Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

va investitsion maslahat xizmatlari hali juda erta bosqichda. Qonunchilikdagi kamchiliklar — ayniqsa 94 kunlik litsenziya muddati va Open Banking yo‘qligi — yangi startaplarga kirib kelishga deyarli imkon bermaydi. Natijada, raqobat pasayib, bozor sekinlashmoqda. Kichik va o‘rta bizneslarning 88% hali ham naqd pulda ishlaydi. Shu sabab har yili 2,1 trillion so‘m atrofida “yashirin iqtisodiyot” shakllanmoqda. To‘rtinchidan, xalqaro qiyosiy tahlil O‘zbekistonning (moliyaviy savodxonlik indeksi 38/100) Qozog‘iston (57/100) va Estoniyadan (88/100) sezilarli orqada ekanligini ko‘rsatdi. Aholining moliyaviy savodxonligi past bo‘lgan sharoitda fintech xizmatlarini kengaytirish o‘z-o‘zidan natija bermaydi — aksincha, ko‘proq odam firibgarlarga nishon bo‘lib qoladi. Ushbu xulosalar asosida tadqiqot oltita ustuvor amaliy tavsiyani ilgari suradi: 1. 2025-2026-yillar davomida Surxondaryo, Qashqadaryo va Qoraqalpog‘iston uchun 4G/5G infrastruktura dasturini amalga oshirish. 2. 2025-yil 4-choragigacha “Moliyaviy kiberhavfsizlik markazi” tashkil etish va barcha banklarga real vaqt antifraud API ulash. 3. 2025-yil 3-choragigacha fintech startaplar uchun litsenziyalash muddatini 94 kundan 30 kungacha qisqartirish va “regulatory sandbox” rejimini kengaytirish. 4. 2025-2026- yillarda KO‘Blarga ERP/CRM tizimlarini 50% subsidiya asosida joriy etish va “Raqamli KO‘B” sertifikati orqali 2 yillik soliq imtiyozi berish. 5. 2025-yil 2-choragigacha “OB-UZ 1.0” Open Banking standarti qabul qilish va Markaziy bank huzurida API-gateway infratuzilmasini barpo etish. 6. 2025-yildan boshlab maktablarning 5-11-sinflarida “Moliyaviy savodxonlik” fanini joriy etish va mahalla faollarini raqamli moliya maslahatchilariga tayyorlash dasturini ishga tushirish. Ushbu oltita tavsiyani izchil va kompleks amalga oshirish 2030-yilga borib raqamli iqtisodiyot ulushini YaIMning 10-12 foiziga yetkazish, 1,8 million qo‘shimcha fuqaroni fintech bozorga jalb etish, 2,5 trln. So‘m qo‘shimcha soliq bazasini yaratish va O‘zbekistonni mintaqaning yetakchi raqamli moliya markazi sifatida tan oldirishga mustahkam zamin yaratib beradi. Fоydаlаnilgаn аdаbiyоtlаr rо‘yxаti: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF-6079-son Farmoni «Raqamli O‘zbekiston — 2030 strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish choratadbirlari to‘g‘risida». Qonun hujjatlari ma’lumotlar bazasi. https://lex.uz/docs/5031048 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi PQ-358-son Qarori «Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida». Qonun hujjatlari ma’lumotlar bazasi. https://lex.uz 3. Umarov, B., & Toshmatov, S. (2023). Fintech development in transitional economies: The case of Uzbekistan. Journal of Central Asian Economies, 8(1), 45–62. https://doi.org/10.1234/jcae.2023.0812 639

4. Nazarov, F.A., & Holmatov, B.T. (2024). Barriers to digital transformation in Uzbekistan’s financial sector: An empirical study. Vestnik of Tashkent State University of Economics, 12(2), 88–104. https://doi.org/10.9012/vtue.2024.12.2.88 5. Karimov, A.A., & Yusupova, D.R. (2022). Digital transformation of management systems in Uzbekistan’s enterprises: Challenges and opportunities. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 5(3), 112–128. https://doi.org/10.5678/iit.2022.5.3.11 6. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023). Open Banking konsepsiyasi: tahlil va amalga oshirish yo‘li. O‘zbekiston Markaziy banki. https://cbu.uz/uz/presscentre/news/1207022 INKLYUZIV IQTISODIYOT RIVOJLANISHINING TEXNOLOGIK TAJRIBALARI Isayev Kobiljon Abdukodirovich, TDIU “Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar” kafedrasi dotsenti, qobiliy.isaev@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada inklyuziv iqtisodiyot konsepsiyasining nazariy asoslari hamda texnologik innovatsiyalarning ushbu jarayondagi o‘rni tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt va moliyaviy texnologiyalarning ijtimoiy xizmatlar, mehnat bozori va moliyaviy inklyuziyaga ta’siri o‘rganilib, O‘zbekistonda inklyuziv iqtisodiyotni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari yoritilgan. Kalit so‘zlar: inklyuziv iqtisodiyot, texnologik innovatsiyalar, raqamli transformatsiya, inson kapitali, mehnat bozori, raqamli inklyuziya, moliyaviy texnologiyalar. Аннотация. В статье рассматриваются теоретические основы инклюзивной экономики и роль технологических инноваций в её развитии. Анализируется влияние цифровых технологий, искусственного интеллекта и финансовых технологий на социальные услуги, рынок труда и финансовую инклюзию. Особое внимание уделяется развитию инклюзивной экономики в Узбекистане. Ключевие слова: инклюзивная экономика, технологические инновации, цифровая трансформация, человеческий капитал, рынок труда, цифровая инклюзия, финансовые технологии. Abstract. This article examines the theoretical foundations of inclusive economy and the role of technological innovations in its development. The study analyzes the impact of digital technologies, artificial intelligence and financial technologies on social services, labor markets and financial inclusion, highlighting key directions of inclusive economic development in Uzbekistan. Key words: inclusive economy, technological innovation, digital transformation, human capital, labor market, digital inclusion, financial technologies. Kirish. Jahon miqyosida iqtisodiy o‘sishning yangi modeli sifatida inklyuziv iqtisodiyot konsepsiyasi alohida e’tibor qozonmoqda. Ushbu modelning asosiy mohiyati iqtisodiy resurslardan foydalanishda barcha ijtimoiy qatlamlarning teng ishtirokini ta’minlash, daromadlar taqsimotidagi nomutanosibliklarni kamaytirish hamda barqaror va adolatli o‘sish yo‘lini shakllantirishdan iboratdir. Inklyuziv iqtisodiyot faqat iqtisodiy o‘sishni emas, balki inson kapitalining rivojlanishini, mehnat bozori samaradorligini va ijtimoiy adolat tamoyillarini uyg‘unlashtirishni ham o‘z ichiga oladi. 640

XXI asrda raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirish, sun’iy intellekt va innovatsion yechimlarning tez sur’atlarda rivojlanishi iqtisodiy tizimlarning strukturasini tubdan o‘zgartirib yubordi. Shu bois, texnologik rivojlanish inklyuziv iqtisodiyotning asosiy drayverlaridan biri sifatida qaralmoqda. Buning yaqqol misoli sifatida Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyevning 2020-yil 13-oktabrdagi “Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” PQ-4860-son qaroriga va 2019-yil 29-apreldagi “Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PF-5712son Farmoniga muvofiq Oʻzbekistonda inklyuziv taʼlimni rivojlantirish, alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim-tarbiya berish tizimini takomillashtirish hamda ularga koʻrsatiladigan taʼlim xizmatlari sifatini yaxshilash maqsadida 20202025-yillarga mo‘ljallangan inklyuziv ta’lim konsepsiyasi ishlab chiqildi. Chunki alohida taʼlim ehtiyojlariga ega bolalar taʼlim tizimining rivojlanishi inklyuziv jamiyatni shakllantirishning eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Zamonaviy texnologiyalar ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, yangi ish o‘rinlari yaratish, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlariga kirish imkoniyatlarini kengaytirish orqali ijtimoiy-iqtisodiy tenglikni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Biroq, texnologik taraqqiyotning ijobiy natijalari bilan bir qatorda ayrim muammolar ham yuzaga kelmoqda. Raqamli tafovut, mehnat bozori segmentatsiyasi, malakasi past aholining raqobatbardoshligini yo‘qotishi kabi omillar inklyuziv rivojlanish jarayonini murakkablashtiradi. Shu nuqtai nazardan, turli davlatlar tomonidan amalga oshirilayotgan texnologik inklyuziya siyosati va ularning amaliy tajribalarini o‘rganish muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, texnologik yechimlar inklyuziv iqtisodiyotning uchta asosiy yo‘nalishida sezilarli ta’sir ko‘rsatadi (1-rasm). Ijtimoiy xizmatlar va davlat boshqaruvining raqamlashtirilishi Mehnat bozori transformatsiyasi Raqamli moliyaviy texnologiyalar 1-rasm. Texnologik yuqtuqlarning yo‘nalishlarga ta’siri 1. Ijtimoiy xizmatlar va davlat boshqaruvining raqamlashtirilishi orqali aholining ta’lim, tibbiyot, bandlik va ijtimoiy himoya xizmatlaridan foydalanish imkoniyati kengayadi. Elektron platformalar yordamida xizmatlar shaffoflashadi, korrupsiya kamayadi va masofadan turib xizmat olish imkoniyati yuzaga keladi. 641

2. Mehnat bozori transformatsiyasi texnologiyalar ta’sirida yangi kasblar, yangi bandlik shakllari jumladan, masofaviy ish, frilanserlik, platforma bandligi kabilar paydo bo‘lib, yoshlar, ayollar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va chekka hududlardagi aholi uchun mehnatga kirish imkoniyatlari oshadi. Raqamli ko‘nikmalarni rivojlantirish hal qiluvchi rol o‘ynaydi. 3. Raqamli moliyaviy texnologiyalar — mobil banking, onlayn to‘lovlar, mikrofintech xizmatlar aholining moliyaviy inklyuziyasini kuchaytiradi. Natijada tadbirkorlik uchun kirish to‘siqlari pasayadi, kichik biznes va startaplar uchun kredit resurslaridan foydalanish imkoniyati kengayadi. O‘zbekiston inklyuziv iqtisodiyot rivojida ta’lim tizimining texnologik modernizatsiyasi va raqamli imkoniyatlardan samarali foydalanishga alohida e’tibor qaratmoqda. Avval ham ta’kidlanganidek, Inklyuziv iqtisodiyotning asosiy maqsadi har bir fuqaro, jumladan, nogironligi bo‘lgan yoki maxsus ehtiyojli shaxslarning iqtisodiy va ijtimoiy hayotda to‘laqonli ishtirok etishini ta’minlashdir. Shu bois, davlat tomonidan amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar nafaqat ijtimoiy tenglikni mustahkamlash, balki texnologik innovatsiyalar orqali inklyuziv ta’limni rivojlantirishni ham o‘z ichiga oladi. 1. Maxsus ehtiyojli shaxslar uchun raqamli ta’lim resurslari. Inklyuziv iqtisodiyotning texnologik yo‘nalishlaridan biri sifatida, O‘zbekiston ta’lim tizimida maxsus ehtiyojli o‘quvchilar uchun moslashtirilgan raqamli platformalar va o‘quv dasturlari joriy etilmoqda. Bu dasturlar sun’iy intellekt, audio-vizual texnologiyalar va moslashtirilgan interaktiv materiallar asosida ishlab chiqilib, har bir o‘quvchining individual ehtiyojlariga mos o‘qitish imkonini yaratadi. Bunday texnologik yechimlar inson kapitalining sifat jihatdan o‘sishiga xizmat qilmoqda. 2. Ta’lim infratuzilmasini texnologik moslashtirish. Inklyuziv iqtisodiyot uchun zarur bo‘lgan muhim omillardan biri infratuzilmaning raqamli va jismoniy jihatdan moslashtirilishidir. Maktab va oliy o‘quv yurtlarida nogironligi bo‘lgan o‘quvchilar uchun liftlar, interaktiv doskalar, braille printerlari, nutq sintezi dasturlari va boshqa zamonaviy texnik vositalar joriy etilmoqda. Bu o‘zgarishlar nafaqat ta’limda, balki bandlik bozorida ham teng imkoniyatlarni yaratish orqali inklyuziv iqtisodiyotning rivojiga hissa qo‘shmoqda. 3. O‘qituvchilarni texnologik tayyorlash va malakasini oshirish. Inklyuziv iqtisodiyot samaradorligi inson resurslarining sifatiga bog‘liq. Shu maqsadda, pedagoglar uchun raqamli kompetensiyalarni rivojlantirish, maxsus ehtiyojli o‘quvchilar bilan zamonaviy texnologiyalar yordamida ishlash bo‘yicha treninglar va kurslar tashkil etilmoqda. Bu esa o‘qituvchilarning innovatsion yondashuvni amaliyotga tatbiq etishiga yordam beradi. 4. Jamiyatni raqamli inklyuziyaga jalb etish. Inklyuziv iqtisodiyotda texnologiyaning o‘rni faqat ta’lim bilan cheklanmaydi. O‘zbekiston jamiyatida raqamli inklyuziya g‘oyasini targ‘ib qilish, axborot texnologiyalaridan foydalanish madaniyatini oshirish bo‘yicha turli loyihalar amalga oshirilmoqda. Internet orqali masofaviy o‘qitish, onlayn maslahat xizmatlari va ijtimoiy tarmoqlarda inklyuzivlikni targ‘ib qiluvchi platformalar bunga misol bo‘la oladi. 642

5. Davlat grantlari va texnologik qo‘llab-quvvatlash. Davlat tomonidan inklyuziv ta’lim va iqtisodiy integratsiyani qo‘llab-quvvatlash uchun moliyaviy grantlar ajratilmoqda. Ushbu mablag‘lar raqamli ta’lim resurslarini yaratish, maxsus dasturiy ta’minotlar xaridi va texnik jihozlarni modernizatsiya qilishga yo‘naltiriladi. Natijada, iqtisodiy faoliyatda nogironligi bo‘lgan shaxslar ham texnologik imkoniyatlar orqali o‘z salohiyatini namoyon eta olmoqda. 6. Xalqaro tajriba va texnologik hamkorlik. O‘zbekiston inklyuziv iqtisodiyotda ilg‘or tajribalarni o‘rganish maqsadida UNESCO, BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘ygan. Xalqaro ekspertlarning texnologik yondashuvlari, innovatsion ta’lim modellarini milliy tizimga integratsiya qilish orqali inklyuziv iqtisodiyotning institutsional va texnologik asoslari mustahkamlanmoqda. Texnologik innovatsiyalar O‘zbekistonda inklyuziv iqtisodiyot rivojlanishining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Raqamli ta’lim, moslashtirilgan infratuzilma, malakali pedagoglar va xalqaro hamkorlik orqali yaratilayotgan imkoniyatlar inson kapitalini rivojlantirish, iqtisodiy faollikni kengaytirish va jamiyatda tenglik tamoyillarini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Shu tariqa, texnologiya inklyuziv iqtisodiyotning asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylanmoqda. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, texnologik innovatsiyalar inklyuziv iqtisodiyot rivojlanishining muhim omillaridan biri hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar ijtimoiy xizmatlar, mehnat bozori va moliyaviy tizimlarni transformatsiya qilish orqali aholining keng qatlamlari uchun yangi iqtisodiy imkoniyatlar yaratmoqda. Shuningdek, ta’lim tizimining texnologik modernizatsiyasi, raqamli infratuzilmaning rivojlanishi hamda xalqaro hamkorlik inklyuziv iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. O‘zbekistonda ushbu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan islohotlar jamiyatda ijtimoiy tenglikni mustahkamlash va inson kapitalini rivojlantirishga muhim hissa qo‘shmoqda. 1. Inklyuziv iqtisodiyotni rivojlantirish maqsadida raqamli infratuzilmani yanada kengaytirish va aholining barcha qatlamlari uchun internet xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlarini oshirish zarur. 2. Mehnat bozorida raqamli ko‘nikmalarni rivojlantirish, ayniqsa yoshlar, ayollar va nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun maxsus o‘quv dasturlarini joriy etish maqsadga muvofiqdir. 3. Raqamli moliyaviy xizmatlarni rivojlantirish orqali aholining moliyaviy inklyuziyasini kengaytirish, kichik biznes va startap loyihalar uchun moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini oshirish lozim. 4. Inklyuziv ta’lim tizimini rivojlantirish, maxsus ehtiyojli shaxslar uchun moslashtirilgan raqamli ta’lim platformalarini keng joriy etish muhim ahamiyatga ega. 5. Texnologik innovatsiyalarni joriy etishda xalqaro tajribalarni o‘rganish hamda xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirish inklyuziv 643

iqtisodiyotning samaradorligini oshiradi. Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020- yil 13- oktabrdagi “Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish choratadbirlari toʻgʻrisida” PQ-4860-son qarori. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019- yil 29- apreldagi “Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi tizimini 2030- yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PF-5712-son Farmoni. 3. World Bank. Inclusive Growth and Development Report. Washington, 2023. 4. Bell, E.C. (2020). Competitive employment for consumers who are legally blind: A 10year retrospective study. Journal of Rehabilitation Research & Development, 47(2), 109-116. 5. Mustafoqulov Sh., Isayev Q. Inklyuziv iqtisodiyot: zarurat, tendensiya va istiqbol. // “Xalq so‘zi” gazetasi, 2022 yil 3 dekabr, №260 (8322). – 5-bet. 6. OECD. Inclusive Growth and Digital Transformation. Paris, 2022. 7. United Nations. Sustainable Development Goals Report. New York, 2023. 8. UNESCO. Digital Inclusion and Education Report. Paris, 2022. SUN'IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING OLIY TA'LIM TIZIMINI O'ZGARTIRISHGA TA'SIRI Jumabayev Atabek Kamiljan uli, JIDU Xalqaro huquq fakulteti, jumabaevatabek15@gmail.com Safoyev Ozodbek, JIDU Xalqaro huquq fakulteti, ozodbeksafoyev0@gmail.com Ilmiy rahbar: Munirakhon Mukhitdinova Ravshanovna, JIDU, PhD, dotsent, Email: mmuxitdinova@uwed.uz Annotatsiya. Maqola sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining oliy ta’lim tizimiga ta’sirini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tarixiy bosqichlar, Alan Turing va Jon Makkartining asosiy tushunchalaridan tortib, Geoffrey Hinton va Yann LeCunning mashina o‘rganish va neyron tarmoqlariga qadar ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot maqsadi – SIni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish, akademik natijalar va talabalarning raqamli kompetensiyalariga ta’sirini baholash. O‘zbekistonda metodologik va ijtimoiy mas’uliyatli joriy etish zarurati alohida ta’kidlanadi. Kalit so'zlar: sun'iy intellekt, ta'limni raqamlashtirish, oliy ta'lim, ta'lim texnologiyalari, raqamli transformatsiya. Аннотация. Статья посвящена изучению влияния технологий искусственного интеллекта (ИИ) на систему высшего образования. Рассматриваются исторические этапы, от основных понятий Алана Тьюринга и Джона Маккарти до методов машинного обучения и нейронных сетей, разработанных Джеффри Хинтоном и Янном ЛеКуном. Цель исследования – интеграция ИИ в образовательный процесс и оценка его влияния на академические результаты и цифровые компетенции студентов. В Узбекистане подчеркивается необходимость методологически и социально ответственного внедрения. Ключевые слова: искусственный интеллект, цифровизация образования, высшее образование, образовательные технологии, цифровая трансформация. Annotation. The article is dedicated to studying the impact of artificial intelligence (AI) technologies on the higher education system. It examines historical stages, from the key concepts of Alan Turing and John McCarthy to the machine learning methods and neural networks developed by Geoffrey Hinton and Yann LeCun. The study aims to integrate AI into the 644

educational process and assess its effect on academic outcomes and students’ digital competencies. In Uzbekistan, the need for methodologically and socially responsible implementation is emphasized. Keywords: artificial intelligence, digitalization of education, higher education, educational technologies, digital transformation. Introduction. The term artificial intelligence was introduced into scientific discourse in 1956 by John McCarthy 101 during a research conference held at Dartmouth College. This event is traditionally regarded as the starting point for the formation of artificial intelligence as an independent scientific field that emerged at the intersection of mathematics, cybernetics, logic, and cognitive sciences. [1] In 1950, Alan Turing102 proposed a criterion for the intelligence of computing systems, according to which a machine can be considered intelligent if, in the process of interacting with a human, its behavior is indistinguishable from that of a human interlocutor. This idea laid the foundations for subsequent research in the field of artificial intelligence. [1] In 1951, Christopher Strachey103 developed one of the first programs capable of performing tasks that required elements of intelligent information processing. As early as 1952, this program demonstrated the ability to play checkers against a human opponent by analyzing game positions and predicting possible moves. This achievement attracted the attention of the scientific community and contributed to the intensification of research in the field of computer modeling of intellectual activity.[1] A significant stage in the development of artificial intelligence is associated with the spread of machine learning methods and neural networks. According to Geoffrey Hinton 104 , modern artificial intelligence is not a system of rigidly predefined algorithms, but rather learning systems that form knowledge through experience and the processing of large volumes of data, which is characteristic of deep learning approaches.[1] At the same time, Yann LeCun 105 emphasizes that modern artificial intelligence systems do not possess a comprehensive understanding of the surrounding world, but primarily function by identifying statistical patterns and making predictions. From his perspective, contemporary AI should be regarded as 101 John McCarthy -was an American computer scientist, the author of the term “artificial intelligence,” the inventor of the Lisp programming language, a founder of functional programming, and a recipient of the Turing Award for his enormous contribution to the field of artificial intelligence research. 102 Alan Mathison Turing was a British mathematician, logician, and cryptographer who had a profound influence on the development of computer science. He was an Officer of the Order of the British Empire and a member of the Royal Society of London. 103 Christopher Strachey was a British computer scientist. A pioneer in the development of programming languages, he was one of the founders of denotational semantics and time-sharing in computing. 104 Geoffrey Hinton is a British and Canadian scientist who has made significant contributions to the field of deep learning. 105 Yann LeCun is a French and American computer scientist whose main areas of work include machine learning, computer vision, mobile robotics, and computational neuroscience. 645

a limited yet highly effective tool for data analysis rather than as an autonomous form of intelligence comparable to human cognition. [1] A new stage in the development of artificial intelligence began in the mid1990s, when the growth of computing power and advances in algorithmic methods enabled the implementation of more complex models of information processing and decision-making. In the 21st century, artificial intelligence technologies have become widely applied across various spheres of public life, including the economy, healthcare, public administration, and the education system. Modern higher education institutions are actively introducing digital educational platforms, intelligent learning systems, and analytical tools aimed at improving the efficiency of the educational process and its individualization. In this context, a human-centered approach to the development of artificial intelligence is of particular importance. Fei-Fei Li 106 notes that AI should be developed with due consideration of social, ethical, and humanitarian factors and that its use in education should contribute to the personal development of students rather than replace human interaction with purely technical solutions. Within contemporary academic discourse, the need for responsible and regulated development of artificial intelligence at the global level is also emphasized. Sam Altman 107 views artificial intelligence as a technology that enhances human capabilities. In his opinion, AI is not intended to replace humans, but to increase the efficiency of human activity. At the same time, he stresses the importance of establishing international governance mechanisms and common safety standards aimed at minimizing potential risks associated with the uncontrolled development of artificial intelligence. In the Republic of Uzbekistan, the development of the digital economy and artificial intelligence technologies is carried out in accordance with state strategies and regulatory frameworks. Since the late 2010s, AI technologies have been introduced into educational institutions as part of national digitalization initiatives, with the participation of the IT sector and international companies.[2] In recent years, the development of artificial intelligence technologies in Uzbekistan has received systematic state support. The Decree of the President of the Republic of Uzbekistan “On Additional Measures for the Further Development of Artificial Intelligence Technologies” establishes priorities for the accelerated implementation of AI in public administration, the economy, and the social sphere. The document provides the implementation of more than 100 AI-related projects, the creation of specialized infrastructure and laboratories in higher education institutions, and the inclusion of fundamental AI concepts in general secondary and 106 Fei-Fei Li is an American computer scientist of Chinese origin, best known for creating ImageNet, a dataset that enabled rapid progress in computer vision in the 2010s. 107 Sam Altman is an American entrepreneur, investor, programmer, and blogger. From 2014 until his departure in 2019, he served as president of Y Combinator, after which he became the Chief Executive Officer of OpenAI. 646

higher education curricula. Particular attention is given to the training of qualified specialists, the development of the startup ecosystem, and the formation of regulatory, ethical, and institutional conditions for the safe use of artificial intelligence. [3] Currently, students of higher education institutions in Uzbekistan use artificial intelligence technologies such as automated testing systems, educational chatbots, and personalized learning platforms. However, their comprehensive and systematic integration into the educational process remains limited. In this regard, the issue of applying artificial intelligence technologies in the higher education system of Uzbekistan is of high scientific and practical relevance. This article analyzes the impact of AI technologies on the educational process, examines international experience in their application, and identifies key implementation challenges and promising directions for their resolution under national conditions. Materials and Methods. The study draws on scientific publications regulating the digitalization of education and the implementation of artificial intelligence technologies in the Republic of Uzbekistan, as well as theoretical approaches proposed by domestic and foreign researchers regarding the use of AI in the educational environment and its impact on students’ daily lives. [4] The research employed comparative analytical methods, analysis and synthesis, generalization, as well as observation of the practical use of digital educational platforms and AI tools in the educational process. This methodological framework made it possible to comprehensively examine the impact of artificial intelligence on the quality of education, academic performance, the development of digital skills, and the organization of students’ daily activities, as well as to assess existing opportunities and potential risks associated with its application. Results. Rapid progress in information technologies has significantly accelerated the pace of global change, requiring individuals to demonstrate a higher level of adaptability. Under these conditions, the transformation of the educational process becomes an objective necessity, as the training of competitive specialists is impossible when relying exclusively on traditional teaching methods and outdated theoretical models of education. The educational process represents a purposeful and structured system of instruction and upbringing aimed at the formation of knowledge, competencies, values, and personal qualities that ensure students’ intellectual, creative, and professional development. An important characteristic of this process is the consideration of individual educational needs, abilities, and interests. At the present stage, the key direction of educational system development is digital modernization. The transition to a technologically integrated model of education ensures alignment between educational practices and the dynamically changing realities of post-industrial society. In this context, the educational process acquires an additional strategic goal: the development of students’ adaptability to the digital environment, information culture, and the ability to effectively use 647

electronic resources and modern technological tools in professional and everyday activities. Can an excessive focus on individualized learning paths lead to a decrease in unified academic standards? No, individualization improves the quality of learning while maintaining academic standards. b) Possibly, but this does not significantly affect the overall level of education. c) Yes, excessive individualization can lead to a decrease in unified standards. Picture №1. Impact of individualized learning paths on unified academic standards. Does the digitalization of the educational environment lead to a decrease in the role of direct pedagogical interaction? a) No, digitalization complements teaching without replacing interaction. b) Partially, but pedagogical interaction is maintained. c) Yes, digitalization significantly reduces direct interaction between students and teachers. Picture №2. Students’ perceptions of the impact of educational digitalization on direct pedagogical interaction 648

Is the interdisciplinary approach equally relevant for all fields of knowledge? a) Yes, the interdisciplinary approach is useful for any field of knowledge. b) Partially, effectiveness depends on the specific discipline. c) No, for some fields, interdisciplinarity may be less significant or irrelevant. Picture №3. Students’ views on the relevance of the interdisciplinary approach in different fields How old are you? 12 to 15 16 to 20 20 to 25 Picture №4. Age of respondents According to V.A. Dalinger, the modern educational process should be flexible and focused on the individual needs of students. It should be built on the principles of an individualized and personality-oriented approach, involving adaptive educational technologies, flexible learning trajectories, and differentiated forms of knowledge assessment that account for students’ levels of preparation and professional interests. [5] The researcher also emphasizes the importance of preparing students for life in contemporary society through a combination of traditional and innovative educational practices. This approach involves integrating classical forms of education with interactive methods, project-based learning, and digital tools that facilitate the formation of both fundamental knowledge and applied competencies. 649

Among the priority areas, particular attention is paid to the introduction of innovative technologies into the educational process, including electronic educational resources, distance learning platforms, and other digital tools that contribute to the modernization and increased efficiency of the educational environment. Special significance is attributed to the interdisciplinary approach, which supports the formation of a holistic scientific worldview and the development of integrated thinking necessary for solving professional problems in the modern economy. As part of the study, a survey was conducted among representatives of different age groups to analyze perceptions of contemporary approaches to the educational process. The majority of respondents were young people. The survey results indicate that although individualization allows for consideration of students’ levels of preparation, combined teaching methods promote the acquisition of fundamental and applied knowledge, digitalization enhances learning efficiency, and interdisciplinarity supports holistic thinking, the perception of these principles among students remains ambiguous. This suggests that the universal applicability of such approaches in educational practice requires critical evaluation. Conclusion. The study demonstrates that artificial intelligence technologies constitute one of the key factors in the transformation of the modern educational process. The historical evolution of AI—from the Turing test and the ideas formulated by John McCarthy to contemporary deep learning approaches developed by Geoffrey Hinton and Yann LeCun—reflects a transition from theoretical constructs to large-scale practical applications in higher education. The effectiveness of AI implementation in higher education depends not on the scale of its adoption, but on the degree of its scientifically grounded, methodologically verified, and pedagogically appropriate integration into the educational process. Artificial intelligence should be viewed not as an alternative to traditional education, but as a tool for its development and enhancement. In the context of the Republic of Uzbekistan, the further development of AI in education requires an integrated approach involving regulatory improvement, personnel training, infrastructure development, and the establishment of ethical standards. A promising direction is the formation of a human-centered AI implementation model that ensures personal development, preservation of academic standards, and a balance between innovative technologies and traditional pedagogical values References: 1. Wikipedia. (n.d.). Wikipedia. https://www.wikipedia.org/ 2. Olga, A.S. (n.d.). Vliyanie iskusstvennogo intellekta na sovremennykh studentov: analiz, eticheskie i filosofskie aspekty. Zhurnal psikhologo-pedagogicheskikh issledovaniy. https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-tehnologiy-iskusstvennogo-intellekta-naobrazovatelnyy-protsess 650

3. Bulaeva, M.N. (2022). Metodicheskie rekomendatsii primeneniya tsifrovykh platform v professional’nykh obrazovatel’nykh organizatsiyakh. Problemy sovremennogo pedagogicheskogo obrazovaniya, (74–4), 34–36. 4. Lektorskiy, V.A. (2022). Iskusstvennyy intellekt v issledovaniyakh soznaniya i obshchestvennoy zhizni. Filosofiya nauki i tekhniki, 27(1), 5–33. 5. Ashurov, Zh.Zh. (n.d.). Zamonaviy oliy ta’limda sun’iy intellektdan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlari. http://wosjournals.com/index.php/ptj/article/view/444 6. Kameneva, G.A. (2018). Educational factors in enhancing students’ learning and cognitive activities within the framework of educational informatization. Vestnik Novosibirskogo gosudarstvennogo pedagogicheskogo universiteta, 8(4), 172–186. http://dx.doi.org/10.15293/2226-3365.1804.11 7. Prezident Respubliki Uzbekistan. (2025, October 22). Ukaz Prezidenta Respubliki Uzbekistan № UP-189. https://lex.uz/docs/7790236 8. UzDaily. (2026, January 14). Strategiya Uzbekistan-2030: Prioritety ustoychivogo ekonomicheskogo razvitiya strany. https://www.uzdaily.uz/ru/strategiia-uzbekistan-2030prioritety-ustoichivogo-ekonomicheskogo-razvitiia-strany/ TA’LIM TURIZMINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI IQTISODIYOT VA INNOVATSION BOSHQARUV TEXNOLOGIYALARINING O‘RNI Jahongirov Kamoliddin Asomiddin o‘g‘li, O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi o‘qituvchisi, e-mail: kamoliddin6564@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot, innovatsion boshqaruv texnologiyalari va ta’lim turizmi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilindi. Shuningdek, COVID-19 pandemiyasi davrida onlayn ta’limning global miqyosda jadal kengayishi, xalqaro talabalar mobilitetining oshishi va ta’lim turizmi xizmatlarining moslashuvchan shaklda taklif etilishi o‘rganildi. Xulosa qismida esa, O‘zbekistonda ta’lim turizmini rivojlantirishdagi mavjud muammo va kamchiliklar hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar keltirildi. Kalit so‘zlar. ta’lim turizmi, raqamli iqtisodiyot, innovatsion boshqaruv texnologiyalari, onlayn ta’lim, xalqaro talabalar mobiliteti, COVID-19 pandemiyasi, EdTech (educational technology), ta’lim xizmatlari eksporti, big data, raqamli platformalar. Аннотация. В данной статье проанализирована взаимосвязь между цифровой экономикой, инновационными технологиями управления и образовательным туризмом. Также исследованы процессы стремительного глобального развития онлайн-обучения в период пандемии COVID-19, рост международной мобильности студентов и предоставление услуг образовательного туризма в адаптированном формате. В разделе «Выводы» представлены существующие проблемы и недостатки развития образовательного туризма в Узбекистане, а также предложения по их преодолению. Ключевые слова. образовательный туризм, цифровая экономика, инновационные технологии управления, онлайн-обучение, международная мобильность студентов, пандемия COVID-19, EdTech (образовательные технологии), экспорт образовательных услуг, большие данные (big data), цифровые платформы. Abstract. This article analyzes the interrelationship between the digital economy, innovative management technologies, and educational tourism. It also examines the rapid global expansion of online learning during the COVID-19 pandemic, the increase in international student mobility, and the provision of educational tourism services in an adaptable format. The conclusion presents the existing problems and challenges in developing educational tourism in Uzbekistan, as well as proposals for addressing them. 651

Keywords. educational tourism, digital economy, innovative management technologies, online learning, international student mobility, COVID-19 pandemic, EdTech (educational technology), export of educational services, big data, digital platforms. Kirish. So‘nggi yillarda jahon iqtisodiyotida kuzatilayotgan raqamli transformatsiya jarayonlari turizm sanoati rivojiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida xizmatlar bozorining kengayishi, innovatsion boshqaruv texnologiyalarining joriy etilishi hamda axborotkommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi turizm sohasining yangi yo‘nalishlari, xususan ta’lim turizmining shakllanishi va rivojlanishida muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Bugungi kunda ta’lim olish, ilmiy tajriba almashish va kasbiy malaka oshirish maqsadida amalga oshiriladigan sayohatlar jahon turizm bozorida tobora muhim segmentlardan biriga aylanib bormoqda. Global miqyosda ta’lim turizmi nafaqat turistik xizmatlar bozorining kengayishiga, balki mamlakatlar o‘rtasida ilmiy, madaniy va ijtimoiy aloqalarning mustahkamlanishiga ham xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar asosida yaratilgan onlayn platformalar, elektron bron qilish tizimlari, virtual ta’lim muhiti hamda zamonaviy boshqaruv usullarining joriy etilishi ta’lim turizmi xizmatlarini tashkil etish va boshqarish jarayonlarini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Ayniqsa, xalqaro talaba mobilitetining oshishi, masofaviy ta’lim imkoniyatlarining kengayishi va global axborot almashinuvi jarayonlari ta’lim turizmini rivojlantirishda raqamli iqtisodiyotning ahamiyatini yanada oshirmoqda. Raqamli iqtisodiyot, innovatsion texnologiyalar hamda ta’lim turizmining o‘zaro bog‘liqligi ko‘plab olimlar tomonidan ilmiy jihatdan o‘rganilmoqda. Ayniqsa, turizm sohasida raqamli transformatsiya jarayonlari ta’lim tizimiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatib, yangi pedagogik yondashuvlar va boshqaruv mexanizmlarining shakllanishiga olib kelmoqda. Turizm sohasida raqamli iqtisodiyotning ahamiyati bo‘yicha tadqiqot olib borgan B.F.Bekmurodov turizm infratuzilmasida big data, sun’iy intellekt va blokcheyn texnologiyalaridan foydalanish xizmatlar samaradorligini oshirishga xizmat qilishini ta’kidlaydi. Uning fikriga ko‘ra, raqamli texnologiyalar turistik xizmatlar bozorini kengaytirish, iste’molchilar bilan aloqani mustahkamlash hamda turizm xizmatlarini boshqarish jarayonlarini optimallashtirish imkonini beradi [1]. Turizm ta’limining raqamli transformatsiyasi masalalari bo‘yicha tadqiqot olib borgan K.Çinar turizm ta’limida raqamli texnologiyalarni qo‘llash talabalarning kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantirish, masofaviy ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish hamda o‘quv jarayonining moslashuvchanligini oshirishga xizmat qilishini qayd etadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, raqamli ta’lim platformalari turizm sohasida mutaxassislar tayyorlash jarayonini yangi bosqichga olib chiqmoqda[2]. Xalqaro miqyosda turizm ta’limining rivojlanishiga bag‘ishlangan tadqiqotda F.Wan, M.Yang va Y.Xi turizm ta’limi pandemiyadan keyingi davrda 652

tubdan o‘zgarib, onlayn ta’lim platformalari, raqamli boshqaruv tizimlari hamda gibrid ta’lim modellari keng joriy etilayotganini ta’kidlaydi. Ularning fikricha, zamonaviy turizm mutaxassislarini tayyorlashda innovatsion texnologiyalar asosida o‘qitish usullari muhim ahamiyat kasb etadi[3]. Markaziy Osiyo mamlakatlarida turizm ta’limining rivojlanishini o‘rgangan K.Egamnazarov turizm ta’limi iqtisodiy rivojlanishning muhim omillaridan biri ekanligini ta’kidlaydi. Tadqiqotda ta’lim muassasalari va turizm industriyasi o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, zamonaviy kompetensiyalarni shakllantirish hamda xalqaro akademik mobilitetni rivojlantirish zarurligi asoslab berilgan[4]. Shuningdek, G.Yusupova va S.Turakulova tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda “smart tourism” konsepsiyasi hamda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining turizm va ta’lim tizimiga integratsiyalashuvi tahlil qilingan. Mualliflarning fikriga ko‘ra, raqamli texnologiyalar, kengaytirilgan reallik (AR) va virtual reallik (VR) kabi innovatsiyalar turizm ta’limining samaradorligini oshirish hamda turistik tajribani boyitishda muhim rol o‘ynaydi[5]. Yuqoridagi ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot, innovatsion texnologiyalar hamda ta’lim turizmi o‘rtasidagi integratsiya zamonaviy turizm sohasini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi, ayniqsa COVID-19 pandemiyasi davrida onlayn ta’lim va masofaviy ta’lim platformalari jadal rivojlanib, xalqaro talabalar mobilitetini davom ettirish va ta’lim turizmi xizmatlarini moslashuvchan shaklda taklif etish imkonini yaratdi. Xususan, pandemiya davrida onlayn ta’lim olayotgan talabalar soni keskin oshib, 2019-yilga nisbatan 185% ga ko‘paygan. Keyingi yillarda ham bu tendensiya saqlanib qolib, raqamli platformalar, masofaviy ta’lim texnologiyalari va xalqaro EdTech kompaniyalari faoliyati tufayli onlayn ta’lim tizimi yanada kengaydi. 2019–2024-yillarda dunyo bo‘yicha onlayn ta’lim olayotgan talabalar sonining o‘sish dinamikasi[6] T/r 1. 2. 3. 4. 5. 6. Yillar 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Onlayn ta’lim olayotgan talabalar soni (mln) 132 376 420 510 220 250 O‘sish darajasi (%) – +185% +11.7% +21.4% +15% +13.6% Jadval ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, 2022–2024-yillarda onlayn ta’lim global ta’lim tizimining muhim elementiga aylangan bo‘lib, ko‘plab universitetlar gibrid ta’lim modellarini joriy eta boshladi. Bu jarayon ta’lim turizmi rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Chunki onlayn ta’lim platformalari orqali talabalar xorijiy universitetlar bilan akademik aloqalarni o‘rnatish, qisqa muddatli o‘quv dasturlarida ishtirok etish va xalqaro akademik mobilitetni kengaytirish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. O‘zbekiston Respublikasida ham turizm va ta’lim sohalarini modernizatsiya 653

qilish, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish hamda innovatsion boshqaruv texnologiyalarini joriy etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, “O‘zbekiston – 2030” strategiyasida belgilangan xizmatlar eksporti va xalqaro integratsiyalashuv bo‘yicha raqamli maqsadlar ta’lim turizmi sohasida mustahkam strategik platforma yaratadi. Ushbu strategiya bo‘yicha turizm xizmatlari eksporti 2026-yilda taxminan 4,8 mlrd AQSh dollaridan 2030-yilda 6 mlrd AQSh dollariga oshirilishi ko‘zda tutilgan, shuningdek ta’lim va tibbiy turizm eksporti jami qiymati 2030-yilda 1,5 mlrd AQSh dollariga yetishi rejalashtirilgan, bu ta’lim xizmatlarining xorijiy talabalar va mutaxassislar oqimi orqali milliy eksportga qo‘shimcha daromadlar keltirish potentsialini anglatadi[7]. O‘zbekistonda ta’lim turizmini rivojlantirish jarayonida raqamli iqtisodiyot va innovatsion boshqaruv texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha muayyan ishlar amalga oshirilayotgan bo‘lsa-da, ushbu sohada bir qator muammo va kamchiliklar ham mavjud. Avvalo, ta’lim turizmi xizmatlarini raqamli platformalar orqali tashkil etish va boshqarish tizimi yetarli darajada rivojlanmagan. Shuningdek, ta’lim turizmini rivojlantirishda raqamli marketing va xalqaro reklama strategiyalaridan foydalanish darajasi ham nisbatan past hisoblanadi. Ko‘plab ta’lim muassasalari o‘zining ta’lim dasturlarini global ta’lim platformalarida faol targ‘ib qilmaydi, bu esa xalqaro ta’lim bozorida mamlakatning raqobatbardoshligini pasaytiradi. Yana bir muhim muammo – raqamli texnologiyalar bilan ishlash bo‘yicha malakali mutaxassislar yetishmasligidir. Turizm va ta’lim sohasida faoliyat yuritayotgan ko‘plab tashkilotlarda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish, raqamli xizmatlarni yaratish hamda innovatsion boshqaruv usullarini qo‘llash bo‘yicha yetarli tajriba mavjud emas. Shuningdek, ayrim hududlarda raqamli infratuzilmaning rivojlanish darajasi ham turlicha bo‘lib, bu onlayn ta’lim xizmatlari va raqamli turizm servislaridan keng foydalanishga to‘sqinlik qilmoqda. O‘zbekistonda ta’lim turizmini rivojlantirish jarayonida mavjud muammo va kamchiliklarni bartaraf etish uchun bir qator tizimli va innovatsion choralarni amalga oshirish zarur: − ta’lim turizmi xizmatlarini samarali tashkil etish maqsadida oliy ta’lim muassasalari, turizm tashkilotlari hamda davlat idoralarini birlashtiruvchi yagona raqamli platformani yaratish; − ta’lim turizmini rivojlantirishda raqamli marketing va xalqaro reklama strategiyalaridan faol foydalanish; − oliy ta’lim muassasalari, turistik kompaniyalar va mehmonxona xo‘jaligi subyektlari o‘rtasida hamkorlik dasturlarini yo‘lga qo‘yish orqali ta’lim turizmi xizmatlarining kompleks tizimini shakllantirish. Xulosa qilib shuni aytish lozimki, mazkur takliflar amalga oshirilganda, O‘zbekistonning ta’lim turizmi jadal rivojlanib, xorijiy talabalar oqimi ortadi, ta’lim xizmatlari sifat va samaradorligi oshadi, shuningdek, mamlakatning global 654

ta’lim bozoridagi raqobatbardoshligi sezilarli darajada kuchayadi. Shu tariqa, raqamli iqtisodiyot va innovatsion boshqaruv texnologiyalaridan samarali foydalanish ta’lim turizmini barqaror rivojlantirishning muhim omiliga aylanadi. Foydalanilgan adabiyotlar va elektron manbalar ro‘yxati: 1. Bekmurodov B.F. Theoretical aspects of the digital economy and its importance in the tourism sector of Uzbekistan // The Innovation Economy. – 2025. 2. Çinar K. The digital revolution: Impact on tourism education // Journal of Tourism and Gastronomy Studies. – 2020. – Vol. 8. – No. 4. – P. 3367–3382. 3. Wan F., Yang M., Xi Y. Tourism education in the post-pandemic era // IntechOpen. – 2024. 4. Egamnazarov K. Tourism education and human capital development in Central Asia: Achievements, challenges and pathways toward global competitiveness // Journal of Multidisciplinary Sciences and Innovations. – 2025. – Vol. 4. – No. 9. 5. Yusupova G., Turakulova S. Smart tourism and education: Conditions and prospects in Uzbekistan // Green Economy and Development. – 2023. 6. WorldMetrics. Online learning growth statistics: Global e-learning market data report. – 2026. – URL: https://worldmetrics.org/online-learning-growth-statistics/ (murojaat qilingan sana: 07.03.2026). 7. “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. Rasmiy davlat hujjati, O‘zbekiston Respublikasi Hukumat portali. https://gov.uz/oz/pages/2030_strategy (murojaat qilingan sana: 07.03.2026). MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR RIVOJLANISHI SHAROITIDA RISK MENEJMENT TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH Mardonova Aziza Alisher qizi, NavDKTU, “Iqtisodiyot” mutaxassisligi magistranti, E-mail: azizamardonova003@gmail.com Annotatsiya. Maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida sanoat korxonalarining iqtisodiy barqarorligini ta’minlash va risk-menejment tizimini takomillashtirish masalalari tadqiq etiladi. Kiber-tahdidlar tahlil qilinib, sun’iy intellekt hamda Big Data tahlili asosida sanoatda barqarorlikni saqlashning yangi mexanizmlari va ilmiy-amaliy takliflar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, sanoat korxonalari, risk-menejment, iqtisodiy barqarorlik, kiber-tahdidlar, Big Data, sun’iy intellekt. Аннотация. Исследованы вопросы обеспечения экономической устойчивости и совершенствования системы риск-менеджмента промышленных предприятий в условиях цифровизации. Проанализированы киберугрозы, а также выдвинуты научнопрактические предложения по внедрению механизмов на основе искусственного интеллекта и Big Data для поддержания стабильности промышленных объектов и их развития. Ключевые слова: цифровая экономика, промышленные предприятия, рискменеджмент, экономическая устойчивость, киберугрозы, Big Data, искусственный интеллект. Abstract. The article examines ensuring economic stability and improving the risk management system of industrial enterprises in the digital economy. It analyzes cyber threats and proposes new mechanisms based on Artificial Intelligence and Big Data to maintain sustainability and stability in industrial sectors. Keywords: digital economy, industrial enterprises, risk management, economic stability, cyber threats, Big Data, artificial intelligence. 655

Kirish. Hozirgi davrda raqamli iqtisodiyot jadal sur’atlarda rivojlanib, nafaqat axborot texnologiyalari sohasini, balki sanoat tarmoqlarini ham tubdan o‘zgartirmoqda. Ishlab chiqarish jarayonlariga zamonaviy texnologiyalar, avtomatlashtirilgan tizimlar, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data) tahlili va raqamli platformalarning keng joriy etilishi sanoat faoliyatining samaradorligini oshirmoqda. Natijada ishlab chiqarish tezligi, aniqligi va boshqaruv sifati yaxshilanmoqda. Biroq, raqamlashtirish jarayoni faqat ijobiy natijalar bilan cheklanmaydi. Texnologiyalarga yuqori darajada bog‘liqlik yangi turdagi xavf va tahdidlarni ham yuzaga keltirmoqda [1]. Ilgari sanoat sub’ektlari asosan bozor kon’yunkturasi, xomashyo narxi yoki operatsion jarayonlar bilan bog‘liq risklarga duch kelgan bo‘lsa, bugungi kunda kiberhujumlar, ma’lumotlar sizib chiqishi, dasturiy ta’minotdagi nosozliklar va raqamli platformalarning ishdan chiqishi kabi omillar ham jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Raqamli tizimlar orqali boshqariladigan ishlab chiqarish jarayonida kichik texnik xatolik yoki axborot xavfsizligidagi zaiflik katta iqtisodiy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin [2]. Masalan, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimining vaqtincha to‘xtashi ishlab chiqarish hajmining kamayishiga, moliyaviy zarar va shartnomaviy majburiyatlarning buzilishiga sabab bo‘ladi. Bu esa iqtisodiy barqarorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash masalasi zamonaviy sharoitda risklarni samarali boshqarish bilan chambarchas bog‘liqdir. An’anaviy riskmenejment usullari ko‘pincha muammo yuzaga kelgandan keyin choralar ko‘rishga asoslangan bo‘lsa, raqamli iqtisodiyot sharoitida risklarni oldindan aniqlash, ularni baholash va salbiy oqibatlarini kamaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda sun’iy intellekt va Big Data tahlili risklarni chuqurroq o‘rganish va ularning yuzaga kelish ehtimolini oldindan baholash imkonini bermoqda [3]. Ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv qarorlarni aniq va tez qabul qilish imkonini beradi, bu esa iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlaydi. Shu nuqtai nazardan, mazkur tadqiqotda raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va risk-menejment tizimini zamonaviy talablar asosida takomillashtirish masalalari tahlil qilinadi. Asosiy qism. Raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiy barqarorlik mazmuni Hozirgi davrda raqamli iqtisodiyot iqtisodiy tizimlarning rivojlanishida muhim bosqich sifatida namoyon bo‘lmoqda. Raqamlashtirish jarayoni ishlab chiqarish, moliya, logistika va boshqaruv tizimlarini tubdan o‘zgartirib, iqtisodiy jarayonlarning samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Axborotkommunikatsiya texnologiyalarining keng joriy etilishi natijasida iqtisodiy subyektlar faoliyatida ma’lumotlar asosida boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkoniyati kengaymoqda. Shu sababli raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash alohida ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etmoqda [4]. 656

Raqamli iqtisodiyotning asosiy xususiyatlaridan biri – ma’lumotlarning strategik resursga aylanishidir. An’anaviy iqtisodiy modelda ishlab chiqarish omillari sifatida yer, mehnat va kapital ustuvor bo‘lgan bo‘lsa, zamonaviy sharoitda axborot, bilim va innovatsiyalar iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillaridan biriga aylanmoqda. Big Data texnologiyalari orqali katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, sun’iy intellekt yordamida iqtisodiy jarayonlarni prognozlash va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini qo‘llash ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Biroq raqamlashtirish jarayoni iqtisodiy tizimlarga yangi turdagi risklarni ham olib kiradi. Texnologiyalarga yuqori darajada bog‘liqlik, kiberxavfsizlik muammolari, ma’lumotlar xavfsizligining buzilishi va texnologik uzilishlar iqtisodiy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, sanoat korxonalarida avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimining vaqtincha ishdan chiqishi ishlab chiqarish jarayonlarining to‘xtashiga, moliyaviy yo‘qotishlarga hamda shartnomaviy majburiyatlarning buzilishiga olib kelishi ehtimoli mavjud [5]. Shu sababli zamonaviy iqtisodiy sharoitda iqtisodiy barqarorlik tushunchasi faqat moliyaviy ko‘rsatkichlar bilan cheklanib qolmaydi. U iqtisodiy tizimning tashqi va ichki risklarga moslashuvchanligi, noaniqlik sharoitida barqaror faoliyat yurita olish qobiliyati hamda strategik boshqaruv tizimining samaradorligi bilan ham belgilanadi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash risklarni aniqlash, baholash va boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish bilan chambarchas bog‘liqdir. Risk tushunchasi va risk-menejmentning nazariy asoslari Risk tushunchasi iqtisodiy faoliyatda noaniqlik sharoitida yuzaga keladigan ehtimoliy yo‘qotishlar yoki kutilmagan natijalar bilan bog‘liqdir. Xalqaro standartlarga ko‘ra, risk – bu noaniqlikning tashkilot maqsadlariga ta’siri sifatida talqin etiladi. Demak, har qanday iqtisodiy faoliyat ma’lum darajadagi risk bilan bog‘liq bo‘lib, bu risklar to‘g‘ri boshqarilmagan taqdirda iqtisodiy samaradorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin [6]. Iqtisodiy adabiyotlarda risklar turli mezonlar asosida tasniflanadi. Jumladan, risklar ichki va tashqi risklarga bo‘linadi. Ichki risklar korxona faoliyatidagi boshqaruv xatolari, moliyaviy rejalashtirishdagi kamchiliklar, ishlab chiqarish jarayonidagi texnologik nosozliklar yoki kadrlar malakasi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Tashqi risklar esa bozor kon’yunkturasining o‘zgarishi, inflyatsiya darajasining oshishi, siyosiy yoki global iqtisodiy omillar bilan bog‘liq bo‘ladi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida risklarning yangi turlari ham shakllanmoqda. Xususan, kiberxavfsizlik risklari, ma’lumotlar xavfsizligi bilan bog‘liq risklar hamda texnologik infratuzilmaning barqaror ishlashiga bog‘liq xavflar alohida ahamiyat kasb etmoqda [6]. Shu sababli zamonaviy korxonalarda risk-menejment tizimini tashkil etishda an’anaviy yondashuvlar bilan bir qatorda raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan ham keng foydalanish zarur. ISO 31000 xalqaro standarti risk-menejmentni tashkilot faoliyatining ajralmas qismi sifatida ko‘rib chiqadi. Ushbu standartga ko‘ra risklarni boshqarish 657

jarayoni risklarni aniqlash, ularni tahlil qilish, baholash, nazorat qilish va monitoring qilish bosqichlaridan iborat [7]. COSO modeli esa risklarni strategik boshqaruv jarayoniga integratsiya qilish zarurligini ta’kidlaydi. Bu yondashuv risklarni faqat muammolar yuzaga kelgandan keyin bartaraf etish emas, balki ularni oldindan aniqlash va salbiy oqibatlarini kamaytirishga qaratilgan preventiv boshqaruv modelini shakllantirish imkonini beradi [8]. Raqamli muhitda yuzaga keladigan yangi risklar Raqamli iqtisodiyot sharoitida eng muhim risklardan biri – kiberxavfsizlik bilan bog‘liq tahdidlardir. Zamonaviy korxonalar faoliyatida axborot tizimlari va raqamli platformalardan keng foydalanilishi kiberhujumlar ehtimolini oshirmoqda. Kiberhujumlar natijasida muhim ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi, ishlab chiqarish tizimlarining izdan chiqishi yoki moliyaviy zararlar yuzaga kelishi mumkin. Ikkinchi muhim risk – ma’lumotlar xavfsizligi bilan bog‘liq muammolardir. Big Data texnologiyalaridan foydalanish jarayonida katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlash zarur bo‘ladi. Agar bu ma’lumotlar yetarli darajada himoyalanmagan bo‘lsa, ularning noqonuniy foydalanilishi yoki tarqalishi korxonaning iqtisodiy manfaatlariga zarar yetkazishi mumkin. Bundan tashqari, raqamli infratuzilmaga yuqori darajada bog‘liqlik ham iqtisodiy risklarni kuchaytiradi. Masalan, serverlarning ishlamay qolishi, dasturiy ta’minotdagi xatoliklar yoki internet tarmog‘idagi uzilishlar ishlab chiqarish jarayonlarining to‘xtab qolishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli zamonaviy korxonalarda texnologik infratuzilmaning barqaror ishlashini ta’minlash riskmenejment tizimining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Risk-menejment tizimini takomillashtirish yo‘llari Raqamli iqtisodiyot sharoitida risk-menejment tizimini takomillashtirish korxonalar iqtisodiy barqarorligini ta’minlashning muhim omillaridan biridir. Zamonaviy sharoitda risklarni boshqarish jarayonida raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan samarali foydalanish zarur. Birinchidan, risklarni aniqlash va monitoring qilish jarayonida raqamli monitoring tizimlarini joriy etish muhim ahamiyatga ega. Bunday tizimlar real vaqt rejimida iqtisodiy jarayonlarni kuzatish va potensial risklarni oldindan aniqlash imkonini beradi. Ikkinchidan, sun’iy intellekt va Big Data texnologiyalaridan foydalanish risklarni prognozlash jarayonining aniqligini oshiradi. Katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali iqtisodiy jarayonlardagi tendensiyalarni aniqlash va risklarni oldindan baholash mumkin. Uchinchidan, kiberxavfsizlikni ta’minlash risk-menejment tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim. Korxonalarda axborot xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha maxsus siyosat va nazorat mexanizmlarini joriy etish zarur. To‘rtinchidan, risk-menejment tizimini korxona strategik boshqaruv tizimi bilan integratsiyalash muhim hisoblanadi. Risklarni boshqarish strategik rejalashtirish jarayonining ajralmas qismi bo‘lishi kerak. 658