Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

O‘zbekistonda so‘nggi yillarda kambag‘allikni qisqartirish davlat siyosatining asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘ldi. “Yoshlar – kelajagimiz” dasturi, “Tadbirkor ayol” loyihasi, “Mahallabay” tizimi doirasida yuzlab startap va ijtimoiy loyihalar qo‘llab-quvvatlanmoqda. Shuningdek, “Startup Uzbekistan” ekotizimi orqali yosh tadbirkorlar o‘z g‘oyalarini amalga oshirish imkoniga ega bo‘lmoqda. Bu esa yangi ish o‘rinlari yaratishga, bandlikni oshirishga va eng muhimi, aholining turmush darajasini yaxshilashga xizmat qilmoqda. Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy tadbirkorlik va startaplar kambag‘allikni qisqartirishda samarali iqtisodiy va ijtimoiy mexanizm hisoblanadi. Ular yangi ish o‘rinlarini yaratish, aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarida innovatsion xizmatlarni rivojlantirish orqali aholi turmush darajasini oshirishga xizmat qiladi. Jahon tajribasi hamda O‘zbekiston amaliyoti tahlili shuni ko‘rsatadiki, davlat tomonidan startap ekotizimini qo‘llab-quvvatlash, innovatsion loyihalar uchun moliyaviy va institutsional sharoitlar yaratish kambag‘allikni kamaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois, ijtimoiy yo‘naltirilgan startaplarni rivojlantirish, yoshlar va ayollar tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, innovatsion infratuzilmani kengaytirish mamlakatda barqaror iqtisodiy rivojlanish va aholi farovonligini oshirishga xizmat qiladi. Foygalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-yanvardagi PF–5953-son Farmoni ( 2020–2030 yillarda kambag‘allikni qisqartirish va barqaror rivojlanishni ta’minlash bo‘yicha strategik vazifalar). 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 27-maydagi PQ–4732-son Qarori — Kambag‘allikni qisqartirish va aholini ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 13-apreldagi PQ–5072-son Qarori — Startaplar va innovatsion loyihalarni rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida. 4. Jahon banki. (2022). World Development Indicators. ttps://databank.worldbank.org 5. UNDP. (2023). Human Development Report. https://hdr.undp.org 6. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. (2023). Rasmiy statistik to‘plam. https://stat.uz 7. Kerlin, J.A. (2010). A Comparative Analysis of the Global Emergence of Social Enterprise. Voluntas: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations, 21(2), 162–179. 8. Phills, J.A., Deiglmeier, K., & Miller, D.T. (2008). Rediscovering social innovation. Stanford Social Innovation Review, 6(4), 34–43. SANOAT KORXONALARIDA DAROMAD VA XARAJATLAR HISOBINING SAMARADORLIGINI OSHIRISH HAMDA AUDIT MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH Jo`rayev Qudratbek, Everest Metal Grand MChJ, Bosh hisobchi Saminov Abrorbek Dilshodjon o‘g‘li , AndDTI 579

Buxgalteriya hisobi va audit yo`nalishi 4-bosqich talabasi abrorsaminov0800@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada sanoat korxonalarida daromad va xarajatlar hisobining samaradorligini oshirish va audit mexanizmlarini takomillashtirishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Maqolada korxona moliyaviy faoliyatini boshqarishda daromad va xarajatlar monitoringining ahamiyati, mavjud kamchiliklar, shuningdek ichki va tashqi audit jarayonlarining samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar keltiriladi. Raqamli texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar yordamida korxona resurslaridan oqilona foydalanish va moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini ta’minlash yo‘llari muhokama qilinadi. Kalit soʻzlar: daromad, xarajat, korxona, audit, moliyaviy samaradorlik, raqamli texnologiyalar Аннотация. В данной статье анализируются теоретические и практические аспекты повышения эффективности учета доходов и расходов на промышленных предприятиях, а также совершенствования механизмов аудита. Рассматривается значение мониторинга доходов и расходов в управлении финансовой деятельностью предприятия, выявляются существующие недостатки и предлагаются меры по повышению эффективности внутренних и внешних аудиторских процессов. Обсуждаются пути рационального использования ресурсов предприятия и обеспечения надежности финансовой отчетности с помощью цифровых технологий и инновационных подходов. Ключевые слова: доход, расход, предприятие, аудит, финансовая эффективность, цифровые технологии Abstract. This article analyzes the theoretical and practical aspects of improving the efficiency of revenue and expense accounting in industrial enterprises and enhancing audit mechanisms. It discusses the importance of monitoring revenues and expenses in managing the financial performance of enterprises, identifies existing shortcomings, and proposes measures to improve the effectiveness of internal and external audit processes. The article also explores ways to ensure rational use of enterprise resources and reliability of financial reporting through digital technologies and innovative approaches. Keywords: revenue, expense, enterprise, audit, financial efficiency, digital technologies Kirish. Sanoat korxonalari milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ularning moliyaviy barqarorligi va samarali boshqaruvi nafaqat ichki daromad manbalarini oshirishga, balki ish o‘rinlari yaratish va investitsiya jalb qilish imkoniyatlarini ham kengaytiradi. Korxona moliyaviy natijalarini to‘g‘ri baholash uchun daromad va xarajatlarni hisoblash va tahlil qilish tizimi muhim hisoblanadi. Shu bilan birga, audit mexanizmlari orqali moliyaviy axborotlarning ishonchliligi va shaffofligini ta’minlash mumkin [1]. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar korxonalarda daromad va xarajatlarni boshqarishni soddalashtiradi, xatoliklarni kamaytiradi va qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiradi. Shu bois, sanoat korxonalarida daromad va xarajatlarni optimallashtirish hamda audit jarayonlarini takomillashtirish masalalari nafaqat iqtisodiy samaradorlik, balki moliyaviy barqarorlikni ta’minlash nuqtai nazaridan ham dolzarb hisoblanadi. Maqolada daromad va xarajatlar hisobi samaradorligini oshirish, ichki va tashqi audit jarayonlarini takomillashtirish, shuningdek, raqamli vositalardan 580

foydalanish orqali korxona moliyaviy faoliyatini yaxshilashning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Adabiyotlar tahlili. Sanoat korxonalarida daromad va xarajatlar hisobini samarali tashkil etish masalalarini tadqiq etgan ko‘plab olimlar daromad va xarajatlarni to‘g‘ri hisoblash orqali moliyaviy samaradorlikni oshirish mumkinligini qayd etadilar. Masalan, D.Niyozov “Sanoat korxonalarda daromadlar va xarajatlar hisobini xalqaro standartlar asosida takomillashtirish” maqolasida sanoat korxonalarida daromadlar va xarajatlarni xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga moslashtirish orqali korxona moliyaviy natijalarini oshirish imkoniyatlarini ta’kidlaydi [2]. Shuningdek, Sh.Rasulova o‘z tadqiqotida ishlab chiqarish xarajatlarini hisoblash moddasini va ularning strukturaviy tahlilini amalga oshirish korxona rentabelligini oshirishda muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi; u xarajatlarni tahlil qilish orqali resurslardan samarali foydalanish yo‘llarini aniqlash zarurligini qayd etadi [3]. Moliyaviy audit doirasida hisoblangan daromad va xarajatlarni tekshirish buxgalteriya axborotining ishonchliligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini bir nechta tadqiqotlarda ham ko‘rish mumkin. Masalan, daromad va xarajatlar auditi bo‘yicha o‘tkazilgan umumiy tahlilda auditorlar korxonada tuzilgan moliyaviy hisobotlar ma’lumotlarini kerakli darajada tekshirish orqali noto‘g‘ri ma’lumotlar va xatoliklar oldini olishlari mumkinligi ta’kidlanadi. Bundan tashqari, moliyaviy hisobotlar va audit bo‘yicha jahon amaliyotida hisob va auditni birlashtiruvchi yondashuvlar ustida ishlash muhim ekanligi qayd etilib, bu moliyaviy hisobotlar va audit nazariyalarining o‘zaro integratsiyasi orqali boshqaruv qarorlarining sifatini yaxshilash mumkin deb topilgan [4]. Bu yondashuvlar korxonada daromad va xarajatlar hisobi bilan audit samaradorligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Metodologiya. Ushbu maqolada tadqiqot metodlari sifatida analitik, taqqoslash va statistik tahlil usullari qo‘llanildi. Sanoat korxonalarining daromad va xarajatlar hisobi bo‘yicha ma’lumotlar yig‘ilib, ularning samaradorligi va rentabelligi o‘rganildi. Shuningdek, ichki va tashqi audit jarayonlarining moliyaviy natijalarga ta’siri tahlil qilindi. Maqolada raqamli vositalar va hisoblash texnologiyalari yordamida moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi va shaffofligi baholandi. Ushbu yondashuv tadqiqot natijalarini aniqlik bilan chiqarishga imkon berdi. Tahlil va Natijalar. Tahlil uchun misol tariqasida shartli “Auto Rubber” sanoat korxonasining 2024–2025 yillar uchun daromad va xarajat ma’lumotlari olindi. Ushbu ma’lumotlar asosida korxonaning moliyaviy samaradorligini baholash maqsadida rentabellik ko‘rsatkichlari, daromadlar va xarajatlar o‘zaro nisbatlari tahlil qilindi. Jadvalda ko‘rsatilganidek, 2025 yilda korxonaning umumiy daromadi 2024 yilga nisbatan 12,5%ga o‘sdi, bu korxona faoliyatining ijobiy dinamikasini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, umumiy xarajatlar ham 9,8%ga ko‘tarildi, ya’ni xarajat 581

strukturasi ham daromad o‘sishiga mos tarzda o‘zgardi (1-jadval). Korxonada daromad va xarajatlarning o‘sish sur’ati vaqtincha nomutanosib bo‘lgan taqdirda bu rentabellik pasayishiga olib keladi, ammo bu holatda daromad o‘sishining xarajat o‘sishidan yuqori bo‘lishi samaradorlikni oshiradi. 1-jadval “Auto Rubber” sanoat korxonasining daromad va xarajat ko‘rsatkichlari (2024-2025-yillarda, mln so‘mda) Ko‘rsatkichlar Umumiy daromad Umumiy xarajat Foyda (daromad − xarajat) Rentabellik (%) 2024 1250 1000 250 20 2025 1405 1098 307 21,9 O‘sish (%) 12,5 9,8 22,8 1,9 pp Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, 2025 yilda shartli korxonaning foyda hajmi ham 22,8%ga o‘sdi, natijada rentabellik darajasi 1,9 foiz bandga oshdi. Bu shuni anglatadiki, daromadlarning o‘sish sur’ati samarali boshqaruv va xarajatlarni nazorat qilish orqali qo‘llab-quvvatlangan. Shuningdek, xarajatlarning strukturaviy tahlili ularni quyidagi tarkibiy qismlarga ajratish imkonini berdi: ishlab chiqarish xarajatlari, umumiy boshqaruv xarajatlari va sotish xarajatlari. Tahlil natijasida ishlab chiqarish xarajatlari jami xarajatlarning 62%ini, boshqaruv xarajatlari 25%ini, sotish xarajatlari esa 13%ini tashkil etgani aniqlandi. Bu korxona resurslarining asosiy qismi ishlab chiqarishga yo‘naltirilganini ko‘rsatadi, lekin boshqaruv xarajatlarining nisbatan yuqori bo‘lishi samaradorlikni oshirish uchun qo‘shimcha chora-tadbirlar talab etadi. Korxona daromadlarining o‘sishiga turtki bo‘lgan asosiy faktorlar sifatida bozor talabi kuchayishi va mahsulot narxining yaxshilangan marketing strategiyasi orqali optimallashtirilishi ko‘rsatildi. Bunday marketing yondashuvlari daromad dinamikasini ijobiy tomonga o‘zgartiradi, bu esa iqtisodiy adabiyotlarda tasdiqlanganidek, samarador moliyaviy boshqaruv konsepsiyasining ajralmas qismidir [5]. Audit natijalari bo‘yicha, ichki audit jarayonlarida xatoliklar aniqlangan bo‘lsa ham, bu xatoliklarning ko‘pi statistik hisoblash metodlaridan foydalanmaslikdan kelib chiqqan. Xususan, daromad va xarajatlar bo‘yicha o‘tkazilgan ichki audit jarayonida raqamli hisobot tizimlaridan to‘liq foydalanilmaganligi aniqlangan. Ushbu holat moliyaviy hisobotlarda noaniqliklarni keltirib chiqarishi mumkin, shu bois raqamli metodlar asosida auditning integratsiyalashgan yondashuvi korxonaning moliyaviy faoliyati ishonchliligini oshiradi [6]. Natijalarning umumiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, daromad va xarajatlarni samarali boshqarish orqali korxonada yuqori rentabellik darajasiga erishish mumkin. Bunda ichki auditning roli katta bo‘lib, u moliyaviy hisobotlarning shaffofligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Qo‘shimcha ravishda, korxonada raqamli texnologiyalarni joriy etish auditorlik faoliyatining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi [7]. 582

Xulosa. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, sanoat korxonalarida daromad va xarajatlar hisobini samarali boshqarish korxona rentabelligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Maqolada aniqlanganidek, daromadlarning o‘sish sur’ati xarajatlar o‘sishidan yuqori bo‘lgan hollarda foyda hajmi va rentabellik darajasi sezilarli darajada ortadi. Shu bilan birga, xarajatlarning strukturaviy tahlili korxona resurslaridan oqilona foydalanish va boshqaruv xarajatlarini optimallashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Ichki va tashqi audit jarayonlari moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini ta’minlashda muhim vosita bo‘lib, u daromad va xarajatlar hisobining shaffofligi va to‘g‘riligini nazorat qilish imkonini beradi. Zamonaviy raqamli texnologiyalarni joriy etish esa auditning samaradorligini oshirib, moliyaviy natijalarni tez va aniq baholash imkonini yaratadi. Natijada, sanoat korxonalari daromad va xarajatlarni optimallashtirish, ichki audit tizimini takomillashtirish va raqamli boshqaruv vositalarini qo‘llash orqali moliyaviy samaradorlikni oshirishi va strategik maqsadlarga erishishi mumkin. Ushbu yondashuvlar korxonaning barqaror rivojlanishini ta’minlash va iqtisodiy samaradorlikni yuqori darajada ushlab turishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Smith, J. Financial Management in Industrial Enterprises, London: Routledge, 2020. 2. Niyozov D. Sanoat korxonalarda daromadlar va xarajatlar hisobini xalqaro standartlar asosida takomillashtirish. Journal of International Science Networks, 2025. 3. Rasulova Sh. Sanoat korxonasida xarajatlarni hisobga olish holatining tahlili va uni optimallashtirish yo‘llari. Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting, 2024. 4. Brown, A., & Green, T. Audit and Internal Control in Manufacturing Companies, New York: Springer, 2019. 5. Zhao, P. Digital Technologies in Corporate Financial Management, Shanghai: Fudan University Press, 2021. 6. Iqbolov, M. Moliyaviy boshqaruvda daromad va xarajatlar tahlili. Journal of Economic Studies, 2023. 7. Karimova, U. Audit va raqamli texnologiyalar integratsiyasi. International Journal of Audit Research, 2024. KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINI SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA YASHIL TEXNOLOGIYALARNING O ‘RNI VA AHAMIYATI Shaidova Dilafruz Muxtarovna, NamDTU “Iqtisodiyot kafedrasi “ katta o‘qituvchisi dil.muxtarovna@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada kichik biznes subyektlari faoliyatida yashil texnologiyalarning tutgan o‘rni, ularning iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi ahamiyati hamda barqaror rivojlanishni ta’minlashdagi roli yoritiladi. Xususan, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, energiya tejamkor uskunalarni joriy etish, chiqindilarni qayta ishlash va resurslardan oqilona foydalanish kabi yo‘nalishlarning kichik biznes 583

rentabelligiga ta’siri tahlil qilinadi.Shu jumladan yashil texnologiyalarning kichik korxonalar uchun afzalliklari, ularga ta ‘sir qiluvchi iqtisodiy omillar va muammolar ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: kichik biznes, yashil texnologiyalar, iqtisodiy samaradorlik, energiya tejamkorlik, ekologik innovatsiyalar, barqaror rivojlanish. Аннотация. В данной статье освещается роль зелёных технологий в деятельности субъектов малого бизнеса, их значение в повышении экономической эффективности, а также вклад в обеспечение устойчивого развития. В частности, анализируется влияние использования возобновляемых источников энергии, внедрения энергоэффективного оборудования, переработки отходов и рационального использования ресурсов на рентабельность малого бизнеса.Кроме того, рассматриваются преимущества зелёных технологий для малых предприятий, а также экономические факторы, влияющие на их внедрение, и проблемы, связанные с их применением. Ключевые слова: малый бизнес, зелёные технологии, экономическая эффективность, энергоэффективность, экологические инновации, устойчивое развитие. Abstract. This article highlights the role of green technologies in the activities of small business entities, their importance in increasing economic efficiency, and their contribution to ensuring sustainable development. In particular, it analyzes the impact of such areas as the use of renewable energy sources, the introduction of energy-efficient equipment, waste recycling, and the rational use of resources on the profitability of small businesses.It also examines the advantages of green technologies for small enterprises, as well as the economic factors influencing their implementation and the challenges associated with their adoption. Keywords: small business, green technologies, economic efficiency, energy efficiency, environmental innovations, sustainable development. Kirish. Global iqtisodiy taraqqiyot sharoitida ekologik barqarorlik va resurslardan oqilona foydalanish dolzarb masalaga aylangan. Ayniqsa, iqtisodiyotning dinamik segmenti hisoblangan kichik biznes subyektlari uchun yashil texnologiyalarni joriy etish nafaqat ekologik, balki iqtisodiy afzalliklarga ham ega. Mamlakatlarning yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida kichik biznes muhim rol o‘ynaydi, chunki bu korxonalar innovatsion yondashuvlarga ochiq va bozor ehtiyojlariga tez moslasha oladi. Kichik biznes har qanday mamlakat iqtisodiyotida muhim rol o‘ynaydi. U yangi ish o‘rinlarini yaratadi, ichki bozorni mahsulot va xizmatlar bilan ta'minlaydi hamda innovatsiyalar uchun qulay platforma hisoblanadi. Shu bilan birga, kichik korxonalar resurslar va kapital nuqtai nazaridan yirik kompaniyalarga qaraganda cheklangan imkoniyatlarga ega. Shu sababli ular uchun iqtisodiy samaradorlik va ekologik barqarorlikni birgalikda ta'minlash muhim vazifadir. XXI asrda iqtisodiy o‘sish va ekologik barqarorlikni uyg‘unlashtirish muhim masalalardan biriga aylandi.Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning“2030 yilgacha O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”qaroriga muvofiq qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ishlab chiqarish quvvatini 15 GWt gacha oshirish va umumiy elektr energiyasi ishlab chiqarishda ulushini 30 % dan ortiq qilish;sanoat sohasida energiya samaradorligini kamida 20 % ga oshirish;suvdan foydalanish samaradorligini oshirish, suv tejovchi sug‘orish 584

texnologiyalari joriy etish;qattiq maishiy chiqindilarni qayta ishlash darajasini 65 % dan oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar belgilangan Aholi sonining ko‘payishi, sanoatning rivojlanishi va iste'mol darajasining ortishi natijasida tabiatga bo‘lgan bosim kuchaymoqda. Shu sababli bugungi kunda "yashil texnologiyalar" atamasi tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Ayniqsa, kichik biznes subyektlari uchun yashil texnologiyalarni joriy etish nafaqat ekologik, balki iqtisodiy jihatdan ham foydali bo‘lishi mumkin. Yashil texnologiyalar - bu ekologik xavfsiz, energiyani tejaydigan, chiqindilarni kamaytiradigan va tabiiy resurslardan samarali foydalanishga qaratilgan texnologiyalar majmuasidir.Yashil texnologiyalar — bu atrof-muhitga zarar yetkazmasdan ishlab chiqarishni tashkil qilish, resurslardan oqilona foydalanish, chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlashni o‘z ichiga olgan innovatsion yondashuvlardir. Bunga quyosh panellari, shamol turbinalari, energiyani tejaydigan uskunalar, bioplastikalar, suvni tejovchi texnologiyalar va boshqalar kiradi. Ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 1)qayta tiklanuvchi energiya manbalari (quyosh, shamol, biogaz) 2)energiya va suvni tejovchi texnologiyalar 3)chiqindilarni qayta ishlash tizimlari 4)ekologik toza xomashyo va materiallar Kichik biznes subyektlari quyidagi yo‘nalishlarda yashil texnologiyalar orqali rivojlanishi mumkin: energiya sarfini kamaytirish,mahsulot sifatini oshirish,atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish,yashil brending orqali yangi mijozlar jalb qilish. Yashil texnologiyalarni kichik biznesda joriy etish nafaqat ekologik, balki iqtisodiy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etadi.Kichik biznes iqtisodiyotning tezkor va moslashuvchan qismi sifatida ekologik innovatsiyalarni joriy qilishda katta imkoniyatlarga ega. Yashil texnologiyalar asosan ekologik toza usullarni qo‘llab-quvvatlaydi;atmosferaga chiqayotgan zararli gazlarni kamaytiradi;energiya va suv sarfini kamaytiradi;qayta ishlanadigan materiallardan foydalanish imkonini beradi. 1. Resurslardan oqilona foydalanish: Yashil iqtisodiyot tamoyillari kichik biznes subyektlariga resurslarni oqilona boshqarish imkonini beradi. Masalan, ekologik texnologiyalarni joriy qilish orqali ishlab chiqarish jarayonlarida energiya va xomashyo sarfini kamaytirish mumkin. Bu nafaqat xarajatlarni qisqartiradi, balki atrof-muhitni muhofaza qilishga ham xizmat qiladi. Xitoy va Germaniyadagi kichik biznes korxonalarining ekologik innovatsiyalarni muvaffaqiyatli qo‘llash tajribasi buni tasdiqlaydi. 2. Yangi bozor imkoniyatlari: Yashil iqtisodiyot kichik biznes subyektlariga yangi bozor imkoniyatlarini ochadi. Ekologik toza mahsulotlarga bo‘lgan talab ortib borayotgan bir paytda, O‘zbekistonning ichki va tashqi bozorlari ham bu turdagi mahsulotlarga ijobiy javob bermoqda. Bu kichik biznes uchun yangi daromad manbai bo‘lishi mumkin. Shuningdek, xalqaro moliyaviy institutlar va 585

grant tashkilotlarining qo‘llab-quvvatlashi ekologik korxonalarga qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi. 3. Ekologik barqarorlik: Yashil iqtisodiyot tamoyillariga moslashgan kichik biznes subyektlari atrof-muhitni muhofaza qilishga va iqlim o‘zgarishi ta’sirini kamaytirishga yordam beradi. Bu tabiiy resurslarning uzoq muddat saqlanishiga va barqaror iqtisodiy modelning shakllanishiga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kichik biznesni “Yashil” iqtisodiyotga integratsiya qilishda bir qator to‘siqlar mavjud.Davlat tomonidan subsidiyalar va soliq imtiyozlarini kengaytirish bu muammoni bartaraf etishda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonda kichik biznes mamlakat iqtisodiyotining muhim segmenti bo‘lib, uni “Yashil” iqtisodiyot tamoyillariga moslashtirish orqali barqaror rivojlanishga erishish mumkin. Energiya tejovchi texnologiyalar va qayta tiklanadigan energiya manbalarini qo‘llash korxonalar xarajatlarini kamaytirib, iqtisodiy samaradorlikni oshiradi. Shuningdek, ekologik mahsulotlarga bo‘lgan talabning ortib borishi yangi bozorlarni ochishga imkon yaratadi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha bir qator tashabbuslar amalga oshirilmoqda: 1) 2023–2030 yillar uchun “Yashil iqtisodiyot” strategiyasi qabul qilingan; 2) “Ishbilarmon ayol”, “Yoshlar tadbirkorligi”, “Har bir oilaga- tadbirkorlik” dasturlariga yashil texnologiyalar yo‘nalishlari kiritilgan; 3) Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Buxoro va Navoiy viloyatlarida quyosh elektr stansiyalari kichik biznes subyektlari bilan integratsiyalashtirilgan loyihalar asosida barpo etilmoqda. Raqamlar bilan tahlil qilsak , 2022 yilda kichik biznes tomonidan foydalanilgan elektr energiyasining ulushi 35%,energiya tejamkor texnologiyalarni joriy qilgan kichik korxonalar ulushi 2024 yilda -12%,yashil texnologiyalar uchun ajratilgan kreditlar 2024 y.-800 mlrd so‘mni tashkil etdi Yashil texnologiyalar kichik biznes uchun iqtisodiy barqarorlik va ekologik xavfsizlikni birlashtiruvchi vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ular yordamida ishlab chiqarish xarajatlari kamayadi, mahsulot sifati oshadi va bozor imkoniyatlari kengayadi. Xulosa. Kichik biznesni barqaror va samarali rivojlantirishda yashil texnologiyalar muhim omil hisoblanadi. Ular orqali korxonalar nafaqat o‘z xarajatlarini kamaytiradi, balki ekologik xavfsizlikni ta'minlaydi, raqobatbardoshligini oshiradi va barqaror iqtisodiy rivojlanishga hissa qo‘shadi. Shu bois, kichik biznes vakillari zamonaviy texnologiyalarni o‘z faoliyatiga tatbiq etishda faol bo‘lishlari zarur. Kichik biznesni rivojlantirish jarayonida yashil texnologiyalarni joriy etish zamonaviy iqtisodiy va ekologik talablarning muhim tarkibiy qismiga aylanmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, energiya samaradorligini oshirish, chiqindilarni kamaytirish, qayta tiklanuvchi resurslardan foydalanish va ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarish orqali kichik biznes subyektlari o‘z raqobatbardoshligini oshirishi, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishi hamda barqaror rivojlanishga hissa qo‘shishi mumkin. 586

Yashil texnologiyalar kichik korxonalar uchun nafaqat ekologik xavfsizlikni ta’minlash vositasi, balki yangi iqtisodiy imkoniyatlar eshigidir. Ularning joriy qilinishi orqali “yashil” brend yaratish, xalqaro bozorlarga chiqish, davlat imtiyozlaridan foydalanish kabi afzalliklarga erishish mumkin. Biroq, bu yo‘nalishda muayyan muammolar – moliyaviy resurslarning yetishmasligi, texnologik bilim va infratuzilma kamchiligi ham mavjud. Shu bois, kichik biznes subyektlarini yashil texnologiyalarni joriy etishga rag‘batlantirish, ularga texnik, moliyaviy va maslahat ko‘magini kuchaytirish, shuningdek, davlat siyosatining barqaror va aniq yo‘naltirilganligi ushbu yo‘nalishdagi natijadorlikni oshiradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1.“O‘zbekiston Respublikasida “Yashil” iqtisodiyotga o‘tishda milliy shaffoflik tizimini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2024-yil 5-iyun – PQ-213sonli qarori invest-in-uzbekistan.org 1. G‘aybullayev N., Rustamov A. Kichik biznes va tadbirkorlik.Toshkent: Iqtisodiyot, 2021. -280 b. 2. Sodiqova M. Barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyot. - Toshkent: Ma’naviyat, 2020. - 212 b. 3. Muhammadjonov A., To‘laganova N. Yashil iqtisodiyot asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. - 198 b. 4. Крутиков С.В. Зеленые технологии в малом бизнесе // Журнал «Экономика и управление». -2020. №5. - С. 44–49. 7. Qo‘chqorov X., Abdurahmonov S. “Raqamli iqtisodiyot sharoitida ekologik xavfsizlikni ta’minlashda innovatsion yondashuvlar”. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, №2.2022. 8. To‘xtayev I. “Yashil iqtisodiyotga o‘tishda raqamli texnologiyalarning o‘rni va istiqbollari”. Fan va taraqqiyot, №3.2021. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA RAQOBATBARDOSH MAHSULOTLARNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI BAHOLASH USULLARI Sharafuddinova Madinaxon Isomuddin qizi, AndDTI “Iqtisodiyot” kafedrasi o‘qituvchisi madinasharaf30@gmail.com Annotatsiya. Ushbu ish raqamli iqtisodiyot sharoitida raqobatbardosh mahsulotlarning iqtisodiy samaradorligini baholash usullarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda mahsulot raqobatbardoshligini ta’minlovchi asosiy omillar, zamonaviy raqamli texnologiyalar va analitik vositalardan foydalanishning ahamiyati tahlil qilindi. Shuningdek, iqtisodiy samaradorlikni baholashda innovatsion yondashuvlarning roli ko‘rsatildi va raqamli muhitda samarali baholash mexanizmlari taklif etildi. Tadqiqot natijalari korxonalarga raqobatbardosh mahsulot yaratishda strategik qarorlar qabul qilishda amaliy tavsiyalar beradi. 587

Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, raqobatbardosh mahsulot, iqtisodiy samaradorlik, innovatsiya, baholash metodlari. Аннотация. Данная работа посвящена изучению методов оценки экономической эффективности конкурентоспособной продукции в условиях цифровой экономики. В исследовании проанализированы основные факторы, обеспечивающие конкурентоспособность продукта, а также значение современных цифровых технологий и аналитических инструментов. Рассмотрена роль инновационных подходов в оценке экономической эффективности и предложены механизмы эффективной оценки в цифровой среде. Результаты исследования предоставляют практические рекомендации для предприятий при принятии стратегических решений по созданию конкурентоспособной продукции. Ключевые слова: цифровая экономика, конкурентоспособный продукт, экономическая эффективность, инновации, методы оценки. Abstract. This study is devoted to the analysis of methods for evaluating the economic efficiency of competitive products in the context of the digital economy. The research examines the key factors that ensure product competitiveness, as well as the importance of modern digital technologies and analytical tools. The role of innovative approaches in assessing economic efficiency is highlighted, and effective evaluation mechanisms in the digital environment are proposed. The results of the study provide practical recommendations for enterprises in making strategic decisions for producing competitive products. Keywords: digital economy, competitive product, economic efficiency, innovation, evaluation methods. Kirish. Bugungi kunda jahon xo‘jaligida raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi barcha soha va tarmoqlarda tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keng joriy etilishi ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish, xarajatlarni kamaytirish hamda mahsulot va xizmatlar sifatini oshirish imkonini bermoqda. Shu bilan birga, kuchayib borayotgan raqobat sharoitida korxonalar oldida raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarish va uning iqtisodiy samaradorligini ta’minlash dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida mahsulotning raqobatbardoshligi nafaqat uning narxi va sifati, balki innovatsionligi, texnologik darajasi, mijozlarga yo‘naltirilganligi hamda bozorga tezkor moslasha olish qobiliyati bilan ham belgilanadi. Bunday sharoitda iqtisodiy samaradorlikni baholash usullarini takomillashtirish, ayniqsa, raqamli mahsulot va xizmatlar uchun mos metodologiyani ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism. Raqamli transformatsiya jarayonlari kuchayib borayotgan bir paytda mahsulot raqobatbardoshligini iqtisodiy samaradorlik nuqtai nazaridan kompleks baholash mexanizmlarini ishlab chiqish zarurati ortib bormoqda. An’anaviy baholash usullari ko‘pincha raqamli muhitning o‘ziga xos xususiyatlarini to‘liq inobatga olmaydi. Shu sababli zamonaviy yondashuvlarni qo‘llash, raqamli ko‘rsatkichlar va analitik vositalardan foydalanish muhim hisoblanadi. Sanoat mamlakatimiz iqtisodiyotini rivojlanishiga katta hissa qo‘shib 588

kelayotgan tarmoqlardan biridir. Ushbu sanoat tarmog‘ini yanada rivojlantirishning imkoniyatlari kengligini e’tiborga olib, tarmoqning samaradorligini yanada oshirish, xalqaro bozorlarga mos raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish va sanoat brendini butun dunyoga tanitish dolzarb masalalardan hisoblanadi. Sanoat tarmog‘ini rivojlanishiga qaratilgan barcha chora-tadbirlar korxonalarning iqtisodiy samaradorligini oshishiga, raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishga xizmat qilmoqda. Sanoat korxonalarining raqobatbardoshlik darajasini aniqlash, raqobatbardoshlik omillari ta’sirchanlik darajasini o‘rganish, korxonalarga munosib baho berish, yo‘l qo‘yilayotgan kamchilik va muammolarni aniqlash, rivojlangan mamlakatlar tajribalaridan samarali foydalanish masalalari maqolaning dolzarbligini ko‘rsatadi. Sanoat korxonalari raqobatbardoshlik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, baholashni turli yondashuv va uslublari ishlab chiqilgan. Raqobatbardoshlik uslublarini tadqiq etishda xorijiy mamlakatlar olimlari ko‘plab ilmiy izlanishlar olib borishgan. D.S.Voronov raqobatbardoshlik uslublarini mahsulot raqobatbardoshligi, matritsa, operatsion, biznesni baholash, kombinatsion uslublarga bo‘lib o‘rgangan 92 . Bu uslublar ichidan eng samarali ya’ni korxona to‘g‘risida mukammal tashxis qo‘ya oladigan uslubni tanlash va takomillashtirish bo‘yicha ham qo‘plab tadqiqot ishlari olib borilgan. A.A.Tompson va A.Dj.Striklendlar mahsulot sifati va hususiyati, imiji, ishlab chiqarish quvvati, texnologiyasi, dillerlar bilan aloqalari, innovatsion faoliyati, moliyaviy resurslari, raqobatchi xarajatlarini taqqoslash, xaridorlarga servis xizmatlari ko‘rsatish omillarini baholashgan 93 . I.V.Maksimova esa raqobatbardoshlikni baholashda korxonaning ishlab chiqarish jarayonini boshqarish samaradorligi, korxonaning aylanma mablag‘lari samaradorligi, tovarni sotish, marketing xizmatlari samaradorligi va tovarning raqobatdoshligiga yondashgan. Mamlakatimizdagi tadqiqotchilardan G.A.Bekmurodova bank raqobatbardoshligini baholashni BSC tizimi asosida raqobatbardoshlik o‘sishining tashqi imkoniyatini tavsiflaydigan ko‘rsatkichlarga va bankning ichki salohiyatida qo‘llaniladigan ko‘rsatkichlarga bo‘lib tadqiq etgan 94 . M.R.Boltaboyev Sanoati korxonalarining raqobatbardoshligini baholashda samarali raqobat nazariyasiga asoslangan marketing strategiyasidan foydalangan, unga ko‘ra ushbu usul ekspertlarning bosqichma-bosqich taqqoslash usuli yordamida aniqlangan raqobatdoshlikning to‘rt guruh ko‘rsatkichlari yoki mezonlari ishlab chiqarish faoliyatini belgilovchi samaradorlik, korxonaning moliyaviy ahvolini belgilovchi samaradorlik, tovarni sotish va bozorda ilgari surishni tashkil qilish samaradorligi 92 Voronov D.S. Dinamicheskiy podxod k otsenke konkurentosposobnosti predpriyatiy // Marketing v Rossii i za rubejom. 2014, №5. 92-102 b. 93 Tompson A.A., Striklend A.Dj. Strategicheskiy menedjment: kontseptsii i situatsii. Uchebnik dlya vuzov. – M.:INFRA-M, 2000. 412 b. 94 Bekmurodova G.A. Tijorat banklari raqobatbardoshligini oshirishning innovatsion marketing kontseptsiyasini takomillashtirish. Dissertatsiya. – T:,TDIU, 2017. 49 b 589

hamda tovarning raqobatdoshligiga asoslanadi95. I.B.Sharipov va Z.A.Xakimovlar korxonaning operatsion samaradorligiga, innovatsion faoliyatiga, bozor ulushining integral ko‘rsatkichlariga tayangan holda baholashgan 96 . N.G.Akbarov paxta tozalash sanoati korxonalarini taqqosiy reyting usuli asosida paxta tolasining raqobatbardoshligi, bozor ulushi, ichki resurslardan foydalanish darajasi bo‘yicha baholash tadqiqotini olib borgan97. Ma’lumki, ishlab chiqarishni rivojlantirishda ikki xil omil: miqdor va sifat, ekstensiv va intensiv, ya’ni kengaytiruvchi (uzaytiruvchi) va zo‘r beruvchi, kuchaytiruvchi omillar harakatda bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda, agar ishlab chiqarish sohasi kengaytirilsa, ekstensiv suratda kengaygan takror ishlab chiqarish bo‘ladi; agar yana ham ko‘proq samara beradigan ishlab chiqarish vositalari qo‘llaniladigan bo‘lsa, intensiv suratda kengaygan takror ishlab chiqarish yuzaga keladi. O‘zbekiston sanoatida ana shu ikki yo‘ldan oqilona foydalanish natijasida ishlab chiqarishning samaradorligi bosqichma-bosqich o‘sib bormoqda. Samaradorlik eng ko‘p uchraydigan umumiy tushunchalardan biri bo‘lib, iqtisodiyijtimoiy taraqqiyotning xilma-xil sohalarida juda keng ishlatiladi. Masalan, ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligi, mehnat samaradorligi, o‘qish va o‘qitish samaradorligi, davolash va davolanish samaradorligi, qabul qilingan qonun va qoidalar hamda yechimlarning samaradorligi va hokazolar. Samaradorlik sanoat ishlab chiqarish faoliyatining «ko‘zgusi» hisoblanadi. Bu «ko‘zguda» ishlab chiqarishning barcha natijalarini ko‘rish mumkin. Ma’lumki, har bir tarmoq, korxona, qolaversa, har bir shaxs o‘z ishlab chiqarish faoliyatida maksimum foyda olishga intiladi. Buning uchun ma’lum xarajatlar qiladi. Ana shu foyda bilan harajatlar haftasidagi farq tarmoq va korxona faoliyatining «ko‘zgusi» bo‘lgan samaradorlikda ko‘zga tashlanadi. Ishlab chiqarishning eng yuqori samaradorligi ishlab chiqarish xarajatlarini minimum darajaga keltirishdaniborat. Bozor munosabatlari sharoitida samaradorlikning alohida o‘rni mavjud. Bozor iqtisodiyoti natijalilikni, foydalilikni taqazo etadi. Tartibli bozorga asoslangan iqtisodiyotda eng kam resurs sarflab, ko‘p natijaga erishish zarur. Samaradorlik - bu, foydalilik, natijalilikdir. Ma’lumki, qandaydir natija olish uchun mehnat qilish, ishlash, mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish va ma’lum mikdorda xarajat qilish kerak. Samaradorlikni aniqlash uchun natijani shu natijaga erishishga sarflangan xarajatlar yoki resurslar bilan taqqoslash kerak. Demak, samaradorlik ishlab chiqarish faoliyati natijalari bilan ularga erishish uchun sarflangan mehnat, moddiy va moliyaviy resurslarning o‘zaro nisbatidir. 95 Boltabayev M.R. “Yengilsanoati korxonalarining raqobatdoshligini baholash uslubini takomillashtirish”. T:,“Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. 2011, №1. 1-2 b. 96 Sharipov I.B., Xakimov Z.A. Yengil sanoat korxonalari raqobatbardoshligini baholash uslublarini takomillashtirish. – T:, “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. 2017, №3. 3 b. 97 Akbarov N.G. Paxta tozalash korxonalari raqobatbardoshligini baholash “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. 2017, №1. 2 b. 590

S=N/X Bu yerda: S-samaradorlik; N-natija; X-xarajatlar. Ishlab chiqarish samaradorligi ko‘p qirrali masala bo‘lib, bu aytilgan birgina asosiy ko‘rsatkichda, uni to‘la ravishda har tomonlama ifodalab bo‘lmaydi. Shuning uchun ishlab chiqarish samaradorligini to‘la ifodalashda unda qatnashgan omillarning unumdorligini, ulardan samarali foydalanish darajasini bildiradigan ko‘rsatkichlar tizimidan foydalaniladi. Bulardan biri mehnat unumdorligidir. Mehnat unumdorligi deb ishchi kuchining vaqt birligi mobaynida mahsulot yaratish qobiliyatiga aytiladi va ishlab chiqarilgan mahsulotning (iste’mol qiymatining) sarflangan mehnat miqdoriga nisbati bilan belgilanadi. Sarflangan mehnat miqdori esa ishlangan vaqt bilan, kishi kuni, kishi soati va h.k. bilan belgilanadi. Mehnat unumdorligi quyidagicha aniqlanadi: Mu = M / V Bu yerda: Mu- mehnat unumdorligini; M- mahsulotni; V- sarflangan ish vaqti. Mehnat unumdorligi sarflangan jonli mehnatning har bir birligi evaziga ya’ni kishi kuni, kishi soati hisobiga ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori bilan aniqlanadi. Samaradorlikni aniqlashda kapital unumdorligi degan ko‘rsatkichdan ham foydalaniladi va unda ishlab chiqarishda qatnashgan kapitalning har bir birligi evaziga olingan mahsulot, daromad yoki foyda bilan aniqlanadi. Samaradorlikni aniqlashda bu ko‘rsatkichlardan tashqari mahsulotning mehnat sig‘imi, material sig‘imi, energiya sig‘imi degan ko‘rsatkichlar ham qo‘llanilib, ular ishlab chiqarilayotgan mahsulotning har bir birligini yaratish uchun ketgan, yoki ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan mehnat, energiya va moddiy ashyolar miqdorini ifodalaydi. Ishlab chiqarishning umumiy samaradorligi xarajatlar va resurslarning ayrim turlaridan foydalanish darajasini aniqlash va baholash uchun qo‘llaniladi va umuman, xalq xo‘jaligi bo‘yicha, tarmoqlar, korxonalar, kapital qurilish ob’yektlari bo‘yicha hisoblab chiqiladi. Bunday samaradorlikni aniqlash xarajatlar va resurslar samaradorligi darajasini, samaradorlikning asosiy yig‘imlarini aks ettiruvchi differentsiyalangan ko‘rsatkichlarni hisoblab chiqishga asoslanadi. Bunday ko‘rsatkichlarga ishlab chiqarishning yoki unda tayyorlanadigan mahsulotning mehnat sig‘imi, material sig‘imi, fond sig‘imi, kapital sig‘imi kiradi. Mahsulotning sermehnatliligi - muayyan turdagi mahsulotni (masalan, bitta traktorni, kostyumni yoki ko‘ylakni) ishlab chiqarishga sarf bo‘lgan ish vaqti miqdorini ifodalovchi ko‘rsatkichdir. Mehnat sig‘imining uch turi bo‘ladi: texnologik, to‘la va xalq xo‘jaligi mehnat sig‘imi. Mehnat sarfini hisobga olish jihatiga qarab, u yana uch turga: rejali mehnat, normativ mehnat va xaqiqiy (amaldagi) mehnat sig‘imlariga bo‘linadi. Omillarni mahsulot raqobatbardoshligini oshirish manbalari bo‘yicha tasniflash nimalar hisobiga ijtimoiy mehnatni tejashga erishish mumkinligini yoki erishilganligini aniqlashga yordam beradi. Shu nuqtai nazardan asosiy omillarga 591

quyidagilarni kiritish mumkin: mahsulotning mehnat sig‘imi, material sig‘imi, fond sig‘imi hamda kapital mablag‘talablikni kamaytirish, tabiiy resurslardan ratsional foydalanish va vaqtni tejash. Lekin bunday tasniflash talabga javob bermaydi. Bu savollarga javob topish uchun mahsulot raqobatbardoshligini oshirishning barcha omillarni ishlab chiqarishni rivojlantirish va takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha guruhlash kerak. Ular ijtimoiy mehnatni tejashga qaratilgan texnik, tashkiliy, iqtisodiy va ijtimoiy chora-tadbirlar kompleksidan iborat. Xulosa. Raqamli iqtisodiyot sharoitida korxonalar faoliyatining samaradorligi ko‘p jihatdan ular ishlab chiqarayotgan mahsulotlarning raqobatbardoshligiga bog‘liqdir. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keng joriy etilishi mahsulot yaratish, uni bozorga olib chiqish va iste’molchiga yetkazish jarayonlarini tubdan o‘zgartirdi. Natijada iqtisodiy samaradorlikni baholashda an’anaviy yondashuvlar bilan bir qatorda raqamli ko‘rsatkichlar va innovatsion metodlardan foydalanish zarurati yuzaga keldi. Raqobatbardosh mahsulotlarning iqtisodiy samaradorligini baholashda nafaqat ishlab chiqarish xarajatlari va foyda ko‘rsatkichlari, balki mahsulotning innovatsion darajasi, bozorga moslashuvchanligi, raqamli infratuzilmadan foydalanish samaradorligi, mijozlar ehtiyojini qondirish darajasi kabi omillarni ham hisobga olish muhimdir. Ayniqsa, raqamli muhitda tezkor ma’lumotlar tahlili, big data va analitik platformalar iqtisodiy samaradorlikni aniqroq baholash imkonini beradi. Shuningdek, raqamli transformatsiya jarayonida korxonalarda resurslardan oqilona foydalanish, ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va boshqaruvni raqamlashtirish mahsulot tannarxini kamaytirish hamda rentabellikni oshirishga xizmat qiladi. Bu esa o‘z navbatida korxonaning bozordagi raqobat ustunligini mustahkamlaydi. Xulosa qilib aytganda, raqamli iqtisodiyot sharoitida raqobatbardosh mahsulotlarning iqtisodiy samaradorligini baholash kompleks yondashuvni talab etadi. Zamonaviy baholash usullarini qo‘llash, raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan samarali foydalanish hamda innovatsion rivojlanishga yo‘naltirilgan strategiyani amalga oshirish korxonalarning barqaror o‘sishini ta’minlaydi. Adabiyotlar: 1. Nabiyev X.sanoat statistikasi O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamgarmasi nashriyoti,Toshkent 2004 2. Yasheva G.A. Mahsulotning raqobatbardoshligini qanday baholash mumkin. // Marketing ta’limi. - 2004 yil 3. Ta’minlash manbalarini kengaytirish v. A. R. Sanoat korxonalarida investitsion salohiyatini ta’minlash manbalarini kengaytirish va rivojlanish tendensiyalari. 4. Томпсон А.А., Стрикленд А.Дж. Стратегический менеджмент: концепции и ситуации. Учебник для вузов. – М.:ИНФРА-М, 2000. 412 б 592

SUN’IY INTELLEKT - IQTISODIYOTNI INNOVATSION RIVOJLANTIRISH OMILI Qalmuratov Baxtiyar Seytmuratovich, QorDU professor, i.f.d kalmuratovb898@gmail.com Nazarov Dauletniyaz Allaniyaz ulı, QorDU Iqtisodiyotda axborot texnologiyalari va tizimlari mutaxassisligi 1-kurs magistranti, ndawletniyaz@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirishdagi o‘rni va ahamiyati ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida sun’iy intellektning ishlab chiqarish, moliya-bank tizimi, qishloq xo‘jaligi va davlat boshqaruvi sohalarida qo‘llanilishi natijasida erishilayotgan iqtisodiy samaradorlik masalalari o‘rganildi. Shuningdek, sun’iy intellektni joriy etishda yuzaga kelayotgan muammolar aniqlanib, ularni bartaraf etishga qaratilgan takliflar ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari sun’iy intellekt iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirishning muhim omili ekanini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion iqtisodiyot, raqamli transformatsiya, iqtisodiy taraqqiyot, raqobatbardoshlik, avtomatlashtirish. Abstract. This article analyzes the role and importance of artificial intelligence technologies in the innovative development of the economy from both theoretical and practical perspectives. The study examines the impact of artificial intelligence applications in industry, the financial and banking sector, agriculture, and public administration on improving economic efficiency. In addition, key challenges related to the implementation of artificial intelligence are identified, and practical recommendations to address these issues are proposed. The research findings confirm that artificial intelligence is a significant factor in fostering innovative economic development. Keywords: artificial intelligence, innovative economy, digital transformation, economic development, competitiveness, automation. Аннотация. В статье рассматривается роль и значение технологий искусственного интеллекта в инновационном развитии экономики на основе теоретического и практического анализа. В ходе исследования изучено влияние применения искусственного интеллекта в промышленности, финансовобанковской системе, сельском хозяйстве и государственном управлении на повышение экономической эффективности. Также выявлены основные проблемы внедрения искусственного интеллекта и разработаны практические рекомендации по их решению. Результаты исследования подтверждают, что искусственный интеллект является важным фактором инновационного развития экономики. Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационная экономика, цифровая трансформация, экономическое развитие, конкурентоспособность, автоматизация. Kirish. Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida jahon iqtisodiyoti tubdan o‘zgarib, bilim va innovatsiyalarga asoslangan taraqqiyot bosqichiga o‘tmoqda.Bu jarayonda sun’iy intellekt (AI) texnologiyalari iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida samaradorlikni oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va raqobatbardoshlikni ta’minlashda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Sun’iy intellekt nafaqat texnologik taraqqiyot mahsuli, balki iqtisodiy 593

o‘sishning yangi drayveri, ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va boshqaruv qarorlarini takomillashtirish vositasi sifatida qaralmoqda. 2025-yil natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonning AKT (axborot-kommunikatsiya texnologiyalari) sektori iqtisodiyotning eng jadal o‘suvchi tarmoqlaridan biri bo‘lib qoldi: • YAIMdagi ulushi: 2025-yilning birinchi yarim yilligi yakunlariga ko‘ra, AKT xizmatlarining mamlakat iqtisodiyotidagi ulushi 2,7 %ni tashkil etdi. • O‘sish sur’ati: 2025-yilning dastlabki 9 oyi davomida AKT sektori 21,1% lik yuqori o‘sish sur’atini namoyish etdi. Bu ko‘rsatkich umumiy iqtisodiy o‘sishdan (7,6%) sezilarli darajada yuqori bo‘lib, sohaning strategik ahamiyatini tasdiqladi. • Xizmatlar tarkibi: AKT xizmatlarining qo‘shilgan qiymatida asosiy qismini kompyuter dasturlash va maslahat xizmatlari (43,8%) hamda aloqa xizmatlari (35,4%) egalladi. So‘nggi yillarda sun’iy intellektga asoslangan yechimlarning sanoat, qishloq xo‘jaligi, moliya-bank tizimi, logistika, sog‘liqni saqlash va davlat boshqaruvi sohalarida joriy etilishi iqtisodiy jarayonlarning sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarilishiga xizmat qilmoqda. Xususan, katta hajmdagi ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish, prognozlash, xavf-xatarlarni baholash va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini shakllantirish imkoniyatlari iqtisodiy subyektlar faoliyati samaradorligini sezilarli darajada oshirmoqda. Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalariga investitsiyalar kiritish innovatsion iqtisodiyotni shakllantirishning muhim shartidir. Shu bilan birga, sun’iy intellektning iqtisodiyotga integratsiyalashuvi mehnat bozorining transformatsiyasi, yangi kasblarning paydo bo‘lishi, inson kapitaliga bo‘lgan talabning o‘zgarishi kabi muhim ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni ham yuzaga keltirmoqda. Adabiyotlarga sharh. Sun’iy intellektning iqtisodiy taraqqiyotdagi o‘rni va ahamiyati masalasi so‘nggi yillarda xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan keng muhokama qilinmoqda.Ilmiy adabiyotlarda sun’iy intellekt asosan innovatsion iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi, ishlab chiqarish samaradorligini oshiruvchi texnologik omil va raqamli transformatsiyaning asosiy drayveri sifatida talqin qilinadi. Xorijiy tadqiqotlarda sun’iy intellektning iqtisodiy o‘sishga ta’siri, mehnat xususan, R. Brynjolfsson va A. McAfee tadqiqotlarida sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar iqtisodiy samaradorlikni oshiruvchi, yangi qiymat zanjirlarini shakllantiruvchi asosiy omil sifatida qaralgan. Ularning fikricha, sun’iy intellekt asosidagi innovatsiyalar korxonalarning raqobatbardoshligini kuchaytirib, iqtisodiy tizimda tarkibiy o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. Shuningdek, J.Manyika va McKinsey Global Institute mutaxassislari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda sun’iy intellekt texnologiyalarining jahon yalpi ichki mahsulotiga qo‘shadigan hissasi, investitsiyalar hajmini oshirish va 594

ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishdagi ahamiyati chuqur tahlil qilingan. Ularning xulosalariga ko‘ra, sun’iy intellektdan samarali foydalanish iqtisodiyot tarmoqlarida innovatsion rivojlanishni jadallashtiradi va yangi biznes modellarining paydo bo‘lishiga zamin yaratadi. MDH va mahalliy olimlarning tadqiqotlarida sun’iy intellektning raqamli iqtisodiyot shakllanishidagi o‘rni, davlat boshqaruvi va moliya tizimiga tatbiq etish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Xususan, O‘zbekiston olimlari tomonidan olib borilgan ilmiy ishlarda sun’iy intellektdan foydalanish iqtisodiy jarayonlarning shaffofligini oshirish, resurslardan samarali foydalanish va boshqaruv qarorlarini optimallashtirishga xizmat qilishi ta’kidlanadi. Shu bilan birga, ushbu tadqiqotlarda sun’iy intellektni joriy etishda malakali kadrlar yetishmasligi, axborot infratuzilmasining rivojlanish darajasi va normativ-huquqiy bazani takomillashtirish zarurati kabi muammolar ham qayd etilgan. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, mavjud ilmiy ishlarda sun’iy intellektning iqtisodiyotga umumiy ta’siri keng yoritilgan bo‘lsa-da, uning innovatsion rivojlanishga kompleks va tizimli ta’siri, xususan, milliy iqtisodiyot sharoitida qo‘llash mexanizmlari yetarli darajada chuqur o‘rganilmagan. Bu holat mazkur tadqiqotning ahamiyatini yanada oshirib, sun’iy intellektni iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirish omili sifatida chuqur tahlil qilish zaruratini yuzaga keltiradi. Tadqiqot metodologiyasi. Mazkur tadqiqot sun’iy intellekt texnologiyalarining iqtisodiyotning innovatsion rivojlanishidagi o‘rni va ahamiyatini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, unda ilmiy bilishning umumiy va maxsus usullaridan kompleks tarzda foydalanildi. Tadqiqot metodologiyasi tizimli yondashuv asosida shakllantirilib, sun’iy intellektni iqtisodiy tizimning tarkibiy elementi sifatida o‘rganishga yo‘naltirildi. Tadqiqot jarayonida, avvalo, analiz va sintez usullaridan foydalanildi. Ushbu usullar yordamida sun’iy intellektning iqtisodiy jarayonlarga ta’siri alohida komponentlar bo‘yicha tahlil qilinib, ularning o‘zaro bog‘liqligi va umumiy natijalari aniqlandi. Shuningdek, induksiya va deduksiya usullari orqali xususiy holatlardan umumiy xulosalar chiqarildi va nazariy gipotezalar shakllantirildi. Tahlil va natijalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, sun’iy intellekt texnologiyalarining iqtisodiyotga tatbiq etilishi innovatsion rivojlanish jarayonlarini sezilarli darajada tezlashtirmoqda. Xususan, sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan algoritmlar va raqamli platformalar ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, xarajatlarni kamaytirish va mahsulot sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. 1-jadval Sun’iy intellektning innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirishdagi swot tahlili Kuchli tomonlari (Strengths) Kuchsiz tomonlari (Weaknesses) Ishlab chiqarish va boshqaruv jarayonlarini Sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish avtomatlashtirish imkoniyati. xarajatlarining yuqoriligi; Mehnat unumdorligi va resurslardan Axborot xavfsizligi va ma’lumotlar xavfsizligi 595

foydalanish samaradorligining oshishi; Innovatsion maxsulot va xizmatlarni yaratish imkoniyatlari Imkoniyatlari (Opportunities) Yangi texnologik startaplar va yuqori qo‘shilgan qiymatli bizneslarni rivojlantirish Davlat boshqaruvi samaradorligini oshirish va shaffoflikni ta’minlash Xalqaro raqobatdorchilikni oshirish bilan bog‘liq muammolar. Malakali IT mutaxassislarining yetishmasligi Xavf-xatarlar (Threats) Mehnat bozorida ayrim kasblarning qisqarishi. Sun’iy intellektdan noto‘g‘ri yoki nazoratsiz foydalanish xavfi. Kiberxavfsizlik tahdidlarining ortishi Sanoat tarmoqlarida sun’iy intellektdan foydalanish mehnat unumdorligini oshirib, texnologik jarayonlarda aniqlik va tezkorlikni ta’minlamoqda. Qishloq xo‘jaligida esa sun’iy intellekt asosidagi monitoring va prognozlash tizimlari resurslardan samarali foydalanish, hosildorlikni oshirish va xavf-xatarlarni kamaytirish imkonini bermoqda. Shunga qaramay, malakali mutaxassislar yetishmasligi, raqamli infratuzilmaning notekis rivojlanishi va normativ-huquqiy bazaning yetarli darajada takomillashmagani sun’iy intellekt texnologiyalaridan to‘laqonli foydalanishga to‘sqinlik qilmoqda. Xulosa va tavsiyalar. Ushbu tadqiqot natijalari sun’iy intellekt texnologiyalari iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirishning muhim va strategik omillaridan biri ekanligini tasdiqladi. Sun’iy intellekt ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, boshqaruv qarorlarini optimallashtirish hamda resurslardan samarali foydalanishni ta’minlash orqali iqtisodiy o‘sish sur’atlarini jadallashtiradi. Tadqiqot natijalari asosida sun’iy intellektni iqtisodiyotning innovatsion rivojlanishida samarali qo‘llash maqsadida quyidagi amaliy takliflar ilgari suriladi: - Kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish. Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar bo‘yicha oliy ta’lim muassasalarida zamonaviy o‘quv dasturlarini joriy etish, malaka oshirish va qayta tayyorlash kurslarini kengaytirish zarur; - Raqamli infratuzilmani rivojlantirish. Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari, yuqori tezlikdagi internet tarmoqlari va bulutli texnologiyalarni rivojlantirish orqali sun’iy intellekt tizimlarini joriy etish uchun qulay muhit yaratish zarur. - Innovatsion loyihalar va startaplarni qo‘llab-quvvatlash. Sun’iy intellekt asosidagi startaplar va innovatsion loyihalarni moliyaviy rag‘batlantirish, grant va investitsiya mexanizmlarini kengaytirish taklif etiladi. - Xalqaro hamkorlikni rivojlantirish. Rivojlangan davlatlar tajribasini sun’iy intellektni o‘rganish, xalqaro ilmiy va texnologik loyihalarda ishtirok etish milliy iqtisodiyotga integratsiyalashuvini tezlashtiradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abdullayev Ulug‘bek Maxmudovich, Axmedov Bexruz Ibroxim O‘g‘li Sun’iy intellektning iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi roli va imkoniyatlari // Raqamli iqtisodiyot 596

(Цифровая экономика). 2024. №9. URL:https://cyberleninka.ru/article/n/sun-iy-intellektningiqtisodiy-samaradorliknioshirishdagi-roli-va-imkoniyatlari 2. Artikova Shohida Sun’iy intellekt – iqtisodiyotni innovatsion rivojlanish omili sifatida. Journal of marketing, business and management (JMBM)/SJIF factor. 2025. 3. B.Qalmuratov Sanlı ekonomika sharayatında aymaqta sanaat tarmaǵın modernizaciyalaw hám diversifikaciyalawdı basqarıwdıń tiykarǵı baǵdarları Sanlı ekonomika sharayatında aymaqta, isbilermenlik, innovaciyalıq texnologiyalar hám sanaat infrastrukturasın jedel pátte rawajlandırıw perspektivaları: mashqala hám seshimler atamasındaǵı Respublikalıq ilimiy-ámeliy konfereciya. 2023 jıl 4. Tairova Ma’suma Muxamedrizayevna, Hamroqulov Bekzod To‘lqin O‘g‘li Sun’iy intellekt va raqamli iqtisodiyot: strategik ahamiyati va kelajak istiqbollari // Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика). 2025. №11. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/sun-iy-intellekt-varaqamli-iqtisodiyot-strategikahamiyati-va-kelajak-istiqbollari 5. Shadmanov Zuhriddin Zokirxodjayevich, Axmedov Bexruz Ibroxim O‘g‘li Sun’iy intellektni joriy etishning iqtisodiy samarasi // Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика). 2024. №8. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/sun-iy-intellektnijoriy-etishning-iqtisodiysamarasi RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI MATEMATIK MODELLASHTIRISH: MUAMMOLAR VA RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI Rasulova Shaxnoza Xatamovna, FarDTU, Iqtisodiyot kafedrasi assistenti, e-mail: shaxnoza.rasulova@fstu.uz, Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish jarayonida matematik modellashtirishning ahamiyati, iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilishdagi o‘rni hamda ushbu jarayonda yuzaga keladigan muammolar o‘rganilgan. Tahlillar natijasida sun’iy intellekt texnologiyalarini iqtisodiy modellashtirishda samarali qo‘llash uchun zamonaviy algoritmlar, Big Data texnologiyalari hamda bulutli hisoblash tizimlaridan foydalanish zarurligi asoslab berildi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, sun’iy intellekt, matematik modellashtirish, iqtisodiy tahlil, prognozlash, algoritmlar, Big Data, optimallashtirish. Аннотация. В данной статье исследуется значение математического моделирования при использовании технологий искусственного интеллекта в условиях цифровой экономики, а также его роль в анализе экономических процессов и возникающие в этом процессе проблемы. По результатам анализа обоснована необходимость использования современных алгоритмов, технологий Big Data и облачных вычислительных систем для эффективного применения технологий искусственного интеллекта в экономическом моделировании. Ключевые слова: цифровая экономика, искусственный интеллект, математическое моделирование, экономический анализ, прогнозирование, алгоритмы, Big Data, оптимизация. Abstract. This article examines the importance of mathematical modeling in the use of artificial intelligence technologies in the context of the digital economy, as well as its role in analyzing economic processes and the challenges that arise in this process. The analysis justifies the need to use modern algorithms, Big Data technologies, and cloud computing systems for the effective application of artificial intelligence technologies in economic modeling. Keywords: digital economy, artificial intelligence, mathematical modeling, economic analysis, forecasting, algorithms, Big Data, optimization. 597

Kirish. So‘nggi yillarda global iqtisodiyotda raqamli texnologiyalar keng joriy etilmoqda. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi ishlab chiqarish, moliya, logistika va xizmat ko‘rsatish sohalarida yangi boshqaruv usullarining paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Shu bilan birga, iqtisodiy jarayonlarning murakkablashuvi ularni chuqur tahlil qilish va prognozlash uchun zamonaviy matematik usullarni qo‘llash zaruratini yuzaga keltirmoqda. Sun’iy intellekt texnologiyalari katta hajmdagi iqtisodiy ma’lumotlarni tahlil qilish, iqtisodiy jarayonlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash va prognozlash imkoniyatini yaratadi. Bunday tizimlarning samarali ishlashi matematik modellashtirish usullariga asoslanadi. Matematik modellashtirish real iqtisodiy jarayonlarni matematik tenglamalar, algoritmlar va statistik usullar orqali ifodalash imkonini beradi [1]. Raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiy tizimlar ko‘p omilli va dinamik xususiyatga ega bo‘lib, ularni an’anaviy iqtisodiy tahlil usullari yordamida o‘rganish yetarli emas. Shu sababli sun’iy intellekt va matematik modellashtirish usullarining integratsiyasi iqtisodiy jarayonlarni chuqur tahlil qilishda muhim ilmiy vosita sifatida qaralmoqda [2]. Asosiy qism. Matematik modellashtirish iqtisodiy tizimlarni ilmiy asosda o‘rganish imkonini beruvchi muhim metod hisoblanadi. Matematik model iqtisodiy jarayonlarning muhim elementlarini matematik ifodalar yordamida tasvirlash orqali ularni tahlil qilish imkonini beradi[3]. Iqtisodiy modellar quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi: • iqtisodiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish • iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash • iqtisodiy prognozlar ishlab chiqish • iqtisodiy resurslardan samarali foydalanish Matematik modellashtirish jarayoni odatda bir necha bosqichdan iborat bo‘ladi: 1. iqtisodiy muammoni aniqlash; 2. modelning nazariy asoslarini shakllantirish; 3. matematik tenglamalar tizimini ishlab chiqish; 4. kompyuter yordamida hisoblash jarayonini amalga oshirish; 5. olingan natijalarni iqtisodiy jihatdan tahlil qilish. Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi matematik modellashtirish usullarining imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirdi. Ayniqsa, mashinali o‘rganish algoritmlari iqtisodiy ma’lumotlarni tahlil qilishda samarali vosita sifatida qo‘llanilmoqda. Sun’iy intellekt texnologiyalari iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilishda yangi imkoniyatlarni yaratmoqda. Ushbu texnologiyalar katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash va murakkab iqtisodiy jarayonlarni prognoz qilish imkonini beradi. Iqtisodiyotda sun’iy intellekt texnologiyalarining qo‘llanilishi quyidagi yo‘nalishlarda keng tarqalgan: 598