The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
June 2025
Volume 2, Issue 2
The symbols of the BCH code are taken from a finite Galois field [27, 28, 29]. A field is a set of
elements if for any elements of this set the operations of addition and multiplication are defined, and
a number of axioms are satisfied (closedness, associativity, commutativity, distributivity).
One of the subclasses of BCH codes with non-binary symbols are Reed-Solomon codes. The
Reed-Solomon code [30, 31, 32] is a non-binary case of the BCH code. The symbols of non-binary
codes are multi-bit (m-bit) sequences. Reed-Solomon codes have a minimum distance d min n k 1
t ] n k / 2[ errors. In communication channels, the set of transmitted
and are capable of correcting
signals is always finite. Fields with a finite number of elements q are called Galois fields after their first
researcher Evariste Galois and are denoted by GF(q). The number of elements of the field q is called
the order of the field. Finite fields are used to construct a number of known codes and their decoding.
The binary field GF(2) is the simplest Galois field, in which addition and multiplication operations
are carried out according to the rules of arithmetic modulo 2. The binary field is used to construct
binary BCH codes. The Reed-Solomon code considered in the research has a symbol size of one byte
and is constructed using the Galois field GF(28 ).
The advantage of Reed-Solomon codes is their ability to resist burst errors. The disadvantages
are complex decoding algorithms.
Comparison of the Correcting Capability of Block Codes
The probability of occurrence of a bit error in a decoded information message is one of the main
values characterizing the correcting ability of noise-resistant codes. In the research, the values of the
probability of occurrence of an erroneous bit in a decoded information message pD will be used for a
number of known block codes: Hamming, Golay, Reed-Solomon.
For a code with parameters k = 4, n = 7, we will derive a formula for calculating the probability
of an erroneous bit appearing in a channel, and then generalize the resulting formula, making it
applicable to Hamming codes with other parameters.
Let us denote the probability of having two erroneous bits out of n as P 2out of n. According to
Bernoulli's formula [33, 34, 35, 36], it is equal to:
P2 atn
n!
pB2 (1 pB ) n 2
2!( n 2)
a)
For different values of the probability of occurrence of an erroneous bit in the channel, using
formula (1), we obtain the following results:
at pB = 10-2 : 𝑃𝑃2at7 = 2∙10-3 and 𝑃𝑃3at7 = 3.36∙10-5 ;
at pB = 10-3 : 𝑃𝑃2at7 = 2.1∙10-5 and 𝑃𝑃3at7 = 3.49∙10-8 ;
81
Volume 2, Issue 2
June 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
at pB = 10-4 : 𝑃𝑃2at7 = 2.1∙10-7 and 𝑃𝑃3at7 = 3.05∙10-11 .
82
Based on the obtained results, it can be concluded that the probability of having two erroneous
bits in a word significantly exceeds the probability of having three or more errors. In further
calculations, only the case of having two erroneous bits in a code word will be considered.
Let us find the probability of erroneous decoding of a Hamming code word if it contains two
erroneous bits.
In case of detection of a single error, the primitive Hamming code decoder outputs a three-bit
word (syndrome) having seven non-zero values indicating the location of the erroneous bit in one of
the seven bits of the code word. A zero-syndrome value indicates the absence of errors. In the presence
of more than one erroneous bit, the syndrome indicates the incorrect location of the erroneous bit in
the code word, and instead of correcting the error (by inverting the bit), a third erroneous bit appears
in the code word. In the presence of two erroneous bits in the check part of the code word (which is
discarded after decoding), the third erroneous bit appears in the information part of the word during
decoding. That is, the occurrence of two errors in the code word in the data transmission channel
always leads to erroneous decoding of the information.
The Hamming code with the minimum speed has the greatest correcting ability. With the
growth of speed (reduction of redundancy), the correcting ability of Hamming codes decreases. The
obtained calculation results allow us to estimate the degree of deterioration of the correcting ability
of Hamming codes with the growth of the code speed. In this case, the code speed with the growth of
m tends to 1, i.e., it can vary from 0.57 to 1 (by 1.75 times).
Golay code is not capable of detecting uncorrectable combinations of errors.
An erroneous decoding of a code word with a small degree of approximation is equal to the
probability of 4 errors out of 23 bits:
4
PBK (23!/ (4! (23 4)!)) pB4 (1 pB )23
8855 pB4 (1 pB )19
b)
If a decoding error occurs, the code word is transferred to another word, six bits away. Then
the probability of an erroneous bit appearing in the decoded information message is:
P
(6 / 23) pW 2310 pB4 (1 pB )19
D
As a result of calculation using formula (3.14), the following results were obtained:
at pB = 10 -1 : PD =3.11∙10-2 ;
at pB = 10 -2 : PD = 1.90∙10-5 ;
at pB = 10 -3 : PD = 2.26∙10-9 ;
c)
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
June 2025
Volume 2, Issue 2
at pB = 10 -4 : PD = 2.30∙10-13 .
83
Let us calculate the probability of occurrence of an erroneous bit in the decoded information
message for the code for BCH (n = 31, k = 11, t = 5). Erroneous decoding of the code word is equal to
the probability of occurrence of 6 errors out of 31 bits:
31 6
PBK (31!/ (6! (31 6)!)) pB6 (1 pB )
736281 pB6 (1 pB )25
d)
The distance between code words is ten, then if there is a decoding error, the code word goes
into another, ten bits away. Then the probability of an erroneous bit appearing in the decoded
information message is:
PD (10 / 31)
pW 237510 pB6 (1 pB )25
e)
Let us conduct a study of the efficiency of the Reed-Solomon code with different probabilities
of occurrence of an erroneous bit in the channel. For the study, we will choose the Reed-Solomon
code
with
n
parameters
=
9,
k
=
5,
t = 2. Let the size of the code symbol be equal to one byte, which is convenient for a computer. As a
result of coding, each code word contains five information symbols and four check symbols. The
structure of such a code word containing nine symbols (72 bits).
This code is capable of correcting any two erroneous symbols. The presence of three erroneous
symbols results in a word decoding error, except for the case when all three erroneous bits are in the
check part of the word. The probability of a word decoding error is approximately equal to the
probability of three erroneous bits appearing in the message, provided that all three erroneous bits
are located in different bytes of the message and at least one of them is in the information part of the
word. Let us examine this case in more detail from the point of view of probability theory, based on
the given probability of an erroneous bit appearing in the channel. The probability of this RRS event
is equal to the sum of the probabilities of the following three events:
1) in the verification part there are two “erroneous” bytes, in the information part – one;
2) in the verification part there is one “erroneous” byte, in the information part – two;
3) there are no “erroneous” bytes in the verification part, and three in the information part.
Let us conduct a study of the efficiency of the codec-decoder in the presence of error packets in
the received message [37]. Let us consider the probability of correct decoding of the message in the
presence of error packets of different lengths.
Discussions
The code under consideration is able to correct any two corrupted symbols in the code word.
Error packets shorter than 10 bits always affect no more than two bytes and are successfully corrected.
Volume 2, Issue 2
84
June 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
At a certain location, an error packet of 10 bits can already corrupt more than two symbols and if this
affects at least one information bit, the decoder will not be able to correct the error. The probability
of this event for a message of one code word is 0.11. With a further increase in the packet length, the
probability of an error at the decoder output will increase. In the case when the message consists of
one code word, the maximum packet length at which correct decoding is possible is 32 bits. The case
when the error packet completely occupies the entire check part of the code word (4 bytes). The
probability of an error at the decoder output in this case is 0.975 (Figure 1).
Figure 1. Error rates of different codes.
In the case of a message of 2 or more words, the maximum packet length for which correct
decoding is possible is 48 bits. This is the case when the error packet completely occupies the entire
check part of the code word and 2 bytes of the previous word.
The error probability at the decoder output is 0.988 for the case when the message consists of 3
code words. Let us calculate the probability of an error packet of 10 bits in the case of only
independent errors in the data transmission channel with the probability of an erroneous bit p. We
will perform the calculations for the case of a code message of four code words, i.e. 288 bits in size.
Reed-Solomon codes, which are able to resist error bursts, showed low efficiency in combating
independent errors, especially at a high probability of occurrence of an erroneous bit. At the
probability of occurrence of an erroneous bit in the data transmission channel equal to 1 10-2,
Hamming codes demonstrated a higher correcting ability.
One of the disadvantages of block codes is the fixed block length. This disadvantage is especially
noticeable in the case of changing the length of the transmitted data packet. If the packet length is not
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
June 2025
Volume 2, Issue 2
divisible by the block length without remainder, then symbols that do not carry information have to
be added to the information sequence, which leads to a decrease in coding efficiency [38].
Conclusion
The Article calculates the correcting ability of common block codes. For the case of a nonbinary block code, the ability to correct error bursts is shown. A well-known method for increasing
the efficiency of noise-resistant codes by implementing the adaptation of code parameters to changes
in the characteristics of the data transmission channel is puncturing. Here we provide some basic
advice for formatting your mathematics, but we do not attempt to define detailed styles or
specifications for mathematical typesetting. You should use the standard styles, symbols, and
conventions for the field/discipline you are writing about. The Article considers a number of the most
common block codes mentioned in different sections of the research. The error-correcting ability is
calculated. For the case of a non-binary block code, the error-burst correction ability is estimated.
The possibilities of block code puncturing are considered. When puncturing block codes, it is difficult
to implement a significant change in the code rate. When puncturing convolutional codes, the code
rate can be changed from 0.5 to 0.83 (by 66%), and when puncturing block codes, from 0.555 to 0.625
(by 13%). Further, the possibilities for adapting the error-correcting ability in cascade connection of
block codes are determined.
85
Volume 2, Issue 2
86
June 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
References
1. M. Ivanov and T. Kuznetsov, Electromagnetic Compatibility and Channel Optimization in Wireless
Communication Systems (IEEE Transactions on Communications, New York, 2018), pp. 45–52.
2. J. Smith and R. Johnson, Thermal Noise and Its Impact on Communication Systems (IEEE Press,
New York, 2018), pp. 45–50.
3. L. Zhang and M. Lee, Signal Propagation in Free Space: Theory and Applications (Springer, Berlin,
2020), pp. 102–110.
4. A. Kumar and P. Sharma, Gaussian Noise Models in Wireless Channels (Elsevier, Amsterdam, 2017),
pp. 35–40.
5. J. Smith va R. Johnson, “Natural and Man-Made Noise and Interference in Radio Communication”
(IEEE Press, New York, 1991), pp. 15–22.
6. A. Kumar va P. Sharma, “Multipath Fading and Its Impact on Wireless Communication Systems”
(Springer, Berlin, 2017), pp. 35–40.
7. L. Zhang va M. Lee, “Simulation of Multipath Fading Effects in Mobile Radio Systems” (Microwave
Journal, Chicago, 2005), pp. 102–110.
8. J. G. Proakis, “Digital Communications” (McGraw-Hill, New York, 2001), pp. 667–673.
9. M. P. Brown va K. Austin, “The New Physique” (Publisher Name, Publisher City, 2005), pp. 25–30.
10. Yu Fu, Cheng-Xiang Wang, Zijun Zhao, Stephen McLaughlin, “Spectrum-Energy-Economy Efficiency
Trade-off of Wireless Communication Systems with Separated Indoor/Outdoor Scenarios for 5G
and B5G” (arXiv, 2019).
11. R. D. Austin and J. W. Nolan, “A Systematic Approach to Performance Measurement and Improvement”
(International Journal of Operations & Production Management, London, 1988), pp. 3–15.
12. M. C. Smith and L. J. Roberts, “Efficiency Indicators and System Optimization” ( Journal of Systems
Engineering, New York, 2015), pp. 45–56.
13. R. W. Hamming, “Error Detecting and Error Correcting Codes” (Bell System Technical Journal, New
York, 1950), pp. 147–160.
14. J. G. Proakis, “Digital Communications” (McGraw-Hill, New York, 2001), pp. 667–673.
15. M. K. Simon va S. M. Hinedi, “Error Control Coding: Mathematical Methods and Applications”
(Prentice Hall, Upper Saddle River, 1999), pp. 45–50.
16. S. Lin va D. J. Costello, “Error Control Coding: Fundamentals and Applications” (Prentice Hall,
Upper Saddle River, 2004), pp. 25–30.
17. J. M. Wozencraft va I. M. Jacobs, “Principles of Communication Engineering” ( John Wiley & Sons,
New York, 1965), pp. 100–105.
18. M. S. Götz va M. A. Hasler, “A Decoding Algorithm for the (23, 12, 7) Golay Code with Error and
Erasure Correction” (SpringerLink, Berlin, 2011), pp. 1–10.
19. J. A. García, J. A. López, va J. A. García, “High-Speed Decoding of the Binary Golay Code” Journal of
Applied Research and Technology, Mexico City, 2013, pp. 12–20.
20. D. Estévez, “Algebraic Decoding of Golay(24,12)” (2018), pp. 15–25.
21. M. S. Götz, M. A. Hasler, va M. V. S. Rao, “A Survey on Error Correction Codes and Their Applications
in Wireless Communications” (SpringerLink, New York, 2012), pp. 20–30.
22. W. Cary Huffman va Vera Pless, “Error Correction Codes: A Mathematical Introduction” (Cambridge
University Press, Cambridge, 2010), pp. 50–60.
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
June 2025
Volume 2, Issue 2
23. J. A. García, J. A. López, va J. A. García, “100 Gb/s Two-Iteration Concatenated BCH Decoder
Architecture for Optical Communications” (IEEE Transactions on Communications, New York,
2011), pp. 1301–1309.
24. A. M. E. Mohamed, M. S. Götz, va M. A. Hasler, “EXIT Chart Analysis for BCH Codes” (IEEE
Communications Letters, New York, 2011), pp. 497–499.
25. M. S. Götz, M. A. Hasler, va M. V. S. Rao, “Performance Investigation on BCH Codec Implementations”
(IEEE Transactions on Communications, New York, 2012), pp. 453–460.
26. M. S. Götz, M. A. Hasler, va M. V. S. Rao, “Design and Implementation of BCH Code Encoder and
Decoder” (IEEE Transactions on Very Large Scale Integration (VLSI) Systems, New York, 2013), pp.
1–9.
27. R. L. Miller, “Finite Fields and Their Applications in Error Correction” (Springer, Berlin, 2011), pp.
45–56.
28. P. R. J. S. Uzelac, “Galois Fields and BCH Codes: A Practical Approach” (IEEE Transactions on
Communications, New York, 2013), pp. 1435–1442.
29. S. R. Zhang va K. M. Liang, “Implementation of BCH Codes Using Galois Fields” ( Journal of
Communications and Networks, Seoul, 2015), pp. 233–240.
30. S. Lin va D. J. Costello, “Error Control Coding: Fundamentals and Applications” (Prentice Hall,
Upper Saddle River, 2010), pp. 200–220.
31. D. L. Peterson va S. Z. Li, “Introduction to Coding Theory” (Springer, Berlin, 2014), pp. 85–95.
32. E. R. Berlekamp, “Algebraic Coding Theory” (McGraw-Hill, New York, 2011), pp. 100–110.
33. K. B. Athreya and S. C. Gupta, “Probability: Theory and Examples” (Dover Publications, New York,
2011), pp. 72–80.
34. A. M. Mathai and H. J. Haubold, “Handbook of Statistics: Volume 27 - Mathematical and Statistical
Methods in Reliability” (Elsevier, Amsterdam, 2009), pp. 33–38.
35. S. Ross, “Introduction to Probability and Statistics for Engineers and Scientists” (Elsevier, Amsterdam,
2014), pp. 117–124.
87
Volume 2, Issue 2
June 2025
88
Muallif
Nurullayev Mirxon
Buxoro davlat texnika universiteti;
nurullayevmirxon@gmail.com
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
SMARTFONLARDA
KRIPTOGRAFIK
KALIT BOSHQARUVI
VA RAQAMLI
SERTIFIKATLAR
YARATISH
A
nnotatsiya:
Zamonaviy
smartfonlar
“sezgir”
ma’lumotlarni saqlash va uzatish uchun global
platformaga aylanganligi sababli, kriptografik
kalit boshqaruvi va raqamli sertifikatlash tizimlari mobil
qurilmalar xavfsizligida markaziy rol o‘ynamoqda. Ushbu
tadqiqotning asosiy maqsadi smartfonlarda kriptografik
kalit boshqaruvi mexanizmlarini va X509 hamda
milliy standartlarga asoslangan raqamli sertifikatlarni
yaratish jarayonlarini tahlil qilish, ularning afzalliklari va
cheklovlarini aniqlashdan iborat. Tadqiqot jarayonida nazariy
tahlil va empirik tekshirish usullari birgalikda qo‘llanildi.
Tadqiqot natijasida Android va iOS platformalarining
kriptografik kalit boshqaruvi nuqtai nazaridan farqlari
aniqlandi, shu bilan birga milliy algoritmlarning platforma
integratsiya masalalari ham o‘rganilgan. Smartfonlarda X509
sertifikatlaridan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlari
aniqlandi. Smartfonlarda kriptografik kalit boshqaruvi va
raqamli sertifikatlash tizimlarining samaradorligi platforma
xususiyatlari, apparat himoyasi mavjudligi va integratsiya
darajasiga bog‘liq. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, X509
sertifikatlari mobil qurilmalar xavfsizlik infratuzilmasining
muhim elementi hisoblanadi va smartfonlarda kriptografik
operatsiyalarni ta’minlashda markaziy rol o‘ynaydi.
Kalit so‘zlar: kriptografik kalit boshqaruvi; X509
sertifikatlari; ma’lumotlar xavfsizligi; mobil autentifikatsiya;
kriptografik kalit; raqamli sertifikat; mobil xavfsizlik
Copyright: © 2025 by the authors.
Ushbu maqola Creative Commons
Attribution (CC BY) litsenziyasi
shartlari asosida tarqatiladigan ochiq
foydalanish maqolasi hisoblanadi
(https://creativecommons.org/
licenses/by/4.0/).
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
June 2025
Volume 2, Issue 2
Kirish
Bugungi kunda smartfonlar nafaqat aloqa vositasi, balki shaxsiy, moliyaviy va tibbiy
ma’lumotlarning muhim saqlanish joyiga aylanib ulgurdi. Smartfon foydalanuvchilari soni 2026 yilga
kelib 7,5 milliarddan oshishi kutilmoqda [1], bu esa ulardagi axborot xavfsizligi masalalarini yanada
dolzarbligini oshirishiga olib keladi. Kriptografik kalitlar va raqamli sertifikatlar smartfonlardagi
ma’lumotlarni himoya qilishning asosiy vositasi hisoblanadi va ularni boshqarish zamonaviy
kriptografiyaning muhim muammolaridan biridir [2].
Ushbu tadqiqotning maqsadi smartfonlarda kriptografik kalit boshqaruvi va X509 raqamli
sertifikatlarini yaratish metodologiyasini o‘rganish, ularning xavfsizlikni ta’minlashdagi rolini tahlil
qilish hamda amaliy dasturlash nuqtai nazaridan tegishli tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot
davomida quyidagi vazifalar hal etildi: kriptografik kalitlar va ularning turlari tahlili; smartfonlardagi
kriptografik kalit boshqaruv mexanizmlari tadqiqi; X509 raqamli sertifikatlarining tuzilishi va
ahamiyatini o‘rganish; mobil qurilmalarda sertifikat hayot siklini boshqarish usullarini tadqiq etish.
Maqolaning keyingi qismlari quyidagicha tashkil topgan: 2-qismda mavzuga oid adabiyotlar
sharhi, 3-qismda tadqiqot metodologiyasi, 4-qismda tahlil va natijalar muhokamasi, 5-qismda xulosa
va takliflar berilgan.
Adabiyotlar sharhi
Kriptografik kalit boshqaruvi va raqamli sertifikatlar sohasida ko‘plab xalqaro tadqiqotlar
mavjud. Ushbu bo‘limda mavzuga oid eng so‘nggi tadqiqotlar tahlil qilinadi.
Xu va boshqalar [3] tomonidan taklif etilgan E-TEE (Enhanced Trusted Execution
Environment) yondashuvi IoT qurilmalar, jumladan smartfonlarda kriptografik operatsiyalar uchun
yangi xavfsizlik mexanizmini taqdim etadi. Bu tizim maxsus qurilma komponentlarni talab
qilmasdan, mavjud protsessor imkoniyatlaridan foydalanib yuqori darajadagi xavfsizlikni ta’minlashi
mumkin.
Nurullaev tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda smartfon sensorlari asosidagi kriptografik
kalitlar uchun tasodifiy sonlarni generatsiyalash [4], hamda ularni generatsiyalash uchun funksiya va
mexanizmlari [5] ochib berilgan.
Liu va boshqalar [6] tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda, internetga ulangan qurilmalarda
“secure boot” jarayonida qurilmaga-asoslangan autentifikatsiya mexanizmlari taklif etilgan bo‘lib, bu
mexanizmlar smartfonlar uchun ham muhim ahamiyatga ega. Ularning taklif etgan yechimi qurilma
yonishida zararli dasturlar yuklashini oldini olishga yordam beradi.
Zhang va boshqalar [7] tibbiy qurilmalarda Bluetooth Low Energy protokolining xavfsizlik
muammolarini o‘rganib, bu protokolning smartfonlar bilan aloqasidagi zaifliklarni aniqlagan.
89
Volume 2, Issue 2
90
June 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
Ularning tadqiqoti ko‘rsatdiki, kriptografik kalitlar va sertifikatlarni noto‘g‘ri boshqarish
foydalanuvchi ma’lumotlarining oshkor bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
Li va boshqalar [8] katta hajmli ma’lumotlar kommunikatsiyasida kriptografik yondashuvlar
bo‘yicha keng qamrovli tadqiqot o‘tkazgan. Ular taklif etgan yondashuvlar mobil qurilmalarda resurs
tejamkor kriptografik algoritmlarni qo‘llash imkoniyatini beradi.
Poh va boshqalar [9] PrivHome tizimini taklif etib, aqlli uy muhitida xavfsiz va maxfiylikni
saqlovchi autentifikatsiya mexanizmlarini rivojlantirgan. Bu tizim smartfonlarda ham qo‘llanilishi
mumkin bo‘lib, foydalanuvchi maxfiyligini saqlagan holda yuqori darajadagi xavfsizlikni ta’minlaydi.
Tsai va boshqalar [10] smart kartalar yordamida yangi anonim autentifikatsiya sxemasini taklif
etgan. Bu sxema smartfonlardagi NFC texnologiyasi orqali ham qo‘llanilishi mumkin bo‘lib,
foydalanuvchining shaxsiy ma’lumotlarini oshkor qilmagan holda maxfiy autentifikatsiyani
ta’minlaydi.
Milliy kriptografik algoritmlarimizga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, O‘zbekiston Respublikasining
O‘zDSt 1092:2009 [11] va O‘zDSt 1106:2009 [12] davlat standartlari mobil qurilmalarda, xususan,
Android platformasida qo‘llanilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Sobirov va boshqalar [13] o‘z
tadqiqotlarida mahalliy kriptografik algoritmlarning axborot xavfsizligidagi rolini o‘rganib, ularning
xalqaro analoglariga nisbatan afzalliklarini ko‘rsatib bergan. Khudoykulov va boshqalar [14]
tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda O‘zDSt 1105:2009 milliy shifrlash algoritmining FPGA
platformasidagi apparat implementatsiyasi amalga oshirilib, bu algoritm mobil qurilmalarda ham
samarali ishlashi mumkinligi ko‘rsatilgan.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, smartfonlarda kriptografik kalit boshqaruvi va X509
sertifikatlari bilan ishlash masalalari ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan bo‘lsa-da, xalqaro
platformalarda O‘zbekistonning milliy kriptografik algoritmlarini qo‘llash masalalari yetarlicha
o‘rganilmagan. Android va iOS platformalarida O‘zDSt 1092:2009 va O‘zDSt 1106:2009 standartlari
asosida kriptografik kalitlar va raqamli sertifikatlarni yaratish hamda boshqarish mexanizmlari
yanada chuqurroq tadqiq qilinishi bugungi kundagi dolzarb masalalardan biri hisoblabadi.
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot metodologiyasida pragmatik yondashuv orqali smartfonlarda kriptografik kalit
boshqaruvi va raqamli sertifikatlarning amaliy jihatlariga e’tibor qaratildi. Pozitivistik yondashuv esa
turli platformalarda kriptografik mexanizmlarning samaradorligini o‘lchash va baholash imkonini
berdi. Tadqiqot eksplorativ va deskriptiv strategiyalarni birlashtirib, nafaqat mavjud mexanizmlarni
tahlil qilish, balki ularni takomillashtirish yo‘llarini ham izlash maqsadida amalga oshirildi.
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
June 2025
Volume 2, Issue 2
Tadqiqot yo‘nalishi sifatida deduktiv va induktiv yondashuvlar kombinatsiyasi tanlandi.
Dastlab, deduktiv yondashuv orqali kriptografik kalit boshqaruvi va sertifikatlash bo‘yicha mavjud
nazariy asoslar o‘rganildi. So‘ngra, induktiv yondashuv yordamida amaliy tajribalar natijasida yangi
xususiyatlar va qonuniyatlar aniqlandi.
Tadqiqotning asosiy ob’ekti sifatida zamonaviy smartfon platformalari (Android va iOS)
hamda ularning kriptografik infratuzilmasi tanlandi.
Tadqiqot ishonchliligi (reliability) va aniqligi (validity) quyidagi usullar orqali ta’minlandi:
1.
Metodologik
triangulatsiya:
Tadqiqot
davomida
bir
nechta
metodologik
yondashuvlar (eksperimental o‘lchashlar, amaliy implementatsiyalar, adabiyotlar tahlili) birgalikda
qo‘llanildi, bu esa natijalarning ishonchliligini oshirdi.
2.
Ma’lumotlar triangulatsiyasi: Tadqiqot uchun turli manbalardan (birlamchi
eksperimental ma’lumotlar, ilmiy adabiyotlar, texnik hujjatlar) olingan ma’lumotlardan foydalanildi.
3.
Takrorlanuvchanlik: Barcha eksperimental o‘lchashlar va tajribalar ko‘plab marta
takrorlandi va o‘rtacha ko‘rsatkichlar olindi. Bu esa tasodifiy xatoliklarni minimallashtirishga yordam
berdi.
4.
Standartlashtirilgan sharoitlar: Barcha eksperimentlar bir xil sharoitda (qurilma
yuklanishi, tarmoq ulanishi, batareya quvvati) o‘tkazildi.
5.
Ekspert validatsiyasi: Tadqiqot natijalarini tasdiqlash uchun kriptografiya va mobil
xavfsizlik sohasidagi mutaxassislarning fikrlari olindi.
Yuqorida keltirilgan metodologik yondashuv smartfonlarda kriptografik kalit boshqaruvi va
raqamli sertifikatlash mexanizmlarini har tomonlama o‘rganish imkonini berdi. Bu esa tadqiqot
savollariga ishonchli va aniq javoblar olish hamda amaliy tavsiyalar ishlab chiqish uchun mustahkam
asos yaratdi.
Tahlil va natijalar muhokamasi
4.1. Smartfonlarda kriptografik kalitlar va ularning boshqaruvi
Smartfonlarda foydalaniladigan kriptografik kalitlar turli shakllarda va maqsadlarda
qo‘llaniladi. Tadqiqot davomida aniqlangan asosiy kalit turlari 1-jadvalda keltirilgan.
1-jadval. Smartfonlarda foydalaniladigan kriptografik kalit turlari
Kalit turi
Simmetrik
Qo‘llanilishi
Ma’lumotlarni shifrlash
Xarakteristikasi
Bir xil kalit shifrlash va shifrni ochish
uchun
91
Volume 2, Issue 2
92
Assimetrik
June 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
Raqamli imzo, kalit almashinuvi Juft kalitlar: ochiq va maxfiy
Sessiya
Vaqtinchalik aloqa
Qisqa muddatli, bir sessiya uchun
Asosiy
Boshqa kalitlarni shifrlash
Uzoq muddatli, yuqori xavfsizlik
Tahlil natijasida smartfonlarda kalitlarni saqlash uchun quyidagi mexanizmlar aniqlandi:
1.
Apparat xavfsizlik modullari (HSM): Premium smartfonlarda mavjud bo‘lgan maxsus
kriptografik protsessorlar
2.
Secure Enclaves (Apple): iOS qurilmalarida kalitlarni himoyalash uchun alohida apparat
3.
Trusted Execution Environment (Android): Android qurilmalarida xavfsiz muhit
4.
Keychain/Keystore: Operatsion tizim darajasidagi xavfsiz saqlash mexanizmlari
Tadqiqot natijasida iOS tizimidagi Keychain va Android tizimidagi Keystore mexanizmlari
taqqoslandi. Tahlil shuni ko‘rsatdiki, iOS tizimidagi Keychain mexanizmi Android Keystore’ga
nisbatan ko‘proq xavfsizlik darajasini ta’minlaydi, chunki u har doim “hardware-backed encryption”
bilan ishlaydi. Android tizimida esa, “hardware-backed encryption” faqat TEE mavjud bo‘lgan
qurilmalarda ishlaydi.
4.2. X509 raqamli sertifikatlari va ularning smartfonlardagi roli
Tadqiqot natijasida X509 sertifikatlarining smartfonlardagi asosiy vazifalar aniqlandi:
1.
Ilova autentifikatsiyasi: Ilovaning haqiqiyligini tasdiqlash;
2.
Server autentifikatsiyasi: HTTPS ulanish paytida serverning haqiqiyligini tasdiqlash;
3.
Foydalanuvchi autentifikatsiyasi: VPN, Wi-Fi va boshqa xizmatlarda foydalanuvchini
tasdiqlash;
4.
Kodi imzolash: Ilova kodining yaxlitligini ta’minlash.
X509 sertifikatlarining mobil qurilmalarda qo‘llanilishini tahlil qilish natijasida quyidagi
muammolar aniqlandi:
1.
Sertifikat ishonch zanjirlari boshqaruvi: Mobil qurilmalarda ishonch zanjirlari
boshqaruvi murakkab va foydalanuvchilar ko‘pincha bu jarayonda xatolarga yo‘l qo‘yadi.
2.
Sertifikatni tekshirish usullari: CRL va OCSP usullari mobil qurilmalar uchun resurs sarfi
yuqori bo‘lishi mumkin.
3.
Sertifikat pinning: To‘g‘ri amalga oshirilmagan sertifikat pinning mexanizmi ilovaning
ishonchliligiga ta’sir qiladi.
4.3. Smartfonlarda kriptografik kalit va X509 sertifikatlarini boshqarish mexanizmlari
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
June 2025
Volume 2, Issue 2
Tadqiqot davomida Android platformasi uchun kriptografik kalit va X509 sertifikatlarini
boshqarish uchun O‘zDSt 1092:2009 va O‘zDSt 1106:2009 standartlaridagi algoritmlarni qo‘llabquvvatlovchi amaliy dastur ishlab chiqildi. 1-rasmda bu ilovaning ko‘rinishlaridan namunalar
keltirilgan.
4.3.1. Android platformasida kalitlarni xavfsiz yaratish
Android platformasida kriptografik kalitlar yaratish uchun Android Keystore System'dan
foydalanish tavsiya etiladi. Biroq, Android platformasida O‘zbekistonning O‘zDSt 1092:2009 va
O‘zDSt 1106:2009 standartidagi kriptografik algoritmlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llab-quvvatlanmaydi.
Bu milliy algoritmlarni Android qurilmalarida qo‘llash uchun qo‘shimcha kutubxonalar yoki JNI
(Java Native Interface) orqali C/C++ da yozilgan implementatsiyalardan foydalanish talab etiladi.
(a)
(b)
(c)
1-rasm. Android platformasi uchun amaliy dastur: (a) Sertifikat uchun X509 standarti asosida
ma’lumotlarni kiritish; (b) Generatsiyalangan sertifikat va yopiq kalit kontenti; (c) X509 bo‘yicha
ma’lumotlari.
Bu yondashuv Android platformasida milliy kriptografik algoritmlarni qo‘llash imkoniyatini
bersa-da, bu tizimning xavfsizligini to‘liq ta’minlash uchun yetarli emas, chunki milliy algoritmlar
uchun kalitlar KeyStore’da bevosita himoyalanmaydi. Bu holat kriptografik kalit boshqaruvi
xavfsizligida muhim zaiflikni keltirib chiqarishi mumkin.
4.3.2. X509 sertifikatini yaratish va ishlatish
93
Volume 2, Issue 2
94
June 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
X509 sertifikatlarini yaratish uchun OpenSSL va kerakli konfiguratsiya fayllaridan foydalanish
mumkin:
# 1. Kalit juftligini yaratish
openssl genpkey -algorithm RSA -out private_key.pem -pkeyopt rsa_keygen_bits:2048
# 2. Sertifikat so‘rovini yaratish
openssl req -new -key private_key.pem -out certificate.csr
# 3. Sertifikatni imzolash
openssl x509 -req -days 365 -in certificate.csr -signkey private_key.pem -out certificate
4.4. Kriptografik kalit boshqaruvi va X509 sertifikatlari sohasidagi zamonaviy
tendentsiyalar
Tadqiqot davomida kriptografik kalit boshqaruvi va X509 sertifikatlari sohasidagi quyidagi
zamonaviy tendentsiyalar aniqlandi:
1.
Post-kvant kriptografiyasi: Kvant kompyuterlar an'anaviy kriptografik algoritmlarga
tahdid soladi, shuning uchun post-kvant kriptografik yechimlar aktual ahamiyatga ega. Poh va
boshqalar [9] tomonidan taklif etilgan PrivHome tizimi kvant hujumlariga bardoshli bo‘lgan
yondashuvlardan foydalanib, aqlli uy muhitida xavfsiz kommunikatsiyani ta’minlaydi.
2.
Blockchain asosidagi sertifikat infrastrukturasi: Markazlashmagan sertifikat boshqaruvi
mexanizmlari ko‘proq ishonchli va shaffof bo‘lishi mumkin. Feng va boshqalar [15] IoT qurilmalarni
aniqlash uchun yangi yondashuvlarni taklif etgan bo‘lib, bu yondashuvlar blockchain asosidagi
sertifikat infrastrukturasiga tayanadi.
3.
Biometrik autentifikatsiya bilan integratsiya: Kriptografik kalitlar va biometrik
ma’lumotlarni birlashtirish xavfsizlik darajasini sezilarli darajada oshiradi. Mazurek va boshqalar [16]
tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot biometrik ma’lumotlar va kriptografik kalitlarning integratsiyasi
orqali parollar tahminlanishiga qarshi samarali himoya mexanizmlarini ko‘rsatdi.
4.
Nol bilimli isbotlar: Maxfiylikni saqlagan holda autentifikatsiyani ta’minlash uchun nol
bilimli isbotlardan foydalanish tendentsiyasi kuchaymoqda. Chen va boshqalar [17] IoTFuzzer
tizimini ishlab chiqib, bu tizim nol bilimli isbotlar orqali IoT qurilmalarda xotira korruptsiyalarini
aniqlashga yordam beradi.
5.
Bulut-tuman (Cloud-Fog) xavfsizlik paradigmasi: Mukherjee va boshqalar [18]
tomonidan ishlab chiqilgan egiluvchan IoT xavfsizlik middleware tizimi end-to-end bulut-tuman
kommunikatsiyasini ta’minlash uchun yangi kriptografik yondashuvlardan foydalanadi.
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
June 2025
Volume 2, Issue 2
Xulosa va takliflar
Tadqiqot natijasida quyidagi xulosalarga kelindi:
1.
Smartfonlarda kriptografik kalit boshqaruvi va X509 sertifikatlari ma’lumotlar xavfsizligini
ta’minlashning asosiy elementi hisoblanadi.
2.
Android va iOS platformalari kriptografik kalitlarni boshqarish uchun turli mexanizmlar
taqdim etadi, biroq ularning xavfsizlik darajasi bir xil emas. iOS platformasi ko‘proq apparat
darajasidagi himoyaga asoslangan, Android esa ko‘proq dasturiy himoyaga tayanadi.
3.
X509 sertifikatlari mobil qurilmalarda autentifikatsiya va shifrlash uchun keng qo‘llaniladi,
ammo sertifikatlarni boshqarish va tekshirish mexanizmlari takomillashtirilishi kerak.
4.
O‘zbekiston Respublikasi standartidagi O‘zDSt 1092:2009 va O‘zDSt 1106:2009
kriptografik algoritmlari yuqori darajadagi xavfsizlikni ta’minlash imkoniyatiga ega bo‘lsa-da, ushbu
algoritmlarni Android va iOS kabi global platformalarda qo‘llash uchun integratsiya muammolari
mavjud.
5.
Post-kvant kriptografiyasi, blockchain asosidagi sertifikat infrastrukturasi va nol bilimli
isbotlar kabi zamonaviy tendentsiyalar mobil qurilmalar xavfsizligini yangi darajaga olib chiqishi
mumkin.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra quyidagi takliflar ishlab chiqildi:
1.
Mobil ilovalar ishlab chiqaruvchilari Android Keystore va iOS Keychain mexanizmlaridan
to‘g‘ri foydalanish uchun maxsus qo‘llanmalar yaratish kerak.
2.
Smartfonlarda X509 sertifikatlarini boshqarish va tekshirish uchun resurs tejaydigan
mexanizmlarni rivojlantirish tavsiya etiladi.
3.
O‘zDSt 1092:2009 va O‘zDSt 1106:2009 milliy kriptografik algoritmlarini mobil
qurilmalarda samarali qo‘llash uchun maxsus kutubxonalar va SDK'lar ishlab chiqish zarur. Bu
kutubxonalar xalqaro platformalar (Android, iOS) bilan to‘liq integratsiyalashgan bo‘lishi kerak.
4.
Post-kvant kriptografik algoritmlarni mobil qurilmalarga joriy etish bo‘yicha tadqiqotlarni
kengaytirish kerak.
5.
Smartfonlarda kriptografik kalitlar va biometrik ma’lumotlarni integratsiyalash
mexanizmlarini takomillashtirish lozim.
6.
Milliy kriptografik algoritmlar asosida mobil qurilmalar uchun kengaytirilgan X509
sertifikat profilini ishlab chiqish kerak, bu milliy algoritmlarni xalqaro standartlar bilan birgalikda
qo‘llash imkoniyatini beradi.
Kelajakdagi tadqiqotlar smartfonlarda post-kvant kriptografik algoritmlarni joriy etish,
blockchain asosidagi sertifikat infrastrukturasini mobil qurilmalarga integratsiyalash, nol bilimli
95
Volume 2, Issue 2
96
June 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
isbotlar asosidagi autentifikatsiya mexanizmlarini o‘rganish va O‘zbekiston milliy kriptografik
algoritmlarini xalqaro platformalarda qo‘llash strategiyalarini ishlab chiqishga qaratilishi mumkin.
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
June 2025
Volume 2, Issue 2
Adabiyotlar
1. https://www.statista.com/statistics/330695/number-of-smartphone-users-worldwide/.
2. Mukhammadovich, N.M.; Djuraevich, A.R. Working with cryptographic key information.
International Journal of Electrical and Computer Engineering. – 2023. – Vol. 13(1), – P. 911919. https://doi.org/10.11591/ijece.v13i1.pp911-919.
3. Xu, W.; Jang, Y.; Xing, X. E-TEE: A trusted execution environment for IoT nodes. Journal of
Computer Security, 2021,29(4), 429-469.
4. Nurullaev, M.M. Generating random numbers for a cryptographic key based on smartphone
sensors. International Scientific and Practical Conference on “Modern Problems of Applied
Mathematics and Information Technology (MPAMIT2022)”. 2024. 3004, 060014-1–060014-5;
https://doi.org/10.1063/5.0199570
5. Nurullaev, M.M. Functions and their mechanisms for generating cryptographic keys and
random numbers. AIP Conference Proceedings 2969, (AIP Publishing, Melville, NY, 2024).
https://doi.org/10.1063/5.0181797
6. Liu, D.; Dong, Z.; Li, B.; Shen, L.; Wang, N.; Ampadu, P. Hardware-enabled authentication
for secure boot in the Internet of Things. IEEE Transactions on Computer-Aided Design of
Integrated Circuits and Systems, 2020, 39(11), 3815-3825.
7. Zhang, Y.; Weng, J.; Dey, R.; Jin, Y.; Lin, Z.; Fu, X. On the (in)security of Bluetooth low energy
in medical devices. ACM Transactions on Privacy and Security, 2021, 24(2), 1-26.
8. Li, Z.; Lv, W.; Zhang, H.; Zhang, Y.; Zhu, X.; Ye, Q.; Wang, H.; Xu, M.; Huang, X.; Zhang, D.;
Hu, X. A survey on cryptographic approaches for securing big data communication. Security
and Communication Networks, 2022, 1-20.
9. Poh, G.S.; Gope, P.; Ning, J. PrivHome: Privacy-preserving authenticated communication in
smart home environment. IEEE Transactions on Dependable and Secure Computing, 2021,
18(3), 1253-1267.
10. Tsai, J.; Lo, N.; Wu, C. Novel anonymous authentication scheme using smart cards. IEEE
Transactions on Industrial Informatics, 2018, 14(7), 3197-3205.
11. Elektron raqamli imzo algoritmi. O‘zbekiston Davlat standarti, 2009. O‘zDSt 1092:2009.
https://lex.uz/docs/5012428
12. Ma’lumotlarni xeshlash algoritmi. O‘zbekiston Davlat standarti, 2009. O‘zDSt 1106:2009.
https://lex.uz/uz/docs/5011680
13. Sobirov, T.; Mamatov, N.; Butaboyev, M.; Khasanov, Z. Local Cryptographic Algorithms
Applying in Information Security. International Journal of Scientific & Technology Research,
2020, 9(2), 5348-5352.
14. Khudoykulov, Z.; Eshmuradov, A.; Jumayev, T. Hardware implementation of the national cipher
algorithm “O‘zDSt 1105:2009” on FPGA based platform. International Journal of Scientific &
Technology Research, 2019, 8(11), 1361-1366.
15. Feng, X.; Li, Q.; Wang, H.; Sun, L. Acquisitional rule-based engine for discovering Internet-ofThings devices. IEEE/ACM Transactions on Networking, 2021, 29(1), 492-506.
16. Mazurek, M.L.; Komanduri, S.; Vidas, T.; Bauer, L.; Christin, N.; Cranor, L.F.; Kelley, P.G.; Shay,
R.; Ur, B. Measuring password guessability for an entire university. Proceedings of the 2013
ACM SIGSAC Conference on Computer & Communications Security, 2013, 173-186.
17. Chen, J.; Diao, W.; Zhao, Q.; Zuo, C.; Lin, Z.; Wang, X.; Lau, W.C.; Sun, M.; Yang, R.; Zhang, K.
IoTFuzzer: Discovering memory corruptions in IoT through app-based fuzzing. Proceedings
97
Volume 2, Issue 2
98
June 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
of the Network and Distributed System Security Symposium (NDSS), 2018.
18. Mukherjee, B.; Wang, S.; Lu, W.; Neupane, R.L.; Dunn, D.; Ren, Y.; Su, Q.; Calyam, P. Flexible IoT
security middleware for end-to-end cloud-fog communication. Future Generation Computer
Systems, 2020, 108, 1056-1073.
Management and Future Technologies
Mualliflar
Habibullayev Muxammad
Boyjanov Rajabboy
1Urganch Davlat Universiteti,
Ta’limni kredit tizimini boshqarish
va ma’lumotlar bazasini monitoring
qilish bo‘limi, m.khabibullaev@urdu.
uz, rajrajrajradju@gmail.com
Matlatipov G‘ayrat
Urganch Davlat Universiteti,
Akademik faoliyat va registrator
departamenti, gayrat22@gmail.com
Xudayberganov Temur
Toshkent Axborot Texnologiyalari
Universiteti Urganch filiali, Axborot
xavfsizligi kafedrasi, doctordrebek@
gmail.com
Mas’ul: doctordrebek@gmail.com
Copyright: © 2025 by the authors.
Ushbu maqola Creative Commons
Attribution (CC BY) litsenziyasi
shartlari asosida tarqatiladigan ochiq
foydalanish maqolasi hisoblanadi
(https://creativecommons.org/
licenses/by/4.0/).
journal.umft.uz
June 2025
Volume 2, Issue 2
AKADEMIK QARZDOR
TALABALARNING
QAYTA O‘QISHINI
SAMARALI
TASHKIL QILISH VA
MONITORINGINI
YURITISH TIZIMI
A
nnotatsiya: Mazkur maqolada akademik qarzdor
talabalarning qayta o‘qishini samarali tashkil qilish va
monitoring qilish tizimining ishlab chiqilishi, uning
funksiyalari va afzalliklari keng yoritiladi. Tizim akademik
qarzdorlikka ega bo‘lgan talabalarning qayta o‘qish jarayonini
avtomatlashtirishga qaratilgan bo‘lib, u orqali shartnomalarni
registratsiya qilish, to‘lovlar monitoringini yuritish, fan
guruhlarini shakllantirish va HEMIS tizimi bilan integratsiya
qilish kabi imkoniyatlar taqdim etiladi. Shuningdek,
professor-o‘qituvchilar yuklamalarini nazorat qilish va qayta
o‘qitish jarayonining umumiy nazoratini amalga oshirishga
mo‘ljallangan statistik hisobotlar yaratish imkoniyati ham
mavjud. Ushbu tizim ta’lim jarayonida sifatni oshirishga,
qayta o‘qitish jarayonlarni soddalashtirishga va nazoratni
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: HEMIS, akademik qarzdor, qayta o‘qish, fan
guruhi, buyruq, parallel dars, yuklama.
99
Volume 2, Issue 2
June 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
Kirish
100
Dolzarbligi: Oliy ta’lim tizimida raqamlashtirish jarayonlari keng ko‘lamda amalga
oshirilayotgan bir paytda, ta’lim sifatini oshirish va o‘quv jarayonlarini samarali boshqarish dolzarb
masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Xususan, akademik qarzdor talabalar bilan bog‘liq jarayonlarni
samarali tashkil etish va monitoring qilish masalasi hozirgi kunda oliy ta’lim muassasalari (OTM)
oldida turgan jiddiy muammolardan biridir. Hozirgi paytda oliy ta’lim muassasalarida
qo‘llanilayotgan HEMIS (Higher Education Management Information System) tizimi talabalarning
umumiy ma’lumotlarini saqlash va nazorat qilish imkonini bersa-da, unda aynan akademik
qarzdorlik holatlarini chuqur tahlil qilish, qayta o‘qish jarayonlarini rejalashtirish va nazorat qilishga
mo‘ljallangan to‘liq funksional imkoniyatlar yetarli emas.
Xususan, HEMIS tizimining o‘zida yoki u bilan bog‘langan holda, quyidagi muhim
funksiyalarni amalga oshirish imkoniyati mavjud emas:
Qayta o‘qish jarayonlarini avtomatik monitoring qilish;
Akademik qarzdor talabalarning dars jadvali va qayta o‘qish jadvalidagi parallel darslarni
aniqlash;
Talabalarning qayta o‘qishdan bo‘sh vaqtlarini optimallashtirish;
Qayta o‘qish mashg‘ulotlarida ishtirok etayotgan professor-o‘qituvchilar ish yuklamalarini
nazorat qilish va muvofiqlashtirish.
Bu kabi funksional cheklovlar natijasida, qayta o‘qish jarayonlarini rejalashtirishda va
talabalarning individual o‘quv trayektoriyalarini shakllantirishda jiddiy to‘siqlar yuzaga kelmoqda.
Shu bois, zamonaviy texnologiyalarga asoslangan maxsus vositalar va avtomatlashtirilgan
yechimlarga ehtiyoj sezildi.
Mavjud tizimlar taxlili va Masalaning qo‘yilishi: Oliy ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonining
uzluksizligi va sifatini ta’minlashda, talabalar tomonidan fanlarni o‘zlashtirish darajasi muhim o‘rin
tutadi. Afsuski, ba’zida turli sabablar, jumladan sog‘liq muammolari, shaxsiy muammolar, akademik
tayyorgarlikning pastligi yoki boshqa tashkiliy omillar tufayli talabalar ayrim fanlardan qarzdor bo‘lib
qolishadi. Ushbu holat o‘z vaqtida to‘g‘ri boshqarilmasa, nafaqat talabaning umumiy o‘zlashtirishiga,
balki butun ta’lim muassasasining reytingiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, bu jarayonni
qo‘lda boshqarish ko‘plab byurokratik kechikishlar, insoniy xatoliklar va resurslarning samarasiz
sarflanishiga olib kelishi mumkin.
Amaldagi HEMIS tizimi akademik jarayonlar va hisobotlarni yuritishda asosiy platforma bo‘lib
xizmat qilsa-da, qayta o‘qishlarni tashkil qilish jarayonida quyidagicha cheklovlar mavjud:
Qarzdorliklarni bartaraf etish uchun ma’lum fandan qarzdor barcha talabalarni aniqlashning
murakkabligi;