolzarb masalaga aylandi. Qayta tiklanadigan energiya manbalari tabiatda doimiy ravishda tiklanib turadigan energiya resurslari hisoblanadi. Asosiy turlari: -Quyosh energiyasi; -Shamol energiyasi; -Gidroenergiya; -Biomassa energiyasi, -Geotermal energiya. Ushbu energiya turlari ekologik toza bo‘lib, karbon chiqindilarini kamaytiradi va barqaror rivojlanishga xizmat qiladi. O‘zbekiston ham yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini amalga oshirmoqda. Mamlakatda quyosh va shamol energetikasini rivojlantirish, energiya samaradorligini oshirish hamda raqamli texnologiyalarni energetika tizimiga joriy etish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar olib borilmoqda. Masalan, quyosh panellari yoki shamol turbinalari yordamida elektr energiyasi ishlab chiqarish ekologik toza hisoblanadi va karbon chiqindilarini kamaytiradi. International Renewable Energy Agency ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda global elektr energiyasi ishlab chiqarishining 30% dan ortig‘i qayta tiklanadigan manbalarga to‘g‘ri kelgan [1]. Bu ko‘rsatkich raqamli boshqaruv tizimlari orqali energiya samaradorligini oshirish zaruratini ko‘rsatadi. Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi, bir tomondan, "Big Data" va bulutli hisoblashlar hisobiga energiya iste’molini oshirsa, ikkinchi tomondan, qayta tiklanadigan energiya manbalarini (QTEM) boshqarishning intellektual mexanizmlarini taqdim etmoqda. Qayta tiklanadigan energiya samaradorligi asosan quyidagi ilmiy tushunchalar yordamida aniqlanadi: Iqtisodiyotning "Elektrifikatsiyalashuvi": Raqamli platformalar va sun’iy intellekt (AI) algoritmlari ishlashi uchun zarur bo‘lgan energiya miqdori yillik 1012% ga o‘sib bormoqda [2]. Bu an’anaviy qazilma yoqilg‘ilarga bo‘lgan qaramlikni kamaytirish va QTEM ulushini keskin oshirishni talab qiladi. O‘zgaruvchanlik (Intermittency) muammosi: Quyosh va shamol stansiyalari ishlab chiqaradigan energiya ob-havoga bog‘liq bo‘lib, u barqaror emas. Raqamli iqtisodiyot vositalari — Mashinali o‘qitish (Machine Learning) va Neyron tarmoqlari orqali generatsiya hajmini 95-98% aniqlikda prognozlash imkoniyati tug‘ilmoqda, bu esa energiya tizimi barqarorligini ta’minlaydi [3]. Blockchain va Desentrallashgan energiya bozori: Raqamli iqtisodiyot sharoitida blokcheyn texnologiyasi "P2P" (peer-to-peer) energiya savdosini yo‘lga 936

qo‘yish imkonini beradi. Bunda har bir xonadon nafaqat iste’molchi, balki faol bozor ishtirokchisiga aylanadi [4]. Resurslarni tejashning matematik asosi: Smart Grid (aqlli tarmoqlar) tizimini joriy etish orqali tarmoqdagi texnik yo‘qotishlarni $12\% \text{ dan } 45\%$ gacha tushirish mumkinligi ilmiy isbotlangan [5].Shunday qilib, raqamli iqtisodiyot va "Yashil energetika" o‘rtasidagi integratsiya shunchaki texnologik yangilik emas, balki barqaror iqtisodiy o‘sishning fundamental asosi hisoblanadi. O‘zbekiston qayta tiklanadigan energiya resurslariga boy davlat hisoblanadi. Xususan, quyosh energiyasi salohiyati juda yuqori bo‘lib, texnik imkoniyatlar mamlakatning hozirgi energiya iste’molidan bir necha baravar yuqori deb baholanadi. 1-jadval 135 O‘zbekistonda qayta tiklanadigan energiya salohiyati Energiya turi Quyosh energiyasi Shamol energiyasi 3.Gidroenergiya 4.Geotermal energiya Umumiy salohiyat 2 134 × 10³ PJ 92 PJ 385 2 805 × 10³ PJ Texnik salohiyat 7 411 PJ 17 PJ 84 J 13 PJ Raqamli texnologiyalar asosida energiya ishlab chiqarishni prognozlash asosida quyosh va shamol energiyasi tabiiy sharoitlarga bog‘liq bo‘lgani sababli ularning ishlab chiqarish hajmi o‘zgaruvchan hisoblanadi. Ilmiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt asosidagi prognozlash modellari an’anaviy statistik usullarga nisbatan ancha yuqori aniqlik beradi. Masalan, Google DeepMind tomonidan ishlab chiqilgan algoritmlar shamol energiyasi ishlab chiqarishni 36 soat oldin 20% aniqroq prognoz qilish imkonini bergan [6]. Bu esa elektr tarmoqlarida yuklamani optimal taqsimlashga yordam beradi. Shuningdek, IEEE tadqiqotlarida neyron tarmoqlar asosidagi modellar energiya ishlab chiqarishdagi xatolik darajasini 15–25% ga kamaytirgani qayd etilgan [7]. Raqamli iqtisodiyotning energetika bilan integratsiyalashuvi natijasida 2025-yilga kelib prognozlash modellari shunchaki statistik tahlildan "Intellektual ekotizim" darajasiga ko‘tarildi. Bu jarayonda quyidagi uchta yo‘nalish hal qiluvchi ahamiyatga ega: 2025-yilda Shenzhen Energy va Huawei hamkorligida ishga tushirilgan Pangu-weather kabi uch o‘lchovli neyron tarmoqlar an’anaviy ob-havo modellaridan (ECMWF) sezilarli darajada o‘zib ketdi.Mazkur AI modeli global ob-havo prognozini an’anaviy tizimlardan 10,000 marta tezroq va shamol energiyasi prognozini 10% ga aniqroq amalga oshirmoqda [8]. Raqamli texnologiyalarning QTEM sektoriga kirib kelishi ulkan bozor hajmini shakllantirmoqda. Qayta tiklanadigan energiya sohasida sun’iy intellekt bozorining qiymati 2025-yilda 20.63 mlrd dollarni tashkil etgan bo‘lsa, 2026-yilda bu 135 IEA ma`lumoti asosida muallif ishlanmasi. https://www.iea.org/reports/solar-energy-policy-in-uzbekistan-aroadmap/context-of-renewable-energy-in-uzbekistan 937

ko‘rsatkich 26.30 mlrd dollarga yetishi kutilmoqda (yillik o‘sish 25.6%) [9]. International Monetary Fund tadqiqotlariga ko‘ra, energiya samaradorligini 10% oshirish ishlab chiqarish tannarxini 2–3% ga kamaytiradi [10]. Bu ko‘rsatkichlar raqamli iqtisodiyot sharoitida energetika samaradorligini oshirish iqtisodiy foyda keltirishini tasdiqlaydi. Stenford universiteti tadqiqotlariga ko‘ra, sun’iy intellekt tomonidan boshqariladigan quyosh va shamol elektr stansiyalari an’anaviy tizimlarga qaraganda atmosferaga chiqariladigan zararli gazlarni 25-30% gacha ko‘proq kamaytirishga qodir [11]. Bu samaradorlik "aqlli" saqlash tizimlari orqali energiyaning isrof bo‘lishini oldini olish hisobiga erishiladi. Qayta tiklanadigan energiya va raqamli texnologiyalar integratsiyasi quyidagi natijalarni beradi: Afzallik Tavsif 1. Energiya samaradorligi Resurslardan optimal foydalanish 2. Ekologik barqarorlik Atmosferaga zararli chiqindilar kamayadi 3. Xarajatlarni kamaytirish Avtomatlashtirilgan boshqaruv orqali 4. Energiya xavfsizligi Mahalliy energiya manbalari rivojlanadi 5. Innovatsion rivojlanish Raqamli texnologiyalarni joriy etish Xulosa. Raqamli moliyaviy texnologiyalar qayta tiklanadigan energiya loyihalarini moliyalashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Yashil obligatsiyalar, blokcheyn asosidagi energiya savdosi va raqamli monitoring tizimlari investitsiya jarayonini shaffoflashtiradi. Raqamli iqtisodiyot va yashil energetika integratsiyasi energiya tizimlarini optimallashtiradi, ishlab chiqarishdagi xatoliklarni kamaytiradi va resurslarni tejaydi. Sun’iy intellekt, raqamli egizaklar va aqlli tarmoqlar barqarorlikni oshiradi, P2P savdo iste’molchilarni faol ishtirokchiga aylantiradi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida qayta tiklanadigan energiya manbalaridan samarali foydalanish energetika tizimining barqarorligini oshiradi. Raqamli texnologiyalar energiya ishlab chiqarish va iste’mol qilish jarayonlarini optimallashtirib, ekologik toza va iqtisodiy jihatdan samarali energiya tizimini yaratishga xizmat qiladi. Bu esa kelajakda yashil iqtisodiyot va barqaror rivojlanish uchun muhim omil hisoblanadi. Yashil investitsiyalar va raqamli moliyaviy texnologiyalar iqtisodiy o‘sish va ekologik muvozanatni ta’minlaydi. World Bank ma’lumotlariga ko‘ra, qayta tiklanadigan energiyaga yo‘naltirilgan investitsiyalar iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi hamda yangi ish o‘rinlari yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. International Renewable Energy Agency (IRENA). Renewable Capacity Statistics 2024. Abu Dhabi: IRENA, 2024. 2. International Energy Agency (IEA). Electricity 2024: Analysis and Forecast to 2026. Paris: IEA, 2024. 3. Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE). “Short-Term Renewable Energy Forecasting Using Deep Neural Networks.” IEEE Access, 2022. 4. World Economic Forum. Blockchain for Energy: Market Design and Regulatory Considerations. Geneva: WEF, 2022. 938