Management and Future Technologies | Volume 2, Issue 2 | № 006

June, 2025 № 006 Volume 2, Issue 2 Management and Future Technologies SCIENTIFIC JOURNAL journal.umft.uz ISSN 3060-5008

Jurnal sohalari: menejment, dasturiy injiniring, sun’iy intellekt texnologiyalari, kompyuter injiniringi, infokommunikatsiya injiniringi, axborot xavfsizligi, raqamli iqtisodiyot, pedagogika va psixologiya, matematika va fizika Tahririyat kengashi raisi Muharrirlar t.f.d., prof. O‘tkir Xamdamov “University of Management and Future Technologies” universiteti rektori Farhod Ahmedov (J. Koreya) Sherzod Mustafaqulov (O‘zbekiston) Akmalbek Abdusalomov (J. Koreya) Bahtiyor Akmuradov (O‘zbekiston) Sherzod Abdullayev (O‘zbekiston) Shabir Ahmad (J. Koreya) Dilshod Rahmatov (Germaniya) O.A. Hidayov (Germaniya) Akmaljon Abdullayev (O‘zbekiston) Jinsoo Cho (J. Koreya) Jamshid Elov (O‘zbekiston) Young Im Cho (J. Koreya) Fazliddin Maxmudov (J. Koreya) Alpamis Kutlimuratov (O‘zbekiston) Faheem Khan (J. Koreya) Lilia Tightiz (J. Koreya) Shahnoza Sultanova (O‘zbekiston) Safiullah Khan (Buyuk Britaniya) Seytkamal Medetov (Fransiya) Avaz Qaxxorov (O‘zbekiston) Doston Xasanov (O‘zbekiston) Sabina Umirzakova (J. Koreya) Elmurod Urinov (O‘zbekiston) Muhriddin Umarov (O‘zbekiston) Urmanov Odil (J. Koreya) Sobir Radjabov (O‘zbekiston) Bosh muharrir t.f.f.d. dot. Muhriddin Muxiddinov “University of Management and Future Technologies” universiteti Ilmiy va uslubiy ishlar bo‘yicha prorektori Tahririyat kengashi a’zolari t.f.d., prof. Xakim Zaynidinov t.f.d., prof. Muxammadjon Musayev t.f.d., prof. Shavkat Fozilov f-m.f.d. prof. Aripov Mersaid f-m.f.d. prof. Аloev Raxmatillo t.f.d., prof. Marat Raxmatullayev t.f.d., prof. Dilnoz Muxamediyeva i.f.d., prof. Toxir Hasanov i.f.d., prof. To‘lqin Boboqulov t.f.d., prof. Jamshid Sultonov f-m.f.d. prof. Dildora Muhamediyeva i.f.d., prof. Sherzod Rajabov p.f.d., prof. Qurbonniyoz Panjiyev p.f.d., prof. Muhabbat Hakimova t.f.d., prof. Nargiza Usmanova p.f.d., prof. Nishonboy Kiyamov p.f.d., prof. Qutlug‘bek Qodirov t.f.d., dot. Halimjon Xujamatov t.f.d., dot. Ibragim Atadjanov Dizayner Eshmetov Daler Jurnal O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligidan 212842-raqamli guvohnoma bilan 26.01.2024 sanasida ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Jurnal OAK Rayosatining 2025-yil 12-fevraldagi 367-son qarori bilan 05.00.00 – Texnika fanlari ixtisosliklari bo‘yicha “Dissertatsiyalar asosiy ilmiy natijalarini chop etish tavsiya etilgan ilmiy nashrlar ro‘yxati”ga kirgazilgan.

MUNDARIJA TEXNIKA FANLARI 8 Djumanov Jamoljon; Abduvaitov Akmal; Rahmatullayeva Nafisa RAQAMLI TEXNOLOGIYALARGA ASOSLANGAN QISHLOQ XO‘JALIGIDA AQLLI SUG‘ORISH TIZIMINI AVTOMATLASHTIRISH 17 Xoshimov Baxodirjon TAQSIMLANGAN DISPETCHERLIK BOSHQARUV TIZIMLARIDA TEXNOLOGIK JARAYONLARNI AVTOMATLASHTIRISH 30 Zarmasov Elbek; Elov Jamshid; Maxmanov Botir MASOFAVIY TA’LIM AXBOROT TIZIMINING TALABA PERSONAL KABINETINING FUNKSIONAL IMKONIYATLARI 39 Mannobboyev Shuxratbek RAQAMLI TA’LIM SARI QADAM: AI-ASSISTENTLARNING O‘QUV JARAYONIGA INTEGRATSIYASI 48 Arzikulov Xusnidin ENHAT TEXNOLOGIYALARIDA QO‘LLANILADIGAN KOMMUNIKASION TOPOLOGIYALARNING TAVSIFLARI 68 A’zamov Saidikrom QUYОSH ELEKTR TA’MINОTI SIFAT KО‘RSATKICHLARINING TADQIQI 76 Mahmudov Salimjon; Kayumova Shahnoza COMPARISON OF CORRECTING CAPABILITY OF BLOCK CODES 88 Nurullayev Mirxon SMARTFONLARDA KRIPTOGRAFIK KALIT BOSHQARUVI VA RAQAMLI SERTIFIKATLAR YARATISH

99 Habibullayev Muxammad Boyjanov Rajabboy; Matlatipov G‘ayrat; Xudayberganov Temur AKADEMIK QARZDOR TALABALARNING QAYTA O‘QISHINI SAMARALI TASHKIL QILISH VA MONITORINGINI YURITISH TIZIMI 109 Mirzoqulov Hotam; Bolbekov Ma’ruf; Baxtiyorov Sardor; Bozorov Ziyodjonmirzo ANTENNA QURILMALARIDA METAMATERIALLARNING AHAMIYATI 124 Turgunov Bekzod; Rahmatillayeva Shahrizoda MAHALLIYLIK XUSUSIYATLARIGA EGA BOLGAN UY RO‘ZG‘OR BUYUMLARINI TANIB OLISHGA IXTISOSLASHGAN NEYRON TARMOQ MODELINI ISHLAB CHIQISH 137 Ташметов Комолиддин СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ МОДЕЛЕЙ ГЛУБОКОГО ОБУЧЕНИЯ И KAN В ЗАДАЧАХ ПРОГНОЗИРОВАНИЯ ТРАНСПОРТНЫХ ПОТОКОВ 162 Вахобов Отабек ЛЯМБДА-АРХИТЕКТУРА – ОБРАБОТКА ДАННЫХ В РЕАЛЬНОМ ВРЕМЕНИ 172 Rasulmuxamedov Maxamadaziz; Mirzayev Nomaz; G‘afforov Nuraddin AXBOROT TIZIMLARIDA FOYDALANUVCHINI IDENTIFIKATSIYA VA AUTENTIFIKATSIYA YONDASHUVLARINI TADQIQ QILISH 181 Irisbekova Mavluda; Khakimov Diyorjon; Sulaymonov Nazar EVALUATION OF THE ACTIVITIES OF TRANSPORT LOGISTICS COMPANIES USING OUTSOURCING SERVICES 192 Yusupov Yarashbek; Baymatova Nargiza MOBIL AXBOROT TARMOQLARIDA KO‘PLAB KIRA OLISH USULLARINING QIYOSIY TAHLILI 201 Yusupova Shohida; Matyoqubov Ogabek ADVANCING EDUCATIONAL METHODS THROUGH ICT INTEGRATION 213 Abdullayev Eldor XIZMAT KO‘RSATISH USULLARINING TIZIM SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI ANIQLASH

222 Rahmatullayev Ilhom S-BOXLARNI GENERATSIYALASH ALGORITMI 233 Uzakov Barxayotjon NEFT VA GAZ KOMPLEKSLARINING INNOVATSION RIVOJLANISHINI BOSHQARISH 248 Khidirova Charos; Abdullakhujaev Saidislombek COMPARATIVE ANALYSIS OF DATA MINING METHODS FOR EARLY DETECTION OF ONCOLOGICAL DISEASES 267 Makhsudov Mokhirbek; Xalimjanov Abduqunduz SIMULATION ANALYSIS OF IMPROVING THE ENERGY EFFICIENCY OF SINGLE-PHASE AND THREE-PHASE RECTIFIERS IN DIGITAL METHODS 277 Axmedov Alimardon; Turopova Xilola; Akmuradov Baxtiyor TELEKOMMUNIKATSIYA TARMOQLARIGA BO‘LADIGAN KIBERHUJUMLARNI ANIQLASH VA OLDINI OLISH TIZIMLARINI TADQIQ QILISH 303 Aбдуллахўжаев Саидисломбек; Эсонов Жавоҳирбек; Ҳенгзҳе Зҳанг; Мадаминов Aдҳамбек; Маратов Бахтияр; Мухиддинов Муҳриддин РАЗРАБОТКА РАСПРЕДЕЛЕННОГО ВЕБ-КРАУЛЕРА С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ПАРАЛЛЕЛЬНОЙ ОБРАБОТКИ ДЛЯ ЭФФЕКТИВНОГО СКАНИРОВАНИЯ БОЛЬШИХ ОБЪЕМОВ ВЕБ-ДАННЫХ 315 Abdulakhatov Muzaffarjon EVOLUTION OF CLOUD COMPUTING 324 Elov Botir; Xusainova Zilola TIL KORPUSINI TEGLASH JARAYONIDA ANNOTATORLARNING ROLI, IAA O‘LCHOVLARI VA TEGLASH SIFATINI TA’MINLASH METODLARI 341 Abdulxayev Nodirbek TRANSMISSION AND PROCESSING OF REAL-TIME SIGNALS USING THE WIFI NOTEMCU 8266 CH340 MODULE IN A VIRTUAL FIELD CREATED IN A VIRTUAL REALITY SIMULATOR

IJTIMOIY FANLAR 353 Rasulov Rustambek YОSHLАRNING IJTIMОIY FАОLLIGINI OSHIRISH MEXANIZMLАRI 365 Golovachyova Polina; Khamidova Durdona THE USE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN TEACHING ENGLISH LANGUAGE 375 Sayfuddinova Shaxnoza O‘ZBEKISTONDA YODGORLIKLARNI TA’MIRLASH TARIXI (XX ASR OXIRLARIDAN – 1980 YILLARGACHA) MATEMATIKA VA FIZIKA FANLARI 389 Тогайназаров Сирожиддин ВНУТРЕННЯЯ ЗАДАЧА НЕЙМАНА ДЛЯ ЭЛЛИПТИЧЕСКОГО УРАВНЕНИЯ С ТРЕМЯ СИНГУЛЯРНЫМИ КОЭФФИЦИЕНТАМИ 399 Ахмеджонов Нодирбек ОБСУЖДЕНИЕ ПЛЮСОВ И МИНУСОВ, РЕКОМЕНДАЦИЙ ПО МУЛЬТИМЕДИЙНОМУ ОБУЧЕНИЮ В МЕСТНЫХ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ ШКОЛАХ И ВУЗАХ

Management and Future Technologies journal.umft.uz March 2025 TEXNIKA FANLARI Volume 2, Issue 1

Volume 2, Issue 2 June 2025 8 Mualliflar Djumanov Jamoljon Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Abduvaitov Akmal Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali, aabduvaitov82@gmail.com Rahmatullayeva Nafisa Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali Mas’ul: aabduvaitov82@gmail.com Copyright: © 2025 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/). Management and Future Technologies journal.umft.uz RAQAMLI TEXNOLOGIYALARGA ASOSLANGAN QISHLOQ XO‘JALIGIDA AQLLI SUG‘ORISH TIZIMINI AVTOMATLASHTIRISH A nnotatsiya: Maqolada qishloq xo‘jaligida suv resurslaridan oqilona foydalanish zamonaviy davrning eng muhim ekologik va iqtisodiy muammolaridan biridir. Sug‘orish usullari ko‘pincha suvning ortiqcha sarflanishiga va tuproq resurslarining degradatsiyasi masalasi muxokama qilingan. Ushbu masalani hal qilish maqsadida raqamli texnologiyalarga asoslangan aqlli sug‘orish tizimlari rejalashtirilib, bu orqali suv resurslarini aniq taqsimlash, sug‘orish jarayonini avtomatlashtirish va fermer xo‘jaliklari uchun individual yondashuvni ta’minlash imkoniyati yaratiladi. Shuningdek, ushbu tizimlarning iqtisodiy samaradorligi, ekologik barqarorlikka hissa qo‘shishi va mahalliy sharoitlarga moslashuvi bo‘yicha takliflar beriladi. Xulosa sifatida, raqamli texnologiyalarga asoslangan aqlli sug‘orish tizimlari qishloq xo‘jaligining barqaror rivojlanishida muhim innovatsion yechim sifatida qayd etiladi. Kalit so‘zlar: aqlli sug‘orish tizimlari, qishloq xo‘jaligi, raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirish, suv resurslari, IoT, sensor texnologiyalari, sun’iy intellekt.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Kirish Suv resurslarining global miqyosda kamayib borishi zamonaviy dunyoning eng jiddiy ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy muammolaridan biridir. Birlashgan Millatlar Tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, 2050 yilga kelib dunyo aholisining 40% dan ortig‘i suv tanqisligidan aziyat chekishi mumkin. Aholi sonining o‘sishi, sanoatning jadal rivojlanishi, iqlim o‘zgarishlari va suv resurslarini boshqarishdagi samarasiz yondashuvlar bu muammoni yanada keskinlashtirmoqda. Qishloq xo‘jaligi sohasi global suv resurslarining taxminan 70% dan ortig‘ini iste’mol qilishi bilan ushbu muammoning markazida turibdi. Shu sababli, suvni tejamkor va samarali ishlatishga qaratilgan innovatsion yechimlar bugungi kunda muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasi suv resurslari jihatidan cheklangan mamlakat sifatida ushbu global muammoning mahalliy ko‘rinishlaridan jiddiy ta’sirlanmoqda. Mamlakat suv ta’minoti asosan Amudaryo va Sirdaryo kabi transchegaraviy daryolarga bog‘liq bo‘lib, iqlim o‘zgarishlari va qo‘shni davlatlar bilan suv taqsimotidagi murakkabliklar bu resurslardan foydalanishni qiyinlashtirmoqda. O‘zbekiston Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, qishloq xo‘jaligi sohasidagi suv iste’moli so‘nggi o‘n yillikda barqaror ravishda oshib bormoqda. Biroq, keng tarqalgan an’anaviy gravitatsion sug‘orish usullari suvning 50% gacha isrof qilinishiga, tuproq eroziyasiga, sho‘rlanishiga va suv-tuz balansining buzilishiga olib kelmoqda. Bu holat nafaqat ekinlar hosildorligini pasaytiradi, balki mintaqadagi ekotizimlarning barqarorligiga jiddiy xavf solidi [3] Yuqoridagi muammolarni bartaraf etish maqsadida raqamli texnologiyalarga asoslangan aqlli sug‘orish tizimlari joriy etilmoqda. Ushbu tizimlar Internet of Things (IoT), sensor texnologiyalari, sun’iy intellekt (AI) va bulutli hisoblash kabi zamonaviy yondashuvlardan foydalangan holda suv resurslarini aniq taqsimlash, tuproq va o‘simliklar holatini real vaqt rejimida monitoring qilish va sug‘orish jarayonini avtomatlashtirish imkonini beradi. Bunday tizimlar inson omilini minimallashtirib, suv tejamkorligini ta’minlash bilan birga, hosildorlikni oshirish va ekologik barqarorlikni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. O‘zbekistonning iqlimiy va iqtisodiy sharoitlarini hisobga olgan holda, ushbu tizimlarning mahalliy sharoitlarga moslashtirilgan holda joriy etilishi qishloq xo‘jaligi sohasida barqaror rivojlanishni ta’minlashda muhim qadam bo‘ladi [4]. Ushbu maqola aqlli sug‘orish tizimlarining ilmiy asoslari, texnologik komponentlari, ishlash prinsiplari va O‘zbekiston qishloq xo‘jaligidagi amaliy qo‘llanilishini tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Shuningdek, mahalliy sharoitlarda olib borilgan tajribalar va ularning natijalari asosida suv sarfini kamaytirish, hosildorlikni oshirish va ekologik muvozanatni saqlash bo‘yicha aniq takliflar beriladi. Maqola orqali O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarni keng joriy etishning iqtisodiy va ekologik foydalari isbotlanadi. 9

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Metodologiya 10 Ushbu bo‘limda qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarga asoslangan aqlli sug‘orish tizimini avtomatlashtirish va monitoring qilish jarayonida foydalaniladigan usullar, shu jumladan, tizim arxitekturasi, ma’lumotlar to‘plamini tayyorlash, avtomatlashtirish algoritmlarini ishlab chiqish va monitoring tizimini sozlash usullari yoritiladi. Tizimning samaradorligini baholashda qo‘llaniladigan asosiy ko‘rsatkichlar, masalan, aniqlik, real vaqt rejimida ma’lumotlarni qayta ishlash tezligi, tizimning barqarorligi va energiya samaradorligi kabi metrikalar haqida ma’lumotlar keltiriladi. 2.1. Monitoring qilish jarayonlari. Qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarga asoslangan aqlli sug‘orish tizimining monitoring jarayonlari tizimning samarali ishlashini ta’minlash, resurslardan oqilona foydalanishni nazorat qilish va qaror qabul qilish jarayonlarini optimallashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Monitoring jarayonlari real vaqt rejimida ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va foydalanuvchilarga taqdim etishdan iborat bo‘lib, quyidagi asosiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi: Tuproq namligi: Tuproqning namlik darajasini o‘lchash uchun gidroskopik sensorlar. Ob-havo sharoitlari: Harorat, namlik, yomg‘ir miqdori va shamol tezligini o‘lchash uchun meteorologik stansiyalar. Suv sathi va oqimi: Sug‘orish kanallaridagi suv sathini nazorat qilish uchun ultratovushli sensorlar. Energiya sarfi: Tizimning elektr quvvati sarfini o‘lchash uchun energiya hisoblagichlari. Aqlli sug‘orish tizimining monitoring jarayonlari ma’lumotlarni real vaqt rejimida yig‘ish, tahlil qilish, vizualizatsiya qilish va tizimning barqaror ishlashini ta’minlashdan iborat. Ushbu jarayonlar suv resurslarini samarali boshqarish, qishloq xo‘jaligi hosildorligini oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. 2.2. Foydalaniladigan model turlari. Qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarga asoslangan aqlli sug‘orish tizimini avtomatlashtirish va monitoring qilishda turli mashinaviy o‘qitish va chuqur o‘qitish modellari qo‘llaniladi. Foydalaniladigan model turlari tizimning ma’lumotlarni tahlil qilish, bashorat qilish va optimallashtirish vazifalariga mos ravishda tanlanadi. 1. Mashinaviy o‘qitish modellari. Yomg‘ir ehtimoli yuqori bo‘lsa, sug‘orishni to‘xtatish qarorini qabul qilish. 2. Chuqur o‘qitish modellari. Ekinlarning suvga bo‘lgan ehtiyojini tasvirlar asosida aniqlash. 3. Ansambl modellar. Tuproq namligi bashorati uchun Random Forest va Gradient Boosting natijalarini birlashtirish.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Aqlli sug‘orish tizimida foydalaniladigan modellar vazifaning xususiyatlariga qarab tanlanadi. 2.3. Model arxitekturasi va modeli. Qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarga asoslangan aqlli sug‘orish tizimlari suv resurslarini tejash, hosildorlikni oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu tizimlar sensorlar, markaziy boshqaruv bloklari va IoT (Internet of Things) texnologiyalari yordamida avtomatlashtirilgan sug‘orish va real vaqt monitoringini amalga oshiradi (1-rasm) [2]. 1-rasm. Avtomatlashtirilgan sug‘orish tizimining arxitekturasi. Tuproq namligini doimiy ravishda o‘lchaydigan sensorlar aqlli sug‘orish tizimlarining asosiy qismidir. Ular tuproqdagi namlik darajasini aniqlab, bu ma’lumotlarni markaziy boshqaruv blokiga uzatadi. Boshqaruv bloki esa ushbu ma’lumotlarni tahlil qilib, sug‘orishni avtomatik ravishda yoqadi yoki o‘chiradi. Zamonaviy tizimlarda sug‘orish faqat kerakli vaqtda va kerakli miqdorda amalga oshiriladi, bu suv sarfini sezilarli darajada kamaytiradi. Aqlli sug‘orish tizimlari sensorlar va IoT texnologiyalari yordamida tuproq namligini monitoring qiladi, sug‘orishni avtomatik boshqaradi va suv resurslarini tejaydi. Masofadan boshqaruv, real vaqt monitoringi va bulutli tahlil imkoniyatlari fermerlar uchun qulaylik yaratib, hosildorlikni oshiradi. Energiya tejamkorligi va ekologik afzalliklari tufayli bu tizimlar zamonaviy qishloq xo‘jaligida muhim o‘rin egallaydi. Arxitekturani tushunish uchun quyidagicha tasniflash mumkin. 2.3.1. Sensorlar (tuproq namligi, harorati, yorug‘ligi) Tuproq namligi sensorlari aqlli sug‘orish tizimlarining asosiy komponenti bo‘lib, ekinlarning suvga bo‘lgan ehtiyojini aniqlashda markaziy rol o‘ynaydi. 11

Volume 2, Issue 2 12 - June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz tuproqdagi namlik darajasini o‘lchaydi va sug‘orish zarurligini aniqlash uchun ma’lumot taqdim etadi; - ma’lumotlarni real vaqt rejimida markaziy boshqaruv blokiga uzatadi. Qo‘llanilishi: Turli chuqurliklarda (10-50 sm) joylashtirilib, ekin ildiz tizimlarining suv ehtiyojini aniqlaydi. Masalan, drip sug‘orish tizimlarida namlik 30% dan past bo‘lsa, sug‘orish avtomatik yoqiladi. 2.3.2. Dasturiy ta’minot mobil ilova. Mobil ilovalar IoT texnologiyalari bilan integratsiya qilingan aqlli sug‘orish tizimlarining foydalanuvchi interfeysi sifatida xizmat qiladi. Ilova bulutli serverlarda saqlangan ma’lumotlarni tahlil qilib, statistik hisobotlar taqdim etadi (masalan, haftalik suv sarfi yoki tuproq namligi tendensiyalari) va sug‘orish jadvalini sozlaydi. Masalan, muayyan vaqt oralig‘ida yoki tuproq namligi chegarasiga qarab sug‘orishni rejalashtirish hamda bulutli platformalar (AWS IoT, Google Cloud IoT) bilan ma’lumot almashish kabi. Qo‘llanilishi: Tuproq namligi belgilangan chegaradan chiqsa, ilova “Sug‘orish zarur” degan ogohlantirish yuboradi. 2.3.3. Markaziy boshqaruv bloki (mikrokontroller) U sensorlardan (tuproq namligi, harorati, yorug‘ligi) yig‘ilgan ma’lumotlarni qayta ishlaydi, sug‘orish jarayonini avtomatik boshqaradi va IoT texnologiyalari orqali bulutli platformalar bilan integratsiya qilinadi. Mikrokontroller ma’lumotlarni filtrlaydi, tozalaydi va oldindan belgilangan chegaralar (thresholds) bilan solishtiradi hamda mashinaviy o‘qitish algoritmlari (masalan, Random Forest yoki LSTM) yordamida sug‘orish vaqti va suv miqdorini optimallashtiradi. Buning natijasida mobil ilovalar yoki veb-interfeyslar orqali foydalanuvchilarga real vaqt monitoringi va masofadan boshqaruv imkonini beradi. Qo‘llanilishi: Agar suv sathi past bo‘lsa, mikrokontroller “Suv ta’minoti muammosi” haqida ogohlantirish yuboradi. 2.3.3. Monitoring va tahlil Monitoring jarayoni tizimning real vaqt rejimida ishlashini ta’minlash va foydalanuvchilarga tuproq, ob-havo va tizim holati haqida doimiy ma’lumot taqdim etishga xizmat qiladi. Mikrokontroller sensorlar, nasoslar va klapanlarning ishlash holatini monitoring qiladi. Aqlli sug‘orish tizimlarida monitoring va tahlil jarayonlari sensorlardan yig‘ilgan ma’lumotlarni real vaqt rejimida kuzatish, tahlil qilish va optimallashtirish orqali suv va energiya resurslarini tejashga yordam beradi. Real vaqt monitoringi, mashinaviy o‘qitishga asoslangan bashoratlar va vizual hisobotlar fermerlar uchun qaror qabul qilishni osonlashtiradi. IoT texnologiyalari bilan integratsiya qilingan bu jarayonlar hosildorlikni oshiradi, ekologik barqarorlikni ta’minlaydi va zamonaviy qishloq xo‘jaligining rivojlanishiga hissa qo‘shadi. 2.4. Modelni baholash usullari. Aqlli sug‘orish tizimlarida modelni baholash usullari modelning aniqligi, ishonchliligi va real

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 sharoitlarda samaradorligini ta’minlash uchun muhimdir. Regressiya (MAE, RMSE, R²), klassifikatsiya (Accuracy, F1-Score, ROC-AUC) va vaqt seriyasi (MAPE, sMAPE) metrikalari tuproq namligi bashorati, suv ehtiyoji prognozlari va anomaliya aniqlash kabi vazifalarni baholashda qo‘llaniladi. Cross-validation va A/B testing kabi usullar modelning barqarorligini sinashda yordam beradi. Bu metrikalar va usullar tizimning suv tejash, hosildorlikni oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlashdagi muvaffaqiyatini kafolatlaydi. Sug‘orishni yoqish/o‘chirish yoki anomaliya aniqlash kabi klassifikatsiya vazifalari uchun quyidagi metrikalar qo‘llaniladi: To‘g‘ri bashorat qilingan holatlarning umumiy bashoratlarga nisbati. ��� � � � ∑����|𝑦𝑦� � ŷ� | (1) � (2) Tuproq namligi bashorati uchun MAE 2% bo‘lsa, model o‘rtacha 2% xato bilan bashorat qiladi. Haqiqiy va bashorat qilingan qiymatlar o‘rtasidagi kvadratik xatolikning ��� � � ∑�����𝑦𝑦� � ŷ� �� MSE ning kvadrat ildizi, xatolikni asl o‘lchov birligida ifodalaydi. � 𝑅𝑅��� � � ∑�����𝑦𝑦� � ŷ� �� � (3) Modelning ma’lumotlarni qanchalik yaxshi tushuntirishini o‘lchaydi (0 dan 1 gacha). ∑�� �ŷ� �� 𝑅𝑅� � 1 � ∑��� � ��� � � (4) Bu yerda: n - namunalar soni (ya’ni nechta bashorat qilingan holat bor); 𝑦𝑦� - i-chi haqiqiy qiymat (real kuzatilgan natija); ŷ� ��� ŷ_� deb o‘qiladi) - i-chi bashorat qilingan qiymat (model tomonidan aytilgan natija). |𝑦𝑦� � �� | -haqiqiy va bashorat qilingan qiymat orasidagi absolyut farq. Bu esa tarixiy ma’lumotlarni saqlash, grafikalar chizish va hosildorlikni oldindan prognoz qilish imkonini beradi. Fermerlar mobil ilova yoki veb-platforma orqali barcha jarayonlarni kuzatib borishi, tizimga masofadan kirish orqali sozlamalarni o‘zgartirishi mumkin. IoT asosidagi sug‘orish tizimlari orqali inson aralashuvi kamayadi, sug‘orish yanada aniq va samarali bo‘ladi, hamda resurslardan foydalanish tejamli tarzda amalga oshiriladi (1 jadval). 13

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 14 1-jadval. An’anaviy va avtomatlashtirilgan sug‘orish tizimlari taqqoslanishi. № Ko‘rsatkichlar An’anaviy sug‘orish tizimi Avtomatlashtirilgan sug‘orish tizimi Suv sarfi Yuqori, ko‘p miqdorda suv isrof bo‘ladi (masalan, kanal sug‘orishida 40-60% suv yo‘qotiladi). Minimal, faqat kerakli miqdorda beriladi (sensorlar yordamida suv sarfi 30-50% kamayadi). Inson ishtiroki Yuqori, doimiy kuzatuv va qo‘lda boshqaruv talab qilinadi (masalan, suv klapanlarini ochish/yopish). Kam, tizim avtomatik boshqariladi (IoT va mikrokontrollerlar yordamida inson aralashuvi 50-70% kamayadi). Energiya sarfi Ko‘proq, nasoslar doimiy ishlaydi, energiya isrofi yuqori (masalan, doimiy nasos ishlashi). Kamroq, energiyani tejovchi rejimda ishlaydi (quyosh panellari va optimallashtirilgan rejimlar energiya sarfini 20-40% kamaytiradi). Tizimning aniqligi Past, qo‘lda boshqariladi, suvning noto‘g‘ri taqsimlanishi mumkin. Yuqori, sensorlar (tuproq namligi, harorati) va dasturiy ta’minot asosida (mashinaviy o‘qitish) aniq ishlaydi. Harajatlar (uzoq muddatli) Davomiy xizmat ko‘rsatish va suv/energiya yo‘qotishlari tufayli yuqori xarajatlar. Dastlabki xarajat yuqori (uskunalar, o‘rnatish), ammo uzoq muddatda tejamli (suv va energiya tejash tufayli). 6 Hosildorlikka ta’siri O‘zgaruvchan, suv yetishmasligi yoki ortiqcha sug‘orish hosilni pasaytirishi mumkin. Barqaror va optimal, aniq sug‘orish hosildorlikni 20-30% oshiradi. 7 Monitoring imkoniyati Yo‘q yoki cheklangan, faqat jismoniy kuzatuv mumkin. Real vaqtli monitoring, mobil ilovalar va veb-platformalar orqali statistik ma’lumotlar va grafiklar mavjud. 8 Ekologik samaradorlik Nisbatan past, suv va energiya isrofi tuproq degradatsiyasi va uglerod chiqindilarini oshiradi. Yuqori, resurslar tejamli ishlatiladi, uglerod chiqindilari kamayadi, tuproq va suv resurslari barqaror saqlanadi. 1 2 3 4 5 Natija Suv resurslarini tejamkor boshqarish. Sensorlar tuproq namligini doimiy monitoring qilib, sug‘orishni faqat kerakli vaqtda va aniq miqdorda amalga oshiradi u esa suv sarfini 30-50% ga kamaytiradi, bu suv tanqisligi muammosini yumshatadi. Harorat va yorug‘lik sensorlari sug‘orish vaqtini optimallashtirib, energiya resurslarini tejaydi va energiya sarfi 20-40% ga kamayadi, bu tizimning iqtisodiy samaradorligini oshiradi. Inson

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 aralashuvining kamayishi markaziy boshqaruv bloki (mikrokontroller, masalan, ESP32) va IoT texnologiyalari tizimni to‘liq avtomatlashtiradi (2-rasm). Aqlli sug‘orish tizimlari suv va energiya resurslarini tejash, hosildorlikni oshirish va inson aralashuvini kamaytirish orqali qishloq xo‘jaligida sezilarli natijalarga erishdi. IoT texnologiyalari, sensorlar va mobil ilovalar yordamida real vaqt monitoringi, ma’lumotlarni saqlash va bashoratli tahlillar fermerlar uchun strategik qarorlar qabul qilishni osonlashtiradi. Ushbu tizimlar iqtisodiy foyda, ekologik barqarorlik va foydalanuvchi qulayligini ta’minlab, zamonaviy qishloq xo‘jaligining barqaror rivojlanishiga katta hissa qo‘shmoqda. 2-rasm. Aqlli sug‘orish tizimi ishlash bosqichi. Xulosa Yuqoridagi tahlillar va amaliy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, avtomatlashtirilgan aqlli sug‘orish tizimlari qishloq xo‘jaligida suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirishning eng muhim va samarali yo‘llaridan biridir. Sensorlar (tuproq namligi, harorati, yorug‘ligi), mikrokontrollerlar (masalan, ESP32) va IoT texnologiyalari asosida ishlab chiqilgan ushbu tizimlar o‘simliklarning suvga bo‘lgan ehtiyojiga aniq mos keladigan tarzda, belgilangan vaqtda va kerakli miqdorda sug‘orishni amalga oshiradi. Natijada, suv sarfi sezilarli darajada kamayadi, hosildorlik esa oshadi, bu esa iqtisodiy va ekologik jihatdan katta foyda keltiradi. Avtomatlashtirilgan aqlli sug‘orish tizimlari nafaqat suv resurslarini tejash, balki ekologik barqarorlik, iqtisodiy samaradorlik va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim vositadir. O‘zbekiston sharoitida ushbu tizimlarni keng joriy etish kelajakda barqaror, samarali va raqobatbardosh qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, davlat, xususiy sektor va ilmiy jamoatchilikning hamkorligi ushbu texnologiyalarning muvaffaqiyatli integratsiyasi uchun muhim shart hisoblanadi. 15

Volume 2, Issue 2 16 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Adabiyotlar 1. Xayitov Sh.X., Muxammadiev E.T. Qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018. – 240 b. 2. Jo‘rayev M.A., Saidov A.S. Sug‘orish tizimlarini avtomatlashtirish asoslari. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021. – 180 b. 3. Qodirov A.I. Agrotexnikada zamonaviy texnologiyalar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019. – 156 b. 4. Rasulov B.S. Qishloq xo‘jaligida suvdan samarali foydalanish usullari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. – 132 b. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 10-dekabrdagi PQ–42-sonli qarori: “Qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarni joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida” // lex.uz 6. Yigitaliyev D. IoT texnologiyalari va ularning qishloq xo‘jaligida qo‘llanilishi. – “Texnika va innovatsiyalar” jurnali, 2022, №2. – B. 35–40. 7. Mahmudov A.T., Nizamov R.O. Melioratsiya va irrigatsiya asoslari. – Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2020. – 198 b. 8. Jalolov A.A. Raqamli texnologiyalar asosida suv resurslarini boshqarish. – “Ilm-fan va taraqqiyot” jurnali, 2021, №4. – B. 22–26. 9. FAO. Smart Irrigation Management: Guidelines for Central Asia. – Rome: FAO, 2020. – 88 p. 10. Николаев А.В. Автоматизированные системы управления орошением. – Москва: Колос, 2019. – 144 с. 11. Djumanov J.X., Abduvaitov A.A., Aytmetov B.R. «Application of geographic information systems and technologies in hydrogeology» TUIT News. 12. Martinez, L., J. Kauppila and M. CastaingGachassin (2014), International Freight and Related CO2 Emissions by 2050: A New Modelling Tool, International Transport Forum Discussion Papers, 2014/21, OECD Publishing, Paris. http://dx.doi.org/10.1787/5jrw1kslrm9t-en

Management and Future Technologies Muallif Xoshimov Baxodirjon Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti bxoshimov89@gmail.com journal.umft.uz Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/). Volume 2, Issue 2 TAQSIMLANGAN DISPETCHERLIK BOSHQARUV TIZIMLARIDA TEXNOLOGIK JARAYONLARNI AVTOMATLASHTIRISH A Copyright: © 2025 by the authors. June 2025 nnotatsiya: Maqolada ma’lumotlarning obyektliiyerarxik modelidan foydalanish masalalari ko‘rib chiqiladi. Bunda umumiy maqsadli tahlil va loyihalashning mavjud andozalari hamda real vaqt tizimlari uchun ixtisoslashtirilgan andozalar qo‘llanilishi tadqiq etiladi. Bu namunaviy yechimlar to‘plami, shuningdek, dasturiy ta’minotni qayta ishlash usullari tizimga qo‘yiladigan talablarni rasmiylashtirish va obyekt modeli atamalarida predmet sohasining o‘zaro bog‘liqligini aniqlashning asosiy qoidalar to‘plamini tashkil qiladi. Predmet sohasining umumiy axborot modelini ajratish hisobiga sinflar tuzilmasini soddalashtirish imkonini beruvchi predmetga yo‘naltirilgan va aspektga yo‘naltirilgan dasturlash va loyihalashtirish usullaridan foydalanish ko‘rib chiqilgan. Ulardan birinchisi tugunlar orasidagi masofalar matritsasi asosida tarmoqning boshlang‘ich strukturasini hosil qiladi. Ikkinchi algoritm mintaqaviy ma’lumotlar uzatish tarmog‘idagi texnologik ma’lumotlar oqimlarining intensivligini baholashdan foydalangan holda olingan strukturani iteratsion optimallashtirish uchun mo‘ljallangan. Ikkala algoritm ham kommutatsiya tranzit tugunlarining maksimal soni bo‘yicha cheklovni va aloqa kanallarini majburiy zaxiralash talablarini hisobga olingan. Kalit so‘zlar: axborot oqimlari, taqsimlangan tizimlar, neft va gaz sanoati, relyatsion, operativ ma’lumotlarni inkapsulyatsiyalovchi axborot modellari, ma’lumotlarni uzatishni sinxronlashtirish. 17

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Kirish 18 Hozirgi vaqtda ko‘pgina ishlab chiqarish korxonalarida, xususan neft va gaz sanoatida texnologik jarayonlarni boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimlari (TJABT) ning yangi majmualari joriy etilmoqda. Bu ishlab chiqarishning boshqaruvchanligi va samaradorligini, uning xavfsizligini, shu jumladan ekologik xavfsizligini oshirish zarurati, shuningdek, korxonalarda o‘rnatilgan avtomatlashtirish tizimlarining ma’naviy eskirishi bilan bog‘liq. Shu bilan birga, ishlab chiqarishning xususiyati texnologik jihatdan bog‘langan mahalliy boshqaruv punktlari o‘rtasida axborot almashinuvini ta’minlaydigan, shuningdek, hududiy taqsimlangan texnologik jarayonning holati to‘g‘risidagi barcha ma’lumotlarni markaziy dispetcherlik xonasida birlashtiradigan ko‘p darajali boshqaruv tizimini yaratish zarurligiga olib keladi. Ishlab chiqarishni avtomatlashtirishning buyurtma, ko‘pincha "noldan" yaratiladigan dasturiyapparat komplekslaridan telemexanikaning namunaviy dasturiy yechimlari va seriyali vositalaridan foydalanishga deyarli to‘liq o‘tish sodir bo‘lganligi sababli, TJABT dispetcherlik punktini (DP) joriy etish ma’lum bir ko‘paytiriladigan universal dasturiy majmua tarkibiga kiruvchi ma’lumotlar bazasini (MB) mantiqiy va jismoniy loyihalashni talab qiladi. Muallif tomonidan turli ma’lumotlar modellaridan foydalanadigan ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining (MBBT) qiyosiy tahlili shuni ko‘rsatdiki, sanoat korxonalarini avtomatlashtirishda obyektga yo‘naltirilgan va iyerarxik yondashuvlarni birlashtirgan ma’lumotlar bazalaridan foydalanish eng samarali hisoblanadi. Aynan shunday ma’lumotlar bazalaridan foydalanuvchi DP TJABT dasturiy majmualari mamlakatimiz va xorijda bir qator neft kompaniyalarining ishlab chiqarish bo‘linmalarida keng joriy etilmoqda. Biroq, bunday ma’lumotlar bazalarini avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari mavjud emas, zamonaviy nazariy ishlar asosan dasturlash metodologiyasiga ta’sir qiladi (obyektga yo‘naltirilgan yondashuvni kengaytirishni taklif qiladi) yoki ma’lumotlarning relyatsion, postrelyatsion, obyekt modellarini rivojlantiradi.(Xoshimov va Yakubov[1]) Taqsimlangan boshqaruv tizimlarining axborot oqimlari, shuningdek, obyektli-iyerarxik ma’lumotlar bazalarini loyihalash nazariyasi masalalari ko‘rib chiqilgan ishlarning tahlili ularni sanoatning ko‘plab tarmoqlarida keng amaliy qo‘llash dolzarbligini asoslaydi. Turli ishlab chiqaruvchilarning TJABT DP tizimlarida uch xil turdagi ma’lumotlar bazalari qo‘llaniladi. Biroq, ularning barchasiga bir qator umumiy talablar qo‘yiladi. Bu talablarni bajarish ma’lumotlar bazasi turidan qat’i nazar zarur hisoblanadi. Ushbu asosiy talablar quyidagilardan iborat: - - "Obyekt" paradigmasini qo‘llab-quvvatlash - o‘lchanayotgan yoki hisoblangan kattalikning qiymatini, uning atributlarini, ma’lumotnoma ma’lumotlarini va ma’lumotlar bazasida ushbu ma’lumotlar guruhlarini turlash vositalarining mavjudligini o‘z ichiga olgan ma’lumotlar guruhi; - Har safar tezkor ma’lumotlar yangilanishlari kelib tushganda hisoblangan qiymatlarni qayta hisoblash imkoniyati.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Ma’lumotlar modelidan qat’iy nazar, barcha ma’lumotlar bazalariga adabiyotlarda keltirilgan loyihalash bosqichlari ketma-ketligi qo‘llaniladi. (Yakubov[2]) Tahlillar muhokamasi Ma’lumotlar modellarining har biri maxsus nomlash usullarini (ular obyektlarni mantiqiy tartibga solish uchun ham qo‘llaniladi) va saqlanayotgan ma’lumotlarga murojaat qilish yo‘llarini talab etadi. O‘qish/yozish amallarining yuqori tezkorligi, belgili nom yoki noyob identifikator orqali ma’lumotlar guruhiga kirishning samaradorligi TJABT DPning real vaqt rejimida ishlashining zaruriy shartidir. Bu shartlar iyerarxik ma’lumotlar bazalari va mohiyatlar to‘plami ma’lumotlar bazalari orqali ta’minlanadi. Relyatsion MBBTda ma’lumotlarni saqlashni tashkil etishning qabul qilingan usullari operativ ma’lumotlarni tanlash tezligini pasaytiradi. Muallif tomonidan o‘tkazilgan har tomonlama baholash natijasida, obyektli-iyerarxik ma’lumotlar bazalari TJABT DP ma’lumotlar omborining vazifasi uchun eng maqbul ekanligi to‘g‘risida xulosa chiqarildi. Texnologik jarayon va avtomatlashtirilgan ishlab chiqarishning axborot modelida keyinchalik aks ettirish uchun bajariladigan predmet sohasini dekompozitsiyalash usullari tahlil qilinadi. Obyekt dekompozitsiyasining asosiy usuli sifatida mohiyat abstraksiyalaridan foydalangan holda dekompozitsiya ko‘rib chiqilgan. Undan foydalanish predmet sohasi mohiyatlariga mos keluvchi abstraksiyalarni ajratish imkonini beradi. Biroq, obyekt modelini dekompozitsiyalashda sinflar o‘rtasida o‘rnatilgan munosabatlarni keyingi darajaga o‘tkazish muammosi yuzaga keladi. Ushbu muammoni hal qilishning uchta usuli taklif etilgan: 1. Hosila sinflar interfeysining bazaviy sinfga mosligini ta’minlovchi sinflarning gomomorf iyerarxiyalarini yaratish. 2. Keyingi darajaga o‘tishda avvalgi darajadagi sinfni detallashtirishni ham konteyner sifatida, ham dastlabki interfeysni amalga oshiruvchi kontroller sifatida ko‘rib chiqish. 3. Yangi sinflarning har biri bilan alohida yangi aloqalar o‘rnatish. (Uzakov va Xoshimov[3]) Obyekt dekompozitsiyasining boshqa usullari (xulq-atvor abstraksiyalaridan, virtual mashinadan foydalangan holda) ProTni tahlil qilishda e’tiborga olinadi, ammo asosiy deb hisoblanishi mumkin emas. MBBTdan foydalanish sinflar tizimi va vorislik mexanizmidan foydalanib, MBni tahlil qilish natijalarini ifodalash va uning tushunchalarini ma’lumotlarni saqlash tuzilmasining o‘zida mavhumlashtirish uchun metamodelni aniq belgilash imkonini beradi, relyatsion MBBTda qo‘llaniladiganidan farqli dasturiy o‘zaro ta’sir va ma’lumotlarga kirish mexanizmlarini talab qiladi. Ma’lumotlar bazasiga kirishning ikkita asosiy operatsiyasi: ma’lumotlarni saqlashning mavjud tuzilmalaridan ma’lumotlarni tanlash (o‘qish/yozish) va bu tuzilmalarning o‘zini o‘zgartirish (MBBT atamalarida ma’lumotlar sxemasini o‘zgartirish) ikki usulda amalga oshirilishi mumkin: ma’lumotlar guruhlarini boshqarish va ularning qiymatlarini olish uchun MBBTning amaliy dasturlash 19

Volume 2, Issue 2 20 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz interfeysidan foydalanadigan dasturni yozish (protsedurali yondashuv), va so‘rovlarning deklarativ tilidan foydalangan holda - MBBT protsessori tomonidan talqin qilinadigan va uning asosida natija shakllantiriladigan jumlani yozish. Bir tomondan, uchinchi yoki to‘rtinchi avlod obyektga yo‘naltirilgan dasturlash tilidan foydalanuvchi dasturchi uchun birinchi yondashuvda MBBTning afzalligi namoyon bo‘ladi: foydalanilayotgan til vositalari bilan MB obyektlarini bevosita manipulyatsiya qilish imkoniyati. Boshqa tomondan, protsedurali yondashuvda so‘rovni tuzish aslida alohida dasturni yozishni anglatadi, bu esa ilovalar algoritmining berilgan ma’lumotlar tuzilmasiga bog‘liqligini kuchaytirish, so‘rovni dasturiy kod darajasida optimallashtirish zarurati (MBBTning o‘zini so‘rovni optimallashtirishning amaliy imkoni yo‘qligi), har bir so‘rovning murakkabligi, uning avtomatik tekshirishga zaif yaroqliligi kabi salbiy oqibatlarga olib keladi. DPga nisbatan ma’lumotlar ustida amalga oshiriladigan operatsiyalar ko‘rib chiqildi (1-rasmga qarang). Bulardan eng asosiylari tezkor ma’lumotlarni kiritish, saqlash va ma’lum bir mijozga uzatishdir. TJABT DP dasturiy majmuasidagi o‘zaro ta’sirlarni tahlil qilish natijalariga ko‘ra, ma’lumotlar ustida bajariladigan operatsiyalarga qarab tasniflangan axborot oqimlarining uchta asosiy turi aniqlandi: o‘zgarishsiz uzatish, agregatsiya va saqlanayotgan ma’lumotnoma ma’lumotlari bilan birlashtirish lozim. Bunda bitta DP kompleksi tarkibidagi o‘zaro ta’sirlashuvchi dasturlar ikkita mustaqil DP - ma’lumotlar uzatish tarmog‘i uzellari bilan bir xil algoritmlardan foydalanadi. Har bir algoritmdan foydalanganda ma’lumotlar oqimi intensivligining qiyosiy tahlili keltirilgan. 1-rasm. TJABT DP tarkibiy qismlarining o‘zaro axborot aloqalari DPning boshqarishning quyi darajalari bilan o‘zaro ta’siri ma’lumotlarni uzatish protokoli bilan belgilanadi, unda manzillash, o‘z navbatida, ma’lumotlar manbai - kontrollerning manzil maydoniga