Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Read the issue as a PDF

994 p. · PDF · 10.94 MB

Download
Text view 601–620 / 994 p.

The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.

601-p.

Moliyaviy risklarni baholash. Bank tizimlarida sun’iy intellekt algoritmlari kredit risklarini aniqlash, moliyaviy operatsiyalarni monitoring qilish va firibgarlik holatlarini aniqlashda qo‘llanilmoqda. Tadqiqotlarga ko‘ra, sun’iy intellektga asoslangan risk tahlili tizimlari kredit risklarini baholash aniqligini 20–30 foizgacha oshirishi mumkin [4]. Bozor kon’yunkturasini prognozlash. Sun’iy intellekt modellaridan foydalanish orqali talab va taklif dinamikasini tahlil qilish hamda narxlarning kelajakdagi o‘zgarishini prognozlash mumkin. Masalan, mashinali o‘rganish algoritmlari yordamida iqtisodiy ko‘rsatkichlarning vaqt qatorlari tahlil qilinadi. Resurslarni optimallashtirish. Ishlab chiqarish jarayonlarida matematik modellar yordamida resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish mumkin. Bunday modellar ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va ishlab chiqarish hajmini optimallashtirish imkonini beradi. Investitsiya tahlili. Sun’iy intellekt algoritmlari investitsiya loyihalarining iqtisodiy samaradorligini baholash va optimal investitsiya strategiyalarini ishlab chiqishda qo‘llanilmoqda. Matematik modellashtirish jarayonida yuzaga keladigan muammolar Sun’iy intellekt texnologiyalarini iqtisodiy modellashtirishda qo‘llash jarayonida bir qator muammolar yuzaga keladi. Ma’lumotlar sifati muammosi. Sun’iy intellekt modellarining samaradorligi ma’lumotlar sifati va hajmiga bevosita bog‘liq. Agar ma’lumotlar to‘liq yoki aniq bo‘lmasa, model natijalari ham ishonchsiz bo‘lishi mumkin. Hisoblash resurslari muammosi. Murakkab matematik modellar katta hisoblash resurslarini talab qiladi. Ayniqsa, katta hajmdagi iqtisodiy ma’lumotlarni qayta ishlash uchun yuqori quvvatli kompyuter tizimlari zarur. Model aniqligi muammosi. Iqtisodiy tizimlarning murakkabligi sababli ayrim matematik modellar real iqtisodiy jarayonlarni to‘liq aks ettira olmaydi. Model interpretatsiyasi muammosi. Chuqur o‘rganish modellarining qaror qabul qilish mexanizmini tushuntirish qiyin bo‘lishi mumkin. Bu esa iqtisodiy qarorlar qabul qilish jarayonida muammolar keltirib chiqaradi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar joriy etilgan iqtisodiyotlarda ishlab chiqarish samaradorligi sezilarli darajada oshmoqda. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, raqamli texnologiyalarni keng qo‘llayotgan davlatlarda iqtisodiy o‘sish sur’ati o‘rtacha 1,5–2 barobar yuqori bo‘lishi kuzatilgan. Sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish natijasida: • iqtisodiy prognozlarning aniqligi oshadi; • moliyaviy risklarni boshqarish samaradorligi yaxshilanadi; • ishlab chiqarish jarayonlari optimallashtiriladi; • boshqaruv qarorlarini qabul qilish tezlashadi. Quyidagi jadvalda korxonalarda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish darajasining yillar bo‘yicha o‘zgarishi keltirilgan [5]. 1-jadval 599

602-p.

Sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish dinamikasi (2018–2025) Yil 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 AI dan foydalanuvchi korxonalar (%) 8 11 15 21 27 34 41 48 Shuningdek, tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligi o‘rtacha 15–20 foizga oshgan. 2-jadval Tarmoqlar bo‘yicha samaradorlik o‘sishi Samaradorlik o‘sishi (%) 20 25 19 Tarmoq Moliya (Finance) Ishlab chiqarish (Manufacturing) Logistika (Logistics) Chakana savdo (Retail) Qishloq xo‘jaligi (Agriculture) 17 15 Xulosa va amaliy tavsiyalar. Raqamli iqtisodiyot sharoitida sun’iy intellekt texnologiyalarini matematik modellashtirish iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish, prognozlash hamda boshqaruv qarorlarini qabul qilish samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy iqtisodiy tizimlar katta hajmdagi ma’lumotlar va murakkab o‘zaro bog‘liq jarayonlardan iborat bo‘lib, ularni samarali boshqarish uchun matematik modellashtirish usullaridan foydalanish zarur. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalarini iqtisodiy jarayonlarni modellashtirishda qo‘llash iqtisodiy prognozlarning aniqligini oshirish, moliyaviy risklarni samarali baholash hamda resurslardan foydalanish samaradorligini yaxshilash imkonini beradi. Ayniqsa, mashinali o‘rganish algoritmlari va neyron tarmoqlar asosida yaratilgan modellar katta hajmdagi iqtisodiy ma’lumotlarni tahlil qilishda yuqori samaradorlikka ega. Shu bilan birga, sun’iy intellekt texnologiyalarini matematik modellashtirish jarayonida bir qator muammolar ham mavjud. Jumladan, iqtisodiy ma’lumotlarning yetarli darajada to‘liq va ishonchli emasligi, hisoblash resurslarining cheklanganligi hamda ayrim modellar natijalarining interpretatsiyasi qiyinligi ushbu sohaning muhim muammolaridan biri hisoblanadi. Ushbu muammolarni hal etish maqsadida quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: • iqtisodiy jarayonlarni modellashtirishda katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data) texnologiyalaridan keng foydalanish; 600

603-p.

sun’iy intellekt algoritmlarini iqtisodiy prognozlash tizimlariga joriy etish; • iqtisodiy modellashtirish jarayonida bulutli hisoblash texnologiyalaridan foydalanishni kengaytirish; • iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilishda zamonaviy statistik va optimallashtirish usullarini qo‘llash; • iqtisodiy ma’lumotlar bazalarini rivojlantirish va ularning sifatini oshirish. Xulosa qilib aytganda, raqamli iqtisodiyot sharoitida sun’iy intellekt texnologiyalarini matematik modellashtirish iqtisodiy tizimlarning barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Kelajakda ushbu yo‘nalishda olib boriladigan ilmiy tadqiqotlar iqtisodiy jarayonlarni boshqarish samaradorligini yanada oshirishga xizmat qiladi. • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. – Pearson Education, 2020. 2. Goodfellow I., Bengio Y., Courville A. Deep Learning. – MIT Press, 2016. 3. Koldasov S. Matematik modellashtirish asoslari. – Toshkent, 2019. 4. Alpaydin E. Introduction to Machine Learning. – MIT Press, 2014. 5. O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish strategiyasi materiallari. ВЛИЯНИЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА (ИИ) НА РАЗВИТИЕ ЭКОНОМИКИ И МЕТОДЫ ЕГО МОДЕЛИРОВАНИЯ Тулепбергенов Кудияр Мадиярович, КарГУ имени Бердаха Студент 1-курса бакалавриата по направлени “Экономика” tulepbergenovqudiyar@gmail.com научный руководитель: Айтбаев Артыкбай Курбашович, Доцент КарГУ aytbaevartiqbay@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada sun'iy intellekt (SI) texnologiyalarining iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni va ularni iqtisodiy jarayonlarga tatbiq etishni modellashtirish masalalari tadqiq etiladi. Sun'iy intellektning iqtisodiy samaradorlikni oshirish, ishchi kuchi tarkibini transformatsiya qilish va innovatsion o‘sishni ta’minlashdagi roli matematik va tizimli modellar orqali tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada AIga yo‘naltirilgan investitsiyalarning iqtisodiy rentabelligi, yangi raqamli ish o‘rinlari yaratilishi va iqtisodiy xavfsizlikni modellashtirish istiqbollari muhokama qilinadi. Tadqiqot davomida sun'iy intellektning global iqtisodiy jarayonlarni tubdan o‘zgartirish salohiyati hamda O‘zbekiston iqtisodiyoti sharoitida ushbu texnologiyalarni modellashtirishdagi mavjud imkoniyatlar va to‘siqlar ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, iqtisodiy rivojlanish, iqtisodiy modellashtirish, raqamli iqtisodiyot, innovatsiyalar, samaradorlik, investitsiyalar. Abstract. This article explores the role of Artificial Intelligence (AI) technologies in economic development and the issues of modeling their application in economic processes. The role of AI in increasing economic efficiency, transforming the workforce 601

604-p.

structure, and ensuring innovative growth is analyzed through mathematical and systemic models. Furthermore, the article discusses the economic profitability of AIoriented investments, the creation of new digital jobs, and the prospects for modeling economic security. The study scientifically substantiates the potential of artificial intelligence to fundamentally change global economic processes, as well as the existing opportunities and challenges in modeling these technologies within the context of the economy of Uzbekistan. Keywords: Artificial intelligence, economic development, economic modeling, digital economy, innovations, efficiency, investments. Аннотация. В данной статье исследуются роль технологий искусственного интеллекта (ИИ) в экономическом развитии и вопросы моделирования их внедрения в экономические процессы. С помощью математических и системных моделей анализируется влияние искусственного интеллекта на повышение экономической эффективности, трансформацию структуры рабочей силы и обеспечение инновационного роста. Также обсуждаются экономическая рентабельность инвестиций в ИИ, создание новых цифровых рабочих мест и перспективы моделирования экономической безопасности. В ходе исследования научно обосновывается потенциал искусственного интеллекта для коренного изменения глобальных экономических процессов, а также рассматриваются возможности и барьеры на пути моделирования этих технологий в условиях экономики Узбекистана. Ключевые слова: искусственный интеллект, экономическое развитие, экономическое моделирование, цифровая экономика, инновации, эффективность, инвестиции. Введение. В условиях Четвёртой промышленной революции искусственный интеллект (ИИ) превратился из вспомогательного ИТинструмента в ключевой фактор национальной конкурентоспособности. Сегодня уровень экономического развития государств определяется не только ресурсной базой, но и степенью внедрения интеллектуальных систем в производственные и управленческие процессы. ИИ становится драйвером роста, обеспечивая переход от автоматизации к прогнозированию и моделированию сложных экономических систем. Актуальность темы связана с активной цифровой трансформацией в Республике Узбекистан в рамках программы «Цифровой Узбекистан – 2030». Внедрение аналитических решений на основе ИИ в приоритетные отрасли способствует оптимизации бизнес-процессов, снижению издержек и повышению устойчивости экономики к внешним рискам. Основная проблема заключается в поиске баланса между технологическим прогрессом и социальной стабильностью. Распространение ИИ приводит к изменениям на рынке труда и требует обновления системы подготовки кадров. Кроме того, традиционные методы экономического анализа нуждаются в адаптации к работе с большими данными и алгоритмами машинного обучения. Цель статьи — проанализировать влияние ИИ на макро- и микроэкономическое развитие Узбекистана, определить его роль в 602

605-p.

модернизации промышленности, оценить трансформацию рынка труда и рассмотреть возможности экономико-математического моделирования для прогнозирования долгосрочных эффектов. Научная значимость работы состоит в обосновании механизмов взаимодействия интеллектуальных технологий и реального сектора экономики, что создаёт основу для совершенствования государственной политики цифрового развития. Оптимизация автоматизации и ресурсосбережения Автоматизация производства и алгоритмическое моделирование распределения ресурсов в настоящее время являются ключевыми факторами оптимизации затрат в экономике Узбекистана. В частности, в сельском хозяйстве страны прогнозные модели на основе (ИИ) успешно применяются для повышения урожайности хлопка и других сельскохозяйственных культур.Согласно прогнозам местных исследовательских институтов, к 2030 году широкое внедрение цифровых технологий и систем (ИИ) может дополнительно увеличить ежегодные темпы роста валового внутреннего продукта (ВВП) Узбекистана на 1,5–2 %. Это позволит значительно повысить эффективность национальной экономики и станет одним из основных драйверов устойчивого роста. Данная технологическая трансформация обеспечивает не только минимизацию издержек, но и сохранение экономической стабильности в условиях ограниченности ресурсов, а также повышение общей производительности производства до 25%. Модели ИИ в секторе услуг. Сфера услуг является отраслью, извлекающей наибольшую выгоду из аналитических моделей искусственного интеллекта. В финансовых системах модели автоматизированного анализа позволяют сократить влияние традиционного человеческого фактора, обеспечивая быстрое и точное обслуживание клиентов. Банки Узбекистана успешно применяют скоринговые модели на базе (ИИ) для оценки надежности клиентов и предотвращения мошенничества (фрода). В сфере здравоохранения (ИИ) выводит эффективность лечения на новый уровень посредством цифрового моделирования диагностических процессов. Моделирование динамики рынка труда на основе искусственного интеллекта. Инновационные модели создания новых рабочих мест Искусственный интеллект служит не только для оптимизации существующих рабочих мест, но и для создания новых мультипликативных эффектов в экономике. Результаты моделирования показывают, что технологии (ИИ) формируют в структуре экономики, основанной на знаниях, новые сегменты, такие как инженеры данных, аналитики по искусственному интеллекту и системные архитекторы. В результате развития цифровой экономики в Узбекистане возникают новые модели занятости в экосистеме стартапов и сфере высокотехнологичных услуг. Это указывает на 603

606-p.

необходимость моделирования синергии человеческого капитала с искусственным интеллектом для обеспечения устойчивого развития экономики страны. Обзор литературы. (ИИ) коренным образом трансформирует производственную функцию. В базовых отраслях Узбекистана — горнометаллургической, энергетической и текстильной промышленности — внедрение моделей (ИИ) значительно ускоряет темпы инновационного развития. С помощью алгоритмического моделирования сроки создания новых видов продукции и проектирования технологических процессов сокращаются до двух раз. Это позволяет уменьшить потери сырья и к 2030 году дополнительно повысить производительность производства на 15–20%. В стране в рамках проектов «Один миллион программистов» и «ITталанты» начат процесс подготовки рабочей силы к эффективному взаимодействию с (ИИ). Хотя (ИИ) вытесняет традиционные и рутинные виды труда, взамен создаются тысячи высокооплачиваемых рабочих мест — дата-аналитики, архитекторы (ИИ) и специалисты по цифровому управлению. В ближайшее десятилетие около 10–15% национальных трудовых ресурсов должны будут адаптировать свои навыки к новым технологическим требованиям, что становится стратегической необходимостью. Макроэкономические перспективы и национальный рост Международные прогнозы показывают, что (ИИ) способен обеспечить ежегодный рост мировой экономики на 1,2%. Для динамично развивающихся стран, таких как Узбекистан, данный показатель может быть выше — на уровне 1,5–2% в год. Ожидается, что к 2030 году это позволит дополнительно добавить к национальной экономике около 10 миллиардов долларов и сохранить устойчивое экономическое равновесие в условиях ограниченности ресурсов. Методология исследования. В данном исследовании для анализа влияния искусственного интеллекта (ИИ) на экономическое развитие и его моделирования использовался комплекс следующих научных методов: Системный анализ и синтез: Влияние технологий искусственного интеллекта на отрасли экономики (промышленность, сельское хозяйство, сфера услуг) рассматривалось как единая целостная система. Эконометрическое моделирование: Для оценки влияния технологий (ИИ) на эффективность за основу были взяты методы анализа временных рядов (например, ARIMA или VAR), а также линейные и нелинейные регрессионные модели. В отличие от традиционных методов, данные модели позволяют обрабатывать большие массивы данных в режиме реального времени с помощью (ИИ). Таблица 1 SWOT-анализ внедрения и моделирования ИИ в экономике Сильные стороны (Strengths) 604 Слабые стороны (Weaknesses)

607-p.

-Рост производительности за счет автоматизации производства и услуг. -Возможность моделирования роста экономики с высокой точностью на основе (Big Data). -Использование математических моделей для экономии сырья, энергии и воды. Возможности (Opportunities) -Создание экспортно-ориентированных ИИ-стартапов и высокотехнологичных услуг. -Интеграция экономики Узбекистана в глобальные технологические цепочки. -Рост интереса иностранных инвесторов к высокотехнологичным отраслям. -Необходимость значительных инвестиций в IT-инфраструктуру и моделирование -Нехватка квалифицированных разработчиков и аналитиков данных (Data Scientists). -Недостаточная оцифровка или неполнота статистических данных для обучения моделей. Угрозы (Threats) -Сокращение рабочих мест в традиционных секторах (банки, бухгалтерия) из-за автоматизации. -Уязвимость экономических моделей к внешним атакам и утечкам данных. -Непрозрачность алгоритмов ИИ при принятии критически важных экономических решений. Прогностическое моделирование: На основе данных Ammon News и других авторитетных институтов была проведена симуляция динамики экономического роста и трансформации рынка труда до 2030 года. Сравнительный анализ: Путем сопоставления опыта развитых стран с особенностями экономики Узбекистана (аграрно-индустриальная направленность) были определены наиболее оптимальные пути моделирования для местных условий. Индукция и дедукция: На основе обобщения успешных (ИИ)-проектов в отдельных отраслях (например, скоринговые модели в банковском секторе) были сформулированы выводы на макроэкономическом уровне. Заключение. Проведённое исследование подтверждает, что искусственный интеллект (ИИ) выступает не только как инструмент стимулирования экономического роста, но и как фундаментальный механизм его моделирования, прогнозирования и повышения общей эффективности хозяйственной системы. Внедрение интеллектуальных технологий формирует качественно новую архитектуру управления экономическими процессами, позволяя принимать решения на основе анализа больших массивов данных и точных алгоритмических расчётов. Технологии (ИИ) способствуют глубокой трансформации как мировой, так и национальной экономики за счёт рационального распределения ресурсов, сокращения производственных издержек и минимизации влияния человеческого фактора. Использование предиктивной аналитики и автоматизированных систем управления повышает точность планирования, ускоряет инновационные процессы и усиливает конкурентные позиции государств и компаний на глобальном рынке. 605

608-p.

Хотя цифровая трансформация приводит к сокращению части традиционных профессий, параллельно формируется спрос на специалистов в области анализа данных, разработки алгоритмов и цифрового управления. Создание новых рабочих мест в интеллектуальных и высокотехнологичных секторах компенсирует структурные изменения на рынке труда и формирует основу для устойчивого и долгосрочного экономического развития. Рекомендации Кадровый потенциал: Расширение направлений (ИИ) и анализа данных (Data Science) в системе высшего образования. Инфраструктура: Формирование национальной базы «Больших данных» (Big Data) для обеспечения работы моделей (ИИ). Поддержка: Введение налоговых льгот и грантов для предприятий, внедряющих технологии (ИИ). Безопасность: Создание правовой базы, обеспечивающей прозрачность алгоритмов (ИИ) и кибербезопасность. Список использованной литературы: 1. Hamid Al-Kba, Abdulhamid. Uzbekistan’s Launch into the AI Era: An Ambitious Vision Led by President Shavkat Mirziyoyev. Ammon News, October 11, 2025. URL: https://en.ammonnews.net/articl/86504 2. PwC. (2020). "The AI Revolution: How Artificial Intelligence is Transforming the Economy." URL: https://www.pwc.com/gx/en.html 3. O‘zbekiston Respublikasi Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish markazi. (2021). "Sun'iy intellekt va raqamli iqtisodiyot: O‘zbekistonning imkoniyatlari va qiyinchiliklari." URL: Lex.uz (475-sonli qaror) или UNDP Uzbekistan 4. Statista. (2022). "Artificial Intelligence (AI) Market Size Worldwide from 2018 to 2027. URL: http://statista.com/ 5. World Economic Forum. (2021). "The Future of Jobs Report 2021." URL https://www.weforum.org/ MAKTAB DIREKTORI FAOLIYATIDA RAQAMLI MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA VAQT RESURSLARIDAN OQILONA FOYDALANISH Abdujabborova Oysha Muzaffar qizi, A.Avloniy nomidagi Pedagogik mahorat milliy instituti, Kattalar ta’limi yo‘nalishi magistranti abdujabborovaoysha9@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada maktab direktori faoliyatida raqamli boshqaruv va moliyaviy texnologiyalardan foydalanish orqali vaqt resurslarini oqilona boshqarish masalalari muhokama qilinadi. Tadqiqotda ta’lim muassasasini boshqarishda raqamli platformalar, avtomatlashtirilgan moliyaviy hisob tizimlari va elektron hujjat aylanishining ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, u moliyaviy texnologiyalardan foydalangan holda rejalashtirish, nazorat qilish va monitoring jarayonlarini soddalashtirish orqali rahbarni boshqarish samaradorligini oshirish yo'llarini ko'rsatadi. Maqolada raqamli vositalardan foydalanish maktab direktorining ish vaqtini tejash, tezkor qarorlar qabul qilish, boshqaruv jarayonlarida shaffoflikni 606

609-p.

ta’minlashga yordam berishi ilmiy jihatdan isbotlangan. O‘rganish natijalari ta’lim muassasalari rahbarlari faoliyatini takomillashtirishda amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: raqamli texnologiyalar, raqamli menejment, FinTech, time-management. Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы рационального управления временными ресурсами с использованием цифровых управленческих и финансовых технологий в деятельности директора школы. Анализируется значение цифровых платформ, автоматизированных систем финансового учета и электронного документооборота в управлении образовательным учреждением. Также показаны пути повышения эффективности управления директора путем упрощения процессов планирования, контроля и мониторинга с использованием финансовых технологий. В статье научно доказано, что использование цифровых инструментов помогает экономить рабочее время директора школы, принимать оперативные решения и обеспечивать прозрачность управленческих процессов. Результаты исследования имеют практическое значение для повышения эффективности работы директоров образовательных учреждений. Ключевые слова: цифровые технологии, цифровое управление, FinTech, таймменеджмент. Abstract. This article discusses the issues of rational management of time resources through the use of digital management and financial technologies in the activities of a school principal. The study analyzes the importance of digital platforms, automated financial accounting systems, and electronic document management in managing an educational institution. It also shows ways to improve the effectiveness of the head's management by simplifying planning, control, and monitoring processes using financial technologies. The article scientifically demonstrates that the use of digital tools helps to save the school principal's working time, make quick decisions, and ensure transparency in management processes. The results of the study are of practical importance in improving the activities of heads of educational institutions. Keywords: digital technologies, digital management, FinTech, time management. Kirish. Hozirgi globallashuv va raqamlashtirish sharoitida ta’lim tizimini boshqarishda zamonaviy yondashuvlarni joriy etish muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasini rivojlantirishga qaratilgan normativ-huquqiy hujjatlarda ta’lim muassasalarini boshqarishda raqamli texnologiyalarni joriy etish, boshqaruv samaradorligini oshirish va rahbarlarning mas’uliyatini kuchaytirish ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Ta’lim muassasasi rahbari, xususan maktab direktori faoliyati tashkiliy, pedagogik va moliyaviy boshqaruv jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Ilmiy manbalarda ta’kidlanishicha, boshqaruv samaradorligi ko‘p jihatdan rahbarning vaqt resurslarini to‘g‘ri taqsimlashi va undan oqilona foydalanishiga bog‘liq [3]. An’anaviy boshqaruv shakllarida hujjatlar bilan ishlash, moliyaviy hisobotlarni yuritish va nazorat jarayonlari ko‘p vaqt talab etadi, bu esa rahbarning strategik vazifalarga yetarli e’tibor qaratishiga to‘sqinlik qiladi [5]. Raqamli menejment tizimlari boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirish, axborotlarni tezkor qayta ishlash va qaror qabul qilish jarayonini optimallashtirish imkonini beradi. Xalqaro tadqiqotlarda raqamli texnologiyalar ta’lim muassasalari boshqaruvida vaqt tejamkorligi va shaffoflikni ta’minlashda muhim omil ekanligi e’tirof etilgan [6]. 607

610-p.

Shuningdek, moliyaviy texnologiyalar ta’lim muassasalarida moliyaviy rejalashtirish, budjet ijrosi va monitoring jarayonlarini soddalashtiradi. Tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, moliyaviy texnologiyalarni boshqaruvga joriy etish rahbarning ish yuklamasini kamaytirish bilan birga, moliyaviy intizomni mustahkamlashga xizmat qiladi [4]. Shu sababli maktab direktori faoliyatida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalar asosida vaqt resurslaridan oqilona foydalanish masalasini o‘rganish dolzarb hisoblanadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi maktab direktori faoliyatida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalar imkoniyatlaridan foydalanish orqali vaqt resurslarini samarali boshqarish yo‘llarini aniqlash hamda ularning boshqaruv samaradorligiga ta’sirini tahlil qilishdan iborat. Asosiy qism. Vaqt resurslari maktab direktori faoliyatining samaradorligini belgilovchi eng muhim omillardan biridir. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, rahbarning ish faoliyati ko‘plab tashkiliy, moliyaviy va pedagogik vazifalardan iborat bo‘lib, vaqtni to‘g‘ri boshqarish rahbarning strategik qarorlar qabul qilish qobiliyatini oshiradi [5]. Maktab direktorining kundalik vazifalari: o‘quv jarayonini nazorat qilish, xodimlar faoliyatini muvofiqlashtirish, moliyaviy va tashkiliy hisobotlarni yuritish, ota-onalar va jamoatchilik bilan ishlash. An’anaviy boshqaruvda ushbu vazifalar ko‘p vaqt talab qilishi sababli, rahbarning asosiy strategik vazifalarga e’tibori kamayadi [3]. Shu bois vaqtni oqilona taqsimlash va boshqarish tizimini joriy etish muhimdir. Raqamli menejment – bu axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirish, ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish va qaror qabul qilishni tezlashtirish tizimi [4]. Ta’lim muassasalarida raqamli menejmentning asosiy vazifalari: • o‘quv jarayonini monitoring qilish; • xodimlar ish faoliyatini baholash; • hujjat va hisobotlarni elektron shaklda yuritish; • rahbarning vaqtini samarali boshqarish. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli menejment tizimlari maktab direktorining ish yukini kamaytiradi, qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiradi va boshqaruv jarayonlarida shaffoflikni ta’minlaydi [6]. Moliyaviy texnologiyalar (FinTech) – bu moliyaviy jarayonlarni raqamlashtirish, avtomatlashtirish va monitoring qilish imkonini beruvchi texnologiyalar [4]. Maktab boshqaruvida FinTech quyidagi imkoniyatlarni yaratadi: • budjetni rejalashtirish va nazorat qilish; • moliyaviy hisobotlarni tez va aniq tayyorlash; • xarajatlarni va moliyaviy oqimlarni samarali boshqarish; • moliyaviy intizomni ta’minlash [8]. Moliyaviy texnologiyalar maktab direktori va buxgalteriya bo‘limi ishini sezilarli darajada yengillashtiradi va rahbarning strategik vazifalarga vaqt ajratish imkoniyatini oshiradi. 608

611-p.

Raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarni birgalikda qo‘llash orqali maktab direktori ish vaqtini sezilarli darajada tejash mumkin. Avtomatlashtirish quyidagi yo‘llar bilan amalga oshiriladi: Elektron hujjat aylanishi – hisobotlar va arizalar elektron shaklda yuritiladi, qog‘oz bilan ishlash kamayadi; Moliyaviy monitoring tizimlari – xarajatlar va mablag‘ oqimi real vaqtda kuzatiladi [7]; O‘quv jarayonini raqamli nazorat qilish – o‘quvchilar va o‘qituvchilarning faoliyati avtomatik tizimlar orqali baholanadi; Elektron rejalashtirish va xabar berish tizimlari – rahbar va xodimlar o‘rtasidagi aloqa tezlashadi va vaqt tejaydi. Buning natijasida rahbarning vaqt resurslari strategik masalalarga yo‘naltiriladi va boshqaruv samaradorligi oshadi. Tadqiqot natijalariga asoslanib, maktab direktorlari faoliyatini takomillashtirish uchun bir qator amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Avvalo, maktab boshqaruvida raqamli menejment tizimlarini joriy etish muhim bo‘lib, bu elektron jurnal, rejalashtirish va monitoring dasturlari orqali o‘quv jarayonini samarali nazorat qilish imkonini beradi. Shuningdek, moliyaviy texnologiyalarni qo‘llash orqali byudjet va moliyaviy hisobotlarni avtomatlashtirish, xarajatlarni kuzatish va moliyaviy resurslarni boshqarishni soddalashtiradi. Rahbar va xodimlar ish vaqtini samarali taqsimlash maqsadida time-management metodlarini tatbiq etish tavsiya etiladi, bu esa rahbarning strategik vazifalarga yetarli e’tibor qaratishiga yordam beradi. Bundan tashqari, elektron hujjat aylanishi va onlayn hisobot tizimlaridan foydalanish orqali qog‘oz ishlashni kamaytirish, rahbar va xodimlarning ish samaradorligini oshiradi. Shu bilan birga, raqamli va moliyaviy tizimlardan foydalanish bo‘yicha doimiy treninglar va malaka oshirish kurslarini tashkil etish rahbar va xodimlarning professional kompetensiyasini oshirishga xizmat qiladi va boshqaruv jarayonlarini yanada samarali qiladi. Xulosa. Ushbu tadqiqot maktab direktori faoliyatida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalar asosida vaqt resurslaridan oqilona foydalanish muhimligini ilmiy asosda ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalari shuni anglatadiki, rahbarning vaqtini samarali boshqarishi va boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirish ta’lim muassasasining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Tahlil asosida maktab direktorining faoliyati bir necha asosiy yo‘nalishda takomillashtirilishi mumkinligi aniqlandi. Jumladan, raqamli menejment tizimlarini joriy etish orqali o‘quv jarayoni va xodimlarning ish faoliyatini samarali nazorat qilish mumkin. Moliyaviy texnologiyalar esa byudjetni rejalashtirish, moliyaviy hisobotlarni yuritish va mablag‘ oqimini kuzatishni soddalashtiradi. Shu bilan birga, rahbar va xodimlar ish vaqtini oqilona taqsimlash, elektron hujjat aylanishi va onlayn tizimlardan foydalanish boshqaruv samaradorligini oshiradi. Amaliy jihatdan, maktab direktorlari uchun tavsiya etilgan doimiy treninglar, malaka oshirish kurslari va raqamli vositalardan foydalanuvchi tizimlar rahbarning ish yukini kamaytirib, strategik vazifalarga e’tibor qaratishga imkon 609

612-p.

beradi. Shu tarzda, tadqiqot ko‘rsatdiki, raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarni samarali qo‘llash ta’lim muassasalarida boshqaruv sifatini oshirish, vaqt resurslarini tejash va rahbar faoliyatini optimallashtirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, ushbu tadqiqot natijalari maktab direktorlarining ish faoliyatini modernizatsiya qilish va ta’lim sifatini yaxshilashga ilmiy va amaliy asos yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari. Xalq ta’limi tizimida boshqaruv va moliyalashtirish masalalari. Toshkent, 2020. 2. Abduqodirov A.A., Begimqulov U.Sh. Ta’limda menejment va marketing asoslari. Toshkent: Fan, 2020. 3. Jo‘rayev R.H. Ta’lim muassasalarini boshqarish nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 4. Qodirov B.X. Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar. Toshkent: Iqtisodiyot, 2021. 5. To‘xtasinov M.M. Menejmentda vaqtni boshqarish (Time management). Toshkent: Innovatsiya, 2018. 6. OECD. Digital Transformation in Education. Paris, 2020. 7. UNESCO. ICT in Education: Management and Leadership. Paris, 2019. 8. Rasulov D.E. Ta’lim muassasalarida moliyaviy boshqaruvni takomillashtirish. Ilmiyamaliy jurnal, 2022. 9. Internet manbalari: www.edu.uz www.lex.uz www.stat.uz www.stat.uz RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA SUV RESURSLARINI “ECOTARGET S1” AQLLI SUV QURILMASI ASOSIDA MONITORING QILISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH Karimova Zamira G‘ulom qizi, magistrant, 70410110 – Raqamli iqtisodiyot, E-mail: zamirakarimova1105@gmail.com Ilmiy rahbar: Murtozayeva D.B., i.f.f.d. (PhD), professor v.b., UMFT Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida suv resurslarini samarali boshqarish, nazorat qilish hamda monitoring qilishning zamonaviy mexanizmlari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Hozirgi davrda tabiiy resurslardan oqilona foydalanish global miqyosda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Aholi sonining ortib borishi, sanoat ishlab chiqarishining kengayishi va qishloq xo‘jaligining rivojlanishi suv resurslariga bo‘lgan talabni keskin oshirmoqda. Shu sababli suv resurslarini boshqarish jarayonida zamonaviy raqamli texnologiyalarni joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada suv resurslarini monitoring qilish jarayonida aqlli qurilmalar va IoT texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilingan. Xususan, “Ecotarget S1” aqlli suv qurilmasining texnik imkoniyatlari, uning suv sarfini nazorat qilish, suv bosimi va oqim ko‘rsatkichlarini aniqlash hamda real vaqt rejimida monitoring qilishdagi o‘rni o‘rganilgan. Shuningdek, mazkur qurilma yordamida suv ta’minoti tizimida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan yo‘qotishlarni aniqlash, suv resurslaridan samarali foydalanishni ta’minlash va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish imkoniyatlari asoslab berilgan. Tadqiqot davomida suv resurslarini monitoring qilish tizimini takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari, jumladan ma’lumotlarni masofadan turib yig‘ish, saqlash va tahlil qilish jarayonlari ko‘rib chiqilgan. Aqlli monitoring tizimlari yordamida suv sarfini nazorat qilish, 610

613-p.

resurslar taqsimotini optimallashtirish va suv yo‘qotishlarini kamaytirish mumkinligi ilmiy asoslangan. Maqolada “Ecotarget S1” qurilmasidan foydalanish orqali suv resurslarini boshqarish jarayonining samaradorligini oshirish, monitoring tizimini avtomatlashtirish hamda raqamli boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari aqlli monitoring tizimlarini joriy etish suv resurslaridan oqilona foydalanish, ekologik barqarorlikni ta’minlash hamda raqamli iqtisodiyot sharoitida suv resurslarini boshqarish tizimini modernizatsiya qilishda muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, suv resurslari, ichimlik suvi, raqamli monitoring, aqlli texnologiyalar, IoT, boshqaruv samaradorligi. Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы эффективного управления водными ресурсами в условиях цифровой экономики и внедрения современных информационно-коммуникационных технологий в систему мониторинга природных ресурсов. В настоящее время рациональное использование водных ресурсов является одной из актуальных задач современного общества. Рост численности населения, развитие промышленности и сельского хозяйства приводят к увеличению потребления воды, что требует совершенствования механизмов контроля и управления водными ресурсами. В работе анализируются возможности применения интеллектуальных устройств и технологий Интернета вещей (IoT) для мониторинга водных ресурсов. Особое внимание уделено использованию интеллектуального устройства “Ecotarget S1”, которое позволяет контролировать расход воды, давление и другие параметры в режиме реального времени. Рассматриваются функциональные возможности устройства, а также его роль в повышении эффективности системы водоснабжения. Кроме того, в статье исследуются механизмы совершенствования системы мониторинга водных ресурсов на основе автоматизированного сбора, передачи и анализа данных. Показано, что внедрение интеллектуальных систем мониторинга способствует снижению потерь воды, оптимизации распределения ресурсов и повышению эффективности управления водоснабжением. Результаты исследования подтверждают, что использование устройства “Ecotarget S1” позволяет повысить эффективность управления водными ресурсами, обеспечить своевременный контроль водопотребления и совершенствовать цифровые механизмы мониторинга в условиях развития цифровой экономики. Ключевые слова: цифровая экономика, водные ресурсы, питьевая вода, цифровой мониторинг, интеллектуальные технологии, IoT, эффективность управления. Abstract. This article examines the issues of effective water resource management in the context of the digital economy and the implementation of modern information and communication technologies in monitoring systems. Today, the rational use of water resources has become one of the most important global challenges. Population growth, industrial development, and the expansion of agricultural activities have significantly increased the demand for water resources, which requires the improvement of monitoring and management mechanisms. The study analyzes the possibilities of applying smart devices and Internet of Things (IoT) technologies in water resource monitoring systems. Special attention is given to the use of the “Ecotarget S1” smart water device, which allows monitoring water consumption, pressure, and other parameters in real time. The functional capabilities of the device and its role in improving the efficiency of water supply systems are also examined. Furthermore, the article explores mechanisms for improving water resource monitoring systems through automated data collection, transmission, and analysis. The research 611

614-p.

demonstrates that the implementation of smart monitoring technologies can reduce water losses, optimize resource distribution, and enhance decision-making processes in water management. The results of the study show that the use of the “Ecotarget S1” device contributes to improving the efficiency of water resource management, strengthening water consumption control, and developing digital monitoring mechanisms in the context of the digital economy. Keywords: digital economy, water resources, drinking water, digital monitoring, smart technologies, IoT, management efficiency. Kirish XXI asrda suv resurslari global miqyosda iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy barqarorlikni belgilovchi asosiy omillardan biriga aylandi [4]. Jahon iqtisodiyoti rivojlanishi, sanoatlashtirish, urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi hamda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining kengayishi suv resurslariga bo‘lgan bosimni keskin oshirmoqda [6]. Shu bilan birga, iqlim o‘zgarishlari natijasida suv manbalarining notekis taqsimlanishi va ayrim hududlarda suv tanqisligining kuchayishi kuzatilmoqda [7]. Birlashgan Millatlar Tashkiloti prognozlariga ko‘ra, 2030-yilga borib dunyo aholisining qariyb 40 foizi suv tanqisligi sharoitida yashashi mumkin [6]. Bu holat suv resurslarini boshqarish masalasini faqat ekologik muammo emas, balki strategik iqtisodiy masala sifatida ko‘rib chiqishni talab etadi [3]. O‘zbekiston Respublikasida suv resurslarining asosiy qismi transchegaraviy daryolarga bog‘liq bo‘lib, bu holat suvdan foydalanishda yuqori darajadagi samaradorlik va aniq boshqaruv mexanizmlarini talab qiladi [1]. Aholi sonining barqaror o‘sishi, yangi sanoat zonalarining tashkil etilishi va qishloq xo‘jaligi yerlarining kengayishi ichimlik va texnik suvga bo‘lgan talabni oshirmoqda. Amaldagi suv ta’minoti tizimlarida suv sarfini hisobga olish va monitoring qilish jarayonlari yetarli darajada raqamlashtirilmaganligi sababli katta hajmdagi suv yo‘qotishlari yuzaga kelmoqda. Bu esa iqtisodiy samarasizlik, byudjet xarajatlarining oshishi va aholining suv ta’minotidan noroziligiga olib kelmoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida suv resurslarini boshqarishda axborotkommunikatsiya texnologiyalari, aqlli monitoring tizimlari va real vaqt rejimida ishlovchi raqamli platformalarni joriy etish ushbu muammolarni hal etishning eng samarali yo‘li sifatida namoyon bo‘lmoqda. Asosiy qism. Raqamli iqtisodiyot sharoitida suv resurslarini monitoring qilishning nazariy asoslari Raqamli iqtisodiyot sharoitida tabiiy resurslardan oqilona foydalanish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, suv resurslarini samarali boshqarish va ularning sarfini nazorat qilish zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishni talab etadi. Suv resurslari inson hayoti, qishloq xo‘jaligi, sanoat va ekologik muvozanat uchun muhim strategik resurs hisoblanadi. Shu sababli suvdan foydalanishni monitoring qilish va boshqarish jarayonlarini raqamlashtirish bugungi kunda ilmiy tadqiqotlarning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Hozirgi kunda raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi barcha sohalarda, jumladan tabiiy resurslarni boshqarish tizimida ham zamonaviy texnologiyalarni 612

615-p.

joriy etishni talab etmoqda. Suv resurslari inson hayoti, qishloq xo‘jaligi va sanoat ishlab chiqarishida muhim strategik ahamiyatga ega bo‘lgan resurs hisoblanadi. Shu sababli suv resurslarini samarali boshqarish, ularning sarfini nazorat qilish va monitoring qilish jarayonlarini takomillashtirish dolzarb ilmiy muammolardan biri hisoblanadi. An’anaviy suv monitoring tizimlari ko‘pincha qo‘lda kuzatish va davriy o‘lchovlarga asoslangan bo‘lib, bu esa ma’lumotlarning aniqligi va tezkorligini ta’minlashda muayyan muammolarni keltirib chiqaradi [4]. Raqamli iqtisodiyot sharoitida esa zamonaviy axborot texnologiyalari, aqlli sensorlar va IoT tizimlari yordamida suv resurslarini real vaqt rejimida monitoring qilish imkoniyati yaratilmoqda [5]. Aqlli monitoring tizimlari suv sarfi, bosim, oqim tezligi va boshqa muhim parametrlarni avtomatik ravishda o‘lchash hamda ma’lumotlarni markaziy serverga uzatish imkonini beradi [6]. Bu esa suv resurslaridan foydalanish jarayonini optimallashtirish, suv yo‘qotishlarini kamaytirish va boshqaruv qarorlarini tezkor qabul qilish imkoniyatini yaratadi. Raqamli iqtisodiyot konsepsiyasi ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish hamda boshqaruv jarayonlarida raqamli texnologiyalardan keng foydalanishni nazarda tutadi. Ushbu jarayon tabiiy resurslarni boshqarishda ham yangi imkoniyatlarni yaratmoqda. Jumladan, sensor texnologiyalar, Internet of Things (IoT), sun’iy intellekt elementlari hamda katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish texnologiyalari suv resurslarini monitoring qilish tizimlarini yanada takomillashtirishga xizmat qiladi. Suv resurslarini monitoring qilish deganda suv manbalarining holatini, suv sarfini, sifatini hamda foydalanish darajasini doimiy ravishda kuzatib borish, ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va tahlil qilish jarayoni tushuniladi. Zamonaviy monitoring tizimlari real vaqt rejimida ishlash imkoniyatiga ega bo‘lib, bu esa suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirishga yordam beradi. “Ecotarget S1” aqlli suv qurilmasining texnik imkoniyatlari “Ecotarget S1” aqlli suv monitoring qurilmasi suv ta’minoti tizimlarida suv sarfini nazorat qilish va monitoring qilish uchun mo‘ljallangan zamonaviy texnologik qurilma hisoblanadi. Ushbu qurilma suv oqimi va boshqa parametrlarni aniqlovchi sensorlar yordamida ishlaydi. Qurilmaning asosiy funksional imkoniyatlari quyidagilardan iborat: • suv oqimini aniqlash va o‘lchash; • suv bosimini nazorat qilish; • ma’lumotlarni simsiz uzatish; • real vaqt rejimida monitoring qilish; • masofaviy nazorat va boshqaruv imkoniyati. Mazkur qurilma yordamida suv ta’minoti tizimining ishlash jarayonini doimiy ravishda nazorat qilish mumkin. Qurilmadan olingan ma’lumotlar maxsus dasturiy platforma orqali qayta ishlanadi va tahlil qilinadi. 613

616-p.

Aqlli suv monitoring tizimining ishlash mexanizmi. Aqlli monitoring tizimining ishlash jarayoni bir necha bosqichlardan iborat bo‘ladi. Ushbu jarayon quyidagi diagrammada aks ettirilgan. Aqlli suv monitoring tizimining ishlash jarayoni Sensorlar Ma'lumotlarni yig'ish Ma'lumot uzatish Serverda qayta ishlash Monitoring platformasi Boshqaruv qarori Ushbu jarayon orqali suv ta’minoti tizimida yuzaga keladigan muammolarni tezkor aniqlash va ularni bartaraf etish imkoniyati yaratiladi. 1-jadval Ecotarget S1 qurilmasining asosiy texnik ko‘rsatkichlari № Ko‘rsatkich Tavsif 1 Qurilma turi Aqlli suv monitoring qurilmasi 2 O‘lchov parametrlari Suv oqimi, bosim 3 Ma’lumot uzatish Simsiz aloqa texnologiyasi 4 Monitoring rejimi Real vaqt 5 Boshqaruv Masofadan nazorat 2-jadval An’anaviy monitoring tizimi va aqlli monitoring tizimini taqqoslash Ko‘rsatkich An’anaviy tizim Aqlli monitoring tizimi Ma’lumot yig‘ish Qo‘lda Avtomatik Nazorat tezligi Past Yuqori Aniqlik darajasi O‘rtacha Yuqori Masofadan nazorat Mavjud emas Mavjud Resurs samaradorligi Past Yuqori 614

617-p.

Monitoring mexanizmini takomillashtirish yo‘nalishlari Suv resurslarini monitoring qilish tizimini takomillashtirish quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshirilishi mumkin: 1. Aqlli sensorlar tarmog‘ini kengaytirish; 2. IoT texnologiyalarini keng joriy etish; 3. Ma’lumotlarni bulutli texnologiyalar asosida saqlash; 4. Sun’iy intellekt asosida suv sarfini prognozlash; 5. Monitoring tizimini avtomatlashtirish. Ushbu texnologiyalarni joriy etish suv resurslarini boshqarish samaradorligini sezilarli darajada oshirish imkonini beradi. Mazkur tizimlar yordamida suv iste’moli to‘g‘risidagi ma’lumotlar avtomatik tarzda yig‘iladi va tahlil qilinadi. Natijada suvdan foydalanish jarayonida yuzaga keladigan ortiqcha sarf, nosozlik yoki yo‘qotishlar tezkor aniqlanishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, “Ecotarget S1” aqlli suv qurilmasi suv resurslarini monitoring qilish jarayonini takomillashtirishda muhim texnologik yechimlardan biri hisoblanadi. Mazkur qurilma suv sarfini avtomatik nazorat qilish, ma’lumotlarni uzatish hamda ularni tahlil qilish imkoniyatlarini ta’minlaydi. Qurilma yordamida suv iste’moli to‘g‘risidagi ma’lumotlar raqamli platformaga uzatiladi va ular asosida boshqaruv qarorlarini qabul qilish mumkin bo‘ladi. Bundan tashqari, aqlli monitoring tizimlari suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish, suv yo‘qotishlarini kamaytirish hamda ekologik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Shu sababli raqamli iqtisodiyot sharoitida suv resurslarini boshqarish jarayonlarida aqlli texnologiyalarni joriy etish dolzarb ilmiy va amaliy vazifa hisoblanadi. Xulosa. Raqamli iqtisodiyot sharoitida tabiiy resurslardan samarali foydalanish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, suv resurslarini boshqarish va ulardan oqilona foydalanishni ta’minlash uchun zamonaviy raqamli texnologiyalarni joriy etish muhim hisoblanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, suv resurslarini monitoring qilish jarayonini avtomatlashtirish hamda aqlli qurilmalar yordamida nazorat qilish suv sarfini samarali boshqarish imkonini beradi. Maqolada suv resurslarini monitoring qilishning nazariy asoslari o‘rganildi hamda raqamli iqtisodiyot sharoitida suv monitoring tizimlarining ahamiyati tahlil qilindi. Tadqiqot davomida suv resurslarini boshqarishda zamonaviy sensor texnologiyalari, axborot-kommunikatsiya tizimlari hamda masofaviy monitoring usullaridan foydalanishning afzalliklari ko‘rsatib berildi. Shuningdek, suv resurslarini monitoring qilish jarayonini takomillashtirishda “Ecotarget S1” aqlli suv qurilmasining imkoniyatlari o‘rganildi. Mazkur qurilma suv sarfini real vaqt rejimida nazorat qilish, ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish imkonini berishi bilan suv resurslarini boshqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. 615

618-p.

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, aqlli monitoring tizimlarini joriy etish suv yo‘qotishlarini kamaytirish, suv iste’molini optimallashtirish hamda suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish imkonini beradi [5]. Shu bilan birga, raqamli monitoring tizimlari suv resurslarini boshqarishda tezkor va aniq qarorlar qabul qilish uchun muhim axborot bazasini shakllantiradi. Amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari asosida suv resurslarini monitoring qilish tizimini takomillashtirish maqsadida quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Birinchidan, suv resurslarini boshqarish tizimiga raqamli monitoring texnologiyalarini keng joriy etish zarur. Zamonaviy raqamli qurilmalar yordamida suv iste’moli, suv sarfi va suv resurslarining holati haqida aniq va tezkor ma’lumotlarni olish mumkin. Bu esa suv resurslaridan foydalanishni samarali tashkil etish hamda ortiqcha suv sarfining oldini olish imkonini beradi. Ikkinchidan, suv ta’minoti tizimlarida aqlli suv monitoringi qurilmalarini qo‘llash maqsadga muvofiq hisoblanadi. Jumladan, “Ecotarget S1” aqlli qurilmasi yordamida suv sarfini real vaqt rejimida nazorat qilish, ma’lumotlarni avtomatik tarzda yig‘ish hamda ularni raqamli tizimlar orqali tahlil qilish mumkin. Bunday qurilmalar suv ta’minoti tizimlarida yuzaga keladigan nosozliklarni tezkor aniqlash hamda suv yo‘qotishlarini kamaytirishga xizmat qiladi. Uchinchidan, suv monitoringi jarayonida sensor texnologiyalari va masofaviy ma’lumot uzatish tizimlaridan foydalanishni kengaytirish lozim. Sensor qurilmalar suv sarfi, bosimi va boshqa muhim ko‘rsatkichlarni aniqlab, ularni markaziy axborot tizimlariga uzatadi. Natijada suv resurslari holatini masofadan turib nazorat qilish imkoniyati yaratiladi. To‘rtinchidan, suv monitoringi jarayonida yig‘ilgan ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish uchun zamonaviy axborot tizimlari va raqamli platformalarni rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Ma’lumotlarni tahlil qilish orqali suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish, suv sarfini optimallashtirish hamda boshqaruv qarorlarini ilmiy asosda qabul qilish mumkin bo‘ladi. Beshinchidan, suv resurslarini monitoring qilishning aqlli tizimlarini qishloq xo‘jaligi, sanoat va kommunal xo‘jalik sohalarida keng qo‘llash tavsiya etiladi. Ayniqsa, sug‘orish tizimlarida aqlli monitoring texnologiyalaridan foydalanish suvdan samarali foydalanish imkonini yaratadi hamda suv resurslarini tejashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasining “Suv va suvdan foydalanish to‘g‘risida”gi Qonuni. 2. G‘ulomov S.S. Raqamli iqtisodiyot asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2020. 3. Abdurahmonov Q.X. Innovatsion iqtisodiyot va raqamli texnologiyalar. – Toshkent, 2021. 4. Smith J. Smart Water Management Systems. – London: Springer, 2019. 616

619-p.

5. Kumar R., Singh P. IoT Based Water Monitoring System. – International Journal of Smart Technology, 2020. 6. World Bank. Digital Technologies in Water Management. – Washington, 2021. 7. OECD. Digital Transformation of Water Utilities. – Paris, 2022. ONLAYN-TREYDDING O‘zbekiston RAQAMLI IQTISODIYOTIDA: INSTITUTSIONAL XAVFLAR VA REGULYATOR MEXANIZMLAR Nurmanbetov Amangeldi Karimbaevich, Berdaq nomidagi QorDU mustaqil tadqiqotchisi, e-mail: rauaj.group@gmail.com Annotatsiya. Maqolada O‘zbekiston Respublikasining raqamli iqtisodiyoti sharoitida onlayn-treyddingning institutsional xavflari chuqur tahlil qilinadi. Platformalar tipologiyasi, BBook modeli, Digital Engagement Practices (DEPs), finflyuenserlar ta’siri va simulyativ tizimlar ko‘rib chiqiladi. O‘zbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (NAPP) va O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (MB) uchun funksional nazorat mexanizmlari (API auditi, Whitelist, P2P-monitoring, simulyativ platformalar ta’rifi) taklif etiladi. 2026 yilgi regulyator qumi (№3753) va steyblkoinlar pilot rejimi hisobga olingan. Kalit so‘zlar: onlayn-treydding, institutsional xavflar, raqamli iqtisodiyot, B-Book modeli, DEPs, simulyativ platformalar, NAPP Аннотация. В статье проводится глубокий анализ институциональных рисков онлайн-трейдинга в цифровой экономике Республики Узбекистан. Рассматриваются типология платформ, модель B-Book, Digital Engagement Practices (DEPs), влияние финфлюенсеров и симулятивные системы. Предлагаются механизмы функционального надзора NAPP и Центрального банка (аудит API, Whitelist, мониторинг P2P, юридические дефиниции симулятивных платформ). Учтены изменения 2026 года — регуляторная песочница (Положение №3753) и пилот стейблкоинов. Ключевые слова: онлайн-трейдинг, институциональные риски, цифровая экономика, B-Book модель, DEPs, симулятивные платформы, НАПП Abstract. The article provides an in-depth analysis of institutional risks of online trading in the digital economy of the Republic of Uzbekistan. It examines platform typology, B-Book model, Digital Engagement Practices (DEPs), the influence of finfluencers and simulative systems. Functional oversight mechanisms for NAPP and the Central Bank are proposed (API audit, Whitelist, P2P monitoring, legal definitions of simulative platforms). Changes of 2026 — regulatory sandbox (Regulation No. 3753) and stablecoin pilot — are taken into account. Key words: online trading, institutional risks, digital economy, B-Book model, DEPs, simulative platforms, NAPP Kirish. O‘zbekiston Respublikasida moliya sektorining raqamlashtirish jarayonlari Prezidentning 2020- yil 5- oktyabrdagi № UP-6079-sonli Farmoni bilan tasdiqlangan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini amalga oshirish doirasida strategik ahamiyat kasb etdi, shuningdek, 2024- yil 14- oktyabrdagi № PP-358-sonli Farmon bilan tasdiqlangan sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish strategiyasi va 2023- yil 11- sentyabrdagi № UP-158-sonli Farmon bilan “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi ham qo‘llab-quvvatlandi. 2026- yil boshiga kelib internet texnologiyalari bilan qamrov darajasi aholining 93,3 % ga yetdi, bu esa onlayn-treydding — valyutalar, qimmatbaho metallar, kriptoaktivlar va farq shartnomalari (CFD) bo‘yicha operatsiyalarning ommaviy rivojlanishiga zamin yaratdi. Bozorning qonuniy segmenti Toshkent 617

620-p.

Respublika fond birjasi, litsenziyalangan kriptobirja UzNEX va milliy to‘lov tizimiga integratsiyalashgan kripto-do‘konlar bilan ifodalanadi. 2026- yil yanvaridan boshlab steyblkoinlar (shu jumladan USDT) ayrim to‘lovlar uchun pilot rejimda ishga tushirildi, shuningdek, investitsiya platformalari uchun maxsus huquqiy rejim — “regulyator qumi” (O‘zbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (NAPP) ning 2026-yil 12-yanvardagi № 3753sonli qarori) joriy etildi, bunda serverlarni majburiy lokalizatsiya qilish va bitimlar bo‘yicha ma’lumotlarni 5 yil saqlash talab etiladi. Ushbu ijobiy o‘zgarishlarga qaramay, parallel ravishda eksteritorial va qisman tartibga solinmagan raqamli xizmatlar shakllanmoqda, ular masofaviy o‘zaro ta’sir texnologiyalari, P2P-to‘lovlar va kriptoaktivlar aylanishidan foydalanadi. Forex/CFD bo‘yicha chakana onlayn-treydding uchun alohida litsenziya yo‘qligi va buyurtmalarni bajarish arxitekturasi ustidan oldindan nazorat qilinmasligi institutsional lag — texnologik rivojlanishning tez sur’ati bilan nazorat organlarining shaffoflik va investorlarni himoya qilishga tayyorligi o‘rtasidagi nomuvofiqlikni keltirib chiqarmoqda. Tadqiqot dolzarbligi O‘zbekiston raqamli iqtisodiyot sharoitida onlayntreyddingning institutsional, regulyator va xulq-atvor xavflarini aniqlash zarurati bilan bog‘liq. Ishning maqsadi — bozor tuzilishini, platformalar tipologiyasini, asosiy xavflarni (shu jumladan simulyativ B-Book modellari va Digital Engagement Practices) tahlil qilish hamda O‘zbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (NAPP) va O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (MB) uchun amaliy tartibga solish mexanizmlarini ishlab chiqishdan iborat. Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar qo‘yildi: 1. amaldagi normativ-huquqiy bazani tahlil qilish; 2. buyurtmalarni bajarish modellari hisobga olingan holda savdo platformalarining tipologiyasini ishlab chiqish; 3. institutsional va xulq-atvor xavflarini aniqlash; 4. funksional nazorat bo‘yicha tavsiyalar shakllantirish. Tadqiqotning metodologik bazasi institutsional-funksional tahlil, qiyosiyhuquqiy usul va xulq-atvor moliyasi elementlarini o‘z ichiga oladi. Empirik asos O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (MB) va NAPPning 2024–2025-yillardagi rasmiy statistikasi, Toshkent Respublika fond birjasi ma’lumotlari, platformalarning raqamli izini monitoring qilish va IOSCOning xalqaro standartlari (Online Imitative Trading Practices va Digital Engagement Practices bo‘yicha yakuniy hisobotlar, 2025-yil may) triangulyatsiyasi asosida shakllantirildi. Ilmiy yangilik global DEPs va imitativ amaliyotlar kontseptsiyalarini O‘zbekiston sharoitiga moslashtirishda, shuningdek, buyurtmalarni bajarish arxitekturasi ustidan funksional nazorat modelini ishlab chiqishda namoyon bo‘ladi. Muallifning oldingi tadqiqotida ta’kidlanganidek, simulyativ platformalar professional savdo interfeysini bozor mexanizmlariga aloqasi bo‘lmagan kapitalni qayta taqsimlash mexanizmlari uchun fasad sifatida ishlatadi [Nurmanbetov, 2026]. 618

PDF Document

1 / 1
Download

University Licenses

License preview