Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Shunday qilib, raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash samarali risk-menejment tizimining mavjudligiga bevosita bog‘liqdir. Raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan foydalanish risklarni aniqlash va boshqarish jarayonlarini takomillashtirishga xizmat qiladi hamda korxonalar raqobatbardoshligini oshiradi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash bevosita risk-menejment tizimining samaradorligiga bog‘liq. Raqamli transformatsiya jarayonlari iqtisodiy samaradorlikni oshirishi bilan birga, yangi xavf va tahdidlarni ham yuzaga keltiradi. Shu sababli risklarni boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish strategik ahamiyatga ega. O‘zbek olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda ham moliyaviy menejment tizimini takomillashtirish, boshqaruvda axborotlardan samarali foydalanish va strategik rejalashtirish jarayonida risk omillarini hisobga olish iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashning muhim sharti sifatida ta’kidlangan Amaliy tavsiyalar quyidagilardan iborat: 1. Raqamli infratuzilmada uzluksiz monitoring va audit tizimini joriy etish. 2. Kiberxavfsizlik bo‘yicha maxsus ichki nazorat mexanizmlarini kuchaytirish. 3. Risklarni baholashda zamonaviy analitik va prognozlash usullaridan foydalanish. 4. Moliyaviy barqarorlik ko‘rsatkichlarini risk omillari bilan birgalikda kompleks tahlil qilish. 5. Risk-menejment tizimini strategik boshqaruv bilan integratsiyalashgan holda rivojlantirish. Xulosa qilib aytganda, raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash faqat moliyaviy resurslar mavjudligi bilan emas, balki risklarni samarali boshqarish darajasi bilan belgilanadi. Risk-menejment tizimini takomillashtirish uzoq muddatli barqaror rivojlanishning muhim omili hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Khatamovna, R.S. (2022). The Importance of Information about Cost Behavior to Increase Efficiency of Enterprise Management. European Multidisciplinary Journal of Modern Science, 4, 190–195. 2. Kudbiev, D. (2022). Особенности и принципы развития системы финансового менеджмента в Узбекистане. Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and Humanities, 12, 200–206. 3. Kudbiev, D., Qudbiyev, N.T., & Imomova, Z.T. Q. (2022). Moliyaviy hisobotlardan moliyaviy menejmentda foydalanish masalalari. Scientific Progress, 3(4), 1030–1037. 4. Temirqulov, A., & Qudbiyev, N. (2022). Iqtisodiy rivojlanish maqsadlarini amalga oshirishda soliq siyosati o‘rni.Journal of Integrated Education and Research, 1(2), 121–127. 5. Давлятшаев, А.А. (2020). Необходимость проведения анализа региональных инвестиционных проектов.Национальная ассоциация ученых, 55(2), 28–32. 6. Оборин, М.С., & Мартиросян, М. Р. (2021). Банкротство как риск и инструмент превентивного управления. Экономические исследования, 6, 45–52. 659

7. ISO. (2018). ISO 31000: Risk Management – Guidelines. Geneva: International Organization for Standardization. 8. COSO. (2017). Enterprise Risk Management: Integrating with Strategy and Performance. Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission. RAQAMLI IQTISODIYOTNING INVESTITSIYA MUHITINI YAXSHILASHDAGI O‘RNI VA O‘ZBEKISTON IQTISODIY RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI Maxsetdinova Biybinaz Rústem qizi, QorDU Iqtisodiyotda axborot texnologiyalari va tizimlari mutaxassisligi 1-kurs magistranti, maqsetdinovabiybinaz@gmail.com Ilmiy rahbar: Qalmuratov Baxtiyar Seytmuratovich, QorDU professor, i.f.d kalmuratovb898@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot orqali O‘zbekiston iqtisodiyotiga investitsiyalarni jalb qilishning imkoniyatlari va istiqbollari tahlil qilinadi. Tadqiqotda raqamli infratuzilma, elektron xizmatlar, onlayn platformalar va start-up ekotizimining investitsiya muhitiga ta’siri o‘rganilgan. Global va milliy tajribalar solishtirilib, O‘zbekiston sharoitida investitsiya jalb qilish strategik yo‘nalishlari aniqlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot iqtisodiy o‘sish va tadbirkorlikni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Kalit soʻzlar: raqamli iqtisodiyot, investitsiya, O‘zbekiston, tadbirkorlik, elektron xizmatlar. Abstract. This article analyzes the opportunities and prospects of attracting investments to Uzbekistan’s economy through the digital economy. The study examines the impact of digital infrastructure, electronic services, online platforms, and the startup ecosystem on the investment climate. Global and national experiences are compared, and strategic directions for investment attraction in Uzbekistan are identified. The results demonstrate that the digital economy plays a significant role in economic growth and entrepreneurship development. Key words: digital economy, investment, Uzbekistan, entrepreneurship, electronic services Аннотация. В статье анализируются возможности и перспективы привлечения инвестиций в экономику Узбекистана через цифровую экономику. Исследование рассматривает влияние цифровой инфраструктуры, электронных услуг, онлайнплатформ и стартап-экосистемы на инвестиционный климат. Сравниваются глобальный и национальный опыт, выявлены стратегические направления привлечения инвестиций в условиях Узбекистана. Результаты исследования показывают, что цифровая экономика играет ключевую роль в экономическом росте и развитии предпринимательства. Ключевые слова: цифровая экономика, инвестиции, Узбекистан, предпринимательство, электронные услуги. Kirish. Raqamli iqtisodiyot bugungi kunda mamlakatlar iqtisodiyotining asosiy rivojlanish yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u nafaqat ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonlarini optimallashtirishga, balki investitsiyalarni jalb qilish va samarali foydalanishga ham xizmat qiladi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keng joriy etilishi mamlakat iqtisodiyotiga ichki va tashqi investitsiyalarni jalb qilishni osonlashtiradi, tadbirkorlik va start-up loyihalarini rag‘batlantiradi, shuningdek, raqobatbardosh iqtisodiy muhit yaratadi. 660

O‘zbekiston Respublikasi sharoitida raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi davlat xizmatlarini raqamlashtirish, moliyaviy xizmatlar va to‘lov tizimlarini modernizatsiya qilish hamda tadbirkorlikni onlayn platformalar orqali qo‘llabquvvatlash orqali amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, raqamli infratuzilma va elektron xizmatlar investitsiyalarni jalb qilish va iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash uchun strategik vosita sifatida qaralmoqda. Mazkur tadqiqotning maqsadi — raqamli iqtisodiyot orqali O‘zbekiston iqtisodiyotiga investitsiyalarni jalb qilishning imkoniyatlari va istiqbollarini ilmiy tahlil qilishdir. Tadqiqot vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi: • Raqamli iqtisodiyotning investitsiyalarni jalb qilishdagi rolini aniqlash; • Global va milliy miqyosda raqamli iqtisodiyot orqali investitsiyalarni jalb qilish trendlari va tajribalarini tahlil qilish; • O‘zbekiston sharoitida raqamli iqtisodiyot orqali investitsiya muhitini yaxshilash va tadbirkorlikni rivojlantirish imkoniyatlarini aniqlash. Mavzuga oid adabiyotlar sharhi. Raqamli iqtisodiyot orqali investitsiyalarni jalb qilish masalalari turli mamlakatlar iqtisodiyoti va investitsiya siyosatida keng tadqiq etilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli infratuzilma, elektron xizmatlar va innovatsion ekotizimlar investitsiya muhitini yaxshilashda muhim omil hisoblanadi. Brynjolfsson va McAfee (AQSh) raqamli iqtisodiyot va texnologik innovatsiyalarning mamlakatlar iqtisodiyotiga investitsiyalarni jalb qilishdagi rolini tahlil qilgan. Ular elektron platformalar va raqamli xizmatlar orqali investorlar uchun qulay sharoit yaratish zarurligini ta’kidlaydi [1]. Chen va Zhang (Xitoy) raqamli infratuzilmaning rivojlanishi va elektron tijoratning investitsiyalarni jalb qilishdagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Tadqiqotga ko‘ra, yuqori sifatli internet xizmatlari va onlayn tranzaksiyalar investorlar ishonchini oshiradi [2]. Dutta va Bose (Hindiston) startap ekotizimi va innovatsion platformalarning milliy iqtisodiyotga xorijiy sarmoyalarni jalb qilishdagi o‘rnini o‘rganadi. Ular tadbirkorlikni rag‘batlantirish va huquqiy mexanizmlarni kuchaytirish zaruriyatini ta’kidlaydi [3]. Smith va Todaro (Buyuk Britaniya) global raqamli iqtisodiyot trendlari va investitsiyalar oqimlarini tahlil qilgan. Ularning tadqiqoti raqamli iqtisodiyotga integratsiyalashgan mamlakatlar yuqori darajada xorijiy investitsiyalarni jalb qilishini ko‘rsatadi [4]. Xudoyberganov va Hamroqulov (O‘zbekiston) O‘zbekiston sharoitida raqamli infratuzilma va elektron xizmatlarni rivojlantirish orqali investitsiya muhitini yaxshilash masalalarini tahlil qilgan. Ular mahalliy siyosiy va huquqiy sharoitlarni optimallashtirish zarurligini ta’kidlaydi [5]. Tahlil va natijalar. Raqamli iqtisodiyot — bu raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt (SI), IoT, bulutli xizmatlar va boshqa AKT vositalari yordamida ishlab chiqarish, xizmatlar va davlat boshqaruvini modernizatsiya 661

qilish jarayoni. O‘zbekiston 2017-yildan boshlab “Raqamli O‘zbekiston — 2030” konsepsiyasi doirasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga jiddiy e’tibor qaratmoqda. AKT sohasi davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan eng ustuvor tarmoqlardan biri hisoblanadi. 2025-yil natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonning AKT (axborot-kommunikatsiya texnologiyalari) sektori iqtisodiyotning eng jadal o‘suvchi tarmoqlaridan biri bo‘lib qoldi: • YIMdagi ulushi: 2025-yilning birinchi yarim yilligi yakunlariga ko‘ra, AKT xizmatlarining mamlakat iqtisodiyotidagi ulushi 2,7% ni tashkil etdi. • O‘sish sur’ati: 2025-yilning dastlabki 9 oyi davomida AKT sektori 21,1% lik yuqori o‘sish sur’atini namoyish etdi. Bu ko‘rsatkich umumiy iqtisodiy o‘sishdan (7,6%) sezilarli darajada yuqori bo‘lib, sohaning strategik ahamiyatini tasdiqladi. 2021–2025-yillar davomida O‘zbekiston raqamli iqtisodiyot sohasida investitsiyalarning keskin o‘sishi va tarkibiy o‘zgarishlarni boshidan kechirdi. 2025-yil yakunlariga ko‘ra, mamlakat iqtisodiyotiga jalb qilingan jami investitsiyalar 43,1 mlrd dollarga yetgan bo‘lsa, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt sohasining o‘ziga qariyb 2 mlrd dollar miqdorida to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy sarmoyalar yo‘naltirildi. Investitsiyalar hajmi va dinamikasi (2021–2025) • Investitsiyalar o‘sishi: 2024-yilda raqamli iqtisodiyotga sarmoyalar 900 mln dollarni tashkil etgan bo‘lsa, 2025-yilda sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar bo‘yicha ko‘rsatkich qariyb 2 barobarga oshdi. Eksport salohiyati: IT-xizmatlar eksporti 2025-yil yakuniga ko‘ra 1 mlrd dollarga yaqinlashdi, bu esa sohaning investitsion jozibadorligini oshiruvchi asosiy omil bo‘ldi. • • Start-up ekotizimi: Milliy start-up va venchur ekotizimining umumiy qiymati 2024–2025-yillarda 3,9 mlrd dollarni tashkil etdi. Sarmoyalarning asosiy yo‘nalishlari 2025-yil holati bo‘yicha sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar jami raqamli investitsiyalarning eng katta qismini qariyb 2 mlrd dollar aynan shu yo‘nalishga, jumladan sanoat va moliya sektorini transformatsiya qilishga yo‘naltirildi. AKT infratuzilmasi va Aloqa: Optik tolali aloqa liniyalari uzunligi 2025yilga kelib 120 ming km ga yetkazildi, bu telekommunikatsiya sektoridagi barqaror sarmoyalarni ta’minladi. Start-uplar va Venchur fondlari: Mamlakatda 15 ta venchur fondi faoliyat yuritmoqda, ularning umumiy kapitali 180 mln dollardan oshdi. Startaplar soni 750 tadan oshib, 10 barobarga ko‘paydi. 662

Raqamli ko‘nikmalar va Ta’lim: 2025-yilda IT-park rezidentlari soni ortishi (yil davomida 600 dan ortiq yangi kompaniya) va yoshlarni o‘qitish dasturlariga xususiy sarmoyalarni jalb qilish ustuvor vazifa bo‘lib qoldi. Investorlar uchun asosiy mezonlar (2025) Siyosiy va huquqiy qo‘llab-quvvatlov: "Raqamli O‘zbekiston — 2030" strategiyasi va yangi qabul qilinayotgan "Start-uplar to‘g‘risida"gi qonun investorlar uchun huquqiy kafolat yaratmoqda. Texnologik infratuzilma: Xalqaro ma’lumot uzatish tarmog‘ining o‘tkazuvchanlik qobiliyati 1800 Gbit/s gacha oshirilgani va internet narxining pasayishi asosiy drayver bo‘ldi. Imtiyozli rejim: IT-park rezidentlari uchun taqdim etilgan soliq imtiyozlari natijasida xorijiy kapital ishtirokidagi kompaniyalar soni 1 354 taga ko‘paydi. Mintaqaviy xab maqomi: O‘zbekiston Markaziy Osiyoda eng tez rivojlanayotgan start-up ekotizimi sifatida tan olindi O‘zbekiston raqamli iqtisodiyotiga sarmoyalar (2021–2025) Yil 2021 Investitsiya hajmi (mln. $) 500 Yo‘nalishlar (taxminiy foiz) AKT – 37%, SI/IoT – 22%, Startap – 23%, Ta’lim – 18% 2022 2023 2024 2025 650 700 900 1100-1200 AKT – 38%, SI/IoT – 25%, Startap – 22%, Ta’lim – 15% AKT – 40%, SI/IoT – 25%, Startap – 20%, Ta’lim – 15% AKT – 40%, SI/IoT – 25%, Startap – 20%, Ta’lim – 15% AKT – 35%, SI/IoT – 30%, Startap – 20%, Ta’lim – 15% O‘zbekiston raqamli iqtisodiyoti 2021–2025-yillarda jadal rivojlanish bosqichini bosib o‘tdi va mamlakatning yalpi ichki mahsulotiga qo‘shgan hissasi sezilarli darajada barqarorlashdi. Ushbu davrda iqtisodiy o‘sish sur’atlari yuqori darajada saqlanib qolishi raqamli xizmatlar ko‘lamining kengayishi va davlatning strategik raqamli tashabbuslari muvaffaqiyatli amalga oshirilayotganidan dalolat beradi. Raqamli texnologiyalar, ayniqsa sun’iy intellekt (SI), narsalar interneti (IoT) va yirik ma’lumotlar (Big Data) bilan ishlash tizimlari iqtisodiyotning real sektorlarida — sanoat, agrosektor va moliya tizimida keng tatbiq etilib, boshqaruv jarayonlarini tubdan modernizatsiya qildi. Investitsiya oqimi ushbu yillarda nafaqat an’anaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga (AKT), balki yuqori texnologik innovatsiyalar, startap ekotizimlari va raqamli ko‘nikmalarni shakllantirishga yo‘naltirildi. 2025-yilga kelib, sun’iy intellekt texnologiyalariga yo‘naltirilgan sarmoyalar ulushi sezilarli ortgani kuzatildi, bu esa yangi turdagi yuqori daromadli ish o‘rinlari yaratilishiga xizmat qildi. Shu bilan birga, O‘zbekistonning raqamli salohiyati xorijiy investorlar uchun jozibador ko‘rsatkichga aylandi, bu esa mamlakatni Markaziy Osiyo mintaqasida raqamli "Hub" sifatida yetakchi o‘ringa olib chiqdi va global texnologik bozorlarda ishonchli hamkor maqomini mustahkamladi. Kelajakda ushbu ijobiy dinamikani saqlab qolish uchun raqamli infratuzilmani yanada modernizatsiya qilish, venchur moliyalashtirish mexanizmlarini soddalashtirish va yuqori malakali IT-mutaxassislarni tayyorlash 663

ustuvor vazifa bo‘lib qoladi. Innovatsion ekotizimni yanada takomillashtirish va ilg‘or texnologik yechimlarni iqtisodiyotning barcha bo‘g‘inlariga integratsiya qilish orqali raqamli transformatsiya samaradorligini yangi bosqichga ko‘tarish imkoniyati kengayadi. Bu sa’y-harakatlar O‘zbekistonning jahon raqamli xaritasi va xalqaro reytinglardagi o‘rnini yanada yuqoriga ko‘tarishga xizmat qiladi. Xulosa va takliflar. Raqamli iqtisodiyot orqali investitsiyalarni jalb qilish O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, 2020– 2025-yillar davomida raqamli iqtisodiyotga yo‘naltirilgan sarmoyalar sezilarli o‘sish ko‘rsatdi va bu o‘sish nafaqat AKT, sun’iy intellekt, IoT va startaplar sohalarida, balki ta’lim va malaka oshirish yo‘nalishlarida ham barqaror o‘zgarishlarni rag‘batlantirdi. Shu bilan birga, raqamli infratuzilmaning rivojlanishi investorlar uchun ishonchli muhit yaratib, uzoq muddatli sarmoya kiritish imkoniyatini kengaytirdi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyotga jalb qilingan investitsiyalar bir qator ijobiy iqtisodiy va ijtimoiy natijalarni keltirib chiqardi: Mahsuldorlik va samaradorlikning oshishi – raqamli texnologiyalar ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va ishchi resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi. Bu, ayniqsa, xizmatlar va sanoat sohalarida seziladi. Innovatsiyalarni joriy etish – sun’iy intellekt va data-markazlar kabi texnologiyalar, shuningdek startap loyihalari mamlakat ichidagi innovatsion ekotizimni shakllantirishga xizmat qiladi. Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish – raqamli iqtisodiyotga sarmoyalar kelib tushishi O‘zbekistonning mintaqaviy raqobatbardoshligini oshiradi va investorlar uchun qulay muhit yaratadi. Malakali ishchi kuchini rivojlantirish – raqamli iqtisodiyotga yo‘naltirilgan investitsiyalar ta’lim va kasbiy tayyorgarlik dasturlarini kengaytirishga imkon berdi, bu esa uzoq muddatda ishchi kuchi malakasini oshirishga yordam beradi. Barqaror iqtisodiy o‘sish va eksport salohiyati – raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi orqali mamlakatning ichki va tashqi bozorlariga kirish qulaylashdi, shuningdek, raqamli xizmatlar va texnologik mahsulotlarning eksporti ortdi Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. Brynjolfsson, E., McAfee, A. The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. USA, 2014. 2. Chen, Y., Zhang, H. Digital Infrastructure and Investment Attraction: The Case of China. China, 2019. 3. Dutta, S., Bose, I. Startup Ecosystem and Foreign Investment in India’s Digital Economy. India, 2020. 4. Smith, A., Todaro, M. Global Digital Economy Trends and Investment Flows. UK, 2018. 5. Xudoyberganov, O., Hamroqulov, B. Raqamli iqtisodiyot va investitsiyalarni jalb qilish: O‘zbekiston tajribasi. Uzbekistan, 2021. 664

6. UNDP. Digital Economy of Uzbekistan. 2025. https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2025-05/uz_digital-economy-study_eng.pdf 7. GlobalCIO. Digital Strategies of Uzbekistan. 2025. https://globalcio.com/longread/Digital-Strategies-of-Uzbekistan/ RAQAMLI IQTISODIYOT INFRATUZILMASIGA XIZMAT KО‘RSATISHNING AMALIY AHAMIYATI Nazirova Shaxzoda Xayrullo qizi, TDIU “Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar” kafedrasi magistranti nazirovash111@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot platformalarining mohiyati, ularning an’anaviy texnologik platformalardan farqli jihatlari hamda zamonaviy biznes jarayonlaridagi o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, global IT- kompaniyalar tajribasi asosida raqamli ekotizimlarning shakllanishi, platforma iqtisodiyoti hamda iqtisodiy munosabatlarning transformatsiyasi masalalari yoritilgan. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, platforma iqtisodiyoti, raqamli ekotizim, elektron tijorat, bulutli xizmatlar, raqamli transformatsiya, IT infratuzilma. Аннотация. В статье рассматриваются сущность цифровых экономических платформ, их отличия от традиционных технологических платформ и роль в современных бизнес-процессах. На основе опыта глобальных IT-компаний анализируется формирование цифровых экосистем, развитие платформенной экономики и трансформация экономических отношений в условиях цифровизации. Ключевие слова: цифровая экономика, платформенная экономика, цифровые экосистемы, электронная коммерция, облачные технологии, цифровая трансформация. Abstract. This article analyzes the concept of digital economic platforms, their differences from traditional technological platforms, and their role in modern business processes. Based on the experience of global IT companies, the study highlights the formation of digital ecosystems, the development of platform economy, and the transformation of economic relations in the digital era. Key words: digital economy, platform economy, digital ecosystem, e- commerce, cloud services, digital transformation. Kirish. Dunyoning eng yirik kompaniyalari allaqachondan buyon turli xildagi axborot texnologiyalaridan foydalanib kelmoqda. Lekin qandaydir platformani joriy qilishning о‘zi biznesni raqamli qilib qо‘ymaydi. Xо‘sh, unda oddiy texnologik platformaning raqamli iqtisodiyot platformasidan farqi qanday? Birinchidan, raqamli iqtisodiyot platformalari tarmoq yoki sanoatning kо‘plab qatnashchilari uchun maksimal darajada о‘zaro qulay aloqalar yaratishni kо‘zda tutgan. Hozirgi kunda tо‘laligicha qaror topgan ommaviy platformalarga misol keltirish qiyin bо‘lishi mumkin, biroq kelajak aynan shunday yechimlar oldidadir. Google, Microsoft, Facebook, Apple, Amazon va Alibaba Group kompaniyalari ushbu g‘oyani tо‘laligicha amalga oshirishga yaqin holatda, kо‘plab yirik 665

kompaniyalar bunday platformalarni yaqin vaqtlarda yaratishni rejalashtirishgan. Ikkinchidan, yanada muhimrog‘i, raqamli iqtisodiyot platformalari tо‘laqonli (endto-end) biznes jarayonlarni avtomatlashtirishi kerak bо‘ladi. Raqamli iqtisodiyot tо‘liq platformasi uch qismdan iborat bо‘lishi kerak: bular iste’molchi tizimlari, ishlab chiqaruvchi tizimlari va kommunikativ о‘zak. Iste’molchi tizimi funksiyasi – platformadan foydalanuvchining barcha ehtiyojlari va muhtojliklarini qondirish, uning qulayligini va funksionalligini ta’minlashdan iboratdir. Ishlab chiqaruvchining tizim funksiyasi – biznes yuritishni yengillashtirish, unga kirish afzalliklarini yaratgan holda yordamchi funksiyalar bajarishini ta’minlashi kerak. Platforma о‘zagi iste’molchilar va ishlab chiqaruvchilarning о‘zaro aloqalari bо‘yicha funksiyalarni amalga oshirib, zaruriy texnologik bazis hamda infratuzilma ehtiyojlarini ta’minlaydi. Uchala tarkibiy qism bir-biridan mustaqil ravishda mavjud bо‘lishi mumkin va bunga muvaffaqiyatli misollarni keltirib о‘tish mumkin bо‘ladi: iste’molchi tizimi sifatida ijtimoiy tarmoqlar, Alibaba Group Facebook – birinchi, ishlab chiqaruvchi ekotizimi hisoblanadi (qolgan ikkita tarkibiy qism unchalik rivojlanmagan), Uber – ekotizimlarsiz platforma о‘zagining kommunikativ о‘zagiga yorqin misoldir. Lekin uchala tarkibiy qismni bitta model doirasida birlashtirish sezilarli darajada sinergetik samara olishga imkon beradi. Alibaba Group – elektron tijorat tarmoqlari infratuzilmasini qо‘llab quvvatlaydigan, qidiruv servislari, tо‘lov tizimi, logistika va axborot servsislari, marketing servislari, qatnashchilarni ichki texnik qо‘llab-quvvatlash xizmatlari va shunga о‘xshashlarni о‘z ichiga oladigan servislar ekotizimini tashkil etuvchi kompaniya. Uber esa taksi xizmatlariga buyurtma berish va bu xizmatlarni kо‘rsatish imkoniyatini taqdim etuvchi raqamli platforma (“taksidan foydalanish istagida bо‘lganlar” va “taksichilar” о‘rtasidagi elektron aloqani amalga oshiradiganlar). Eng rivojlangan ekotizimlarga misollar – Amerikaning Google, Amazon, Microsoft, Facebook, Xitoyning Tencent va yuqorida aytib о‘tilgan Alibaba Group kompaniyalari ham bо‘lishi mumkin. Amazon kompaniyasi faoliyatini onlayn supermarket sifatida boshlagan, lekin hozirgi paytga kelib u asosiy e’tiborni kontent taqdim etishga qaratgan va kompaniyalarga ma’lumotlar saqlash, ma’lumotlarni qayta ishlash sohasidan kо‘plab servislarni о‘z ichiga oladigan (bulutsimon ITinfratuzilma tashkil qilish, hisoblash resurslari taqdim qiluvchi, ma’lumot hamda xabarlar almashinish va shunga о‘xshash imkoniyatlarni beradigan) ekotizim yaratgan. Google kompaniyasi ishni qidiruv mashinasi sifatida boshlagan, lekin hozirgi paytga kelib, tajribali foydalanuvchiga yagona kirish oynasi, elektron pochta, jug‘rofiy kartalar, brauzer, ma’lumotlar ombori, virtual video va musiqa servislari orqali ochiq bо‘lgan kо‘plab servislarini taqdim etadigan ekotizim tashkil qilgan. Facebook kompaniyasi ishni ijtimoiy tarmoq sifatida boshlagan, lekin hozirgi paytda istalgan shaxsiy ehtiyojlarni amalga oshirish imkonini beradigan kо‘plab ilovalar hamda xizmatlarni о‘z ichiga olgan ekotizim yaratgan. Facebook va Google infratuzilma platformalari integratsiyasi har bir foydalanuvchining 666

imkoniyatlarini kengaytiradi. Tencent – Xitoyning eng yirik IT-kompaniyalari va internetprovayderlaridan biri bо‘lib, о‘z operatsion tizimi, mobil platformasi, muloqot servislari, elektron о‘yinlar, internet portali, elektron tijorat, tо‘lov tizimi, B2B segmenti uchun servislarni о‘z ichiga oladigan tizimni tuzib chiqqan. Foydalanish qulayligi har qanday tizim uchun muhim ahamiyatga ega. Bu qulaylik uning barcha tarkibiy qismlari о‘zaro bog‘liqligi bilan belgilanadi: foydalanuvchi avtorizatsiyasi, bitta oyna, ilovalarning birbiri bilan “yumshoq” birikishi, barcha xilma-xil servislar sifati, bir xil ochiqlik va boshqalar tashkil etilgan. Barcha asosiy iqtisodiy qonunlar va kategoriyalar (jumladan, MD, SD va YIM) XIX asr oxiri – XX asrning birinchi yarmida ifodalanib, joriy qilingan, u real sektorni (ishlab chiqaruvchi iqtisodiyotni) yaxshi tavsiflab beradi. XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab nomoddiy ishlab chiqarish va xizmatlar sektori sezilarli darajada rivoj topdi va iqtisodiyotning asosiy sektoriga aylandi. Nomoddiy sohadagi ishlab chiqarish va iste’mol xususiyatlari jiddiy farq qiladi, lekin olimlar yangi iqtisodiyotni tо‘g‘ri tavsiflash uchun mos keladigan nazariy asoslar yaratmagan yoki yaratishni istamagan. Buning о‘rniga iqtisodiyotni tavsiflashning odatiy shakllariga о‘zgartirish, yangiliklar kiritish uchun nomoddiy sohani mavjud metrikalar va kо‘rsatkichlarga “keltirish”ga imkon beradigan uslubiyatlar yaratilgan va muntazam qayta tekshirib turilgan. Ma’lum bir vaqt oralig‘ida bu harakatlar maqbul natijalar bergan. Lekin e’tiborga olish kerakki, nomoddiy sektor iqtisodiyotning real sektoridan ortib ketmagungacha bu ish ijobiy bо‘lgan. “Industrial” iqtisodiyotda о‘z о‘rniga ega bо‘lmagan yangi qonuniyatlar va tendensiyalar paydo bо‘lishi bilan bir qatorda raqamli texnologiyalar bilan bog‘liqlikda, uyg‘unlikda о‘zini yangicha namoyon etadigan an’anaviy iqtisodiy munosabatlarning yangicha mazmuniga e’tibor qaratiladi. Fan-texnika taraqqiyoti hamda iqtisodiy rivojlanish ta’siri ostida bozor iqtisodiyoti qoidalarida, biznes yuritish qoidalarida, an’anaviy iqtisodiy qoidalar va qonuniyatlarning yangicha namoyon bо‘lishida jiddiy о‘zgarishlar rо‘y bermoqda. Masalan, elektron tarmoqlar, kompyuterlar va dasturiy mahsulotlar, raqamli texnologiyalar, elektron mahsulot hamda xizmatlarning paydo bо‘lishi va rivojlanishi yangi iqtisodiyotda quyidagi tushunchalar mazmuni hamda ahamiyatini tubdan о‘zgartiradi: moddiy (buyum holidagi) va nomoddiy (buyum holida bо‘lmagan), jug‘rofiy masofa, zamon va makon, iste’mol qiymati (foydalilik) va qiymat, sifat va son, raqobat va iste’molchilarning afzal kо‘rishi (afzallik), vositachilik va logistika, inson kapitali va biznes axloqi, bitimlar va samaradorlikni baholash, xaridorlar yoki sotuvchilar xulq-atvori, iste’molchilar va ishlab chiqaruvchilarning yangi munosabatlari, marketing texnologiyalari va sotuv. Quyidagi rasmda turli sohalarni о‘zaro bog‘liqliligini yagona raqamli tizimda kо‘rishingiz mumkin: 667

boshqaru v logistik a reklama sotuv mijoz veb hamkasb Hujjat aylanmasi 1-rasm. Raqamli integratsion tizim108 Kо‘rinib turibdiki, rivojlangan mamlakatlarda, ayniqsa, AQSH, Xitoy, Yaponiya, Koreyada internet-kompaniyalari va internetfirmalar jadal rivojlanishi bilan iqtisodiyotning barcha sohalariga kirib boradigan va butun iqtisodiyot kо‘rinishini о‘zgartiradigan internet-xizmatlar, elekton mahsulotlar, servislar, provayderlar bulutli xizmatlari va boshqalarning yangi bozori shakllanib borgan. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot platformalari zamonaviy iqtisodiyot rivojining muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ular ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar o‘rtasidagi aloqalarni soddalashtirib, biznes jarayonlarini avtomatlashtirish hamda iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Google, Amazon, Microsoft, Alibaba Group, Facebook va Tencent kabi yirik kompaniyalar tomonidan yaratilgan raqamli ekotizimlar platforma iqtisodiyotining shakllanishiga asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Mazkur platformalar nafaqat elektron tijorat, balki moliyaviy xizmatlar, logistika, bulutli texnologiyalar va axborot xizmatlarini ham qamrab olgan holda global iqtisodiyotning muhim infratuzilmasiga aylanib bormoqda. 1. Milliy iqtisodiyotda raqamli platformalarni rivojlantirish uchun zamonaviy IT infratuzilmani kengaytirish zarur. 108 1 https://lex.uz/dоcs/4800657 raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora-tadbirlari tо‘g‘risida О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 28.04.2020 yildagi PQ-4699-son. 668

2. Elektron tijorat va raqamli servislar bozorini rivojlantirish orqali platforma iqtisodiyotining milliy modelini shakllantirish maqsadga muvofiqdir. 3. Raqamli iqtisodiyot sohasida innovatsion startaplarni qo‘llab-quvvatlash hamda texnoparklar faoliyatini rivojlantirish zarur. 4. Raqamli platformalar orqali biznes yuritishni soddalashtirish va tadbirkorlik faoliyatini kengaytirish uchun qulay institutsional muhit yaratish lozim. 5. Xalqaro IT-kompaniyalar tajribasini o‘rganish va ilg‘or texnologiyalarni milliy iqtisodiyotga joriy etish iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati: 1. The Digital Economy: Promise and Peril in the Age of Networked Intelligence — Don Tapscott. New York: McGraw-Hill, 1995. pp. 3–25. 2. Platform Revolution: How Networked Markets Are Transforming the Economy — Geoffrey Parker, Marshall Van Alstyne, Sangeet Choudary. New York:W.W. Norton & Company, 2016. pp. 15–42. 3. Being Digital — Nicholas Negroponte. New York: Alfred A. Knopf, 1995. pp. 7–19. 4. The Age of Surveillance Capitalism — Shoshana Zuboff. New York: Public Affairs, 2019. pp. 65–88. 5. World Bank. World Development Report: Digital Dividends. Washington DC, 2016. pp. 5–27. 6. OECD. Digital Economy Outlook. Paris, 2020. pp. 45–63. INSON KAPITALINI OSHISHIDA REGRESSION-KORRELYATSION BOG‘LANISHNI AHAMIYATI O‘razaliyev Shirinboy Bo‘ron o‘g‘li, SamISI Oliy matematika kafedrasi assistenti. shirinboyorazaliyev7@gmail.com Annotatsiya. Mazkur tezisda inson kapitalining o‘sish jarayonida regressionkorrelyatsion tahlil usullarining nazariy va amaliy ahamiyati yoritilgan. Regressionkorrelyatsion tahlil yordamida inson kapitaliga investitsiyalar bilan iqtisodiy natijalar o‘rtasidagi miqdoriy bog‘liqlik aniqlanadi. Korrelyatsion tahlil o‘rganilayotgan omillar o‘rtasidagi bog‘lanish zichligi va yo‘nalishini baholasa, regressiya tahlili esa omillarning natijaviy ko‘rsatkichga ta’sir darajasini modellashtirish imkonini beradi. Shuningdek, maqolada O‘zbekiston misolida inson kapitali ko‘rsatkichlari va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni ekonometrik modellashtirish imkoniyatlari tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: Inson kapitali, regression tahlil, korrelyatsion tahlil, ta’lim iqtisodiyoti, mehnat unumdorligi. Аннотация. В данной диссертации освещено теоретическое и практическое значение методов регрессионно-корреляционного анализа в процессе роста человеческого капитала. С помощью регрессионно-корреляционного анализа выявляется количественная зависимость между инвестициями в человеческий капитал и экономическими 669

результатами. В то время как корреляционный анализ оценивает плотность и направление связей между изучаемыми факторами, регрессионный анализ позволяет моделировать степень влияния факторов на результирующий показатель. Также в статье проанализированы возможности эконометрического моделирования взаимосвязи показателей человеческого капитала и экономического роста на примере Узбекистана. Ключевые слова: Человеческий капитал, регрессионный анализ, корреляционный анализ, экономика образования, производительность труда. Abstract. This thesis covers the theoretical and practical significance of regressioncorrelation analysis methods in the process of growth of human capital. With the help of Regression-correlation analysis, a quantitative relationship between investments in human capital and economic results is determined. Correlation analysis evaluates the bond density and orientation between the factors under study, while regression analysis allows modeling the degree of influence of factors on the resultant indicator. The article also analyzes the possibilities of econometric modeling of the relationship between indicators of human capital and economic growth on the example of Uzbekistan. Keywords: Human capital, regression analysis, correlation analysis, educational economics, labor productivity. Kirish. Inson kapitali iqtisodiy o‘sish, innovatsiyalar va raqobatbardoshlik uchun zarurdir. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda inson kapitalini oshirish orqali ishchi kuchining sifatini yaxshilash, yangi texnologiyalarni joriy etish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash mumkin. Inson kapitali nima? Inson kapitali — bu shaxsning bilim, malaka, salomatlik, tajriba va ijodiy salohiyatini o‘z ichiga olgan iqtisodiy resursdir. Inson kapitali davlat va jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Inson kapitalini oshirishga ta’sir qiluvchi omillar: • Ta’lim darajasi • Sog‘liqni saqlash holati • Malaka oshirish dasturlari • Raqobatbardosh mehnat bozori • Innovatsion tafakkur Inson kapitali iqtisodiy o‘sishida korrelyatsion va regressiyon tahlil olib borish iqtisodiy nuqtayi nazardan juda ahamiyatli bo‘lib bu jarayonlar inson kapitalini oshirish strategiyalarini ishlab chiqishda juda katta yordam beradi. Korrelyatsion tahlil - bu ikki yoki undan ortiq o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish usuli. Inson kapitali va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi korrelyatsiyani aniqlash uchun quyidagi bosqichlarni amalga oshirish mumkin yani O‘zbekistonning iqtisodiy ko‘rsatkichlari (YaIM, ish bilan ta’minlash darajasi, ta’lim darajasi va boshqalar) to‘planadi va Pearson yoki Spearman korrelyatsiya koeffitsienti yordamida o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi bog‘liqlik darajasi aniqlanadi. Regressiyon tahlil - bu bir yoki bir nechta mustaqil o‘zgaruvchilar yordamida bog‘liq o‘zgaruvchini (masalan, inson kapitalini) prognoz qilish usuli. Ushbu tahlil yordamida inson kapitalining iqtisodiy o‘sishga ta’sirini aniqlash mumkin. Masalan, mustaqil o‘zgaruvchilar sifatida ta’lim darajasi, sog‘liqni 670

saqlash ko‘rsatkichlari va ish tajribasi tanlanadi. Bog‘liq o‘zgaruvchi sifatida esa iqtisodiy o‘sish (YaIM) olinadi. Olingan ma’lumotlar asosida regressiya tenglamasi tuziladi. Misol sifatida YaIM= 𝑎0 + 𝑎1 ∙ Ta′ lim + 𝑎2 ∙ Sog′liq + a₃ ⋅ Tajriba + ε Inson kapitalini tahlil qilishda regressiya-korrelyatsiyaning roli a) O‘zaro bog‘liqlikni aniqlash Masalan, quyidagi savollarga javob izlash mumkin: • Ta’lim darajasi oshgan sari inson kapitali qanday o‘zgaradi? • Sog‘liqni saqlashga investitsiya oshgan sari ishchi kuchining samaradorligi qanday ta’sirlanadi? b) Qarorlar qabul qilishda yordam Regressiya tahlili asosida quyidagi sohalarda qarorlar qabul qilinadi: • Davlat siyosati (ta’lim va sog‘liqni saqlashga sarmoya ajratish) • Biznes strategiyasi (xodimlarning malakasini oshirish dasturlari) • Ijtimoiy dasturlarni rejalashtirish (xalq salomatligi, kambag‘allikni kamaytirish) c) Prognoz qilish Regressiya yordamida inson kapitalining kelajakdagi holatini bashorat qilish mumkin. Regressiya koeffitsientlari yordamida har bir mustaqil o‘zgaruvchining bog‘liq o‘zgaruvchiga ta’siri aniqlanadi. Biz misol sifatida Ta'lim darajasi va ish haqi o‘rtasidagi bog‘lanishni qarab chiqamiz. Bizda bir guruh ishchilarning ta'lim darajasi (yillarda) va ularning oylik ish haqi (dollar) haqida ma'lumotlar bor: Ta'lim darajasi (yil): X Oylik ish haqi (dollar): Y 10 200 12 300 14 400 16 500 18 600 Korrelyatsion tahlil yordamida biz ta'lim darajasi va oylik ish haqi o‘rtasidagi bog‘lanishni o‘rganamiz. Korrelyatsiya koeffitsienti r=(-1;1) gacha bo‘lgan qiymatga ega bo‘ladi. Agar r = 1 bo‘lsa, bu ikki o‘zgaruvchi o‘rtasida to‘liq ijobiy bog‘lanish mavjudligini anglatadi. Agar r = -1 bo‘lsa, to‘liq salbiy bog‘lanish mavjud. Agar r = 0 bo‘lsa, bog‘lanish yo‘q. Korrelyatsiya koeffitsienti formulasiga ko‘ra 𝑦∙𝑥−𝑦∙𝑥 𝑟𝑥𝑦 = =1 𝜎𝑥 ∗ 𝜎𝑦 Ushbu hisob-kitoblar orqali biz r=1 ekanligini topdik. Bundan ko‘rinadiki ta'lim darajasi va ish haqi o‘rtasida kuchli ijobiy bog‘lanish mavjudligini anglatadi. Regressiyon tahlil yordamida biz ta'lim darajasi asosida oylik ish haqini qanday prognoz qilish mumkinligini aniqlaymiz. 671

Tajribadan olingan ma’lumotlar asosida to‘g‘ri chiziqli regressiya tenglamasi quydagi ko‘rinishda bo‘ladi. ŷ=a+bx Bu yerdan a va b parametrlarni topadigan bo‘lsak 𝑦∙𝑥−𝑦∙𝑥 𝑏= = 50 𝜎𝑥2 𝑎 = 𝑦 − 𝑏 ∙ 𝑥 = −300 ŷ=-300+50x Bu tenglamadan kelib chiqadigan xulosa shuki xarajatning bir birlikka o‘zgarishi undan keladigan daromadni o‘rtacha 50 martaga oshishini ko‘rsatadi. Xulosa. Inson kapitalini oshirish iqtisodiy rivojlanish uchun muhimdir. Korrelyatsion va regressiyon tahlil metodlari yordamida inson kapitalining iqtisodiyotga ta'sirini chuqurroq tushunish mumkin. Ushbu tahlillar natijalari davlat siyosati va strategiyalarini ishlab chiqishda asos bo‘lishi mumkin. Yana bir muhim jihat shundaki, inson kapitalini oshirish uchun ta'lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya tizimlarini yaxshilash zarur. Bu jarayonlar birgalikda amalga oshirilganda, mamlakatning iqtisodiy salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Sharahmetov Sh., Qurbonov O., "Iqtisodchilar uchun matematika". ISBN 978-994307-554-2, O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2017. 2. Soliyev A., Nosirova S., Muxtarov Ya., Bo‘riyev T. Matematika. Iqtisodchilar uchun amaliy mashg‘ulotlar. O‘quv qo‘llanma – Samarqand: SamDU nashri 2021-200 bet. 3. Qarshiboyev X.Q. "Ekonometrika". -T.: Iqtisod-Moliya. 2021.Darslik. 4. Habibullayev I. «Ekonometrika». Darslik. Toshkent. 2020. 5. Xoshimov A.R., Ochilova N.K., Axmedov M.I., Sotvoldiyev A.I. «Iqtisodiy matematika».O‘quv qo‘llanma. Toshkent. 2018. 6. O‘zbekiston Respublikasi Statistika qo‘mitasi ma’lumotlari. OLIY TA’LIM TASHKILOTLARIDA LMS VA ERP TIZIMLARINI JORIY ETISHNING BOSHQARUV VA IQTISODIY SAMARADORLIGI Odilova Rayhona Anvar qizi, NavDKTU, “Iqtisodiyot” yo‘nalishi magistranti, rayhonaodilova0309@gmail.com Xudayberdiyeva Zarnigor Habibovna, NavDKTU “Iqtisodiyot” yo‘nalishi magistranti, zarnigorxudoyberdiyeva97@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada oliy ta’lim tashkilotlarida LMS va ERP tizimlarini joriy etishning samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqotda O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari statistik ma’lumotlari hamda xalqaro tajribalar o‘rganilib, raqamli boshqaruv tizimlarining ta’lim sifatiga ta’siri baholanadi. Kalit so‘zlar: Oliy ta’lim, LMS, ERP, raqamli transformatsiya, samaradorlik. Aннотация. В данной статье рассматривается эффективность внедрения систем LMS и ERP в высших учебных заведениях. Анализ основан на статистических данных вузов Узбекистана и международном опыте, что позволяет оценить влияние цифровых управленческих технологий на качество образования. 672

Ключевые слова: высшее образование, LMS, ERP, цифровая трансформация, эффективность. Abstract. This article examines the effectiveness of implementing LMS and ERP systems in higher education institutions. The study uses statistical data from Uzbekistan and international practices to evaluate how digital management systems influence educational quality and the efficiency of university administration. Keywords: higher education, LMS, ERP, digital transformation, efficiency. Kirish. Raqamli transformatsiya 21-asr boshqaruv va ta’lim jarayonlarida yangi sifat bosqichini tashkil etmoqda. Bugungi kun talablari oliy ta’lim tashkilotlarida ma’lumotlar oqimi, talabalar monitoringi, baholash jarayoni va moliyaviy boshqaruv tizimlari an’anaviy usullardan raqamli tizimlarga o‘tishini taqozo etadi. Bunda LMS (Learning Management System) va ERP (Enterprise Resource Planning) axborot tizimlari strategik resursga aylangan. LMS tizimlari o‘quv jarayonini masofaviy nazorat qilish, baholash, talabalarning individual natijalarini tahlil qilish imkonini beradi. ERP tizimlari esa moliyaviy boshqaruv, resurslar taqsimoti, talabalar va xodimlar ma’lumotlarini markazlashtirishga xizmat qiladi. Integratsiyalangan LMS va ERP natijasida boshqaruv samaradorligi, vaqt va xarajatlarni tejash hamda shaffoflik ortadi. Ushbu maqolada O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari va xalqaro universitetlar misolida LMS va ERP joriy etish samaradorligi statistik ko‘rsatkichlar asosida tahlil qilinadi, aniqlangan muammolar va takliflar bayon etiladi. Asosiy qism. Hozirgi kunda ta’lim sohasida Learning Management System (LMS) tizimlari tezkor taraqqiyot bosqichida bo‘lib, ushbu platformalar oliy ta’limda keng qo‘llanilmoqda. 2023 yil holatiga ko‘ra, dunyo bo‘yicha oliy ta’lim muassasalari qariyb 85 %ida kamida bitta LMS platformasi joriy qilinganligi qayd etilgan statistik ma’lumot mavjud. Bu ko‘rsatkich 2020 yil bilan solishtirganda taxminan 12 % ga oshgan[1]. Global ma’lumotlarga ko‘ra, LMS foydalanuvchilari soni juda katta bo‘lib, 2023 yilda 1,2 milliarddan ortiq o‘rganayotganlar bu tizimlar orqali bilim olgan. Bu raqamlar oliy ta’limda LMSning keng qamrovli qabul qilinishini va uning raqamli tashkiliy jarayonlarni boshqarishdagi muhim rolini ko‘rsatadi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, LMS tizimlari talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi o‘zaro aloqani kengaytiradi hamda o‘quv jarayonining sifatini oshiradi. Masalan, Educause Center for Analysis and Research hisobotiga ko‘ra qariyb 99 % oliy ta’lim muassasalari LMSga ega va ularning ko‘pchiligi platformalarni faol ishlatmoqda. Bundan tashqari, tadqiqotlarda LMSdan foydalanish natijasida o‘quv jarayoniga bo‘lgan ishtirok 85 %–90 % oralig‘ida ekanligi qayd etilgan. Bu esa LMS tizimlarining ta’lim sifatini yaxshilash bo‘yicha samaradorligini ko‘rsatadi[2]. Enterprise Resource Planning (ERP) tizimlari oliy ta’lim muassasalarida resurslar boshqaruvi va ma’lumotlar sinxronizatsiyasi uchun muhim axborot tizimi 673

hisoblanadi. Ilmiy adabiyotlarda ERP tizimlarining joriy etilishi global miqyosda ko‘payib borayotgani ta’kidlanadi, biroq ularning qabul qilinish darajasi va muvaffaqiyat darajasi hali ham tadqiqot bosqichida. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ERP tizimini joriy etish jarayonida ko‘plab muassasalarda u konseptual va texnik qiyinchiliklarga duch keladi; shuning uchun uni to‘liq integratsiyalash darajasi LMSga nisbatan pastroq bo‘lishi mumkin. Biroq, mavjud adabiyotlar tasdiqlashicha, ERP tizimi institutsional boshqaruvni soddalashtiradi, moliyaviy jarayonlarni avtomatlashtiradi va qaror qabul qilish jarayonlarini tezlashtiradi — bu esa uning samaradorligini oshiruvchi omil[3]. 1-jadval Ko‘rsatkich Oliy ta’lim muassasalari LMS joriy etganligi LMS foydalanuvchilar soni O‘zbekiston oliy ta’lim qamrovi ERP tizimlarining umumiy adoptsiyasi Global statistika ~85 % HEI’da LMS joriy qilingan (2023) 1.2 milliarddan ortiq (2023) - O‘zbekiston statistikasi 100+ OTMda raqamli xizmatlar (LMS, onlayn imt.) 47,7 % (18–23 yosh) Tadqiqotlar ortib bormoqda - O‘zbekiston Respublikasining Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024–2025 o‘quv yili boshida 18–23 yoshdagi aholining oliy ta’lim bilan qamrovi 47,7 % ga yetgan. Bu ko‘rsatkich 2014 yildagi atigi 6,8 % dan sezilarli darajada o‘sdi[4]. Bu raqamlar mamlakatda oliy ta’limga bo‘lgan talabning oshganini va raqamli ta’lim tizimlarining joriy etilishi bilan yanada kengayish imkoniga ega ekanini ko‘rsatadi. Raqamli texnologiyalar joriy etilishi doirasida mamlakatda 2024 yil holatiga ko‘ra 100 dan ortiq oliy ta’lim muassasalarida raqamli xizmatlar (elektron dekanat, onlayn imtihon, LMS tizimlari) faoliyat yuritmoqda[5]. Bu ko‘rsatkich raqamli boshqaruv va ta’lim jarayonlarini optimallashtirish yo‘lida real izlanishlar amalga oshirilayotganini tasdiqlaydi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, oliy ta’lim muassasalarida LMS tizimlarini joriy etish ta’lim jarayonining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Ushbu tizimlar o‘quv materiallarini raqamli shaklda boshqarish, talabalarning bilimini onlayn nazorat qilish, topshiriqlarni tezkor baholash va o‘qituvchi hamda talaba o‘rtasidagi muloqotni soddalashtirish imkonini beradi. Natijada ta’lim jarayonida shaffoflik, tezkorlik va nazorat darajasi ortadi. Shu bilan birga, LMS tizimlaridan foydalanish xalqaro ta’lim tajribasi bilan integratsiyani kuchaytirib, masofaviy va gibrid ta’lim shakllarini rivojlantirishga xizmat qiladi. ERP tizimlari esa oliy ta’lim muassasalarida boshqaruv jarayonlarini optimallashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Ular moliyaviy hisobotlarni yuritish, 674

kadrlar boshqaruvi, talabalar ma’lumotlari bazasi, moddiy resurslar va boshqa tashkiliy jarayonlarni yagona platformada boshqarish imkonini yaratadi. Bunday tizimlar institut ichidagi resurslardan samarali foydalanish, boshqaruv qarorlarini tez va aniq qabul qilish hamda ma’lumotlar almashinuvini avtomatlashtirishga yordam beradi. Biroq ERP tizimlarini joriy etishda texnik infratuzilmaning yetarli emasligi, mutaxassislarning malakasi va dasturiy ta’minot xarajatlari kabi muammolar yuzaga kelishi mumkin. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi uchun LMS va ERP kabi raqamli boshqaruv texnologiyalarini keng joriy etish muhim strategik ahamiyatga ega. Bu jarayon nafaqat ta’lim sifatini oshirish, balki oliy ta’lim muassasalarining xalqaro reytinglardagi o‘rnini mustahkamlash va global ta’lim standartlariga moslashishga xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan quyidagi amaliy tavsiyalarni keltirish mumkin: oliy ta’lim muassasalarida raqamli infratuzilmani rivojlantirish, professoro‘qituvchilar va ma’muriy xodimlarning raqamli kompetensiyalarini oshirish, LMS va ERP tizimlarini yagona integratsiyalashgan platforma sifatida joriy etish hamda ushbu jarayonni davlat va xususiy sektor hamkorligida qo‘llab-quvvatlash zarur. Natijada raqamli boshqaruv tizimlaridan samarali foydalanish O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining barqaror rivojlanishiga, boshqaruv jarayonlarining optimallashishiga va ta’lim xizmatlari sifatining oshishiga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar (APA formatida) 1. Gitnux. (2023). LMS statistics reveal future of learning. Retrieved from https://gitnux.org/lms-statistics 2. PMC. (2020). Online learning in higher education: LMS effectiveness. Retrieved from https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7681769 3. ResearchGate. (2021). Adopting enterprise resource planning (ERP) in higher education: a SWOT analysis. Retrieved from https://www.researchgate.net/publication/357498053_Adopting_enterprise_resource_planning_ ERP_in_higher_education_a_SWOT_analysis 4. Anhor.uz. (2024). Oliy ta’lim bilan qamrov statistikasi. Retrieved from https://anhor.uz/uzl/news/oliy-talim-bilan-qamrov 5. API Ziyonet. (2024). Raqamli xizmatlar joriy etilishi. Retrieved from https://api.ziyonet.uz/uploads/books/10010133/vT1EJS6G4arnsep.pdf UNIVERSITY 4.0 AND DIGITAL ECONOMY: NEW APPROACHES TO MANAGING HIGHER EDUCATION INSTITUTIONS Olimjonov Abbosjon Olimjonovich, TDIU mustaqil izlanuvchi, abbos.olimjonovv@gmail.com Annotatsiya. Raqamli iqtisodiyot sharoitida oliy ta’lim muassasalarini boshqarish tizimi yangi yondashuvlarni talab qiladi. Mazkur maqolada University 4.0 konsepsiyasi, raqamli transformatsiya jarayonlari hamda zamonaviy texnologiyalar orqali oliy ta’lim boshqaruvining samaradorligini oshirish masalalari tahlil qilinadi. Аннотация. В условиях цифровой экономики управление высшими учебными заведениями требует новых подходов. В статье рассматривается концепция University 675

4.0, процессы цифровой трансформации и современные технологии, направленные на повышение эффективности управления высшими учебными заведениями. Annotation. In the digital economy, higher education institutions require new management approaches. This paper analyzes the concept of University 4.0, digital transformation processes, and modern technologies that enhance the efficiency of higher education management systems. Keywords: digital economy, University 4.0, higher education management, digital transformation, artificial intelligence. Introduction. The rapid development of digital technologies has significantly transformed modern economies and social systems. In the context of the digital economy, knowledge and innovation have become the primary drivers of economic growth. Higher education institutions (HEIs) play a crucial role in this transformation by preparing qualified specialists and generating new knowledge. However, traditional university management systems are often unable to respond effectively to the challenges of the digital age. Universities must adapt to rapidly changing technological environments, increased global competition, and the growing demand for flexible and innovative learning models. In this context, the concept of University 4.0 has emerged as a new paradigm for the development of higher education institutions. University 4.0 reflects the integration of digital technologies, innovative ecosystems, and datadriven management approaches. It emphasizes the transformation of universities into dynamic institutions that combine education, research, innovation, and entrepreneurship. The relevance of this research lies in the growing importance of digital transformation for improving the efficiency of higher education management. Modern technologies such as artificial intelligence, big data analytics, and cloud computing enable universities to optimize administrative processes, improve decision-making, and enhance the quality of educational services. The main objective of this study is to analyze new management approaches for higher education institutions in the context of the digital economy based on the concept of University 4.0. The study also aims to identify practical recommendations for improving the efficiency and competitiveness of universities. Main Part The Evolution of Universities: From University 1.0 to University 4.0 The concept of University 4.0 represents the latest stage in the historical development of higher education institutions. The first generation, University 1.0, focused mainly on teaching and knowledge transmission. Universities served primarily as institutions for educating students and preserving knowledge. The second generation, University 2.0, introduced the research function. Universities began to play a key role in scientific discovery and knowledge creation. 676

The third generation, University 3.0, expanded the role of universities to include innovation and collaboration with industry. Universities became important participants in regional economic development and technology transfer. The latest stage, University 4.0, is characterized by digital transformation and the integration of advanced technologies into all university activities. University 4.0 institutions operate as digital ecosystems that combine education, research, innovation, and entrepreneurship through digital platforms and datadriven management systems [1]. Digital Transformation in Higher Education Management Digital transformation is one of the most important factors influencing the development of higher education institutions in the digital economy. It involves the integration of digital technologies into academic, administrative, and managerial processes. Modern universities increasingly rely on digital management systems that allow administrators to collect, process, and analyze large volumes of institutional data. These systems enable evidence-based decision-making and improve the efficiency of university governance. For example, Artificial Intelligence (AI) technologies are increasingly used to analyze student performance data and predict academic outcomes. AI-based systems can help universities identify students at risk of dropping out and provide targeted support measures. Similarly, Big Data analytics enables universities to analyze patterns in student behavior, course engagement, and institutional performance. Such information helps university administrators develop more effective policies and optimize resource allocation. Another important technology is cloud computing, which allows universities to store and manage data efficiently while enabling remote access to educational resources. Cloud-based learning platforms support online education and hybrid learning models, which have become increasingly popular in recent years [2]. Digital transformation also enhances transparency and accountability in university management. Digital platforms allow stakeholders to monitor institutional performance, access academic information, and participate in decision-making processes. University 4.0 Management Model The University 4.0 model integrates several key components that support effective management in the digital economy. 677

Picture - 1 This model illustrates that the effectiveness of university management depends on the integration of digital infrastructure and innovation ecosystems. Digital technologies provide tools for data-driven decision-making, while collaboration with industry supports innovation and knowledge transfer. Universities that successfully implement the University 4.0 model are better positioned to adapt to global educational trends and improve their competitiveness in international rankings [3]. Strategic Management Approaches for Digital Universities In the context of the digital economy, universities must adopt new strategic management approaches. One of the most important strategies is the development of digital governance systems that integrate digital platforms into decision-making processes. Another important strategy is the development of human capital capable of managing digital transformation processes. Universities must invest in training academic and administrative staff to work with digital technologies and data analytics tools. Collaboration with external stakeholders is also essential. Partnerships with industry, research institutions, and government agencies support innovation development and create opportunities for knowledge commercialization. International experience shows that universities that actively implement digital transformation strategies achieve higher levels of institutional efficiency and global competitiveness. Such universities are more capable of attracting international students, research funding, and strategic partnerships. Conclusion and Practical Recommendations The transition to a digital economy requires higher education institutions to adopt new management models based on digital technologies and innovation. The concept of University 4.0 provides a comprehensive framework for integrating digital transformation into university management systems. The analysis shows that technologies such as artificial intelligence, big data analytics, and cloud computing significantly improve the efficiency of higher 678