Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 bilan bog‘lash orqali erishiladi, natijada ma’lumotlar bloklaridan tashkil topgan zanjir paydo bo‘ladi (ingliz tilida “block chain” – bloklar zanjiri)– nomi ham shundan kelib chiqqan. Shu o‘rinda ushbu texnologiyaning muhim jihati yoki aynan nega hukumat darajasidagi loyihalar uchun mazkur texnologiya tanlab olinmoqda degan savolga yuzlanish tabiiy holat. Bunga sabab yoki javob o‘rnida ushbu texnologiyaning umuman markazlashmaganligi va unga kiritilgan har qanday ma’lumotlarning ortga qaytarib- o‘chirib yuborib bo‘lmasligi bilan javob berish mumkin. Ya’ni mazkur texnologiya ustiga qurilgan loyiha va start-uplarda o‘chirish tugmasi bo‘lishi mumkin. Ammo o‘chirish tugmasi orqali bajarilgan amaliyot foydalanuvchi uchun birlamchi tarzda oynadan o‘chib ketadi. Ammo aslida, ushbu amaliyotni bajarish uchun blokcheyn ortga qaytib so‘ralganidek ma’lumotlarni butunlay o‘chirmaydi va unga zanjir qo‘shgan holatda foydalanuvchining ushbu ma’lumotni o‘chirish haqida buyruq berganini kiritadi xolos. Va bu funksiya juda ham muhim va kerakli hisoblanishini ushbu birgina amaliyot orqali qancha miqdorda korrupsiya va jinoyat zanjirini uzishga xizmat qilishini ham ko‘rib o‘tishimiz mumkin. Jismoniy jihatdan, blokcheyn ma’lumotlar bazasi taqsimlanadi, bu vakolatli foydalanuvchilarga ma’lumotlarni mustaqil tarzda qo‘shish imkonini beradi. Ilgari saqlangan ma’lumotlarga o‘zgartirish kiritish ilojsiz, chunki bunda harakat zanjirining uzilishiga olib keladi, va aynan shu “o‘zgartira olmaslik” blokcheynni davlat ma’lumotlar bazalarida raqamli yozuvlarni saqlashning xavfsiz va ishonchli vositasiga aylantiradi. Yevropa hududi va undan tashqaridagi koʻplab mamlakatlar tajribasiga tayangan holda, hozirgi kunda Oʻzbekistonda fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlari (ZAGS) tizimida, keyinchalik esa Davlat soliq qoʻmitasi va Sogʻliqni saqlash vazirligida joriy etishni nazarda tutgan tarzda, blokcheynni sinovdan oʻtkazish yoʻlga qoʻyildi. Axborot xavfsizligini va unga bo‘lgan ishonchni taʼminlash Oʻzbekiston fuqarolariga yanada baxtli hayot kechirishlariga koʻmaklashishga qaratilgan 2017-2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha yakunlangan Milliy Harakatlar strategiyasining maqsadlarini aks ettiradi. 1-rasm. Oʻzbekistonda fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlari (ZAGS) tizimida. Blokcheynning afzalliklari vaqt o‘tishi bilan mustahkamlanib borishi va xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarida aholining turli qatlamlari o‘rtasidagi tafovutlar oshmasdan, aksincha qisqarib borishi uchun blokcheynni davlat xizmatlarini ko‘rsatish tizimiga joriy etilishi bosqichma-bosqich va puxta o‘ylangan tarzda bo‘lishi kerak. Boshqa xorijiy 461

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot davlatlarda blokcheyn qanday joriy etilganligi yuzasidan IPSD loyihasi olib borgan tadqiqoti hamda Belgiya, Niderlandiya va Lyuksemburgga tashkil etilgan o‘quv safari natijasida olingan xulosalar O‘zbekistonda kuchli huquqiy va siyosiy bazani yaratish, zarur raqamli infratuzilmani tashkil etish va mas’ul davlat amaldorlarining raqamli ko‘nikmalari rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi Blokcheyn uchun huquqiy asos doimiy innovatsiyalar va tajribalarni qo‘llabquvvatlashga qaratilgan bo‘lishi kerak. BMTTD tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, blokcheynni davlat funksiyalariga kiritish turli sohalarda qonuniy va tartibga soluvchi talablarga rioya qilishni talab qiladi. Bular kripto aktivlarini tartibga solish, smart-shartnomalarni bajarilishini ta’minlash, raqamli identifikatsiyani tartibga solish, ma’lumotlarni himoya qilish, ma’lumotlar maxfiyligi va yaxlitligini o‘z ichiga oladi. Davlat sektorida bunday raqamli innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlovchi siyosiy muhitini yaratish zarurati allaqachon “Raqamli O‘zbekiston2030” strategiyasida belgilangan. O‘zbekistonda FHDYo uchun blokcheyn yechimini ishlab chiqish uchun IT-kompaniya biriktirildi. 2022-yilda kerakli IT infratuzilma o‘rnatildi, u avvalroq sotib olingan tarmoq server uskunalari bilan takomillashtirildi. Shuningdek, respublika bo‘ylab AKT xodimlari uchun ixtisoslashtirilgan treninglar tashkil etilib kelinmoqda. O‘zbekiston davlat xizmatlariga blokcheynni joriy qilish uchun poydevor yaratish va boshqa hukumatlar tomonidan yo‘l qo‘yilgan xatolarni takrorlamaslik uchun xalqaro, xususan, Yevropa Ittifoqiga a’zo davlatlarning tajribasidan asosli foydalanishni talab qiladi. 2021-yil noyabr oyida IPSD loyihasi yangi avlod elektron xizmatlari va elektron hukumatni yaratish doirasida blokcheyn texnologiyasining amaliy qo‘llanilishini o‘rganish maqsadida Davlat xizmatlari agentligi (hozirgi Adliya vazirligi Davlat xizmatlari departamenti), Adliya vazirligi, AKTni rivojlantirish vazirligi va O‘zbekiston Davlat kadastri mas’ullari ishtirokida Belgiya, Niderlandiya va Lyuksemburgga o‘quv safarini tashkil qildi. IPSD loyihasi ham xalqaro katta masshtabga ega loyihalardan biri hisoblanib u-Adliya vazirligi, Davlat xizmatlari agentligi, Yevropa Ittifoqi va BMT Taraqqiyot dasturining qo‘shma loyihasi doirasida “O‘zbekiston qishloqlarida davlat xizmatlari ko‘rsatishni takomillashtirish va boshqaruvni takomillashtirish” mavzusida masofaviy ish tajribasi asosida infografika tayyorlandi. Ushbu infografikada loyiha ishtirokchilari va tashkilotchilar tomonidan uyda ishlashga oid ba’zi faktlarni yetkazishga harakat qilindi. Maqsad xodimlarni ham, ish beruvchilarni ham masofaviy ishlash orqali erishish mumkin bo‘lgan imtiyozlar to‘g‘risida xabardor qilish, shuningdek, jalb qilingan rollar uchun zarur bo‘lgan shaxsiy xususiyatlar va malakalar to‘g‘risida ma’lumot berishdir. Ushbu loyiha ochiq tarzda masofadan turib ishlash sistemasining yaxshi va salbiy jihatlarini aytib o‘tadi. Bu orqali aholiga bo‘lajak ish haqida va uning grafigi haqida imkon qadar to‘liq ma’lumot berishga harakat qilinadi. Loyihaning rasmiy taqdimotida ko‘rsatib o‘tilgan ijobiy jihatlar bu: 1) moslashuvchan ish soati; 2) xarajatlarning kamayishi; 3) ish-hayot balansi; 4) atrof muhit uchun zaraning kamayishi va h.k. jihatlarni ko‘rsatib o‘tadi. Va shu o‘rinda uning aksi hisoblangan salbiy jihatlar qatorida 1) ijtimoiy yakkalanish yoki uzilish; 2) ishga fikrni jamlolmaslik; 3) cheklangan harakatlar va holatlarning yuzaga kelishi; 4) boshqaruv va tashkiliy masalalardagi yuzaga keladigan muamolarni keltirib o‘tishgan. Shu bilan bir qatorda masofadan turib ishlash va o‘qish yoingki boshqa turli xildagi yumushlarni bajarish insonlarga oson va tez yumushlarni hal 462

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 etishga va bir vaqtning o‘zida ko‘plab ishlarni yechimiga ega bo‘lishd yordam beradi. Va e’tiborli jihati shundan iboratki, aynan davlat xizmatlari miqyosida inson omilining kamayishi korrupsion holatlarning cheklanishiga katta xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida raqamlashtirish borasida juda ham katta izlanish va o‘rganish ishlari davom etmoqda. o‘tgan yillar davomidagi izlanishlar zamirida ko‘plab O‘zbekistonlik mutaxassislar ma’lum loyihalar doirasida chet elning yuqori texnologik kampuslarida amaliyot o‘tash va tajriba oshirish imkoniyatlariga ega bo‘ldilar. Lyuksemburgda O‘zbekiston delegatsiyasi davlat xizmatlarini yanada shaffof, ishonchli va samarali taqdim etish yo‘llarini qo‘llashni nazarda tutuvchi TOKEN (The Changing Impact of Blockchain Technology on Public Services - Blokcheyn texnologiyasining davlat xizmatlariga o‘zgaruvchan ta’siri) milliy loyihasini o‘rgandi va natijalari bilan tanishdi. Ishtirokchilar, shuningdek, blokcheyn qanday qilib davlat idoralari va fuqarolar o‘rtasidagi muloqotni yaxshilagani, qog‘ozbozlikni kamaytirgani, jamoatchilik ishtirokini oshirgani, raqamli demokratiya va shaffoflikni mustahkamlagani va avtomatlashtirishni targ‘ib qilgani haqida ma’lumot oldi. Blokcheynni qo‘llashdan tashqari, o‘quv turning Gollandiya segmentida hukumat tomonidan boshqa raqamli yechimlardan foydalanish ham ko‘rib chiqildi. Niderlandiya munitsipalitetlari milliy assotsiatsiyasi (VNG) jamoatchilik maydonini shakllantirishda fuqarolik tashabbuslari uchun interaktiv veb-saytlarni yaratishda “Open Stad” kabi raqamli platformalardan foydalangan. Gollandiya fuqarolariga o‘z jamoalarida infratuzilmani yaxshilash imkonini beruvchi Gaaga onlayn portali MijnDenHaag bilan bir qatorda ushbu platformani O‘zbekistonda ham qo‘llash imkoniyatiga ega. o‘quv safari natijalari va olingan saboqlar asosida ishtirokchilar tomonidan O‘zbekistonda davlat xizmatlari sohasini raqamlashtirish yanada rivojlantirish bo‘yicha “yo‘l xaritasi” ishlab chiqildi. O‘zbekiston fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish tizimiga blokcheynni joriy etish oxirgi ikki yil davomida milliy ustuvor vazifa bo‘lib kelmoqda. Uning qoʻllanilishi butun mamlakat boʻylab aholi, jumladan, qishloq joylarda yashovchi 15 million fuqaro va aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari (jumladan, chekka hududlardagi keksalar, nogironlar, ayollar va yoshlar) manfaati uchun davlatxizmatlarini onlayn taqdim etishni oʻzgartirishga ko‘mak beradi. Yevropa Ittifoqi va BMT Taraqqiyot dasturi davlat xizmatlariga blokcheynni joriy etishdan tashqari, fuqarolar turmushini yaxshilashga, xususan, “yagona darcha” tamoyilidan foydalangan holda yangi Davlat xizmatlari markazlarini (DXM) ishga tushirish orqali ko‘mak bermoqda. Bu tashabbuslar O‘zbekistonda 2017-yildan buyon amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar maqsadlarini o‘zida aks ettirib, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarini birinchi navbatda aholi ehtiyojlarini qondirishga yo‘naltirishga qaratilgan. To‘g‘ri tatbiq etilishi ta’minlangan holda va davlat boshqaruvida amalga oshirilayotgan boshqa o‘zgarishlar bilan birgalikda, blokcheyn O‘zbekistonning barcha fuqarolari uchun sezilarli foyda keltirishi mumkin. Qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan bo‘lishi kerak. Blokcheynni davlat funksiyalariga kiritish turli sohalarda qonuniy va tartibga soluvchi talablarga rioya qilishni talab qiladi. Bular kripto-aktivlarini tartibga solish, smart shartnomalarni bajarilishini ta’minlash, raqamli identifikatsiyani tartibga solish, ma’lumotlarni himoya qilish, ma’lumotlar maxfiyligi va 463

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot yaxlitligini o‘z ichiga oladi. Davlat sektorida bunday raqamli innovatsiyalarni qo‘llabquvvatlovchi siyosiy muhitini yaratish zarurati allaqachon “Raqamli O‘zbekiston 2030” strategiyasida belgilangan. O‘zbekistonda FHDYo uchun blokcheyn yechimini ishlab chiqish uchun IT-kompaniya yollandi. 2022-yilda kerakli IT infratuzilma o‘rnatildi, u avvalroq sotib olingan tarmoq server uskunalari bilan takomillashtirildi. O‘zbekiston FHDYo tizimiga blokcheynni joriy etish oxirgi ikki yil davomida milliy ustuvor vazifa bo‘lib kelmoqda. Uning qoʻllanilishi butun mamlakat boʻylab aholi, jumladan, qishloq joylarda yashovchi fuqarolar va aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari (jumladan, chekka hududlardagi keksalar, nogironlar, ayollar va yoshlar) manfaati uchun davlat xizmatlarini onlayn taqdim etishni oʻzgartirishga ko‘mak beradi. Yevropa Ittifoqi va BMT Taraqqiyot dasturi davlat xizmatlariga blokcheynni joriy etishdan tashqari, fuqarolar turmushini yaxshilashga, xususan, “yagona darcha” tamoyilidan foydalangan holda yangi Davlat xizmatlari markazlarini (DXM) ishga tushirish orqali ko‘mak bermoqda. Bu tashabbuslar O‘zbekistonda 2017-yildan buyon amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar maqsadlarini o‘zida aks ettirib, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarini birinchi navbatda aholi ehtiyojlarini qondirishga yo‘naltirishga qaratilgan. Blokcheyn texnologiyasi orqali ko‘plab iqtisodiy va moliyaviy operatsiyalarni bajarish imkoni borligi tufayli ko‘plab mamlakatlar va yirik korxona rahbarlari bu texnologiya insonlar hayotiga yanada chuqur kirib borishini bashorat qilmoqdalar. Mazkur texnologiya o‘z o‘rnida, minglab virtual kompyuterlarni jamlagan bo‘lib, foydalanuchilar ushbu o‘zlari uchun alohida yaritilgan tegishli kalit bilan tranzaksiyalarini amalga oshiradilar. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2021-yil avgust oyining o‘rtalarida, mazkur texnologiya, ya’ni blokcheyn hamyoniga ega bo‘lgan 75.6 milliondan ortiq foydalanuvchi butun dunyo bo‘ylab ro‘yxatga olingan. Bugungi kunda mazkur sohani rivojlantirish borasida quyidagi vazifalarni hal qilish maqsadga muvofiq: - raqamli texnologiyalar sohasida mahsulot va xizmatlar eksporti hajmini oshirish; - kripto-aktivlar aylanmasi va blokcheyn texnologiyasi sohasida kadrlar tayyorlash va malakasini oshirish uchun asos yaratish; -O‘zbekiston Respublikasining xalqaro maydonda innovatsiyalarga ochiq va investitsiyaviy jozibador mamlakat sifatida imidjini oshirish va h.k. Shular bilan birgalikda bugungi kunda jadal rivojlanib borayotgan va texnologik jihatdan dunyo lokomotivlaridan biri bo‘lgan Yevropa mintaqasi mamlakatlarining tajribalari va yutuqlarini o‘rganish va shu o‘rinda ularni mamlakatimizda tatbiq etish ham xalqaro munosabatlar sohasida mamlakatlarning o‘zaro yaxshi munosabatlarini va bugungi kundagi tahlikali vaqtda o‘zaro ishonch va sherikchilik munosabatlarining yuqori ekanligidan darak beradi. Xulosa Oʻzbekistonda raqamlashtirish davlatning muhim strategik yoʻnalishlaridan biri boʻlib, turli sohalarda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali iqtisodiyotni rivojlantirish va fuqarolarga qulayliklar yaratish maqsad qilingan. Raqamlashtirish jarayoni davlat boshqaruvi, ta’lim, sog‘liqni saqlash, transport va boshqa ko‘plab sohalarda amalga oshirilmoqda. Davlat tomonidan “Raqamli Oʻzbekiston-2030” dasturi qabul qilingan bo‘lib, 464

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 bu dasturning asosiy maqsadi mamlakatni raqamli iqtisodiyotga o‘tkazish, davlat xizmatlarini onlayn shaklda ko‘rsatishni kengaytirish va aholi hayotini yengillashtirishdir. Ushbu dasturning amalga oshirilishi natijasida byurokratik to‘siqlar kamayadi, davlat boshqaruvi tizimi samaradorligi oshadi va korrupsiyaning oldi olinadi. Raqamlashtirish sohasida amalga oshirilayotgan muhim tashabbuslar qatoriga “Elektron hukumat” tizimini kengaytirish, “Davlat xizmatlari” yagona portali orqali ko‘rsatilayotgan xizmatlar sonini oshirish va davlat organlari o‘rtasida ma’lumot almashinuvi samaradorligini yaxshilash kiradi. Shuningdek, ta’lim tizimida raqamlashtirish orqali o‘quv jarayonlarini onlayn platformalar orqali tashkil etish va masofaviy ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish maqsad qilingan. Sog‘liqni saqlash sohasida esa elektron tibbiy kartalar va telemeditsina xizmatlari joriy etilmoqda. Umuman olganda, Oʻzbekistonda raqamlashtirish jarayoni iqtisodiyotning barcha sohalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, mamlakatni zamonaviy texnologiyalar yordamida global raqobatbardosh qilmoqda. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 05.10.2020 yildagi PF-6079-son, “RAQAMLI O‘ZBEKISTON — 2030” STRATEGIYASINI TASDIQLASH VA UNI SAMARALI AMALGA OSHIRISH CHORA-TADBIRLARI To‘G‘RISIDA https://lex.uz/ru/docs/-5030957 2. Marco Iansiti and Karim R. Lakhani. The Truth About Blockchain // Harvard Business Review : magazine. — 2017. — No. January—February 2017 issue. — P. 118—127. 3. EUROPEAN COMMISSION. Public Services Online. ‘Digital by default, or by Detour?’ Assessing User Centric egovernment performance in Europe – 2012. Benchmark Insight report. Luxembourg: Publications Office of the European Union.2013.72 p. ISBN 978-92-7929949-0. 4. Gulyamov, S., Karieva, G. And Rasulova, M., 2023. Experience of development of digital technologies in Uzbekistan. In E3S Web of Conferences (Vol. 389, p. 03040). EDP Sciences 5. Abdurashidova, Marina Sagatovna, and Muhammad Eid Balbaa. "Digital Transformation of the Industrial Sector: The Case of Uzbekistan Economy." In Proceedings of the 6th International Conference on Future Networks & Distributed Systems, pp. 130-136. 2022. 6. Azamjonov, A., & Babakulov, K. (2020). Digitalization in public administration of Uzbekistan: Current status and future prospects. International Journal of Computer Science and Information Security (IJCSIS), 18(12), 141- 148. 7. Https://www.undp.org/uz/uzbekistan/publications/mygovuz 8. Https://www.undp.org/uzbekistan/ipsd-team-working-home 465

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot RAQAMLI TRANSFORMATSIYALAR SHAROITIDA STARTAP LOYIHALARNI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY YONDOSHUVI Ergashov Sherzod Abduxoliq o‘g‘li “Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar” kafedrasi, “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli transformatsiyalar sharoitida startap loyihalarni rivojlantirishning nazariy yondashuvlari tahlil qilingan. Startap loyihalarining muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun raqamli texnologiyalarning roli va ularning iqtisodiyotni rivojlantirishdagi o‘rni muhokama qilingan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, innovatsion ekotizimni yaratish va startaplarni qo‘llab-quvvatlashda raqamli platformalar va sun'iy intellektdan samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: startap, raqamli transformatsiya, innovatsiya, biznes ekotizimi, sun'iy intellekt. Kirish Bugungi kunda rivojlanib borayotgan zamonaviy iqtisodiyotda startaplar, innovatsion rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri hisoblanadi. Ular yangi texnologiyalarni joriy qilish, an'anaviy tarmoqlarga innovatsiyalar olib kirish va yangi bozor segmentlarini yaratish orqali iqtisodiy o‘sishga katta hissa qo‘shmoqda (Christensen, 1997). Shu boisdan, startaplarni rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Raqamli transformatsiya startaplar uchun nafaqat yangi imkoniyatlar ochmoqda, balki raqobat muhitini ham tubdan o‘zgartirmoqda. Raqamli texnologiyalar startaplarning bozorga chiqish jarayonini tezlashtirish, mijozlar bazasini kengaytirish va operatsion xarajatlarni kamaytirish imkonini bermoqda. Xususan, sun’iy intellekt, blokcheyn, katta ma’lumotlar tahlili va bulutli texnologiyalar startaplarning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun muhim ahamiyat kasb etmoqda. Biroq, raqamli transformatsiya sharoitida startaplarning barqaror rivojlanishi uchun faqat texnologik innovatsiyalar yetarli emas. Ular uchun qulay ekotizim, venchur kapital, davlatning qo‘llab-quvvatlashi va ilg‘or biznes strategiyalarining mavjudligi ham muhim sanaladi. Shu sababli, ushbu maqolada startaplarning raqamli iqtisodiyot sharoitida rivojlanish omillari, ularning samarali faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan shart-sharoitlar va mavjud muammolar tahlil qilindi. Raqamli transformatsiyaning startap loyihalariga ta'siri. 1. Raqamli platformalar va sun’iy intellect. Startaplar ma'lumotlarni tahlil qilish va mijozlarga individual yondashuvni ta’minlash uchun sun'iy intellektdan foydalanmoqda. Raqamli platformalar startaplarning bozorga chiqish xarajatlarini kamaytiradi va ularning globallashuviga yordam beradi. 1-jadval. Raqamli platformalar va ularning afzalliklari. 466

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Platforma turi Afzalliklari Sun'iy intellekt Ma'lumotlarni avtomatik tahlil qilish va individual yondashuvni ta`minlash Raqamli bozorlar Xarajatlarni kamaytirish va global mijozlarga ega bo‘lish 2. Blokchain texnologiyalarining o‘rni. Moliyaviy va huquqiy jarayonlarni avtomatlashtirish orqali startaplar faoliyatining shaffofligini ta’minlaydi. Katta ma'lumotlar (Big Data) tahlili orqali startaplar uchun strategik qaror qabul qilish imkoniyatlarini oshiradi. 3. Kapital va investitsiyalarni jalb qilish. Raqamli iqtisodiyot sharoitida venchur kapital va crowdfunding startaplarni qo‘llab-quvvatlashning asosiy manbalaridan biriga aylandi. Venchur kapital – bu yuqori risk va yuqori daromad kutiladigan innovatsion startap va texnologik kompaniyalarga investitsiya kiritish shaklidir. Odatda, venchur kapital investorlari (venchur fondlar yoki xususiy investorlar) startapning dastlabki bosqichlarida ulush sotib oladi va kompaniya muvaffaqiyatli rivojlanib, qadri oshgach, foyda olish uchun o‘z ulushlarini sotadilar. Venchur kapitalning asosiy xususiyatlari: - yuqori risk – Startap muvaffaqiyatsizlikka uchrashi ehtimoli yuqori bo‘lsa-da, muvaffaqiyatli loyihalar katta daromad keltirishi mumkin. - uzoq muddatli investitsiya – Investorlar odatda startapning rivojlanishi uchun 510 yilgacha kutishadi. - biznesni rivojlantirishga yordam – Venchur kapital faqat moliyaviy qo‘llabquvvatlash emas, balki tarmoq, tajriba va strategik yo‘nalish berishni ham o‘z ichiga oladi. Crowdfunding – bu startaplar va boshqa biznes loyihalari uchun jamoaviy moliyalashtirish usuli bo‘lib, turli odamlar kichik miqdordagi mablag‘larini birlashtirib, umumiy maqsadga yo‘naltiradi. Ushbu yondashuv tadbirkorlar va startap asoschilari uchun an’anaviy bank kreditlari yoki venchur kapitalga muhtoj bo‘lmasdan, o‘z loyihalariga investitsiya jalb qilish imkonini beradi. Crowdfunding asosiy turlari: - mukofotga asoslangan crowdfunding – investorlarga mahsulot yoki xizmat taqdim etiladi (masalan, Kickstarter va Indiegogo platformalari). - aksiyadorlik crowdfunding – investorlar loyihada ulushga ega bo‘lishadi. - qarz asosida crowdfunding (P2P lending) – investorlar startaplarga foizli qarz berishadi. - xayriya crowdfunding – ijtimoiy va notijorat loyihalar uchun mablag‘ yig‘ish. Xulosa va tavsiyalar Hozirgi kunda to‘xtovsiz rivojlanib borayotgan zamonaviy iqtisodiyotning raqamli transformatsiyalar sharoitida startap loyihalarni rivojlantirish uchun quyidagi yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etadi: sun’iy intellekt va raqamli platformalardan foydalanish orqali startaplarning innovatsion rivojlanishini jadallashtirish, blokchain va katta ma'lumotlardan foydalanish orqali biznes jarayonlarning samaradorligini oshirish, investitsiya va 467

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot moliyalashtirish mexanizmlarini diversifikatsiya qilish orqali startaplarni qo‘llab-quvvatlash tizimini mustahkamlash. Ushbu yondashuvlar startaplar ekotizimini mustahkamlash va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar 1. Christensen, C. M. (1997). The Innovator's Dilemma: When New Technologies Cause Great Firms to Fail. Harvard Business Review Press. 2. Schumpeter, J. A. (1942). Capitalism, Socialism, and Democracy. Harper & Brothers. 3. Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. W. W. Norton & Company. 4. Moore, G. A. (2014). Crossing the Chasm: Marketing and Selling Disruptive Products to Mainstream Customers. Harper Business. 5. World Economic Forum (2022). The Future of Digital Economy and New Value Creation. Geneva: WEF. 468

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 RAQAMLI IQTISODIYOTDA SUN’IY INTЕLLЕKT VA INNOVASIYALARNI Qo‘LLASH USULLARINI TADQIQ QILISH Xudoyshukurova Indira Raxmonovna “Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar” kafedrasi, “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. Annotatsiya: Raqamli iqtisodiyot, bugungi kunda global iqtisodiy tizimning muhim qismiga aylangan. U iqtisodiy faoliyatni raqamli texnologiyalar va innovatsiyalar orqali amalga oshirishni anglatadi. Sun’iy intellekt esa, raqamli iqtisodiyotning asosiy komponentlaridan biri sifatida, ma'lumotlarni tahlil qilish, qaror qabul qilish va jarayonlarni avtomatlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotda sun’iy intellekt va innovatsiyalarni qo‘llash usullari, ularning afzalliklari va muammolari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: global iqtisodiy tizim, raqamli iqtisodiyot, raqamli texnologiyalar, biznes, jamiyat, innovatsiyalar, mahsulot, xizmat. Kirish Raqamli iqtisodiyot — bu zamonaviy iqtisodiy tizimning yangi va muhim bosqichi bo‘lib, u raqamli texnologiyalar va innovatsiyalar asosida qurilgan. Bugungi kunda raqamli iqtisodiyot har qanday mamlakatning iqtisodiy o‘sishi va rivojlanishi uchun zaruriy omilga aylangan. Ushbu iqtisodiy model, an'anaviy iqtisodiyotdan farqli ravishda, ma'lumotlarni, texnologiyalarni va innovatsiyalarni markaziy o‘rinda tutadi. Raqamli iqtisodiyotning o‘ziga xos xususiyatlari, uning dinamikligi, moslashuvchanligi va global miqyosda ta'sir ko‘rsatish qobiliyatidir. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi, asosan, internetning keng tarqalishi, mobil texnologiyalarning rivojlanishi va sun'iy intellekt kabi innovatsion texnologiyalarning joriy etilishi bilan bog‘liq. Ushbu texnologiyalar, iqtisodiy faoliyatni yangi darajaga olib chiqadi, ish jarayonlarini avtomatlashtiradi, mahsulot va xizmatlarni shaxsiylashtiradi, va mijozlar bilan aloqalarni kuchaytiradi.[1] Raqamli iqtisodiyotning asosiy afzalliklaridan biri, u iqtisodiy resurslarni yanada samarali va oqilona ishlatishga yordam berishidir. Raqamli iqtisodiyotda raqamli ma'lumotlar, ularning tahlili va ishlatilishi muhim ahamiyatga ega. Har kuni millionlab odamlar internetdan foydalanib, turli xil ma'lumotlarni yaratadilar va ulashadilar. Bu ma'lumotlar, kompaniyalar va davlatlar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi, chunki ularni tahlil qilish orqali yangi tendensiyalarni aniqlash, mijozlar ehtiyojlarini tushunish va strategik qarorlar qabul qilish mumkin bo‘ladi. Raqamli iqtisodiyotda ma'lumotlar, nafaqat iqtisodiy o‘sish uchun, balki ijtimoiy rivojlanish va barqarorlikni ta'minlash uchun ham muhimdir. Biroq, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi bilan bir qatorda, bir qator muammolar va qiyinchiliklar ham paydo bo‘ladi. Masalan, ma'lumotlarning xavfsizligi, maxfiylik va axborot texnologiyalarining adolatsiz ishlatilishi kabi masalalar dolzarb hisoblanadi. Shuningdek, raqamli iqtisodiyotga o‘tish jarayoni, iqtisodiy tengsizlikni kuchaytirishi yoki yangi ish 469

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot o‘rinlarini yo‘qotishi mumkin. Shu sababli, raqamli iqtisodiyotning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun, davlatlar, biznes va jamiyat o‘rtasida samarali hamkorlik zarur.[2] Sun’iy intellekt, mashina o‘rganish, tabiiy tilni qayta ishlash va boshqa texnologiyalarni o‘z ichiga oladi. U, avvalo, katta hajmdagi ma'lumotlarni tez va samarali tahlil qilish imkonini beradi. Raqamli iqtisodiyotda kompaniyalar o‘z mijozlari haqidagi ma'lumotlarni to‘plab, ularni tahlil qilish orqali mijozlarning ehtiyojlarini yaxshiroq tushunadilar. Bu esa, o‘z navbatida, mahsulot va xizmatlarni shaxsiylashtirishga imkon beradi. Masalan, onlayn-do‘konlar mijozlarning xarid qilish odatlarini o‘rganib, ularga mos tavsiyalar berishi mumkin. Bundan tashqari, sun’iy intellekt yordamida biznes jarayonlarini avtomatlashtirish mumkin. Avtomatlashtirish, ish jarayonlarini tezlashtirish va inson omilini kamaytirishga yordam beradi. Mijozlarga xizmat ko‘rsatish jarayonlarini avtomatlashtirish orqali kompaniyalar xizmat ko‘rsatish sifatini oshirishlari va xarajatlarni kamaytirishlari mumkin. Misol uchun, chat-botlar yordamida mijozlar savollariga tezda javob berish imkoniyati mavjud. Innovatsiyalar, yangi g‘oyalar va texnologiyalarni yaratish, mavjud mahsulot va xizmatlarni takomillashtirish orqali amalga oshiriladi.[3] Raqamli iqtisodiyotda innovatsiyalarni qo‘llash jarayonida sun’iy intellekt muhim vosita hisoblanadi. Sun’iy intellekt yordamida yangi mahsulotlarni ishlab chiqish jarayoni tezlashadi. Prototiplarni yaratish va sinovdan o‘tkazish jarayonlari an'anaviy usullarga nisbatan ko‘proq samarali bo‘ladi. Innovatsiyalarni qo‘llashda sun’iy intellektning yana bir muhim jihati, uning yordamida yangi g‘oyalarni aniqlashdir. Kompaniyalar, raqamli ma'lumotlardan foydalangan holda, yangi imkoniyatlarni aniqlashlari va yangi bozor segmentlariga kirishlari mumkin. Bu jarayon, raqamli iqtisodiyotda raqobatbardoshlikni oshirishga yordam beradi. Raqamli iqtisodiyotda sun’iy intellekt va innovatsiyalarni integratsiyalash, kompaniyalar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Masalan, sun’iy intellekt yordamida ishlab chiqilgan yangi mahsulotlar, bozor talablari va mijozlar ehtiyojlariga mos ravishda yaratilishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, kompaniyaning raqobatbardoshligini oshiradi. Innovatsiyalarni qo‘llash jarayonida sun’iy intellektni integratsiyalash ham muhim ahamiyatga ega. Kompaniyalar, sun’iy intellekt yordamida ishlab chiqilgan innovatsion yechimlarni o‘z biznes jarayonlariga qo‘shish orqali samaradorlikni oshirishlari mumkin. Masalan, ishlab chiqarish jarayonida sun’iy intellektdan foydalanish, mahsulot sifatini oshirish va xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi.[4] Sun’iy intellekt va innovatsiyalarni qo‘llash jarayonida bir qator muammolar ham mavjud. Bular orasida ma'lumotlarning maxfiyligi va xavfsizligi masalalari dolzarb hisoblanadi. Kompaniyalar mijozlar haqidagi ma'lumotlarni to‘plashda ehtiyot bo‘lishlari kerak, chunki bu ma'lumotlar noto‘g‘ri qo‘llanilishi yoki yo‘qotilishi mumkin. Shuningdek, sun’iy intellekt tizimlarining adolatsiz qarorlar qabul qilish ehtimoli ham mavjud. Bu masalalar, raqamli iqtisodiyotda sun’iy intellekt va innovatsiyalarni qo‘llashda e'tiborga olinishi zarur. Bundan tashqari, sun’iy intellekt va innovatsiyalarni joriy etish jarayonida inson resurslari masalasi ham muhimdir. Ko‘plab kompaniyalar, sun’iy intellektni joriy etish uchun malakali mutaxassislarni jalb qilishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Bu esa, o‘z navbatida, innovatsiyalarni joriy etish jarayonini sekinlashtirishi mumkin. Raqamli iqtisodiyotning kelajagi sun’iy intellekt va innovatsiyalarni oqilona va mas'uliyatli ravishda qo‘llashga bog‘liq. Kelajakda kompaniyalar sun’iy intellektdan foydalanish orqali o‘z biznes jarayonlarini yanada 470

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 samarali qilishlari va raqobatbardoshligini oshirishlari mumkin. Shu bilan birga, innovatsiyalarni qo‘llash orqali yangi bozor imkoniyatlarini aniqlash va ulardan foydalanish imkoniyatlari mavjud. Raqamli iqtisodiyotda sun’iy intellekt va innovatsiyalarni qo‘llash, nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirish, balki jamiyatning umumiy rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Raqamli transformatsiya jarayonida sun’iy intellekt va innovatsiyalarni to‘g‘ri yo‘naltirish va ulardan samarali foydalanish, kelajakda raqamli iqtisodiyotning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.[5] Xulosa Xulosa qilib aytganda, raqamli iqtisodiyotda sun’iy intellekt va innovatsiyalarni qo‘llash usullari iqtisodiy rivojlanish uchun muhim ahamiyatga ega. Ular biznes jarayonlarini optimallashtirish, mahsulot va xizmatlarni shaxsiylashtirish, xarajatlarni kamaytirish va sifatni oshirishda yordam beradi. Biroq, bu jarayonda e'tiborga olinishi kerak bo‘lgan muammolar ham mavjud. Raqamli iqtisodiyotning kelajagi sun’iy intellekt va innovatsiyalarni oqilona va mas'uliyatli ravishda qo‘llashga bog‘liq. Bu jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun barcha ishtirokchilar, jumladan, davlat, biznes va jamiyat o‘rtasida hamkorlik bo‘lishi zarur. Raqamli iqtisodiyotda sun’iy intellekt va innovatsiyalarni qo‘llash, kelajakda iqtisodiy o‘sish va rivojlanish uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Adabiyotlar 1. Abdurahmonov, A. (2021). "Raqamli iqtisodiyot va sun'iy intellekt: Yangi imkoniyatlar". Toshkent: Iqtisodiyot va innovatsion rivojlanish vazirligi. 2. Murodov, F. (2020). "Sun'iy intellekt va raqamli transformatsiya". Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti. 3. Karimov, D. (2022). "Raqamli iqtisodiyotda innovatsiyalar va ularning ta'siri". Buxoro: Buxoro Davlat Universiteti. 4. Sultonov, R. (2019). "Raqamli iqtisodiyot va sun'iy intellekt: Nazariy va amaliy jihatlari". Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti. 5. Tashkentov, A. (2021). "Innovatsion texnologiyalar va raqamli iqtisodiyot". Urganch: Urganch Davlat Universiteti. 6. Yusupov, M. (2023). "Sun'iy intellektning raqamli iqtisodiyotdagi o‘rni". Andijon: Andijon Davlat Universiteti. 7. Qodirov, O. (2020). "Raqamli iqtisodiyot va innovatsiyalar: O‘zbekiston tajribasi". Farg‘ona: Farg‘ona Davlat Universiteti. 8. Rahmonov, S. (2022). "Sun'iy intellekt va iqtisodiy rivojlanish". Namangan: Namangan Davlat Universiteti. 9. Ismoilov, E. (2021). "Raqamli iqtisodiyot va sun'iy intellekt: Kelajak istiqbollari". Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion Rivojlanish Vazirligi. 10. Nurmatov, J. (2023). "Innovatsion iqtisodiyot va sun'iy intellekt: Yangi yondashuvlar". Qarshi: Qarshi Davlat Universiteti. 471

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AHOLI BANDLIGINI TA’MINLASHDAGI DOLZARB MASALALAR Do‘stboboyev Akbarjon To‘lqinovich Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent davlat axborot texnologiyalari universiteti, dustboboevakbar@gmail.com Annotatsiya: Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasida bandlik ko‘rsatkichlari, hududlar kesimida bandlarning jinslar, rasmiy va norasmiy sektorlar, davlat va nodavlat sektorlar bo‘yicha taqsimlanishi, ishsizlik darajasi va mehnat bilan band bo‘lgan fuqarolar, iqtisodiy faol va bandlar to‘g‘risida tahliliy ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: aholi bandligi, davlat xizmatlari, ijtimoiy mehnat, rasmiy sektor, norasmiy sektor, band aholi. Kirish Mamlakatimizda har yili aholi bandligini ta’minlash bo‘yicha qator islohotlar amalga oshirib kelinmoqda, shuningdek bo‘sh va kvotalanadigan ish o‘rinlariga ishga joylashtirish mexanizmlari takomillashtirilmoqda, o‘zini o‘zi band qilishning samarali shakllarini rivojlantirish borasida ta’sirchan chora tadbirlar olib borilmoqda. o‘z o‘rnida, aholining ishchanlik faolligini va tadbirkorlik tashabbuslarini rag‘batlantirishga, aholining ijtimoiy zaif qatlamlari bandligini ta’minlashga, aholi bandligini ta’minlash bo‘yicha davlat xizmatlaridan foydalanish imkoniyati, sifati va tezkorligini oshirishga qaratilgan bir qator me’yoriy - huquqiy hujjatlar qabul qilinmoqda. Hozirgi kunda hududlardagi mehnat bozorida hali-hamon yuqori darajada keskinlik saqlanib qolmoqda, doimiy ish o‘rinlarini tashkil etish, yoshlar, xotin-qizlar, kam ta’minlangan oilalar a’zolari bandligini, ayniqsa, qishloq joylarda ta’minlash, shuningdek, tashqi mehnat migratsiyasi jarayonlarini tartibga solish bo‘yicha ayrim muammolar mavjud. Ishga joylashtirish sohasida aholi va tadbirkorlik subyektlari uchun kredit ajratish, maslahat-axborot berish xizmatlari va boshqa zarur xizmatlar darajasi pastligicha qolmoqda. Kadrlar ko‘pincha iqtisodiyot tarmoqlarining joriy va istiqboldagi ehtiyojlarini, ularning imkoniyatlari va resurslarini hisobga olmagan holda kasbga tayyorlanishi va qayta tayyorlanishi natijasida mehnat bozorida ayrim mutaxassisliklar bo‘yicha malakali kadrlar taqchilligi kuzatilmoqda. Tahlil va natijalar Bandlik - mehnatga layoqatli aholining ijtimoiy foydali mehnat bilan mashgʻul boʻlishi, fuqarolarning shaxsiy va ijtimoiy ehtiyojlarini qondirish bilan bogʻliq boʻlgan va qonunlarga zid kelmaydigan, mehnat daromadi beradigan faoliyatdir. Bandlik xodimni ijtimoiy mehnat taqsimotiga asoslangan aniq mehnat kooperatsiyasiga jalb etish boʻyicha shaxslararo munosabatlarni ifoda etadi. Bandlik turli mulkchilik shakllaridagi korxonalar va tashkilotlarda yollanib ishlash bilan cheklanmay, ayni paytda yakka tartibdagi tadbirkorlik, oʻzini ish bilan mustaqil taʼminlash, shaxsiy tomorqa xoʻjaligidagi ishlash, uy xoʻjaligida band boʻlish va bolalarni parvarishlash bilan shugʻullanishni ham oʻz ichiga oladi. 472

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Bandlik - bu ikki tomon o‘rtasidagi munosabatlar, odatda ish haqi to‘lanadigan shartnoma asosida bir tomon foyda olish uchun, notijorat tashkilot, kooperativ yoki boshqa tashkilot ish beruvchi, ikkinchisi esa xodimdir. Bandlik odatda mehnat sohasidagi me’yoriyhuquqiy xujjatlar asosida tartibga solinadi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra 2023 yilda Respublikamizda band ayollarning jami bandlardagi eng yuqori ulushi Toshkent shahri (46,7 %), Navoiy (45,6 %), Buxoro (45 %) va Farg‘ona (44,2 %) viloyatlariga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, band erkaklarning eng yuqori ulushi Surxondaryo (65,1 %), Qashqadaryo (61,9 %), Samarqand (61,2 %), Jizzax (60,4 %) va Sirdaryo (60,0 %) viloyatlari hissasiga to‘g‘ri kelamoqda. Aksincha, band ayollarning eng kam ulushi Surxondaryo (34,9 %), Qashqadaryo (38,1%), Samarqand (38,8 %) va Jizzax (39,6 %) viloyatlariga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, band erkaklarning eng kam ulushi Toshkent shahri (53,3 %), Navoiy (54,4 %), Buxoro (55 %), va Farg‘ona (55,8 %) viloyatlariga to‘g‘ri kelmoqda (1-diagramma). Iqtisodiyotning rasmiy sektorida mehnat bilan band bo‘lganlar soni Davlat statistika qo‘mitasi, Davlat soliq qo‘mitasi hamda Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi ma’lumotlari asosida aniqlanadi. 70 65.1 60 60.4 59.6 60 58.3 54.4 45.6 45 40.4 61.2 58.1 55 50 40 61.9 39.6 41.9 38.1 40 38.8 41.7 55.8 44.2 57.9 53.3 46.7 42.1 34.9 30 ayollar erkaklar 1-rasm. Hududlar kesimida aholi bandlarining jinslar bo‘yicha taqsimlanishi Iqtisodiyotning rasmiy sektorida mehnat bilan band bo‘lganlar jumlasiga quyidagilar kiradi: - davlat ijtimoiy sug‘urta badali to‘lovi bo‘yicha korxona, muassasa va tashkilotlarning soliq hisobotlarida qayd etilgan shaxslar; - yakka tartibdagi tadbirkorlar, dehqon xo‘jaligi a’zolari, qoramol o‘stirish bilan band bo‘lgan va shaxsiy yordamchi xo‘jaliklarda ishlab chiqarilgan chorvachilik mahsulotlarini sotish bilan band bo‘lganlar, hamda davlat ijtimoiy sug‘urta badali to‘lovini majburiy yoki ixtiyoriy ravishda amalga oshirayotgan shaxsiy yordamchi xo‘jaliklarda boshqa turdagi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish bilan band bo‘lganlar. 473

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Iqtisodiyotning norasmiy sektorida bandlik mezonlariga quyidagilar kiradi: - haftasiga kamida ikki soat iqtisodiyotning norasmiy sektorida haq to‘lanadigan har qanday faoliyat turi bilan bandlik; - bandlik muntazamligi, iqtisodiyotning norasmiy sektoridagi bandlikdan tushgan har haftalik daromadning mavjudligi; - shaxsiy yordamchi xo‘jaligini yuritish uchun foydalaniladigan uy xo‘jaligi boshqaruvidagi yer maydonining mavjudligi. 1-jadval ma’lumotlari shuni ko‘rstmoqdaki, rasmiy sektordagi band aholi soni 2024yilda 2022- yilga nisbatan 8,5 % ga, 2022- yilga nisbatan 8,2 % ga oshgan. Norasmiy sektorda ishlovchilar esa 2024- yilda 2023- yilga nisbatan 5,2 % ga kamaygan va 2022- yilga nisbatan 0,6 % ga oshgan. 2024- yilda rasmiy sektorda band bo‘lgan aholining jami bandlardagi eng yuqori ulushi Toshkent shahri (81 %), Navoiy (67 %), Toshkent (47,4 %) va Buxoro (46,9 %) viloyatlariga to‘g‘ri keldi. Norasmiy sektorda bandlarda esa eng yuqori ko‘rsatkichlar Namangan ( 68,1 %), Surxondaryo ( 67,8 %), Samarqand (66,8 %) va Qashqadaryo (64,4 %) viloyatlari hissasiga to‘g‘ri keladi (1-jadval). 1-jadval. Hududlar kesimida aholi bandlarining rasmiy va norasmiy sektorlar bo‘yicha taqsimlanishi № 2022- yil rasmiy 2023- yil 2024- yil norasmiy rasmiy norasmiy rasmiy norasmiy Qoraqal. Res42.0 si 58.0 42.5 57.5 41.2 58.8 Andijon 33.2 66.8 31.2 68.8 36.3 63.7 Buxoro 38.9 61.1 41.3 58.7 46.9 53.1 Jizzax 42.0 58.0 37.5 62.5 37.6 62.4 Qashqadaryo 35.8 64.2 38.9 61.1 35.6 64.4 Navoiy 53.3 46.7 56.5 43.5 67.0 33.0 Namangan 32.9 67.1 29.7 70.3 31.9 68.1 Samarqand 34.4 65.6 32.2 67.8 33.2 66.8 Surxondaryo 40.6 59.4 32.2 67.8 32.2 67.8 Sirdaryo 52.8 47.2 45.4 54.6 46.8 53.2 Toshkent 37.9 62.1 38.8 61.2 47.4 52.6 Farg‘ona 39.0 61.0 34.4 65.6 35.9 64.1 Xorazm 38.3 61.7 34.4 65.6 37.2 62.8 Toshkent sh. 64.9 35.1 69.2 30.8 81.0 19.0 o‘zb. Res-si 40.5 59.5 39.1 60.9 42.3 57.7 Mehnat resurslari, bandlik va aholini ishga joylashtirishni har tomonlama tahlil qilish, sifatli va xolisona baholash, ayniqsa mehnat bozoriga ilk bor kirib keluvchi mehnatga layoqatli yoshlar, aholi bandligini ta’minlash dasturi samaradorligini oshirish maqsadida 474

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 2017- yil 24maydagi PQ- 3001- son qarori qabul qilindi. Qaror bo‘yicha quyidagi vazifalarni bajarish yo‘lga qo‘yilgan: - Mehnat resurslari, bandlik va aholini ishga joylashtirish balansining prognoz parametrlariga muvofiq ta’lim muassasalarida kadrlarni kasbga tayyorlash yo‘nalishlarini takomillashtirish va ularga tuzatishlar kiritish; - Aholi bandligini ta’minlash, birinchi navbatda, mehnat bozoriga ilk bor kirib keluvchi mehnatga layoqatli yoshlarni ishga joylashtirish hududiy va tarmoq dasturlari ko‘rsatkichlarini shakllantirishda mehnat resurslari, bandlik va aholini bandligini ta’minlash dasturi loyihasini har yili 1 oktabrgacha bo‘lgan muddatda Vazirlar Mahkamasiga kiritish. Rasmiy ma’lumotlar tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki 2023- yilda bandlarning davlat sektoridagi jamiga nisbatan eng yuqori ulushi Navoiy (38,5 %), Toshkent shahri (28,1 %), Qoraqalpog‘iston Respublikasi (21,0 %), Sirdaryo (19,1 %) va Buxoro (18,0 %) viloyatlariga to‘g‘ri kelmoqda. Nodavlat sektordagi eng yuqori ko‘rsatkichlar Andijon (85,9 %), Namangan (85,1 %), Samarqand (85 %), Farg‘ona (84 %) va Xorazm (83,5 %) viloyatlarida kuzatildi (2diagramma). 100% 90% 80% 61.5 70% 60% 85.9 82 82.3 14.1 18 17.7 83.3 85.1 85 82.6 80.9 82.9 84 83.5 14.9 15 17.4 19.1 17.1 16 16.5 Davlat Nodavlat 71.9 50% 40% 30% 38.5 20% 10% 16.7 28.1 0% 2-rasm. Hududlar kesimida aholi bandlarining davlat va nodavlat sektorlar bo‘yicha taqsimlanish Mehnat bilan band bo‘lgan fuqarolar: - yollanib ishlayotganlar, shu jumladan ishlarni to‘liq bo‘lmagan ish vaqti mobaynida yoki uyda ish haqi olib bajarayotgan, shuningdek, haq to‘lanadigan boshqa ishga, shu jumladan vaqtinchalik ishga ega bo‘lgan fuqarolar; - kasallik, ta’til qayta tayyorgarlik, malaka oshirish, ishlab chiqarishning to‘xtab turishi tufayli, shuningdek, qonun hujjatlariga muvofiq vaqtinchalik ishda bo‘lmagan xodim 475

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot uchun saqlanib qoladigan boshqa holatlarda ish joyida vaqtinchalik bo‘lmagan fuqarolar; - haq to‘ladigan lavozimiga saylangan yoki tayinlangan fuqarolar; - o‘zini mustaqil ravishda ish bilan ta’minlovchi fuqarolar, jumladan, Tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchilar, hunarmadlar, dehqon xo‘jaliklari, ishlab chiqarish kooperativlari a’zolari, fermerlar va qonunchilik nazarda tutilgan boshqa faoliyat turlari bilan shug‘ullanuvchilar; - O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida, jumladan, Ichki ishlar vazirligi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati qo‘shinlarida xizmatni, shuningdek, muqobil xizmatni o‘tayotgan fuqarolar va boshqalar; - nodavlat notijorat tashkilotlarida, shu jumladan, o‘z faoliyatini qonunchilikka muvofiq amalga oshirayotgan diniy tashkilotlarda ishlovchilar. Statsitik ma’lumotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, O‘zbekistondagi iqtisodiy o‘sish barqaror ish o‘rinlari va bandlik sonining ko‘payishi bilan yonma- yon yurmagan. Shu jumladan yuqoridagi jadvallarda ayollar, erkaklar, rasmiy va norasmiy sektordagi bandlik, ishsizlik va iqtisodiy faollik darajasini o‘rgandik. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayollar o‘rtasida bandlik darajasi pastligi ayollarning iqtisodiy faolligining pastligi bilan bog‘liq. Norasmiy sektorda bandlar rasmiy sektorda bandlarga qaraganda ancha yuqorini ko‘rsatmoqda. Tashqi mehnat migratsiyasining yuqori darajasi O‘zbekistondagi mehnat bozoriga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Adabiyotlar 1. “O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi faoliyatini tashkil etish chora- tadbirlari to‘g‘risida 2017- yil 24- maydagi PQ- 3001- son qarori. 2. “O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasining Mehnat resurslari hisobot balansini hisoblash bo‘yicha uslubiy Nizomni tasdiqlash to‘g‘risida”gi 2018 yil 4 maydagi 13- sonli qarori. 3. Y.Abdullayev Statistika nazariyasi. Darslik. – Toshkent.: “o‘qituvchi” 2002. 4. H.Shodiyev, I.Habibullayev Statistika. Darslik. – Toshkent.: “Iqtisod-Moliya”2019. 5. Abdurahmonov Q.X., Abduramanov X.X. Demografiya. o‘quv qo‘llanma. - T.: Noshir, 2011. 476

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 RAQAMLI IQTISODIYОTDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING o‘RNI Nurmuxammadova Shaxriza Alisher qizi TATU Samarqand filiali 2-bosqich talabasi, shaxrizanurmuxammadova@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot bilan bir qatorida suniy intellekt texnologiylarini rivojlantirish va tadbiq qilish eng muhim muammolardan biri hisoblanadi. Zamonaviy voqelikda ro‘y berayotgan raqamli transformatsiyalar munosabati bilan yangi texnologiyalarning paydo bo‘lishi va qo‘llanilishi bayoni keltirilgan. Kalit so‘zlar: Raqamli iqtisodiyot, sun'iy intellekt, IT, AI, Lex Machina, texnologiya. Sun'iy intellekt o‘tgan asrning o‘rtalaridan boshlab tadqiqot ishlari boshlangan. Ingliz matematigi va kriptografi Alan Tyuring (1912-1954) mazkur yo‘nalishda ilk tadqiqot muallifi hisoblanadi. Xususan, 1950 - yili texnologiyalar imkoniyatlari insonlarni aql jihatdan ortda qoldirishi haqida savollarga asoslangan maqola chop etilgan. Uning muallifi Alan Tyuring edi. Keyinchalik olim o‘zining nomi bilan atalgan “Tyuring testi” tartibini ishlab chiqdi. Maqola chop etilganidan so‘ng, sun'iy intellekt sohasida yangidan-yangi tadqiqotlar amalga oshirildi. Ushbu davr mobaynida olim qarashlarini o‘zgartirmagan holda fikrlashda insondan farq qilmaydigan mashinalar haqida ham turli fikrlar bildira boshlagan. “Sun'iy intellekt” atamasi 1956 - yilga kelib paydo bo‘ldi. Shu yilning yozida AQSHning Dartmut universitetida sun'iy tafakkur masalalari bo‘yicha anjuman bo‘lib o‘tgan. Unda Klod Shennon (Bell Laboratories), Nataniel Rochester (IBM), Gerbert Saymon (Karnegi universiteti, Trenchard Mur (Prinston universiteti), Jon Makkarti (Dartmut universiteti), Marvin Minski (Garvard universiteti) kabi olimlar ishtirok etgan. Ushbu anjumanda ma'ruza qilgan amerikalik informatika sohasidagi olim Jon Makkarti (1927–2011) “Artificial Intelligence” (“Sun'iy tafakkur”) atamasi muallifi 65 sifatida tarixga nom qoldirdi. XX asrning 80-yillari sun'iy intellekt – kashfiyot deya e'tirof etila boshladi. Olimlar ushbu yo‘nalishda darsliklar ishlab chiqa boshladilar. Shuningdek, 1997- yilda shaxmat bo‘yicha Jahon chempioni Garri Kasparovni mag‘lubiyatga uchratgan mashhur shaxmat dasturi – “Deep Blue” yaratildi. Shu yillarda Yaponiyada neyron tarmoqlari asosida 6-avlod kompyuter loyihasi ishlab chiqilayotgan edi. Shundan so‘ng, sun'iy intellektga e'tibor kuchaydi. Yirik kompaniyalardan tortib to harbiy muassasalargacha mazkur sohani moliyalashtira boshladi. Natijada yangi texnologiyalar soni oshib, raqobat kuchaydi, sun'iy intellekt vositalari mukammallashib bordi. [1] Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan har yili o‘tkaziladigan Xalqaro innovatsion g‘oyalar haftaligi “Innoweek.uz-2021” doirasida esa joriy yilning 24 - noyabrida “Sun'iy intellekt – texnologik rivojlanish asosiy” mavzusida xalqaro konferensiya o‘tkazilgan. o‘takzilgan tadbirlarni barchasi iqtisodiyotda sun’iy intelekt ro‘lini oshirishga xizmat qiladi. Lekin, sun’iy intelekt tushunchasiga shuncha ahamiyat berilishiga qarmasdan iqtisodiyotda uni qollashga doir muammoalar mavjud va ularni hal etishga doir bir qator ishlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir. 477

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Bizga ma’lumki, bugungi kunda xalqaro globallashuv sharoitida iqtisodiy taraqqiyotning yangi bosqichiga bevosita raqamli iqtisodiyot va sun’iy intellektni rivojlantirish hisobiga erishib borishini butun dunyo e’tirof etmoqda. Xalqaro tajribadan ham ma’lumki, iqtisodiyotni raqamlashtirish ko‘p jihatdan ijtimoiyiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashning muhim mezoni sifatida ta’kidlash lozim. Shu o‘rinda ta’kidlash kerakki, istiqbolda raqamli iqtisodiyotsiz rivojlanish ham yuksalish ham yo‘q, shuning uchun ham ushbu masalani teran anglagan holda faqat ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tadqiqotlarni yanada kuchaytirish talab etiladi. Avvalom bor raqamli iqtisodiyot tushunchasining iqtisodiy kategoriya sifatida mazmun mohiyatiga va uning amal qilish xususiyatlariga ham alohida to‘xtalib o‘tish joizdir. Demak, hozirgi kunda raqamli iqtisodiyot tushunchasi haqida turli yondashuvlar mavjud. Mamlakatimizda sun'iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish to‘g‘risida bir qancha qaror va farmonlar qabul qilinmoqda. Bulardan biri O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 17-fevraldagi "Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shartsharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi PQ-4996-sonli qarori hisoblanadi. Bu qaror asosida “Raqamli O‘zbekiston -2030” Strategiyasiga muvofiq hamda sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish va ularni mamlakatimizda keng qo‘llash, raqamli ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini va ularning yuqori sifatini ta’minlash, ushbu sohada malakali kadrlar tayyorlash uchun qulay shart-sharoitlar yaratish maqsadida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Raqamli iqtisodiyot - raqamli texnologiyalarga asoslangan elektron biznes va elektron tijorat bilan chambarchas bog‘liq iqtisodiy faoliyat hamda shu faoliyat natijasida ishlab chiqariladigan va sotiladigan raqamli tovarlar, xizmatlar yig‘indisidir. Baʼzida u internet iqtisodiyot, yangi iqtisodiyot yoki veb-iqtisodiyot degan terminlar bilan ham ifodalanadi. [2] Hozirgi kunda raqamli iqtisodiyot atamasi butun dunyodagi siyosatchilar, iqtisodchilar, jurnalistlar, tadbirkorlar tomonidan - deyarli barcha qo‘llamoqda. Bu borada, birinchi bo‘lib 2016 yilda Butunjahon banki dunyodagi raqamli 7 iqtisodiyotning ahvoli haqida ilk marta ma’ruza e’lon qildi. Raqamli iqtisodiyot insonlarning turmush darajasini sezilarli darajada oshiradi, bu uning asosiy foydasidir. Raqamli iqtisodiyot bilan bir qatorida suniy intellekt texnologiylarini rivojlantirish va tadbiq qilish eng muhim muammolardan biri hisoblanadi. Zamonaviy voqelikda ro‘y berayotgan raqamli transformatsiyalar munosabati bilan yangi texnologiyalarning paydo bo‘lishi va qo‘llanilishi ortib bormoqda. Biznes va jamiyat hayotining barcha sohalari dinamik o‘zgaruvchan dunyoda samarali ishlay oladigan aqlli tizimlar tomonidan joriy etilgan. Raqamli iqtisodiyot butun davlat tizimi, iqtisodiyot, yangi biznes modellari va to‘rtinchi sanoat inqilobining asosi hisoblanadi. AI texnologiyasi yarim asrdan ko‘proq vaqt davomida tadqiq qilingan. Ilm-fanning ushbu sohasini rivojlantirish jarayonida IT sohasining bunday istiqbolli yo‘nalishiga qiziqish ilmiy yutuqlar va sun'iy intellektni qo‘llashning amaliy sohalarini rivojlantirishga qarab o‘zgarib turardi. So‘nggi 10 yil ichida ushbu texnologiyaning tarkibiy qismlarini takomillashtirishda ko‘plab muhim yutuqlarga erishildi,va IT bozori AI uchun yangi mumkin bo‘lgan foydalanishni aniqladi. Tadbirkorlik subyektlari ushbu vositadan raqobatbardoshlikni saqlab qolish va o‘zlarining quyi tizimlarini rivojlantirish uchun 478

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 foydalanishlari kerak, bu esa davlatlarni iqtisodiyotni rag‘batlantirish, geosiyosiy mavqeini mustahkamlash va aholi turmush darajasini oshirish maqsadida texnologik poygaga qo‘shilishga undaydi. Ishlab chiqarishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanishdan tashqari, logistikada sun'iy intellektdan foydalanish real vaqt rejimida parkni boshqarish imkonini beradi, shu bilan birga yoqilg‘i sarfini va boshqa xarajatlarni sezilarli darajada kamaytiradi.AI shuningdek, ma'lumotlar markazlarida energiya sarfini kamaytirishi mumkin.Bundan tashqari, AI raqamli xavfsizlikka yordam berishi mumkin. Misol uchun, Pivotal dasturiy ta'minot firmasi AI tizimini yaratdi, u matn qachon parolning bir qismi bo‘lishi mumkinligini aniqlaydi va parollarning tasodifiy onlayn tarqalishining oldini olishga yordam beradi.Shu bilan birga, Lex Machina patent da'volarini tubdan o‘zgartirish uchun AI va ma'lumotlar tahlilini aralashtirmoqda.Ko‘pgina ijtimoiy-bot startaplari uchrashuvlarni rejalashtirish, biznesma'lumotlar va ma'lumotlarni qidirish va xarajatlarni boshqarish kabi vazifalarni avtomatlashtiradi. Raqamli iqtisodiyotning belgilari yuqori darajada avtomatlashtirilganlik, elektron hujjat almashinuvi, buxgalterlik va boshqaruv tizimlarining elektron integratsiyalashuvi, ma’lumotlar elektron bazalari, SRM (mijozlar bilan o‘zaro munosabat tizimi) mavjudligi, korporativ tarmoqlar kabilardir. Raqamli 8 iqtisodiyotda to‘lovlar uchun xarajatlar kamayadi (masalan, bankka borish uchun yo‘lkira va boshqa resurslar tejaladi), tovarlar va xizmatlar haqida ko‘proq va tezroq ma’lumot olinadi, raqamli dunyodagi tovar va xizmatlarning jahon bozoriga chiqish imkoniyatlari katta, fidbek (iste’molchi fikri)ni tez olish hisobiga tovar va xizmatlar jadal takomillashtiriladi. Raqamli ma’lumotlar qimmatbaho iqtisodiy resurs hisoblansada, u raqamli tafakkurga aylanganidagina foyda keltiradi. Raqamli iqtisodiyot kirib kelishi bilan raqamli platformalar yaratish va tez sur’atlarda o‘sib borayotgan raqamli ma’lumotlarni monetizatsiya qilish muammolari vujudga kelmoqda. Bunda qiymat yarata olish yo‘llarini, mazkur jarayonlardagi to‘siqlarni bartaraf etish vositalarini aniqlash muhimdir. Bu qiymatni yaratish va tarqatish salohiyatini, qiymatni yangilash, boshqarish hamda qiymatni qo‘lga kiritish shakllarini tushunish imkonini beradi.[3] Iqtisodiyotda sun’iy intellektning joriy etilishi turli afzalliklarni keltirib chiqaradi: Avtomatlashtirish va sun’iy intellektga asoslangan jarayonlar samaradorlikni sezilarli darajada oshirishi mumkin, bu esa yuqori iqtisodiy natijaga olib keladi. SI ilgari mehnat talab qiladigan yoki xatolarga moyil bo`lgan vazifalarni avtomatlashtirish orqali operatsion xarajatlarni kamaytirishi mumkin. Shu bilan birga korxonalarga ilgari imkoni bo`lmagan yangi mahsulotlar, xizmatlar va yechimlarni ishlab chiqish imkonini berish orqali innovatsiyalarni rag`batlantiradi. Sun’iy intellekt ma’lumotlarga asoslangan tushunchalarni taqdim etadi, bu esa tarmoqlar bo`ylab qaror qabul qilishni yaxshilaydi va ko`proq xabardorlik va strategik tanlovlarga olib keladi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt o`rganish, moslashish va oqilona qarorlar qabul qilish qobiliyatiga asoslangan zamonaviy iqtisodiyotni qayta shakllantirmoqda. SI asoslarini, uning ilovalari, afzalliklari va yuzaga kelishi mumkin bo`lgan muammolarni tushunish hukumatlar, biznes va jismoniy shaxslar uchun juda muhimdir. Sun’iy intellektning iqtisodiyotdagi o`zgartiruvchi kuchi mahsuldorlikni oshirish, innovatsiyalar kiritish va yanada 479

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot samaraliroq va dinamik iqtisodiy landshaftni yaratish imkonini beradi. Shu bilan birga, u SI ning buzilish emas, balki taraqqiyot uchun kuch bo`lib xizmat qilishini ta’minlash uchun mas’uliyatli foydalanish, axloqiy mulohazalar va moslashuvchanlikni talab qiladi. Sun’iy intellekt rivojlanishda davom etar ekan, uning salohiyatidan foydalanish raqobatbardosh bo`lish va kelajakning iqtisodiy o`sishiga hissa qo`shishning kalitidir. Adabiyotlar 1. Пантелеева Т.А., Арустамов Э.А., Максаев А.А. Возможности искусственного интеллекта в управлении кадровыми ресурсами в условиях свободного предпринимательства // Интернет- журнал «Отходы и ресурсы», 2019 №3, 2. Sumeet Dua and Xian Du “Data Mining and Machine Learning in Cybersecurity” 2011 by Taylor and Francis Group, LLC. 3. https://yuz.uz/uz/news/raqamli-texnologiyalar- imkoniyatlari. 4. www.ariv.uz 5. www.lex.uz 6. www.cyberleninka.ru 480