Management and Future Technologies | Volume 1, Issue 1 | № 001

Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 Volume 1, Issue 1 Bajarilgan ilmiy ishlanmalar va eksperimental tadqiqotlarni tahlil qilib qaraydigan bo‘lsak, nutqni tahlil qilish va tanib olish usullari va algoritmlari orasida alohida ajartilgan nutqlarga ishlov berishning quyidagi protseduralarini ajratib ko‘rsatishimiz mumkin(3-rasm). Akustik tahlil muhitda tarqalgan akustik axborotni aniqlash, tahlil qilish va tasniflashga qaratilgan usullarni anglatadi. Akustik tahlil qilish avtomatik kuzatuv, aqlli videokonferensiya, inson-kompyuter aloqasi va eshitish apparatlari texnologiyalari kabi bir necha xil ilovalarga ega bo‘lgan usullarni o‘z ichiga olishi mumkin. Akustik hodisalarni aniqlash va tasniflash usullari bu tovushlarning vaqt chegaralarini aniqlash va ularni sinf bo‘yicha turkumlashga qaratilgan. Akustik tahlilning asosiy muammolaridan biri signallarning nutq faolligi aniqlash, nutqli va nutqsiz sinflarga ajratishdir. Nutq signallarida energiya chegaralari va chastotaning noldan o‘tish qiymatlarini aniqlash orqali nutqning aktivligini aniqlash eng sodda usullaridir. Bundan tashqari nutq signali aktivligini aniqlashning chuqur o‘rganishiga asoslangan usullari keng tarqalgan. Nutq signallariga dastlabki ishlov berishning bir nechta asosiy algoritmlari mavjud. Ushbu algoritmlarning barchasi, shu jumladan eng murakkablari ham bir xil arifmetik amallarni takrorlaydi. Signallarga dastlabki ishlov berish amallari yuqorida keltirilgan ma’lumotlarni yig‘ish(o‘qib olish), segmentlash, filtrlash, o‘zgartirishlar(almashtirishlar) orqali xususiyatlarin ajratish, tanib olish bosqichlarida amalga oshiriladi. Nutq signallariga ishlov berish barcha asosiy amallari uchun faqat oddiy arifmetik amallar - ko‘paytirish, qo‘shish, ayirish va o‘zgartirish amallarini bajarish talab qilinadi. Svyortka signallarga raqamli ishlov berishda eng ko‘p ishlatiladigan amallardan biri bo‘lib, raqamli filtrlash asosini tashkil etadi va ko‘paytirib jamlash amalidan tashkil topadi. VEWQ8ELPMPUMPMWLYWYPPEVM 3-rasm. Tahlil qilish usullari. *MPXVPEWLRMRKQEUWEHMFYfoydali signalda shovqinni yo‘qotish yoki kamaytirishdan MFSVEX >EQSREZM] RYXUbuWMKREPPEVMKE MWLPSZ FIVMWLHE ZE E]RMUWE SZS^PM FSWLUEVYZ Filtrlashning maqsadi foydali signalda shovqinni yo‘qotish yoki kamaytirishdan iborat. XM^MQPEVMHEVIEPWLEVSMXPEVHEQYVEOOEFJMPXVPEWLEQEPPEVMRMXEPEFIXEHM&YRHE]QYVEOOEF Zamonaviy nutq signallariga ishlov berishda va ayniqsa ovozli boshqaruv tizimlarida real sharoitlarda filtrlash adaptiv talab filtrlar, ya’ni ma’lum bir muhitga moslashuvchi filtrlar orqali murakkabamallarini filtrlash amallarini etadi. Bunday murakkab filtrlash amallarini adaptiv filtrlar, ya’ni EQEPKESWLMVMPEHM ma’lum bir muhitga moslashuvchi filtrlar orqali amalga oshiriladi. 2YXU WMKREPPEVMRM XERMF SPMWL ZE YRM UYVMPQEKE MRXIKVEXWM]E UMPMWL ]ERKM GLYUYV Nutq signallarini tanib olish va uni qurilmaga integratsiya qilish chuqur neyron tahlilga neyron tahlilga asoslangan yondashuvlarni talab etadi. Buyangi orqali qisqa lug‘atga asoslangan yondashuvlarni talab etadi. Bu orqali qisqa lug‘atga asoslangan nutq buyruqlarini tanib EWSWPERKERRYXUFY]VYUPEVMRMXERMFSPMWLHE]YUSVMREXMNEPEVKEIVMWLMWLQYQOMR olishda yuqori natijalarga erishish mumkin. %HEFM]SXPEV Мусаев М. М., «Современные методы цифровой обработки речевых сигналов.,» Вестник ТУИТ, т. 2, № 42, TT. стр. 2 41

Volume 1, Issue 1 42 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Adabiyotlar 1. Мусаев М. М., «Современные методы цифровой обработки речевых сигналов.,» Вестник ТУИТ, т. 2, № 42, pp. стр. 2-13, 2017. 2. Мусаев М.М., Хужаяров И.Ш., Очилов М.М., «Машинали ўкитиш алгоритмлари асосида ўзбек тили фонемаларини таниб олиш.,» Информатика ва энергетика муаммолари., т. 6, 2019. 3. Алимурадов А.К., Чураков П.П., «обзор и классификация методов обработки речевых сигналов в системах распознавания речи,» Измерение. Мониторинг. Управление. Контроль, т. №2, № 12, pp. 27-35, 2015. 4. Musaev M., Khujayorov I. and Ochilov M., «The Use of Neural Networks to Improve the Recognition Accuracy of Explosive and Unvoiced Phonemes in Uzbek Language.,» v Information Communication Technologies Conference (ICTC), Nanjing, China, 2020.

Management and Future Technologies journal.umft.uz INFOKOMMUNIKATSIYA TARMOQLARDA BUYURTMALARNI TUSHISH VA ULARGA XIZMAT KO‘RSATISH JARAYONLARINI MODELLASHTIRISH A April 2024 Volume 1, Issue 1 43 Mualliflar A.F.Izbasarov “Hududiy elektr tarmoqlari” AJ boshqaruv raisining Elektr tarmoqlaridan foydalanish bo‘yicha birinchi o‘rinbosari, DSc. Z.Z. Nigmatov Chirchiq OTQMBY Qo‘shinlar kundalik faoliyati va qo‘shinlarni boshqarish kafedrasi katta o‘qtuvchisi, PhD. A.A.Yaxyoyev Qurolli Kuchlari Bosh shtabi Aloqa, axborot texnologiyalari va axborotlarni himoyalash bosh boshqarmasi Telekommunikatsiya infratuzilmasini rivojlantirish bo‘lim boshlig‘i nnotatsiya: Maqolada infokommunikatsiya tarmoqlarining tugunlarida axborot oqimining tutilish hamda vaqtini optimallash uchun tasodifiy oqimlarni kutish vaqti, tugunni normal ishlash vaqti va axborotlarning eskirishi noaniq bo‘lishini hisobga olgan holda, kutish vaqtini hisoblash modeli yaratilgan. Har qanday texnik tizim tavsiflari va u ishlash samaradorligi loyhalash bosqichidan boshlab aniqlashtiriladi. Ushbu loyhalash usullari va unda ishlatiladigan matematik modellar adekvatligiga kelajakdagi tizimning xossalari va imkoniyatlari bog‘liq. Loyhalashdagi hatolar salbiy oqibatlarga va katta iqtisodiy zararga olib kelgan misollarni tahlili keltirilgan. Kalit so‘zlar: Infokommunikatsiya tarmoqlari, trafik, buyurtma taaluqlilik funksiyasi, model, samarali boshqarish, tasodifiy oqimlar. Copyright: © 2024 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/).

Volume 1, Issue 1 April 2024 44 Authors A.F. Izbasarov First Deputy Chairman of the Board of “Territory Electric Networks” JSC for the Use of Electric Networks, DSc. Z.Z. Nigmatov Chirchik OTQMBY, senior lecturer of the department of daily activities of troops and management of troops, Ph.D. A.A. Yakhyoyev Chief of the Telecommunications Infrastructure Development Department of the General Directorate of Communications, Information Technologies and Information Protection of the General Staff of the Armed Forces Management and Future Technologies journal.umft.uz MODELING OF ORDER RECEIVING AND SERVICE PROCESSES IN INFOCOMMUNICATION NETWORKS A bstract: In the article, a waiting time calculation model was created, taking into account the uncertainty of the waiting time of random flows, the normal working time of the node, and the obsolescence of information, in order to optimize the interception and timing of the information flow in the nodes of information communication networks. Any technical system specifications and its performance are determined from the design stage. The properties and capabilities of the future system depend on the adequacy of these design methods and the mathematical models used in them. An analysis of cases where design errors led to negative consequences and large economic losses is presented. Keywords: Infocommunication networks, traffic, order relevance function, model, efficient control, random flows. Copyright: © 2024 by the authors. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY) license (https:// creativecommons.org/licenses/ by/4.0/).

Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 Volume 1, Issue 1 Kirish iqtisodiy rivojlanishini jadallashtirish dasturini hal qilishga yordam beradigan muhim omillardan biri hisoblanadi. Hozirgi vaqtda samarali boshqarishsiz axborot tarmoqlarining normal ishlashi mumkin emas. Birinchi navbatda, bu katta masofalarga tarqalgan harakatdagi obyektlarni ichiga olgan kommutatsiyalanadigan aloqa tarmoqlariga taaluqlidir. Infokommunikatsiya tarmoqlarni loyxalashning biri - parametrik sintez usullarini ishlatib amalga oshiriladi. Bugungi kunda ishlatiladigan parametrik Infokommunikatsiya tizimlarda uzatiladigan trafikning zamonaviy tadqiqotlari shuni -ki, uning statistik tavsiflari teletrafikning klassik nazariyasida qabul qilingan tavsiflardan farq qiladi. Mustaqil axborot manbalardan kelaytgan oqimlarning katta sonini birlashtirishda modellari va Erlang formulalaga asoslangan infokommunikatsiya tizimlar parametrlarini va ularning ehtimolli-vaqtinchali tavsiflarni hisoblash ananaviy usullarni ishlatish yuklanishni yetarlicha bahola olmaslikka olib keladigan asoslanmagan optimistli natijalarni chiqarib beradi. Asosiy qism Infokommunikatsiya tarmoqlardagi axborot oqimlarning xossalarning ohirgi tadqiqotlari trafikni aniqroq yoritish imkonitini beradi. infokommunikatsiya tarmoqning turli qismlarida oqimlar parametrlarini aniqlash usullari taklif etilgan. buyurtmalar oqimi deyishimiz mumkin. Buyurtmalar oqimini tavsiflash uchun, umumiy holatda, (k-1) va k ga mos tartib raqami bilan tushayotgan buyurtmalar tk-1 va tk orasidagi k= tk-tk-1 vaqt intervalini berish zarur. Infokommunikatsiya tarmoqlardagi buyurtmalar oqimining asosiy xarakteristikasi uning intensivligi hisoblanadi va vaqt birligida bir qancha = 1 / kattalagi ikki ketma ket к ketma- 45

Volume 1, Issue 1 46 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz uchun к = uchun oqim intensivligi yoki interval kattaligi = 1 / ni berish yetarli. Ketma-ket buyurtmalar orasidagi vaqt intervali к tasodifiykattalikni bildirsa, bunday oqim tasodifiy oqim deyiladi. к (к = 1,2...) uchun taqsimot qonuni Ак ( к ) ni berish zarur. Infokommunikatsiya tarmoqlardagi buyurtmalar orasidagi barcha intervallar 1 , 2 ... А1 ( 1 ), А2 ( 2 ),... taqsimot funksiyalari bilan berilsa, bu tasodifiy oqim biroqim cheklangan oqim deyiladi. Barcha 1 , 2 ... intervallar faqat birgina А( ) tasodifiy oqim rekurrent oqim deyiladi. Infokommunikatsiya tarmoqlardagi axborot oqimlarning ketma-ket buyurtmalar orasidagi intensivlik va taqsimlash qonuni А( ) tк yoki guruxli buyurtmalar oqimi deyiladi. Infokommunikatsiya tarmoqlardagi axborot oqimlarning buyurtmalarning tushishi birbuyurtmalar oqimi mustaqil oqim deyiladi. Mustaqil statsionar ordinar oqim oddiy oqim deyiladi. Oddiy oqimda buyurtmalar orasidagi vaqt intervallari taqsimlash funksiyali eksponensional qonuni bilan taqsimlangan. (1) А( ) = 1 − е − bu yerda 0 oqimlarning buyurtmalar oqimi intensivligi. da tushadigan buyurtmalar soni k Puasson oqimi deyiladi: P(k , t ) = (t )k e −t (2) k! bu yerda P(k , t ) bir qancha fiksirlangan t vaqt intervalida k ta buyurtmalarning tushish ehtimoli; buyurtmalar oqimining intensivligi. Bu yerda k butun sonlarni qabul qiladigan diskret t 0 va 0 Puasson qonuni parametrlari. mumkin: • agar intensivlik • Shubilan birga oddiy oqim tavsiflanishi = (t )

Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 Volume 1, Issue 1 1 ,..., н 47 intensivligi Н = k (3) k =1 H 5 N ning har qanday kattaligida 2. Infokommunikatsiya tarmoqlardagi oqimlarning siyraklanish extimolligi. Oddiy buyurtmalar oqimining ixtiyoriy buyurtmasi r ehtimollik bilan tasodifiy holda boshqa buyurtmalar -r hususiyati tufayli olgan. Multiservis infokommunikatsiya tarmoqlardagi axborot oqimlarning umumiy holda, kattalik tasodifiy va B( ) funsiyasi yoki taqsimot zichligi b( ) = B( ) bilan yoziladi. Turli klass intervallarining eksponensial taqsimlanishimarkov jarayonidir . b = 1/ b b dan tashqari b ning berilishi kifoya qiladi. T0 vaqt bir nechta buyurtmalarni tizimga tushish momentidan, shuni hisobga olish kerakki, ( ) M T0 = b 2 1 + b2 / 2 bu yerda (4) tizimga tushgan oddiy buyurtmalar oqimining intensivligi. Bunday mezon

Volume 1, Issue 1 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz 48 ehtimolligi oshib ketadi, ikkinchi tomondan - Infokommunikatsiya tarmoqlardagi byurtmalarni tushish va ularga xizmat kursatish jarayonnlarini modellashtirish eng muhim vazifalardan biri - parametrik sintezida erishiladigan Xulosa Ushbu tadqiqotlarni asosiy ilmiy va amaliy natijasi bu infokommunikatsiya tarmoqlarida axborot oqimlarini qayta ishlash jarayonini taqsimlash vazifasini extimoyiligini optimallashtirish hisob infokommunikatsiya turish vaqtini hisoblashning noravshan modeli keltirilgan. Bunda kommunikatsion tugunning har ishlashni taqsimlash vazifasini extimoyiligini aniqlash ishlab chiqilgan. xulosalarni qilishga imkon beradi: 1.Tizimli yondashuv asosida infokommunikatsiya tarmoqlarida axborot oqimlari trafiklarini 2.Taklif etilgan neyro-noravshan texnologiyani axborot oqimlari trafigini boshqarish tizimi ifodalash imkonini beradi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 Volume 1, Issue 1 Adabiyotlar 1. Бычков Е.Д. Математические модели управления состояниями цифровой телекоммуникационной сети с использованием теории нечётких множеств: монография/ – Омск: Изд-во ОмГТУ, 2010. – 236 б.; 2. A.F.Izbosarov, Z.Z.Nigmatov, A.A.Yaxyoev Mudofaa vazirligi telekommunikatsiya tarmoqlarida axborot oqimlari trafigini boshqarishning neyro-noravshan modellari va algoritmlari (Maxfiy). // M.: Toshkent, 2022, AKT va AHI, - B 100 3. A.F. Izbosarov, Z.Z. Nigmatov Boshqaruv tizimidagi telekommunikatsiya tarmog‘idagi axborot oqimlari trafigini boshqarishning o‘tkazish qobiliyatini modellashtirish algoritmlari // Axborot – kommunikatsiya texnologiyalari va aloqa harbiy instituti IV Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi «Professional armiya boshqaruvini rivojlanishida innovatsiyalar va raqamlashtirishning o‘rni» Ma’ruzalar to‘plami 12 aprel 2022-yil. I-sho‘ba. 7-9 bet 4. Избосаров А.Ф., Нигматов З.З., Яхёев А. А. Формализация критерия эффективности управления сообщениями информационно-телекоммуникационной сети // Axborot – kommunikatsiya texnologiyalari va aloqa harbiy instituti IV Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi «Professional armiya boshqaruvini rivojlanishida innovatsiyalar va raqamlashtirishning o‘rni» Ma’ruzalar to‘plami 12 aprel 2022-yil. I-sho‘ba. 9-14 bet 49

Volume 1, Issue 1 April 2024 50 Muallif Sherzod Abduraimov Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar kafedrasi, “University of Management and Future Technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston; ameoromantik@gmail.com Management and Future Technologies journal.umft.uz BLOKCHEYN TEXNOLOGIYASINING QO‘LLANILISHI VA NAZARIY JIHATLARI A nnotatsiya: Ushbu maqolada, blokcheyn texnologiyasi haqida asosiy tushunchalar, blokcheyn texnologiyasining nazariy asoslari, blokcheyn texnologiyasining qo‘llanilish sohalar, blok zanjirlarini shakllantirish texnologiyasi, blok umumiy ko‘rinishi, tranzaktsiyalar, blok korpusi shakllantirilishi, blokcheynga bo‘ladigan kriptohujumlar tasnifi haqida fikr yuritilgan. Kalit so‘zlar: Blokcheyn texnologiyasi, blokcheyn imkoniyatlari, qo‘llanilish sohalari, blok tuzilishi, blok tizimi, heshlash. Copyright: © 2024 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/).

Management and Future Technologies journal.umft.uz APPLICATION AND THEORETICAL ASPECTS OF BLOCKCHAIN TECHNOLOGY A April 2024 Volume 1, Issue 1 51 Author Sherzod Abduraimov Department of Digital Economy and Financial Technologies, University of Management and Future Technologies, Tashkent, 100208, Uzbekistan; ameoromantik@gmail.com bstract: In this article, the basic concepts of blockchain technology, theoretical foundations of blockchain technology, areas of application of blockchain technology, block chain formation technology, block overview, transactions, block body formation, and classification of cryptoattacks on blockchain are discussed. Keywords: Blockchain technology, blockchain capabilities, fields of application, block structure, block system, hashing. Copyright: © 2024 by the authors. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY) license (https:// creativecommons.org/licenses/ by/4.0/).

Volume 1, Issue 1 52 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Kirish Hozirgi kunda, butun dunyoda blokcheyn texnologiyasi jamiyatning ijtimoiy iqtisodiy va hakazo sohalarida keng qo‘llanilmoqda. Blokcheyn texnologiyasi axborot kommunikatsiya sohasida katta burilish yasadi. Bu burilishni internet yaratilishi bilan qiyoslash mumkin. Jamiyat va undagi insonlar hayoti pul, ma’lumotlar va hujjatlar bilan bog‘liqdir. Shunga bog‘liq holda biz pul, hujjat va axborotlarni beruvchi, ularni tekshirib haqiyqiyligini kafolatlovchi, har hil turdagi vositachilar bilan munosabatda bo‘lamiz. Shuning uchun biz tarmoqdagi vositachiga ishonch bildirishga majbur bo‘lamiz. Misol uchun, hozirgi kunda bank haridorlarining mablag‘lari haqidagi ma’lumotlari konfdentsialligini ta’minlash, notarial idora xizmatchilarining noqonuniy shartnomalar tuzish kabi hatti – harakatlarga urinishlar, davlat tashkilotlari va tijorat tashkilotlari xizmatchilarining o‘z manfaatlari yo‘lida davlatga ziyon keltiruvchi hatti-harakatlarni amalga oshirishga urinishlari korrupsiya, davlat mulkini talon taroj qilish kabi harakatlar amalga oshirilayotgani hech birimizga sir emas. Albatta bu kabi muammolarning chuqur ildiz otishi yurtimizning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy sohalarda rivojlanish bosqichlarida ortda qolishiga mamlakatimiz aholisining ko‘pgina qatlamlarida qashshoqlik, ocharchilik, ijtimoiy himoyasizlik kabi og‘ir oqibatlarga olib keladi. Albatta bu muammolarning yechishning mamlakatimizda aniq strategiyalari belgilangan. Asosan, bu borada 20172021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustivor yo‘nalishi bo‘yicha harakatlar strategiyasida keng qamrovli vazifalar belgilab berilgan. Albatta, harakatlar strategiyasining ustivor vazifalari bajarilayotgan holda mamlakatimizda ko‘pgina ijtimoiy iqtisdiy o‘zgarishlar, yangilanishlar yuz bermoqda. Lekin, hozirgi kunda axborot texnologiyalarining mamlakatimizning ko‘pgina sohalariga qo‘llanilishi, ko‘pgina davlat va molyaviy xizmatlarning masofaviy tizimlar yordamida bajarilishi, tizimlar orqali moliyaviy amallarni bajarishda vositachilardan foydalanilishi natijasida tizimlar xavfsizligiga tahdidlar, tizimdagi ma’lumotlarning o‘zgartirilishi ya’ni konfedentsialligi buzilishi kabi ko‘pgina muammolar kelib chiqmoqda. Hozirgi kunda bu muammolarning yechimi sifatida ko‘pgina va xavfsizlikni ta’minlash maqsadida ko‘pgina kriptografik algoritmlar va dasturiy vositalar taklif qilinmoqda. Ko‘pgina kriptografik algoritmlarda hisoblash masalasi murakkabligi va kriptoanalitiklar tomonidan tahlil qilinishi natijasida algoritmlarga nisbatan shubhalar kelib chiqmoqda. Albatta bu muammolarni yechish yangi zamonaviy konfedentsialligi va kriptomustahkamligi yuqori bo‘lgan kriptoalgoritm yoki himoya tizimi zarurligi ko‘pchilik mutahasislar tomonidan aytilmoqda. Bu turdagi masalalarni yechishda blokcheyn texnologiyasini qo‘llash bo‘yicha ko‘pgina mulohazalar keltirilmoqda. Endi, biz quyidagicha blokcheyn texnologiyasining ijtimoiy,iqtisodiy, siyosiy sohalarga qo‘llashning asosiy bosqichlarini ko‘rib chiqamiz. Asosiy qism Blockchain (inglizcha blokcheyndan) - bu texnologiya, bu ma'lumotlarni kriptografik shifrlar yordamida himoyalash bilan ketma-ket bloklar zanjiriga yig‘ishni o'z ichiga oladi. Shu bilan birga, ma'lumotlar zanjirlari alohida serverda saqlanmaydi, lekin tarmoqqa ulangan barcha qurilmalarda bir vaqtning o'zida mavjud. Blockchain - bu uchinchi shaxslarning ishlashini talab qilmaydigan mustaqil tizim. Bundan tashqari, ko'rib chiqilayotgan tizim juda ochiq. Blokcheynni yaratish jarayonida ishlab chiquvchilarning asosiy maqsadi vositachilardan uzoqlashish edi. Misol uchun, Blokcheyn texnologiyasi orqali molyaviy ma’lumotlarni ishonchli saqlash mumkin. Kripto valyuta tizimlarida blokcheyn texnologiyasi foydalanuvchilarning virtual pul mablag‘larini ishonchli saqlash va sarflash firibgarliklardan asrash imkoniyatini yaratadi. Shuning bilan bir qatorda

Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 Volume 1, Issue 1 blokcheyn texnologiyasini qo‘llagan holda abonentlar yoki tashkilotlarning mulkiy huquqlarini, elektron shartnomalar, sog‘liqni saqlash tizimidagi maxfiy ma’lumotlar (bemorlarning kasallik varaqasi va shunga o‘xshash maxfiy ma’lumotlar), farmaseftika sohasidagi ma’lumotlar (dori darmon maxsulotlarining haqiyqiyligini ta’minlash maqsadida) va nikoh to‘g‘risidagi ma’lumotlarning konfedentsialligini ta’minlashda keng qo‘llaniladi. Umumiy aytganda, barcha matnli va boshqa turdagi ma’lumotlarni blokcheyn zanjirlari bloklarida saqlash ma’umotlar konfedentsialligini ta’minlashda katta imkoniyat yaratadi. Blokcheyn texnologiyasining boshqa kriptoalgoritmlardan farqi shundan iboratki, blokcheyn bloklariga kiritilgan ochiq yoki maxfiy axborotlarni o‘zgartirish, o‘g‘irlash va shunga o‘xshash kripto hujumlarni amalga oshirirsh kriptoanalitiklarga yaxshi natija bermaydi. Mutaxassislarning ta'kidlashicha blokcheyn texnologiyasining keng qo'llanilishi axborot dunyosida sezilarli o'zgarishlarga olib keladi. Bu juda sodda tarzda tushuntiriladi: markazlashtirilmagan ma'lumotlarni saqlash ularni ruxsatsiz o'zgarishlardan himoya qilishga imkon beradi,masalan buzish, buzish yoki har qanday nazorat. Yana bir muhim narsa ortiqcha texnologiya shu vositachilar (moliya institutlari, to'lov tizimlari) endi kerak emas har qanday ma'lumotlarni uzatish operatsiyalari uchun. Barcha ma'lumotlar protokol yordamida uzatiladi ya'ni to'g'ridan-to'g'ri bir foydalanuvchidan boshqasiga. Tizimning barcha FSWLUEWMKE 8M^MQRMRK FEVGLE MWLXMVSOGLMPEVM STIVEXWM]EPEV XEVM\M XS Khaqida VMWMHE WLYRMRKHIO ishtirokchilari operatsiyalar tarixi to'g'risida, shuningdek boshqa ishtirokchilar ma'lumot olish FSWLUE MWLXMVSOGLMPEV LEUMHE QEbarcha PYQSXtizim SPMWLma'lumotlari MQOSRM]EXMKE IKE &YRHER FEVGLE imkoniyatiga ega. Bundan tashqari, tarmoqdagi barchaXEWLUEVM qurilmalarda bir XM^MQQE PYQSXPEVMXEVQSUHEKMFEVGLEUYVMPQEPEVHEFMVZEUXRMRKS ^MHEWEUPEREHM vaqtning o'zida saqlanadi. &PSOGLI]R LEQ]SRMHEKM QEFPEK PEVKE JEUEX IKEWM OMVMWL LYUYUMKE IKE4YP SHEXHE Blokcheyn hamyonidagi mablag'larga faqat egasi kirish huquqiga ega. Pul odatda bank bo'lgan FERO FS PKER ZSWMXEGLMPEVKE XSTWLMVMPQE]HM 7LY XYJE]PM XVER^EOXWM]EPEV LIGL OMQRMRK vositachilarga topshirilmaydi. Shu tufayli tranzaktsiyalar hech kimning nazorati ostida emas. RE^SVEXMSWXMHEIQEW Yuqorida keltirilgan muammolar yechimi]IGLMQM haqida tushunchaga ega bo‘lish uchun dastlab blokcheyn =YUSVMHE OIPXMVMPKER QYEQQSPEV LEUMHE XYWLYRGLEKE IKE FSDPMWL YGLYR zanjirli texnologiyasi haqida tushunchaga ega bo‘lish zarur. Blokcheyn teaxnologiyasi – bu har bir blok HEWXPEFFPSOGLI]R^ERNMVPMXI\RSPSKM]EWMLEUMHEXYWLYRGLEKEIKEFSDPMWL^EVYV&PSOGLI]R oldingi blokiga bog‘liq ma’lumotlar bloklarini zanjiri hisoblanadi. Blokcheyn texnologiyasining XIE\RSPSKM]EWM – bubo‘lgan har bir blok oldingi blokiga bog`liq bo`lgan ma’lumotlar bloklarini ishlash printsipi 1-rasmda keltirilgan. ^ERNMVMLMWSFPEREHM&PSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMRMRKMWLPEWLTVMRXWMTMVEWQHEOIPXMVMPKER VEWQ&PSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMRMRKMWLPEWLTVMRXWMTMRMRKYQYQM] 1-rasm. Blokcheyn texnologiyasining ishlash printsipining umumiy sxemasi W\IQEWM Bunda har bir blok matnli ma’lmotlar yig`indisini tashkil qiladi. Shundan, yangi bloklardagi ma’lumotlar hesh qiymatlari zanjirdagi keyingi blok UM]QEXMKE USDWLMPEHM &PSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMUY]MHEKMGLETVMRXWMTPEVRMSD^MGLMKESPEHM ➢ 8EUWMQPEWL ➢ 3GLMUPMO ➢ <EZJWM^PMO &Y TVMMRXWMTPEV EWSWMHE FPSOGLI]RRMRK FEVGLE JS]HEPERYZGLMPEVM OSQT]YXIVPEV tarmog`ini shakllantiradi va ularning har birida ma’lumotlar bloklarining nusxalari mavjud FSDPEHM 3HEXHE FY FEVGLE FPSOPEVRMRK XSDPMU RYW\EPEVM FSDPMF FM^ SD^MQM^KE PS^MQ FSDPKER bloklarni saqlaymiz. Shuning hisobiga blokcheyn bloklaridagi ma’lumotlarga zarar ]IXOE^MWLFY^MWLUE]XEMWLPEWLSDGLMVMWLQYQOMRIQEWWEFEFMFEVGLEOSQT]YXIVPEVHEKM ma’lumotlarni o`chirish yoki o`zgartirish lozim. Blokcheyn kamida bitta foydalanuvchi QEZNYHXM^MQHERM\XM]SVM]WSRHEKMJS]HEPERYZGLMXM^MQPEVMKEGLEUSDPPERMPEHM&YRHELEVFMV ]ERKMJS]HEPERYZGLMFYXM^MQRMOIRKE]XMVEHMZEFEVHSWLPMPMORMSWLMVEHM 53

Volume 1, Issue 1 54 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Bunda har bir blok matnli ma’lmotlar yig‘indisini tashkil qiladi. Shundan, yangi bloklardagi ma’lumotlar hesh qiymatlari zanjirdagi keyingi blok qiymatiga qo‘shiladi. Blokcheyn texnologiyasi quyidagicha printsiplarni o‘z ichiga oladi. • • • Taqsimlash; Ochiqlik; Xavfsizlik. Bu priintsiplar asosida blokcheynning barcha foydalanuvchilari kompyuterlar tarmog‘ini shakllantiradi va ularning har birida ma’lumotlar bloklarining nusxalari mavjud bo‘ladi. Odatda bu barcha bloklarning to‘liq nusxalari bo‘lib, biz o‘zimizga lozim bo‘lgan bloklarni saqlaymiz. Shuning hisobiga blokcheyn bloklaridagi ma’lumotlarga zarar yetkazish, buzish, qayta ishlash, o‘chirish mumkin emas, sababi barcha kompyuterlardagi ma’lumotlarni o‘chirish yoki o‘zgartirish lozim. Blokcheyn kamida bitta foydalanuvchi mavjud tizimdan ixtiyoriy sondagi foydalanuvchi tizimlarigacha qo‘llaniladi. Bunda har bir yangi foydalanuvchi bu tizimni kengaytiradi va bardoshlilikni oshiradi. Tizimdagi barcha foydalanuvchilar teng huquqli bo‘lib, tizim tashkilotchilari, moderatorlar, kuzatuvchilar, adminlar tushunchalari bo‘lmaydi. Tizimdagi har bir foydalanuvchi o‘z bloklari va ma’lumotlariga ta’sir ko‘rsata oladi. Blokcheyn bloklaridagi barcha ma’lumotlar ochiq va shifrlangan turda saqlanishi mumkin. Agarda blokdagi ma’lumotlar ochiq turda saqlanadigan bo‘lsa, u holda ma’lumot mazmunini osongina o‘qish va shu blokning barcha yozuvlarini ko‘rish mumkin. Ma’lumotlarning oochiq holda saqlanishi asosan bu ma’lumotning mazmuni o‘zgartirilmasligining oldini olish maqsadida amalga oshiriladi.Bunda har bir foydalanuvchi o‘z bloklaridagi ma’lumotlarni ko‘ra olishadi va ularni o‘zgartirish huquqiga ham ega bo‘ladi. Bunda asosan kriptografik kalitlar qo‘llaniladi.Blokcheyn texnologiyasi ishonchli, xavfsizligi ta’minlangan, ma’lumotlarning konfedentsialligi va haqiyqiyligini oson va ishonchli tekshirish imkoniyatini beruvchi kriptografik kalitlar bilan amalga oshiriladi. Bunda kalit sifatida 256, 512 bit uzunlikdagi tub sonlar qo‘llaniladi. Misol uchun, K=117316195423570985008687907853269984665640564039457584007913129639935 yuqorida aytib o‘tganimizdek, mazkur kalit hesh funksiya (SHA, SHA1, SHA2, SHA256, SHA512, MD3, MD4, MD5 h.k.) algortimlari orqali hisoblanadi. Kiruvchi boshlang‘ich ma’lumotlarni heshlash natijasida yangi kalitlar hisoblanadi. Heshlash jarayoni shunday hususiyatga egaki, kiruvchi ma’lumotlarda kichik o‘zgarishlar yuz bersa natija to‘lig‘i bilan o‘zgaradi. Bu jarayon quyidagicha 1-jadvalda keltirilgan.

boshlang`ich ma’lumotlarni heshlash natijasida yangi kalitlar hisoblanadi. Heshlash jarayoni shunday hususiyatga egaki, kiruvchi ma’lumotlarda kichik o`zgarishlar yuz bersa REXMNEXSDPMKDMFMPERSD^KEVEHM&YNEVE]SRUY]MHEKMGLENEHZEPHEOIPXMVMPKER April 2024 Volume 1, Issue 1 Management and Future Technologies journal.umft.uz 1-jadval. Hesh funksiya asosida bloklarda kalitlarni hisoblash jarayoni NEHZEP,IWLJYROWM]EEWSWMHEFPSOPEVHEOEPMXPEVRMLMWSFPEWLNEVE]SRM &SWLPERKDMGL &PSO /EPMX 2SRGI ma’lumotlar 6EUEQM ,IWLUM]QEX (Kiruvchi ma’lumotlar) 6E\MQFIVHM]IZ GHIIFGHIEGEJFJGGEJJHI 5YZSRGLFIOOVIHMX FEEIGFFFF QMUHSVM]Y^QMPPMSR WSDQ 6E\MQFIVHM]IZ GGIJGEEHIJFHHF 5YZSRGLFIOOVIHMX IEGFFJJE QMUHSVM]Y^QMPPMSR WSDQ 6E\MQFIVHM]IZ HEFFHEEHGEGHJFIEEG 5YZSRGLFIOOVIHMX EFHIHJFFGJG QMUHSVM]Y^QMPPMSR WSDQ# 6E\MQFIVHM]IZ EFHHEGF 5YZSRGLFIOOVIHMX IIHIHJJ QMUHSVM]Y^QMPPMSR WSDQ 6E\MQFIVHM]IZ EGGJEGHFFIHGIEIH 5YZSRGLFIOOVIHMX JJEGGJG QMUHSVM]Y^QMPPMSR WSDQ 6E\MQFIVHM]IZ JHHEHIFFIFGJIHEE 5YZSRGLFIOOVIHMX JEGIHIIFJHII QMUHSVM]Y^QMPPMSR WSDQ &PSOGLI]R XM^MQM &PSOGLI]R zanjirlaridagi barcha ma’lumotlar foydalanuvchilar Blokcheyn tizimi. Blokcheyn zanjirlaridagi barcha ma’lumotlar foydalanuvchilar kompyuterlarida OSQT]YXIVPEVMHEWEUPEREHM8M^MQJS]HEPERYZGLMPEVMXIRKLYUYUPMFSDPMFYPEVLEVLMPXYVHEKM saqlanadi. Tizim foydalanuvchilari teng huquqli bo‘lib, ular har hil turdagi amallarni bajarishlari EQEPPEVRM FENEVMWLPEVM QYQOMR .YQPEHER XELHMH ZE JMVMFKEVPMO UMPMWLKE YVMRMWLPEV FSDPMWLM mumkin. Jumladan, tahdid va firibgarlik qilishga urinishlar bo‘lishi mumkin. Lekin blokcheyn tizimi QYQOMR 0IOMR FPSOGLI]R XM^MQM QEVOE^PEWLXMVMPQEKERPMKM WEFEFPM XM^MQHE QEVOE^M] markazlashtirilmaganligi sababli tizimda markaziy administrator mavjud emas. Shundan yuqorida EHQMRMWXVEXSVQEZNYHIQEW7LYRHER]YUSVMHEE]XKERMQM^HIOFEVGLEJS]HEPERYZGLMPEVSD^ aytganimizdek barcha foydalanuvchilar o‘z bloklarini boshqaradilar va bloklardagi yozuvlarni yo‘q FPSOPEVMRM FSWLUEVEHMPEV ZE FPSOPEVHEKM ]S^YZPEVRM ]SDU UMPMWL MQOSRM]EXMKE LEQ IKE qilish imkoniyatiga ham ega bo‘ladilar. Blokcheyn texnologiyasini sohalarga qo‘llagan holda boshqaruv FSDPEHMPEV&PSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMRMWSLEPEVKEUSDPPEKERLSPHEFSWLUEVYZXM^MQMRM]EVEXMWL tizimini yaratish tizimlardagi vositachilarga, banklarni vositachi dasturiy ta’minotlariga, davlat tizimlardagi vositachilarga, banklarni vositachi dasturiy ta’minotlariga, davlat haqiyqiylikni haqiyqiylikni tasdiqlovchi bo‘limlariga, auditorlar, kuzatuvchilar, sug‘urta kompaniyalarining qisman XEWHMUPSZGLM FSDPMQPEVMKE EYHMXSVPEV OY^EXYZGLMPEV WYKDYVXE OSQTERM]EPEVMRMRK UMWQER turlari yordamidan voz kechish imkoniyatini yaratadi (2-rasm). XYVPEVM]SVHEQMHERZS^OIGLMWLMQOSRM]EXMRM]EVEXEHM VEWQ 55

Volume 1, Issue 1 56 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz VEWQ&PSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMEWSWMHEFPSOPEVRMFSWLUEVYZXM^MQMW\IQEWM 2-rasm. Blokcheyn texnologiyasi asosida bloklarni boshqaruv tizimi sxemasi Yuqoridagi sxemadan ma’lumki, blokcheyn asosidagi tizimlar markazlashmagan bo`lib, asosansxemadan geografikma’lumki, joylashuvlarga, ya’ni mamlakatlar chegaralariga bog`liq Yuqoridagi blokcheyn asosidagi tizimlar markazlashmagan bo‘lib, emas. asosan &YRHE SHHM] WLE\EVPEVMQM^HEKM JS]HEPERYZGLM XSDKDVMHER XSDKDVM 1SWOZE 0SRHSR 2]Y – geografik joylashuvlarga, ya’ni mamlakatlar chegaralariga bog‘liq emas. Bunda, oddiy shaxarlarimizdagi =SVO4EVMNLEOE^SWLE\EVPEVHEKMJS]HEPERYZGLMPEVFMPERLEZJWM^EPSUESDVREXMWLPEVMQYQOMR foydalanuvchi to‘g‘ridan to‘g‘ri Moskva, London, Nyu –York, Parij hakazo shaxarlardagi foydalanuvchilar &PSO XY^MPMWLM &PSOGLI]R FPSOPEVM WEVPEZLE ZE FPSO XEREWMHER XY^MPEHM &PSOPEVHEKM bilan havfsiz aloqa o‘rnatishlari mumkin. ]S^YZPEVXM^MQMFPSOOSVTYWMHIFEXEPEHM Blok tuzilishi. Blokcheyn bloklari sarlavha va blok tanasidan tuziladi. Bloklardagi yozuvlar tizimi &YRHE EWSWER FPSOPEVRMRK 𝐵𝐵𝐵𝐵𝐵𝐵𝐵𝐵𝑁𝑁 sarlavhasiga katta e’tibor berish lozim. Sababi, blok korpusi deb ataladi. ]S^YZPEVHEKMEWSWM] QE\JM] \EFEVPEV WLY FPSORMRK WEVPEZLE UMWQMHE WEUPEREHM&PSOGLI]R Bunda asosan bloklarning N sarlavhasiga e’tibor berish lozim. yozuvlardagi ^ERNMVMHEKM FEVGLE FPSOPEVRMBLOK OEPMXPEV ]SVHEQMHEkatta FMVMOXMVEHM FYRHE LEV Sababi, FMV FPSORMRK OEPMXM asosiy maxfiy xabarlar blokningWEVPEZLEWMKE sarlavha qismida saqlanadi. Blokcheyn zanjiridagi barcha bloklarni SD^MHER OI]MRKM LEVshu FPSORMRK USDWLMF FSVMPEHM &Y NYHE QYLMQ EQEPPEVHER kalitlar yordamida biriktiradi, har \EZJWM^PMKMRM bir blokning kaliti o‘zidan keyingi har blokning sarlavhasiga FSDPMF FMV ZEUXRMRK SD^MHE bunda, FPSORMRK ZE FY^MPQEWPMKMRM OEJSPEXPE]HMKER XI\RMO qo‘shib boriladi. Bu juda muhim amallardan bo‘lib, bir vaqtning o‘zida blokning xavfsizligini va ]IGLMQFSDPMFLMWSFPEREHM buzilmasligini kafolatlaydigan texnik yechim bo‘lib hisoblanadi. =YUSVMHEE]XKERMQM^HIOLEVFMVFPSORMRKOEPMXMYQYQM]FPSOPEVFMPERSPHMRKMFPSORMRK kaliti ma’lumotlarini foydalangan holda hisoblanadi. Bu bloklar jarayonlar quyidagicha Yuqorida, aytganimizdek, har bir blokning kaliti, umumiy bilanbo`yicha oldingi blokning kaliti QYPSLE^EPEVRMOIPXMVEQM^ ma’lumotlarini foydalangan holda hisoblanadi. Bu jarayonlar bo‘yicha quyidagicha mulohazalarni &MVMRGLMHERFPSOHMWOPEVMHEJEUEXKMREWLYFPSOKMREIQEWSPHMRKMFPSOPEVRMRK]S^YZPEVM keltiramiz. OSHPEREHM&PSOPEVHEM\XM]SVM]FPSOHEKMma’noga ega bo`lmagan bitta simvolning o`zgarishi Birinchidan, blokSD^KEVMWLMKE disklarida faqatgina shu blokgina emas, oldingi kodlanadi. OEPMXPEVRMRK XSDPMU SPMF OIPEHM NEHZEPKE UEVERKbloklarning EPFEXXE yozuvlari FY SD^ REZFEXMHE BloklardaOI]MRKM ixtiyoriyFPSOPEVRMRK blokdagi ma’noga ega bo‘lmagan bitta simvolning o‘zgarishi kalitlarning to‘liq FEVGLE OEPMXPEVMRMRK SD^KEVMWLMRM XEPEF UMPEHM 7LYRHE] UMPMF FEVGLE o‘zgarishiga olib keladi(1-jadvalga qarang), albatta bu o‘z navbatida barcha keyingi bloklarning blokcheyn zanjiri bloklari kalitlarini ko`rgan holda, ixtiyoriy ma’lumotlatning haqiyqiyligini kalitlarining o‘zgarishini talab qiladi. Shunday qilib, barcha blokcheyn zanjiri bloklari kalitlarini ko‘rgan XIOWLMVMWLQYQOMR8IOWLMVMWLNEVE]SRMHEXEVXMFVEUEQMXSDKDVMOIPQE]HMKER]SOM^ERNMVRMRK holda, ixtiyoriy ma’lumotlatning haqiyqiyligini tekshirish mumkin. Tekshirish jarayonida, tartib M\XM]SVM]FSDPEKMKEUSDWLMPKER]ERKMFPSOPEVHEOEPMXEWSWERFPSOPEVKEOMVMXMPKER]S^YZPEVRMRK raqami to‘g‘ri kelmaydigan yoki zanjirning ixtiyoriy bo‘lagigahaqiyqiyligiga qo‘shilgan yangi kalit asosan o`zi bo`ladi. Umumiy qilib aytganda, ma’lumotlarning vabloklarda konfedentsialligiga bloklarga kiritilgan yozuvlarning o‘zi bo‘ladi. Umumiy qilib aytganda, ma’lumotlarning haqiyqiyligiga SWSRMWLMRGLLSWMPUMPMWLQYQOMR va konfedentsialligiga oson ishinch hosilXM^MQ qilish mumkin. -OOMRGLMHER FPSORMRK OEPMXM \EZJWM^PMKMRMRK HEVENEWMRM FIPKMPSZGLM QYLMQ \EZJWM^PMO USMHEPEVMRM UERSEXPERXMVMWLM OIVEO XM^MQRMRK LEZJWM^PMO HEVENEWM FPSOGLI]R ^ERNMVPEVMHEKMFPSOPEVWSRMSDWMWLMREXMNEWMHESD^KEVEHM&YRHEFPSOPEVRMRKOEPMXPEVMRSPPEVHER XY^MPKER LSPHE FSWLPERMWLM OIVEO /EPMXPEVRMRK FY XYVHEKM KIRIVEXWM]EWM ]ERKM LEUM]UM] ZE

Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 Volume 1, Issue 1 Ikkinchidan, blokning kaliti tizim xavfsizligining darajasini belgilovchi muhim xavfsizlik qoidalarini qanoatlantirishi kerak, tizimning havfsizlik darajasi blokcheyn zanjirlaridagi bloklar soni sishi natijasida zgaradi. Bunda, bloklarning kalitlari nollardan tuzilgan holda boshlanishi kerak. indisi uchun ixtiyoriy vaqt momentida bitta zgarmas kalit q llaniladi. Endi blokcheyn zanjirlari bloklariga q llaniladigan kalitlarni yasash jarayonini k rib chiqamiz. Kalitlarni yaratish (mining) jarayoni. Kalitlarni yasash jarayoni mayning deb ataladi. Bu jarayonni mayner amalga oshiradi. Mayner bu blokcheyn texnologiyasi tizimining foydalanuvchisi b jarayonini ham amalga oshiradi. Mayner boshqa tizim bloklari qismlaridan yangi yozuvlarni qabul qilgandan s ng, ularni biriktirib qurilayotgan yangi blokning sarlavhasini yasaydi va blok kaliti hisoblaydi. Dastlabki hisoblashlardan keyin quyidagicha kalit hisoblanadi. «𝑘𝑘2 = 31173161954235709850056879078532699846656405891821463 73136582» Lekin, yuqorida aytgaimizdek kalit qoidalarga mos turda boshlan ich sonlari nollardan boshlanishi lozim. Bunda, 𝑘𝑘2 kalit ustida berilgan qoidalar bajarilmadi. Bu muammoni hal qilishda boshlanguncha zgartirish lozim. Ammo bu juda murakkab b lib, uni qayta hisoblab natijaga olib kelishinig imkoniyati y q. Kelib chiqqan bu muammoni yechishda, blok sarlavhasida «NONCE» deb nomlanuvchi maydon ishlab chiqildi. Bu maydonda dastlabki hisoblashlar qiymati 0 b ladi. Shundan s ng mayner blokga 1 qiymatini beradi va kalitni qayta hisoblaydi. Natijada quyidagicha 𝑘𝑘3 kaliti hosil b ladi. 𝑘𝑘3 = 6879078832693117316109880081469846656405891373136582954 23575 Bunda, 𝑘𝑘3 kalitining dastlabki raqamlarini nollar tashkil qilmadi, demak jarayon yana davom etadi. Mayner bu jarayonda milliyard, trillion amal bajaradi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, blokcheyn texnologiyasining q llanilishi yuqori daraja himoyalanishga olib keladi. Albatta bu yuqorida keltirilgan mulohazalarning q llanilishi natijasida amalga oshiriladi. Yuqoridagi mulohazalardan kelib chiqqan holda blokcheyn texnologiyasining qanchalik murakkab strukturaga ega ekanligining guvohi b ldik. Blokcheyn texnologiyasining kriptobardoshliligini aniqlashda esa mumkin b lgan kriptohujum va firibgarliklarning nazariy tarafdan imkonsiz ekanligini ilmiy tadqiqot natijasida k rib chiqdik. Bu kabi ishochning mustahkamlanishi barcha harakat qilgan holda yurtimizning ertangi kuni uchun rivojlanishi uchun xizmat qiladi. 57

Volume 1, Issue 1 58 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Adabiyotlar 1. Melanie Swan. All rights reserved / Перевод. Блокчейн. Схема новой экономики. - М. Свон- «ОлимпБизнес», 2015 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 3-iyuldagi “O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi” PQ-3832-sonli qarori. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi ““Raqamli O‘zbekiston-2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-6079sonli qarori. 4. Gulyamov S.S. va boshqalar. ”Raqamli iqtisodiyot” Darslik. –T.:TDIU, 2020 y.–409 b. 5. Digital Economy report 2019, Value creation and capture: implications for developing countries. https://unctad.org/system/files/official-document/der 2019_en. pdf. 6. S.S.Gulyamov, R.H.Ayupov, O.M.Abdullaev, G.R.Baltabaeva. “Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn texnologiyalar”. T.: TMI, “Iqtisod-Moliya” nashriyoti, 2019, 447 bet. 7. URL: https://russian.rt.com/tag/blockchein

Management and Future Technologies journal.umft.uz JAHON IQTISODIYOTINING RAQAMLI TRANSFOR MATSIYASI: TENDENSIYALAR VA ISTIQBOLLARI April 2024 Volume 1, Issue 1 59 Muallif Djangirova Umida Abdugalimovna Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar kafedrasi, “University of Management and Future Technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston A nnotatsiya: Mazkur maqolada jahon iqtisodiyotining raqamli transformatsiyasi tendensiyalar va istiqbollari, onlayn tizim, raqamli texnologiyalar, barcha soha va insonlarning kundalik hayotiga shiddat bilan kirib ijobiy o‘zgarishlarga sabab bo‘lib borayotganligini va iqtisodiyotni raqamlashtirish tarmoqlarda tejamkorlik va samaradorlikni ta’minlashi, iqtisodiyot tizimini raqamlashtirish, onlayn shaklida hisobotlar shakllantirish bugungi kun talabi bo‘lib borayotgani haqida. Kalit so‘zlar: jahon iqtisodiyotining raqamli transformatsiyasi, tendensiyalar va istiqbollar, onlayn to‘lov, raqamli texnologiyalar, tizimini raqamlashtirish, axborot kommunikatsiya, sun’iy intellekt, axborot texnologiyalari. Copyright: © 2024 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/).

Volume 1, Issue 1 April 2024 60 Authors Djangirova Umida Abdugalimovna Department of Digital Economy and Financial Technologies, University of Management and Future Technologies, Tashkent, 100208, Uzbekistan; Management and Future Technologies journal.umft.uz DIGITAL TRANSFORMATION OF THE WORLD ECONOMY: TRENDS AND PROSPECTS A bstract: In this article, the trends and prospects of the digital transformation of the world economy, the online system, digital technologies, are rapidly entering all areas and people’s daily lives, causing positive changes, and the digitalization of the economy ensures savings and efficiency in the networks, the digitalization of the economic system , about the fact that creating reports in online form is becoming a requirement today. Key words: digital transformation of the world economy, trends and prospects, online payment, digital technologies, system digitization, information communication, artificial intelligence, information technologies. Copyright: © 2024 by the authors. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY) license (https:// creativecommons.org/licenses/ by/4.0/).