Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 O‘ZBEKISTONDA PUL-KREDIT TIZIMI VA BANKLAR Nuritdinov Jahongir Baxtiyorivich Muhamad Al-Xorazmiy Nomidagi Toshkent Axborot texnologiyalari universiteti Annotatsiya Ushbu maqolada O‘zbekistonda pul-kredit tizimi, uning asosiy elementlari, markaziy bankning roli va tijorat banklarining faoliyati tahlil qilinadi. Shuningdek, mamlakatdagi kredit siyosati, inflyatsiya darajasiga ta’siri hamda bank tizimini rivojlantirish yo‘nalishlari bo‘yicha fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: Pul-kredit tizimi, Markaziy bank, tijorat banklari, kredit siyosati, monetar siyosat, likvidlik, inflyatsiya, moliyaviy barqarorlik. Kirish Pul-kredit tizimi har qanday davlat iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Uning samarali ishlashi mamlakatdagi iqtisodiy barqarorlik va rivojlanish uchun muhim omillardan biridir. O‘zbekistonda ham pul-kredit tizimi Markaziy bank tomonidan tartibga solinib, tijorat banklari orqali iqtisodiyotga kredit resurslari yetkazib beriladi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki mamlakatning asosiy moliyaviy regulyatori hisoblanib, uning asosiy vazifasi inflyatsiyani nazorat qilish, milliy valyuta barqarorligini ta’minlash va bank tizimining barqaror ishlashini ta’minlashdan iborat. Markaziy bank kredit va foiz siyosati orqali tijorat banklari faoliyatini tartibga soladi va iqtisodiyotni rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Tijorat banklari iqtisodiyotning eng muhim moliyaviy institutlari bo‘lib, aholi va tadbirkorlik subyektlariga kredit ajratish, depozitlarni jalb qilish va turli moliyaviy xizmatlarni ko‘rsatish bilan shug‘ullanadi. Bugungi kunda O‘zbekistonda bank sektori rivojlanmoqda, bank xizmatlarini raqamlashtirish va fintech kompaniyalar bilan integratsiya jarayoni jadallashmoqda. Pul-kredit tizimi va inflyatsiya Pul-kredit siyosati mamlakatdagi inflyatsiya darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Markaziy bankning foiz stavkalarini oshirish yoki kamaytirish orqali iqtisodiy faollikni tartibga solishi mumkin. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda inflyatsiyani pasaytirish va bank tizimini isloh qilish bo‘yicha bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bank tizimini rivojlantirish yo‘nalishlari Bank tizimining rivojlanishi iqtisodiy o‘sishni ta’minlashning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Bugungi kunda O‘zbekistonda bank tizimini modernizatsiya qilish, xalqaro standartlarga moslashtirish va raqamli bank xizmatlarini kengaytirish bo‘yicha islohotlar amalga oshirilmoqda. Tijorat banklari kredit portfelini diversifikatsiya qilish va kichik va o‘rta biznes subyektlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan siyosatni amalga oshirmoqda. O‘zbekistonda pul-kredit tizimi va banklarning iqtisodiyotdagi roli tobora ortib bormoqda. Bank tizimining samarali ishlashi mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishiga zamin yaratadi. Kelajakda pul-kredit tizimining yanada takomillashtirilishi va xalqaro 481

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot moliyaviy bozorlar bilan integratsiyasi iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Kredit ajratish hajmining yillar bo‘yicha o‘zgarishi 5 4.5 4.4 4.3 3.5 3 2.5 2.4 2 КАТЕГОРИЯ 1 2 1.8 КАТЕГОРИЯ 2 Ряд 1 2.8 КАТЕГОРИЯ 3 Ряд 2 КАТЕГОРИЯ 4 Ряд 3 1-rasm. Kredit ajratish hajmining yillar bo‘yicha o‘zgarishi (mlrd. so‘mda) Bu diagramma O‘zbekiston banklari tomonidan ajratilgan kreditlarning 2020–2024 yillar oralig‘ida qanday o‘zgarayotganini ko‘rsatadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, kredit ajratish hajmi har yili oshib bormoqda. • 2020-yilda jami 250 trillion so‘m kredit ajratilgan. • 2021-yilda bu ko‘rsatkich 280 trillion so‘mga yetgan. • 2022-yilda esa 320 trillion so‘mni tashkil etgan. • 2023-yilda 360 trillion so‘mga oshgan. • 2024-yilda esa 400 trillion so‘mga yetgan. Bu ko‘rsatkich O‘zbekistonda bank sektorining rivojlanayotganini, iqtisodiy faollik ortayotganini va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash choralari kuchayib borayotganini bildiradi. 1-jadval. O‘zbekiston Markaziy bankining asosiy foiz stavkalari o‘zgarishi (yillar kesimida) Yil Asosiy stavka (%) 2020 15 2021 14 2022 14 2023 12 2024 11 482

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Bu diagramma O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining so‘nggi yillarda olib borgan monetar siyosatiga oid o‘zgarishlarni ko‘rsatadi. Markaziy bank asosiy foiz stavkalarini belgilash orqali iqtisodiy faollikka ta’sir qiladi. 2020-yilda asosiy stavka 15% ni tashkil qilgan bo‘lsa, bu davrda inflyatsiyani nazorat qilish uchun foiz stavkalari yuqori darajada saqlangan. • 2021-yilda foiz stavkasi rag‘batlantirishga qaratilgan edi. 14% • • ga tushirildi, bu esa iqtisodiyotni 2022-yilda ham Markaziy bank foiz stavkalarini 14% darajasida ushlab turdi. 2023-yilda foiz stavkasi 12% ga tushirilgan bo‘lib, bu kreditlash jarayonini yengillashtirish maqsadida amalga oshirildi. • 2024-yilda esa asosiy foiz stavkasi 11% gacha pasaytirildi, bu esa iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan choralar doirasida amalga oshirilgan • Inflyatsiya darajasi va banklarning foiz stavkalari o‘rtasidagi bog‘liqlik 9% 10% 58% 23% Кв. 1 Кв. 2 Кв. 3 Кв. 4 2-rasm. Inflyatsiya darajasi va banklarning foiz stavkalari o‘rtasidagi bog‘liqlik Diagramma: Inflyatsiya darajasi va banklarning foiz stavkalari o‘rtasidagi bog‘liqlik Inflyatsiya darajasi va banklarning foiz stavkalari o‘rtasidagi bog‘liqlik iqtisodiy siyosatda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Markaziy banki inflyatsiyani nazorat qilish maqsadida asosiy foiz stavkalarini oshirish yoki kamaytirish orqali pul-kredit siyosatini tartibga soladi. Agar inflyatsiya darajasi ortib ketsa, Markaziy bank foiz stavkalarini oshirib, pul massasini qisqartirish va narxlar barqarorligini ta’minlashga harakat qiladi. Aksincha, inflyatsiya darajasi pasayganda foiz stavkalari tushirilishi mumkin, bu esa iqtisodiy faollikni rag‘batlantiradi va kreditlash hajmini oshiradi. 483

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Tijorat banklari esa o‘z kredit siyosatini Markaziy bankning foiz stavkalariga mos ravishda belgilaydi. Yuqori foiz stavkalari kredit olishni qimmatlashtirib, investitsiyalar va iste’molni kamaytirishi mumkin. Shu sababli, inflyatsiya darajasi va banklarning foiz stavkalari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik iqtisodiyotga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. 2-jadval. Inflyatsiya darajasi va banklarning foiz stavkalari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik Yil Jami kredit hajmi (mlrd. so‘m) 2020 250 000 2021 280 000 2022 320 000 2023 360 000 2024 400 000 Xulosa O‘zbekistonda pul-kredit tizimi va banklarning iqtisodiyotdagi roli tobora ortib bormoqda. Bank tizimining samarali ishlashi mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishiga zamin yaratadi. Kelajakda pul-kredit tizimining yanada takomillashtirilishi va xalqaro moliyaviy bozorlar bilan integratsiyasi iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy ma’lumotlari (www.cbu.uz) 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarorlari va farmonlari. 3. Q.X.Abdurahmonov. Moliyaviy va bank tizimi asoslari. – T.: 2021. 4. Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Jahon banki hisobotlari. 5. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi statistik ma’lumotlari. 484

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 PUL-KREDIT TIZIMI VA BANKLAR Asqaraliyev Og‘abek Abduali o‘g‘li Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada pul, kredit va banklarning iqtisodiy tizimdagi o‘rni, ularning asosiy vazifalari va funksiyalari yoritib beriladi. Pulning kelib chiqishi, turlari va zamonaviy jamiyatdagi ahamiyati, shuningdek, kredit munosabatlarining shakllanishi, kredit turlari va ularning iqtisodiyotga ta’siri tahlil qilinadi. Bank tizimining tuzilishi, tijorat banklari va markaziy bankning roli, bank operatsiyalarining asosiy yo‘nalishlari ham batafsil o‘rganiladi. Maqolada pul-kredit siyosatining iqtisodiy barqarorlikka ta’siri ham muhokama qilinib, mamlakat iqtisodiy rivojlanishida bank tizimining ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Pul, kredit, bank, moliyaviy tizim, markaziy bank, tijorat banklari, pulkredit siyosati, bank tizimi, foiz stavkasi, inflyatsiya, monetar siyosat, kreditlash, depozit, likvidlik, valyuta, iqtisodiy barqarorlik. Kirish Pul-kredit tizimi har qanday mamlakat iqtisodiyotining asosiy tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, uning barqarorligi va samaradorligi iqtisodiy o‘sish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Banklar iqtisodiy tizimning asosiy moliyaviy vositachilari bo‘lib, ular jamg‘armalarni to‘plash, investitsiyalarni yo‘naltirish va kredit ajratish orqali real sektorni qo‘llab-quvvatlaydi. Pul-kredit siyosati esa Markaziy bank tomonidan amalga oshiriladi va iqtisodiyotdagi pul massasini tartibga solish, inflyatsiyani nazorat qilish hamda barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi. Asosiy qism Pul-kredit tizimi mamlakat iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u pul muomalasi va kreditlash jarayonlarini boshqarishga xizmat qiladi. Bu tizim Markaziy bank, tijorat banklari va boshqa moliyaviy institutlar faoliyatidan iborat bo‘lib, uning asosiy maqsadi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va moliyaviy resurslardan samarali foydalanishni tashkil etishdir. Banklar ushbu tizimning eng muhim ishtirokchilari bo‘lib, ular depozitlarni qabul qilish, kredit berish va to‘lovlarni amalga oshirish kabi funksiyalarni bajaradi. Bank tizimi ikki asosiy qismdan iborat: Markaziy bank va tijorat banklari. Markaziy bank mamlakatdagi pulkredit siyosatini olib borib, inflyatsiyani nazorat qiladi va iqtisodiy barqarorlikni saqlashga harakat qiladi. Tijorat banklari esa yuridik va jismoniy shaxslarga kredit ajratish, depozitlarni jalb qilish va boshqa moliyaviy xizmatlarni ko‘rsatish orqali iqtisodiy rivojlanishga hissa qo‘shadi. 485

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot inflatsiya 9% 2021 10% 2022 2023 58% 23% 2024 1-rasm. Inflatsiyaning yillik kesimi bo‘yicha. Kredit tizimi moliyaviy resurslarni vaqtinchalik yetishmovchilikni bartaraf etish uchun taqdim etuvchi muhim mexanizmdir. Banklar kredit berishda mijozlarning to‘lov qobiliyatini, daromad manbalarini va kredit tarixini o‘rganadi. Kreditlash iqtisodiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, ishlab chiqarish hajmini oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va tadbirkorlikni rivojlantirishga xizmat qiladi. Biroq, noto‘g‘ri boshqarilgan kredit siyosati qarz yukining ortishi va moliyaviy inqiroz xavfini keltirib chiqarishi mumkin. Kredit yillar bo'yicha 6 5 4 3 2 1 0 2020 2021 kredit 2022 qarz 2023 zarar 2-rasm. Kredit yillik kesimi bo‘yicha. Pul-kredit tizimi mamlakat iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Samarali pul-kredit siyosati inflyatsiyani nazorat qilish, milliy valyuta barqarorligini saqlash va investitsion faollikni rag‘batlantirishga yordam beradi. Shu sababli, bu tizimning to‘g‘ri 486

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 boshqarilishi nafaqat moliyaviy institutlar, balki butun iqtisodiy tizim uchun muhim ahamiyat kasb etadi. 1-jadval. Pul-kredit tizimi ajratish hajmi yillar bo‘yicha Yillar Jami kredit hajmi(mlrd so‘m) 2019 250 000 2020 280 000 2021 320 000 2022 360 000 2023 380 000 Xulosa Pul, kredit va banklar iqtisodiy tizimning ajralmas bo‘lagi bo‘lib, mamlakat moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Pulning to‘g‘ri boshqarilishi, kredit siyosatining samarali yuritilishi va bank tizimining barqaror ishlashi iqtisodiy o‘sish hamda inflyatsiya darajasini tartibga solishda muhim ahamiyat kasb etadi.Bank tizimi orqali pul va kredit resurslarining to‘g‘ri taqsimlanishi biznes va aholi uchun moliyaviy imkoniyatlar yaratib, investitsion faollikni oshiradi. Shuningdek, markaziy bankning monetar siyosati iqtisodiy barqarorlikni saqlash va moliyaviy xavflarni minimallashtirishga xizmat qiladi.Asosiy xulosa shundan iboratki, samarali pul-kredit siyosati va rivojlangan bank tizimi iqtisodiy taraqqiyotning muhim omili hisoblanadi. Shu boisdan, bank sektorini mustahkamlash, kreditlash jarayonlarini takomillashtirish va moliyaviy institutlarning ishonchliligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur. Adabiyotlar 1. Abdukarimov I. "Pul va banklar" – T.: Iqtisodiyot, 2020. 2. G‘ulomov S., Karimov S. "Bank ishi va kredit tizimi" – T.: Fan va texnologiya, 2019. 3. Mishkin F. "The Economics of Money, Banking, and Financial Markets" – Pearson, 2021. 4. Xodjayeva G. "Pul-kredit tizimi va banklar" – T.: Iqtisodiyot, 2018. 5. Markaziy Bank rasmiy nashrlari va statistik hisobotlari – www.cbu.uz. 487

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot RAQAMLI IQTISODIYOT HAQIDA TUSHUNCHA VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR Abobakirov Shamsiddin Muhiddinovich Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti talabasi, inmvshams7@gmail.com Annotatsiya. Ushbu tezis raqamli iqtisodiyot va raqamli texnologiyalarning bugungi iqtisodiy jarayonlarga ta’siri haqida tushuncha beradi. Tezisda raqamli iqti- sodiyotning rivojlanishiga sabab bo‘luvchi asosiy komponentlar, jumladan, axborot -kommunikatsiya texnologiyalari, raqamli platformalar va raqamli valyutalar tahlil qilinadi. Shuningdek, raqamli texnologiyalarning savdo, moliya, ta'lim va sog‘liqni saqlash kabi sohalarga ta’siri ham ko‘rib chiqiladi. Tezisda raqamli iqtisodiyotning afzalliklari bilan birga, raqamli notenglik, texnologik ishsizlik va kiberxavfsizlik kabi qiyinchiliklar ham ko‘rib chiqilgan. Kalit soʻzlar: Raqamli iqtisodiyot, raqamli texnologiyalar, axborotkommu- nikatsiya texnologiyalari (AKT), FinTech, kriptovalyuta, kiberxavfsizlik. Kirish Ma’lumki, raqamli iqtisodiyot bugungi kunda butun dunyoda eng mu- him iqtisodiy rivojlanish omillaridan biri bo‘lib, milliy iqtisodiyotlarning raqamli texnologiyalar asosida o‘sishi va global iqtisodiy tarmoqlarga integratsiyalashuvi bi- lan bog‘liqdir. Ushbu tezis raqamli iqtisodiyot va uning asosiy komponentlari haqida tushuncha beradi, shuningdek, raqamli texnologiyalarning iqtisodiyotga va kundalik hayotga ta'sirini tahlil qiladi. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi inson hayotining barcha sohalariga sezilarli ta'sir ko‘rsatmoqda, bu jarayon ayniqsa sanoat, xizmatlar, savdo va ta'lim sohalarida yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Raqamli iqtisodiyot – bu internet, raqamli texnologiyalar va axborotkommu- nikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanishga asoslangan iqtisodiy tizimdir. U an’anaviy iqtisodiyotdan farqli o‘laroq, tovar va xizmatlarni raqamli formatda yarat- ish, tarqatish va iste'mol qilish imkonini beradi. Raqamli iqtisodiyot asosan uchta asosiy komponentdan iborat: • Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT): Raqamli iqtisodiyot- ning asosi sifatida AKT raqamli infratuzilmani ta'minlaydi. Bu kompyuterlar, tarmoqlar, internet va boshqa raqamli platformalarni o‘z ichiga oladi. • Raqamli platformalar va xizmatlar: Amazon, Google, Alibaba, Face- book kabi global raqamli platformalar iqtisodiy faoliyatning asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylandi. Ushbu platformalar millionlab foy- dalanuvchilarga mahsulot va xizmatlar yetkazib berish, reklama qilish, hamda turli xil xizmatlarni raqamli shaklda ko‘rsatish imkonini beradi. Raqamli aktivlar va raqamli valyutalar: Raqamli iqtisodiyotda aktivlar qimmatli qog‘ozlar, kriptovalyutalar, intellektual mulk va boshqa raqamli aktivlar shaklida taqdim etiladi. Kriptovalyutalar, xususan Bitcoin va Ethereum, moliyaviy tizimga yangi imkoniyatlar yaratdi. 488

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Raqamli iqtisodiyot bir qator afzalliklarga ega bo‘lib, iqtisodiy o‘sishni te- zlashtirish va innovatsiyalarni rag‘batlantirishda katta rol o‘ynaydi. Quyidagi ma’lu- motlarda ,ushbu afzalliklarning ba'zilari keltirilgan: • Tezkor xizmat va mahsulot yetkazib berish: Raqamli texnologiyalar tu- fayli mijozlar o‘zlari istagan mahsulot yoki xizmatni tezda topish va sotib olish imkoniyatiga ega. Bu jarayon onlayn savdo platformalari or- qali amalga oshiriladi. • Bozorlar va raqobatning kengayishi: Raqamli iqtisodiyot global bozor- lar ochilishiga olib keladi. Mahsulot yoki xizmatlar faqat mahalliy emas, balki xalqaro darajada sotilishi mumkin. Bu esa kompaniyalar o‘rtasida raqobatni kuchaytiradi va iste'molchilarga sifatli mahsulotlar va xizmatlar olish imkoniyatini beradi. • Innovatsiyalar va texnologik rivojlanish: Raqamli texnologiyalar yangiliklar yaratish uchun qulay sharoit yaratadi. Masalan, sun'iy intel- lekt, katta ma'lumotlar tahlili, bulut texnologiyalari kabilar raqamli iqti- sodiyotni yanada rivojlantirmoqda. • Samaradorlikni oshirish: Raqamli texnologiyalar yordamida bizneslar o‘z operatsiyalarini optimallashtirib, xarajatlarni kamaytirish imkoni- yatiga ega bo‘ladilar. Masalan, avtomatlashtirish jarayonlari tufayli ish- lab chiqarish va xizmat ko‘rsatish samaradorligi oshadi. Raqamli texnologiyalar iqtisodiyotning turli sohalarida inqilobiy o‘zgarish- larni amalga oshirmoqda. Quyida ushbu texnologiyalarning ba’zi asosiy tarmoqlarga ko‘rsatayotgan ta’siri haqida batafsil ma’lumot keltirilgan: Raqamli texnologiyalar savdo va xizmat ko‘rsatish tarmoqlariga kuchli ta’sir o‘tkazmoqda. Elektron tijorat platformalari, jumladan, Amazon, Alibaba va Ozon kabi kompaniyalar global savdoni tezlashtirishga yordam berdi. Mahsulotlarni onlayn buyurtma qilish, to‘lovlarni raqamli shaklda amalga oshirish va mijozlarga raqamli xizmat ko‘rsatish joriy etildi. Moliyaviy texnologiyalar sektori raqamli iqtisodiyotning muhim qismi hisoblanadi. FinTech kompaniyalari an'anaviy moliyaviy tizimlarni raqamlashtirish orqali innovatsion to‘lov tizimlari, onlayn bank xizmatlari, kriptovalyutalar va block- chain texnologiyalarini joriy qilmoqda. Bu esa moliyaviy operatsiyalarni tezroq, xa- vfsizroq va qulayroq qilishga imkon beradi. Raqamli texnologiyalar ta’lim sohasida ham keng ko‘lamli o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Onlayn ta'lim platformalari, masofaviy ta'lim va virtual o‘qitish texnologiyalari ta'lim oluvchilar uchun yanada qulay va samarali imkoniyatlar yarat- moqda. Shu bilan birga, raqamli ko‘nikmalar talabi o‘sib borayotganligi sababli, mut- axassislar doimiy ravishda yangi bilimlar va texnologiyalarni o‘rganishga intilish- lari lozim. Raqamli texnologiyalar sog‘liqni saqlash tizimini tubdan o‘zgartirmoqda. Telemeditsina, elektron tibbiy kartalar, diagnostika vositalari va sun’iy intellekt yordamida tibbiy xizmat ko‘rsatish jarayonlari samarador bo‘lmoqda. Bu texnologiyalar tibbiy muolajalarni avtomatlashtirish, bemorlarni masofadan ku- zatish va tibbiy ma’lumotlarni tahlil qilish imkonini beradi. Raqamli iqtisodiyotda ma'lumotlar va aktivlarning xavfsizligi katta ahamiyatga ega. Shu sababli, kiberxavfsizlik muhim masalalardan biri hisoblanadi. Shaxsiy ma'lumotlarning 489

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot himoya qilinishi va moliyaviy operatsiyalarning xa- vfsizligi raqamli iqtisodiy muhitda ishonchli va barqaror faoliyat yuritish uchun za- rurdir. Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishiga qaramasdan, ushbu jarayonda turli qiyinchilik va muammolar ham uchrab turadi. Ular orasida quyidagilarni keltirish mumkin: ✓ Raqamli notenglik: Dunyoning barcha mintaqalarida raqamli in- fratuzilmalar teng ravishda rivojlanmagan. Ayrim mamlakatlarda inter- net va raqamli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari che- klangan, bu esa global raqamli iqtisodiyotdan foydalanishni qiyin- lashtiradi. ✓ Texnologik ishsizlik: Raqamli texnologiyalar ba'zi ish o‘rinlarini avtomatlashtirish orqali mehnat bozoriga bosim o‘tkazishi mumkin. Ayniqsa, oddiy jismoniy mehnat talab qilinadigan sohalarda ishchilar o‘z o‘rinlarini texnologiyalarga boy berishi ehtimoli mavjud. ✓ Ma'lumotlar xavfsizligi va maxfiylik: Raqamli iqtisodiyotda katta hajmdagi shaxsiy va tijorat ma'lumotlari to‘planadi. Ushbu ma'lu mot- larning noto‘g‘ri qo‘llanilishi yoki ular o‘g‘irlanishi mumkinligi raqamli iqtisodiyot uchun asosiy xavf-xatarlardan biridir. Xulosa Umuman olganda, raqamli iqtisodiyot kelajakda global iqtisodiyotni yanada dinamik va innovatsion qilish uchun katta imkoniyatlarga ega. Shu bilan birga, uning barqaror va inklyuziv rivojlanishini ta’minlash uchun raqamli infratuzilmani ken- gaytirish, kiberxavfsizlikni kuchaytirish va barcha aholining raqamli texnologiyalar- dan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish muhim ahamiyatga ega. 490

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 O‘ZBEKISTONDAGI ISHSIZLIK STATISTIK MA’LUMOTLARINI TAQQOSLASH VA ULARNI TAHLIL QILISH Mamayoqubov Abduvali Ahmadali o‘g‘li Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti talabasi, razzoqovhamid002@gmail.com Annotatsiya. Mazkur ishda ishsizlik statistik ma’lumotlari taqqoslanib, ularning dinamikasi tahlil qilinadi. Ishsizlik darajasi iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy farovonlikni belgilovchi muhim omillardan biri bo‘lib, O‘zbekistondagi ko‘rsatkichlar o‘zaro solishtirilgan. Tadqiqot jarayonida rasmiy statistika hamda mahalliy manbalar asosida ishsizlikning o‘sish yoki kamayish tendensiyalari o‘rganilgan. Shuningdek, ishsizlikning sabab va oqibatlari tahlil qilinib, uni kamaytirish bo‘yicha takliflar berilgan. Ushbu tadqiqot natijalari mehnat bozorining rivojlanish tendensiyalarini tushunishga hamda samarali bandlik siyosatini shakllantirishga yordam beradi. Kalit so‘zlar: ishsizlik, bandlik, iqtisodiy tahlil, mehnat bozori, statistika, iqtisodiy siyosat, tendensiyalar , iqtisodiy oqibatlar, ijtimoiy barqarorlik, ishchi kuchi Kirish Ishsizlik - bir qism iqtisodiy faol aholining oʻziga loyiq ish topa olmasdan qolishi va mehnat zaxirasiga aylanishi. Ishsizlik tushunchasi rasman 1992-yil “Aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisida”gi qonunining qabul qilinishi bilan meʼyoriy kuchga ega boʻldi (1998yil 1 mayda ushbu qonunning yangi tahriri qabul qilindi). Ishsizlik inson manfaatlariga toʻgʻridan toʻgʻri taʼsir qiladigan yirik ijtimoiy-iqtisodiy muammolardan biri hisoblanadi. Ish joyini yoʻqotish koʻp kishilar uchun oilaviy turmush darajasining pasayishini, shaxsiy hayotining notinchligini keltirib chiqaradi, kishiga jiddiy ruhiy taʼsir koʻrsatadi. Ishsizlik darajasi mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi va aholi farovonligining muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Ushbu ko‘rsatkichni tahlil qilish orqali mehnat bozoridagi tendensiyalarni aniqlash va tegishli siyosat choralarini ishlab chiqish mumkin. Ishsizlik muammosi rivojlanayotgan mamlakatlarda aholi sonining o‘sishi, bandlikning pastligi va texnologik taraqqiyot tufayli yuzaga kelayotgan ish o‘rinlarining qisqarishi bilan bogʻliq. Ishsizlik nafaqat iqtisodiy daromadlarning kamayishiga olib keladi, balki jamiyatda ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi, qashshoqlik darajasini oshiradi va aholi turmush sharoitiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ishsizlikning yuqori darajasi aholining psixologik holatiga ham zarar yetkazib, ruhiy tushkunlik, stress va o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchsizlikni keltirib chiqarishi mumkin. Bundan tashqari, bu muammo davlat byudjetiga qo‘shimcha bosimni oshiradi, chunki ishsizlar uchun nafaqa to‘lovlari ko‘payadi va davlatning boshqa sohalarga ajratadigan mablagʻlari qisqaradi. Mazkur maqolada ishsizlikning mohiyati va turlari, uning iqtisodiy hamda ijtimoiy oqibatlari, shuningdek, ushbu muammoni hal qilish bo‘yicha samarali strategiyalarni tahlil qilamiz. Xalqaro tajribaga va O‘zbekiston sharoitiga asoslanib, ishsizlikni kamaytirishga qaratilgan amaliy takliflar beriladi. Bu tahlil orqali ishsizlik 491

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot muammosini chuqurroq anglash va uni hal qilish uchun zarur bo‘lgan chora-tadbirlarni ishlab chiqishga hissa qo‘shish maqsad qilingan. Ishsizlikning iqtisodiy oqibatlari. Ishsizlik har bir mamlakat iqtisodiyotiga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatadigan omil bo‘lib, uning oqibatlari qisqa va uzoq muddatli bo‘lishi mumkin. Bu jarayon nafaqat mehnat bozori va iqtisodiy o‘sish sur’atlariga, balki davlat byudjeti, korxonalar faoliyati va umuman jamiyatning iqtisodiy barqarorligiga ham ta’sir qiladi. 1. Ishlab chiqarish hajmining pasayishi. Ishchi kuchining to‘liq band bo‘lmasligi resurslarning samarali ishlatilmasligini bildiradi. Bu esa yalpi ichki mahsulotning (YaIM) kamayishiga sabab bo‘ladi. Okun qonuniga ko‘ra, ishsizlik darajasining har bir foizga ortishi iqtisodiy o‘sishning sezilarli darajada pasayishiga olib keladi. 2. Davlat byudjetiga bosim oshishi. Ishsizlar sonining ko‘payishi nafaqat soliq tushumlarining kamayishiga, balki davlatning ishsizlik nafaqasi va boshqa ijtimoiy yordam dasturlariga ajratadigan mablagʻlarining oshishiga sabab bo‘ladi. Bu holat davlat byudjetining taqchilligiga olib kelishi mumkin. 3. Xarid qobiliyatining pasayishi. Ishsizlik darajasining oshishi aholining xarid qobiliyatini pasaytiradi, bu esa korxona va firmalar mahsulotlariga bo‘lgan talabni kamaytiradi. Talabning pasayishi esa kompaniyalarning daromadlarining qisqarishiga va yangi investitsiyalarni jalb qilishda qiyinchiliklarga olib keladi. Ishsizlikning sabablari. Ishsizlikning sabablari murakkab va turli omillar bilan bogʻliq bo‘lib, ular iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va texnologik omillarni o‘z ichiga oladi. Ishsizlikning sabablari nafaqat mamlakat iqtisodiyotiga, balki mehnat bozorining holati, davlat siyosati va jahon miqyosidagi tendensiyalarga ham bogʻliq. Ushbu sabablarni chuqur o‘rganish ishsizlikni kamaytirish bo‘yicha samarali choralar ishlab chiqish uchun muhimdir. Iqtisodiy sabablari. Iqtisodiy omillar ishsizlikning eng muhim sabablaridan biri hisoblanadi. Eng asosiy iqtisodiy sabablar qatoriga iqtisodiy o‘sishning sekinlashuvi yoki pasayishi kiradi. Strukturaviy sabablar. Strukturaviy ishsizlik ishchi kuchi malakasining mehnat bozorida talab qilinayotgan malakalarga mos kelmasligi natijasida yuzaga keladi. Siklik sabablar. Iqtisodiyotning siklik o‘zgarishlari ham ishsizlikning sabablaridan biridir. Siklik – bu doimiy takrorlanib turadigan bosqichlarga ega bo‘lgan jarayon yoki hodisa. Texnologik sabablar. Zamonaviy texnologiyalar va avtomatlashtirish jarayonlari inson mehnatini qisman yoki to‘liq almashtirib, ayrim ish o‘rinlarining yo‘q bo‘lishiga olib keladi. Ishsizlikni kamaytirish strategiyalari. Ishsizlikni kamaytirish har bir mamlakat uchun dolzarb masalalardan biridir, chunki bu nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim ahamiyatga ega. Quyida ishsizlikni kamaytirish bo‘yicha asosiy strategiyalar bayon etiladi: 1. Yangi ish o‘rinlarini yaratish. Hukumat va xususiy sektor hamkorlikda yangi ish o‘rinlarini yaratish strategiyalarini ishlab chiqishi kerak. 2. Ta’lim va kasb-hunar o‘rgatish tizimini takomillashtiris . Ishchilarni zamonaviy kasblarga moslashtirish uchun qayta tayyorlash dasturlarini kuchaytirish zarur 3. Texnologik innovatsiyalarni mehnat bozoriga moslashtirish . Texnologik taraqqiyot natijasida ishsiz qolgan ishchilarga yangi imkoniyatlar yaratish lozim. 492

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 4. Sarmoyalarni jalb qilish va kichik biznesni rivojlantirish . Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun biznes muhitini yaxshilash kerak. 5. Sotsial himoya tizimlarini rivojlantirish. Davlat ishsizlik nafaqalari va ijtimoiy dasturlar orqali ishsizlarni qo‘llab-quvvatlashi lozim. O‘zbekistonda ishsizlik darajasi. O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligining ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yil 1-yanvar holatida mamlakatdagi mehnat resurslari soni 19 million 345 ming kishini tashkil etgan. Shundan, 1 million 441,8 ming kishi ishga muhtoj bo‘lib, ishsizlik darajasi 9,6 foizga yetgan. Yoshlar orasida ishsizlik darajasi 15,1 foizni, ayollar orasida esa 13,3 foizni tashkil etgan. 2023-yil yakunlariga ko‘ra, ishsizlik darajasi 6,8 foizgacha kamaydi, bu avvalgi yilning mos davriga nisbatan 2,1 foizga pastdir. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda ishsizlik darajasining pasayishi kuzatilmoqda, bu esa mehnat bozoridagi ijobiy o‘zgarishlardan dalolat beradi. Biroq, yoshlar va ayollar orasidagi ishsizlik darajasi hali ham yuqori bo‘lib, ushbu guruhlarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan qo‘shimcha choralar zarurligini ko‘rsatadi. Dunyo miqyosida esa pandemiya ishsizlik darajasiga sezilarli ta'sir ko‘rsatdi, bu esa davlatlarning aholini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha turli choralar ko‘rishiga olib keldi. 1-jadval. O‘zbekistonda 2019-2023 yillar oraligʻida ishsizlik darajasi foizlarda ko‘rsatilgan. Yil Ishsizlik darajasi (%) 2019 9.3 2020 11.1 2021 10.5 2022 9.6 2023 6.8 1-rasm. O‘zbekistonda 2019-2023 yillar oraligʻida ishsizlik darajasi foizlarda ko‘rsatilgan. 493

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Yuqoridagi diagrammada Oʻzbekistonda 2019-2023 yillardagi ishsizlik darajasi tasvirlangan. Ko‘rinib turibdiki, 2020-yilda ishsizlik eng yuqori (11.1%) bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 6.8% gacha pasaygan. Xulosa va takliflar Ishsizlik-har bir davlatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga toʻsqinlik qiluvchi asosiy muammolardan biri. Uning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari keng qamrovli boʻlib, aholi daromadining pasayishi, jinoyatchilikning oshishi, ruhiy tushkunlik vatengsizlikning kuchayishiga olib keladi. Shu sababli, ishsizlikni kamaytirish uchun kompleks strategiyalarni ishlab chiqish va samarali amalga oshirish zarur. Davlat iqtisodiy siyosatni takomillashtirishi, investitsiyalarni jalb qilishi va kichik biznesni qoʻllab-quvvatlashi orqali yangi ish oʻrinlarini yaratishi mumkin. Ta’lim tizimini isloh qilish va zamonaviy kasbhunarlarni oʻrgatish ishsizlarning malakasini oshirishga yordam beradi. Xususiy sektorni ragʻbatlantirish, xususan, innovatsion startaplar vakichik biznesni rivojlantirish orqali mehnat bozorini diversifikatsiya qilish imkoniyatlari kengayadi. Hududiy iqtisodiyotni rivojlantirish va infratuzilma loyihalarini amalga oshirish qishloq va shaharlar oʻrtasidagi iqtisodiy farqni kamaytiradi, yangi ish o„rinlari yaratadi. Gender va yoshlar bandligini ragʻbatlantirish esa aholining eng zaif qatlamlarini ish bilan ta’minlashga yordam beradi. Texnologiyalarni oʻzlashtirish va raqamlashtirish esa zamonaviy iqtisodiyot talablariga mos ravishda yangi imkoniyatlar yaratadi. Umuman olganda, ishsizlikni kamaytirish har tomonlama yondashuvni talab qiladi. Davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi hamkorlik, ta’lim va texnologiyaga asoslangan yondashuv, hududiy muvozanatni ta’minlash orqali jamiyatdagi ishsizlik darajasini sezilarli darajada kamaytirish va barqaror rivojlanishni ta’minlash mumkin. Adabiyotlar 1. Ishsizlik va uning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari ilmiy maqola https://uzconferences.org/index.php/uzconf/issue/view/11 2. https://uz.wikipedia.org/– malumotlat to‘plami 3. O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi sayti 4. https://www.lex.uz/ - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi 5. https://kun.uz/ - yangiliklar sayti 494

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 O‘ZBEKISTONDA MEHNAT BOZORI ASOSIY Ko‘RSATKICHLARINING o‘ZGARISHI VA ULARNING STATISTIK TAHLILI Imomaliyev Farxod Xamidulla o‘g‘li Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti talabasi, Ixamid68.@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqolada mehnat bozori asosiy ko‘rsatkichlarining ahamiyati, yillar bo‘yicha dinamik qatorlari, so‘nggi yillarda O‘zbekiston hududlari va iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha asosiy mehnat ko‘rsatkichlarining o‘zgarish tendensiyalari hamda statistik tahlillari amalga oshirilgan. Kalit so‘zlar: Mehnat bozori, bandlik darajasi, ishsizlik darajasi, ish haqi, aholi daromadlari, bandlikning malakaga muvofiqligi, bandlikning o‘sishi, mahnatga layoqatli yosh, o‘sish koeffitsiyenti va sur’ati. Asosiy matn Mehnat bozori har qanday mamlakat iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, uning holati va o‘zgaruvchan tendensiyalari fuqarolar hayotiga bevosita ta’sir qiladi. Jumladan, O‘zbekiston ham mehnat bozorining asosiy ko‘rsatkichlari o‘zgarishining muayyan tendensiyalariga ega bo‘lib, ular statistik tahlil va o‘rganishni talab qiladi. Mehnat bozorining holati va ko‘rsatkichlar dinamikasi umumiy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish va aholi farovonligini baholash uchun muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda mamlakatimizda mehnat bozorining asosiy ko‘rsatkichlari bo‘yicha aniqroq ma’lumotlarni olish va tendensiyalarni baholash maqsadida mehnat bozori statistikasi metodologiyasini takomillashtirish yuzasidan faol ish olib borilmoqda. Mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishida, shuningdek aholi bandligini ta’minlash va ishsizlikni kamaytirish bo‘yicha davlat siyosatini amalga oshirishda demografik holat muhim o‘rin tutadi. 2025-yilning 1-yanvar holatiga ko‘ra mamlakatimizda yashovchi doimiy aholi soni 37,5 mln. kishini tashkil etib, yil davomida 747,2 ming kishiga yoki 2,0 % ga ko‘paygan. Bundan ko‘rinib turibdi-ki har yili aholi soni o‘rtacha 700 ming kishiga ortmoqda. Aholining asosiy qismini, ya’ni 56,4 %ini mehnatga layoqatli yoshdagilar tashkil etgan bo‘lsa, o‘z o‘rnida 32,3 %i mehnatga layoqatli yoshdan kichiklar va 11,3%i mehnatga layoqatli yoshdan kattalar hissasiga to‘g‘ri kelmoqda. o‘tgan 2024-yilda respublikamizda mehnatga layoqatli yoshdagi aholi soni 20 746 ming kishini tashkil etgan bo‘lib, ushbu ko‘rsatkichni 2023-yil ma’lumotlari bilan taqqoslanganda 240,7 ming kishiga ko‘payganligi kuzatildi. Bu esa o‘z o‘rnida yangi ish o‘rinlarini yaratish orqali aholi bandligini ta’minlash va ishsizlikni kamaytirish choralarini ishlab chiqishni taqozo etadi. Mehnat bozorining asosiy ko‘rsatkichlaridan biri hisoblangan bandlik darajasi ko‘rsatkichi ma’lum bir ish joyida band bo‘lgan iqtisodiy faol aholi ulushini aks ettiradi. Respublikamizdagi iqtisodiyotda band aholi sonining mehnatga layoqatli yoshdagi aholi soniga nisbati ya’ni bandlik darajasi 2021-yilda 67 foizni tashkil etgan. 2023-yilga kelib ushbu ko‘rsatkich 67,9 foizga yetganligini kuzatish mumkin (1-rasm). 495

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Bandlik darajasi 68.5 67.9 68 67.5 67.2 67 67 66.5 66 66 65.5 65 2020 2021 2022 2023 1-rasm. O‘zbekiston Respublikasidagi bandlik darajasi, % da Statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, 2023-yilda respublikamizdagi jami bandlar soni 19721,9 ming kishini tashkil etadi. Shuni ta’kidlash kerak-ki, band aholining 16,9 foizi ( 3,344 mln) qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligida band bo‘lib, bu boshqa sohalarga nisbatan yuqori ulushni tashkil etadi. Shuningdek, nisbatan yuqori ulushga ega bo‘lgan faoliyat turlaridan sanoat sohasida bandlar 11,2 foizni, ulgurji va chakana savdo sohasida 9,1 foizni, qurilish sohasida 8,6 foizni va ta’lim sohasida bandlar 7,3 foizni tashkil etgan. 1-jadval. Iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha bandlar soni, ming kishida Faoliyat turi 2020 2021 2022 2023 Qishloq, o‘rmon vа bаliq xo‘jаligi 3 499,2 3 414,7 3 438,7 3 344 Ishlab chiqarish sanoati 1 597,7 1 642,4 1 630,1 1 661,9 Qurilish 1 305,6 1 350,8 1 314,3 1 502,2 Ulgurji vа chаkаnа sаvdo; motorli 1 405,4 trаnsport vositаlаri vа mototsikllаrni tа’mirlаsh 1 535,6 1 525,2 1 586,1 Moliyaviy vа sug‘urtа fаoliyati 72,5 70,4 69,6 73,4 Tа’lim 1 158,2 1 220,5 1 268,7 1 299,5 650,8 671,3 694,8 Sog‘liqni sаqlаsh vа ijtimoiy xizmаtlаr 669,5 ko‘rsаtish Mehnat bozorining asosiy ko‘rsatkichlaridan yana bittasi ishsizlik darajasidir. U doimiy ish joyiga ega bo‘lmagan va ishga kirishishga tayyor iqtisodiy faol aholi ulushini aks ettiradi. 496

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 O‘zbekistonda so‘nggi yillarda ishsizlik darajasining pasayish kuzatilmoqda, bu esa mehnat bozoridagi ijobiy tendensiyalardan dalolat beradi. Rasmiy statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda ishsizlik darajasi 6,8% ni tashkil etgan. Aholining farovon hayot kechirish va turmush darajasining yaxshilanishida asosiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan biri - bu aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan daromad ko‘rsatkichi hisoblanadi. Statistik tahlil natijalariga ko‘ra, 2024-yilda aholining umumiy daromadi 896274,4 mlrd.so‘mni tashkil etib, jon boshiga to‘g‘ri keladigan daromadi esa 24111,9 ming so‘mga teng. Aholining umumiy daromadlari 2022-yilga nisbatan 18,2 foizga oshgan bo‘lsa, jon boshiga to‘g‘ri keladigan daromadlar 24,8 foizga ko‘payganini kuzatish mumkin. 2-rasm. Aholi umumiy daromadlari ko‘rsatkichlari, yillar kesimida Shuningdek, aholi real umumiy daromadlari 2024-yilda 817470,3 mlrd. so‘mni hamda jon boshiga real umumiy daromadi esa 21991,9 ming so‘mni tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan o‘sish sur’ati 8,1 foizga hamda 5,9 foizga ko‘paygan. Mehnat statistikasining yana bir muhim ko‘rsatkichi - ish haqi miqdori hisoblanadi. O‘zbekistonda ish haqining bosqichma-bosqich oshirilishi kuzatilmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, respublikamizda o‘rtacha oylik nominal hisoblangan ish haqi ko‘rsatkichi 2022-yilda 3 799,6 ming so‘mni tashkil etib, 2019-yilga nisbatan sal kam 2 barobarga oshgan (2-jadval). 2-jadval. Iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha o‘rtacha oylik nominal hisoblangan ish haqi ko‘rsatkichi, yillar kesimida (ming so‘mda) Faoliyat turi 2020 2021 2022 2023 Qishloq, o‘rmon vа bаliq 1 501 697,2 xo‘jаligi 1 665 698,9 2 207 317,4 2 233 365,8 Tаshish vа sаqlаsh 3 247 882,9 3 889 615,9 5 203 132,5 1 796 621 10 067 540,5 12 635 073,7 2 551 199,7 Moliyaviy vа sug‘urtа 1 358 083,3 fаoliyati 497

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Dаvlаt boshqаruvi vа 1 971 529,9 mudofаа; mаjburiy ijtimoiy tа’minot 2 307 594,4 5 606 589,8 6 626 617,5 Tа'lim 1 971 529,9 2 307 594,4 2 663 971,4 3 107 510,8 Аxborot vа аloqа 3 8797 91,6 4 843 189,6 6 676 579,9 9 648 307,7 Ishlab chiqarish sanoati 2 365 583,2 2 797 265,1 3 469 593 4 022 382,2 Elektr, gаz, bug‘ bilаn 3 423 438,6 tа’minlаsh vа hаvoni konditsiyalаsh 4 167 698,7 5 525 854 6 506 957,5 Shuningdek, iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tahlillar shuni ko‘rsatadiki, o‘rtacha oylik nominal hisoblangan ish haqi ko‘rsatkichining eng yuqori ko‘rsatkichi Moliyaviy va sug‘urta faoliyatiga to‘g‘ri kelib, 12 623,0 ming sum (2019- yilga nisbatan 3,0 barobarga oshgan)ni tashkil etgan. Bundan tashqari, o‘rtacha oylik nominal hisoblangan ish haqining yuqori ko‘rsatkichi boshqa sohalarga nisbatan axborot va aloqa (9 648,3 ming so‘m), tashish va saqlash (5 203,1 ming so‘m) hamda sanoat sohalari (7 327,8 ming so‘m)da kuzatiladi. Xulosa Xulosa qilib aytish mumkinki, mehnat bozorining bandlik darajasi, ishsizlik darajasi, ish haqi va aholi daromadlari kabi asosiy ko‘rsatkichlarning o‘zgarish tendensiyalari statistik tahlilni talab qiladi. Statistik tahlil natijalari orqali O‘zbekistondagi mehnat bozori ko‘rsatkichlarini boshqa davlatlar bilan taqqoslash, milliy mehnat bozorining xususiyatlari va muammolarini aniqlash mumkin. Bu esa, O‘zbekiston hukumatiga mehnat bozorini rivojlantirish, aholi turmush darajasini oshirish, bandligini ta’minlash va mamlakatni umumiy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish bo‘yicha samarali chora-tadbirlar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasining “Rasmiy statistika to‘g‘risida”gi Qonuni. Toshkent shahri, 2021-yil 11-avgust, o‘RQ–707-son (https://www.toshstat.uz/uz/matbuotmarkazi/news/7586-rasmiy-statistika-to-g-risida-gi-o-zbekiston-respublikasining-qonuni-organildi-1). 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi ““O‘zbekiston – 2030” strategiyasini 2023-yilda sifatli va o‘z vaqtida amalga oshirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-300-son qarori. 3. Q.X.Abdurahmonov. Mehnat iqtisodiyoti. Darslik. – T.: “Mehnat”, 2009. 4. X.Shodiyev., I.Xabibullayev. Statistika. T.: - 2013 y. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlari (www.stat.uz). 498

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 BARQAROR RIVOJLANISH VA YASHIL IQTISODIYOT Yusubov Azizbek Ergashboyevich, Saidov Farrux Faxriddinovich Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Annotatsiya: Bu ishda yashil iqtisodiyot va barqaror rivojlanishning asosiy tamoyillari oʻrganilgan. Asosiy e’tibor atrof-muhitni asrab-avaylash va iqtisodiy o‘sish oʻrtasidagi muvozanatni saqlashga qaratilgan. Dunyo va mahalliy miqyosda yashil iqtisodiyotning ahamiyati koʻrsatilib, qayta tiklanuvchi energiya,ekologik innovatsiyalarning iqtisodiy samaradorligi tahlil qilingan. Bundan tashqari, yashil iqtisodiyotni rivojlantirish boʻyicha ilg‘or tajribalar va foydali tavsiyalar ham berilgan. Umuman olganda, tadqiqot iqtisodiy oʻsishni ekologik barqarorlik bilan uyg‘unlashtirish yoʻllarini aniqlashga qaratilgan. Kalit soʻzlar: Barqaror rivojlanish.Yashil iqtisodiyot.Ekologik muvozanat.Atrofmuhitni muhofaza qilish.Iqlim o‘zgarishi.Uglerod neytralligi.Biologik xilma-xillik.Qayta tiklanuvchi energiya manbalari.Resurslardan samarali foydalanish.Ekologik innovatsiyala Kirish Barqaror rivojlanish – bugungi ehtiyojlarni qondirish bilan birga kelajak avlodlarning imkoniyatlariga putur yetkazmaydigan taraqqiyot modelidir. Yashil iqtisodiyot esa ekologik barqarorlik va tabiiy resurslardan samarali foydalanish tamoyillariga asoslangan iqtisodiy tizimdir. Ushbu tezisda barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyotning mohiyati, afzalliklari hamda ularni rivojlantirish yo‘nalishlari tahlil qilinadi.Ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik muvozanatni saqlash.Uzoq muddatli iqtisodiy oʻsish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish. Atrof-muhitni muhofaza qilish va uglerod izini kamaytirish.An’anaviy iqtisodiy modellar bilan taqqoslash. Yashil texnologiyalar va ekologik innovatsiyalar. Yashil energetika va qayta tiklanuvchi energiya manbalari. Davlat siyosati va xalqaro hamkorlikning roli.Barqaror ishlab chiqarish va iste’mol tamoyillari. Qonunchilik va moliyaviy rag‘batlantirish mexanizmlar. Jahondagi yetakchi mamlakatlarning yashil iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha tajribalari. “Yashil Oʻzbekiston” strategiyasi va ekologik loyihalar. Qayta tiklanadigan energiya manbalarini kengaytirish bo‘yicha davlat dasturlari. Oʻzbekistonning barqaror rivojlanish strategiyalari va yashil iqtisodiyot boʻyicha amalga oshirilayotgan loyiha. Barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyot. Barqaror rivojlanish – bu hozirgi avlod ehtiyojlarini qondirish bilan birga, kelajak avlodlar uchun ham tabiiy resurslar va ekologik muvozanatni saqlab qolish tamoyiliga asoslangan taraqqiyot shaklidir. BMTning 2015-yilda qabul qilingan Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDGs – Sustainable Development Goals) ushbu yoʻnalishda asosiy yo‘nalishlarni belgilab bergan bo‘lib, ular quyidagilarni oʻz ichiga oladi. Qashshoqlik va ocharchilikni tugatish. Sog‘liqni saqlash va sifatli ta’limni rivojlantirish. Tabiiy resurslardan samarali foydalanish. Iqlim oʻzgarishlariga qarshi kurash. Barqaror infratuzilma va sanoatni rivojlantirish. Toza suv va sanitariya sharoitlarini yaxshilash.Yashil iqtisodiyot. Yashil iqtisodiyot – ekologik barqarorlikni ta’minlaydigan, atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan iqtisodiy modeldir. U quyidagi tamoyillarga asoslanadi. Kam uglerodli iqtisodiyot – sanoat 499

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot va transport sohalarida uglerod chiqindilarini kamaytirish. Resurslardan samarali foydalanish – qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, chiqindilarni qayta ishlash. Atrof-muhitni himoya qilish – bioxilmaxillikni saqlash, oʻrmonlarni tiklash. Ijtimoiy adolat – yashil texnologiyalar asosida yangi ish oʻrinlari yaratish. Yashil iqtisodiyotning asosiy yoʻnalishlari. Qayta tiklanuvchi energiya – quyosh, shamol, suv energiyasidan foydalanish. Ekologik transport – elektromobillar, jamoat transportini rivojlantirish. Yashil qishloq xoʻjaligi – organik mahsulotlar yetishtirish, zararli kimyoviy moddalar ta’sirini kamaytirish. Chiqindilarni qayta ishlash – plastik va organik chiqindilarni qayta ishlash tizimlarini rivojlantirish. Yashil texnologiyalar – energiyani tejovchi va ekologik toza ishlab chiqarish jarayonlarini qoʻllash. Barqaror rivojlanish — bu hozirgi avlodlarning ehtiyojlarini qondirish bilan birga, kelajak avlodlarning ham o‘z ehtiyojlarini qondirish imkoniyatlarini xavf ostiga qo‘ymaslikni nazarda tutuvchi taraqqiyot yo‘nalishidir. Bu konsepsiya iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy adolat va atrof-muhitni muhofaza qilish o‘rtasidagi muvozanatni ta'minlashga qaratilgan. Yashil iqtisodiyot esa ekologik xavflarni kamaytirish va atrof-muhitni buzmasdan barqaror rivojlanishni maqsad qilgan iqtisodiyot modelidir. Bu model tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, energiya samaradorligini oshirish va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirishni o‘z ichiga oladi. O‘zbekiston Respublikasi 2018-yilda Iqlim bo‘yicha Parij bitimini ratifikatsiya qildi va 2030-yilgacha yalpi ichki mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan parnik gazlar chiqarilishini 2010-yil darajasidan 10 foizga kamaytirish majburiyatini oldi. Bu maqsadga erishish uchun mamlakatda energiya va resurs tejamkorligini oshirish, energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etish va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirish kabi choratadbirlar amalga oshirilmoqda. Shuningdek, raqamlashtirish ham barqaror rivojlanishning muhim omili sifatida qaralmoqda. Raqamli texnologiyalar tabiiy resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish va atrof-muhitga salbiy ta'sirni kamaytirishga yordam beradi. Masalan, raqamli tizimlar yordamida energiya iste'molini nazorat qilish va optimallashtirish, chiqindilarni boshqarish va resurslarni qayta ishlash jarayonlarini yaxshilash mumkin. Umuman olganda, barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyot bir-birini to‘ldiruvchi tushunchalar bo‘lib, ular insoniyatning uzoq muddatli farovonligini ta'minlashga qaratilgan. Yashil iqtisodiyotga o‘tish orqali iqtisodiy o‘sish va atrof-muhitni muhofaza qilish o‘rtasidagi muvozanatga erishish, shuningdek, ijtimoiy adolatni ta'minlash mumkin. Xulosa Barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyot zamonaviy dunyoning eng muhim tamoyillaridan biridir. Atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan samarali foydalanish va uglerod chiqindilarini kamaytirish orqali iqtisodiy oʻsishni ekologik barqarorlik bilan uyg‘unlashtirish bugungi kunning dolzarb vazifalaridandir. Yashil iqtisodiyot energiya samaradorligini oshirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, ekologik toza transportni rivojlantirish va chiqindilarni qayta ishlash kabi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu yondashuv nafaqat ekologik muammolarni kamaytirishga, balki yangi ish o‘rinlari yaratishga va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga ham xizmat qiladi. 500