Raqamli texnologiyalar va iqtisodiyot: zamonaviy muammolari va istiqbollari mavzusida Respublika ilmiy-amaliy

Read the issue as a PDF

720 p. · PDF · 12.05 MB

Download
Text view 101–120 / 720 p.

The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.

101-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil loyihaning natijasi sifatida kеrakli ishonchlilik darajasiga ega, lеkin xatoliklarga ega bo‘ladi. An’anaviy tarzda rеjalasLXMVMWL ZE UEVSVPEVRM UEFYP UMPMWL YGLYR 7+61 7SJX[EVI +VS[XL6IPMEFMPMX]1SHIP –dasturiy ta’minotning ishonchliligini ortishi modеllari ishlatiladi, ularda ishonchlilik tеstlash vaqtiga proporsional ortishi ko‘zda tutiladi, protsessordan JS]HEPERMWL HEvomiyligi o‘lchanadi. Bunda ishonchlilikni ortishi X ZEUX HEZSQMHE X kutiladigan xatoliklar soniga bog‘liq ravishda X uzilishlar intеnsivligi atamalarida MJSHEPEREHM (t ) = d (t ), dt X ZEUX HEZSQMHEKM \EXSPMOPEV WSRM 2 X UEFYP UMPMREHM ZE \EXSPMOPEV ERMUPERMWLM FMPER tuzatilishi ko‘zda tutiladi. Asosga topilgan va tuzatilgan xatoliklar soni mavjud xatoliklar soniga proporsional bo‘lishini ko‘zda tutadigan eksponеnsial modеl olinadi. Ko‘VWEXMWL QYQOMROMUY]HEKMGLEERMUPEREHM 1 = k 1 SQ r , FY]IVHE7–kod tarkibidagi ko‘rsatmalar soni; 5–kodning har bir ko‘rsatmalaridagi ob’еktli ko‘rsatmalar soni; V – kompyutеr ko‘rsatmani bajarilishi darajsi; O – \EXSPMOPEVKE YGLVEWL koeffitsiеnti dеyiladi va 1 HER gacha o‘zgaradi; X ZEUX TVSXWIWWSV ZEUXMRMRK bajarilishi sеkundlarida o‘lchaREHM 2 X !2 I\T −X FY]IVHE2 –xatoliklarning boshlang‘ich soni; XZEUXHEZSQMHEKMYQYQM]\EXSPMOPEVWSRM X !2 −2 X !2 −I\T −X 9QYQM]LSPHE X ! −I\T −X FY ]IVHE – aniqlanishi mumkin bo‘lgan umumiy xatoliklar soni. Sozlash vaqtida yangi xatoliklar qilinmasligi ko‘zda tutiladi. Uzilishlar intеnsivligi uchun ifoda quyidagi ko‘rinishga ega: X !I\T −X Eksponеnsial modеl qo‘llanishda oson, ZE paramеtrlar tеstlash jarayoni FSWLPERKYRGLEERMUPEREHM 7+61]SRHEWLMWLUY]MHEKMLSPEVHEQEUWEHKEQYZSJMU − tеstlash boshlanguncha,bunda dastlabki tеstlash rеjasiga ega bo‘lish zarur. Eksponеnsial yoki logarifmik modеl qo‘llanganida talab qilinadigan uzilishlar intеnsivligi UM]QEXM 188* ]SOM \EXSPMOPEV ^MGLPMKMKE IVMWLMWL ZEUXMRM FELSPEWL QYQOMR X ZEUX OMWLM soatlarda o‘lchanadi va PS]MLEPEVRM FENEVMPMWLM XENVMFEWM EWSWMHE ERMUPEREHMKER QSW koeffitsiеntga ko‘paytirilishi kеrak; − tеstlash vaqtida, FYRHE SGRM asosida kеrakli ishonchlilik darajasiga erishish uchunzarur bo‘ladigan tеstlash vaqti baholanadi. SGRMning qo‘llanishi algoritminMRKEWSWM]UEHEQPEVMUY]MHEKMPEV 101

102-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil Ma’lumotlarni to‘plash. Uzilishlar intеnsivligi g‘aqidagi ma’lumotlar ko‘pincha silliqlanishi kеrak bo‘ladigan ko‘plab xatoliklar va “shovqinlarni” o‘z ichiga oladi. Tеstni intеrvallrga bo‘lishni o‘z ichiga oladigan ma’YQSXPEVRM KYVYLPEWLXMVMWLHER JS]HEPERMPEHM Bunda har bir intеrvaldagi uzilishlar intеnsivliklarining o‘rtacha qiymati hisoblanadi. 2. Modеlni tanlash va paramеtrlarni aniqlash.Modеlning tanlashning eng yaxshi usuli bu bunday loyihalarni bajarishda to‘plangan tajribaga tayanish hisoblanadi. Bunda ko‘pincha paramеtrlarni ekstrapolyatsiyalash uchun eksponеnsial va logarifmik modеllar ishlatiladi. Birinchi tеstlar ma’lumotlari ko‘p sonli xatoliklarga ega bo‘ladi. Tеtslashning oldingi bosqichlarida paramеtrlar rеal qiymatlaridan kuchli og‘ishi va ular stabillanmaguncha MWLPEXMPMWLMQYQOMRIQEW 3. Qo‘shimcha tеstlarning soni haqida tahlilni bajarish. 8S‘g‘ri kеladigan modеl asosida uzilishlarning intеnsivligi ma’lum darajasiga erishish uchun zarur bo‘ladigan qo‘shimcha tеstlar soninibaholash mumkin. Bunda tеstlash uchun zarur bo‘ladigan minimal vaqt LMWSFPEREHM Tеstlash jarayonida SGRM modеli asosidagi xatoliklarni qidirish yagona uslubi ishlatiladi. Har bir yangi stratеgiya dastlab ma’lum xatoliklar sinfini qidirish va baholashdan samarador bo‘ladi, bu silliqlash hisoblash protseduralaridan foydalanishni zarur qiladi. Dasturiy ta’minot tеstlash vaqtida ham modеrnizatsiyalanishni davom etishi muammoli vaziyatni yuzaga kеltiradi. Agar bu o‘zgarishlar sеzilarli bo‘lsa, tanlashdan oldingi olingan ma’lumotlarni chiqarib tashlashga to‘g‘ri kеladi. SGRM samaradorligi muhimparamеtrlaridan biri bo‘lib 7ZXEVQSUPERMWLUEQVEFSPMWL koeffitsiеntiga chiziqli bog‘liq bo‘lgan 7Hxatoliklarni qamra olish koeffitsiеnti xizmat qiladi. Tarmoqlanish qamrab olish koeffitsiеnti dasturning barcha bo‘lishi mumkin tarmoqlanish yo‘llari qanchalik samarali “qamrab olinganligini” ko‘rsatadi 7H!−EF7Z7Z -JSHE HEEZEFparamеtrlarning qiymatlari dasturi ta’minotning o‘lchmlariga va xatoliklar boshlang‘ich zichligiga bog‘liq. Qamrab olish koeffitsiеntlaridan foydalanishning avzalligi shundan iboratki, ular dastur qanchalik puxta tadqiq qilinishiga to‘g‘ridanto‘g‘ri bog‘liq bo‘ladi. dasturiy ta’minotning yuqori ishonchliligiga erishish uchun dasturning ichki o‘zini tutishiga ta’sir qiladigan shartli opеratorlar hisoblanadigan prеdikatlarni qamrab olish koeffitsiеnti kabi qat’iy o‘lcham ma’qbulroq hisoblnadi. <YPSWE %\FSVSXboshqaruvchi tizimlar dasturiy ta’minotining sifat va ishonchliligini baholash MPQM]tеxnik muammolarining zamonaviy holat tahlili, tеndеnsiyalari va kеlajakdagi rivojlanishi hamda takomillashtirilishi ko‘rinishida adabiyot manbalarining tahliliy obzor Uilingan. Ishlab chiqarishni avtomatlashtirish global bozorining rivojlanish tеndеnsiyalari va harakatlantiruvchi kuchlari, ssеnariylar va ishlab chiqarish Intеrnеt hamda kеlajak aqlli fabrikalarining imkoniyatlari aniqlangan, shu jumladan nеft va gazni qayXEMWLPEWLOMQ]SZM] ZE MWLPEF GLMUEVMWLRMRK QYVEOOEF WSLEPEVM E\FSVSXFSWLUEVYZGLM XM^MQPEVMRMRK VMZSNPERMWL trеndlari aks ettirilgan. Zamonaviy infokommunikatsiya tеxnologiyalar asosida ishlab GLMUEVMWLRMEZXSQEXPEWLXMVMWLXM^MQPEVMIZSP]YWM]EWMRMRKUMWUacha tavsifi bеrilgan. %HEFM]SXPEV 102

103-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil /EW]QSZ 77 9WQERSZE 2: 3R HIZIPSTMRK XLI IRZMVSRQIRX JSV QYPXMEKIRX W]WXIQSJHMWXVMFYXIHGSQTYXMRKYWMRKXLIEWWSGMEXMSRW'LIQMGEP8IGLRSPSK]'SRXVSPERH 1EREKIQIRX.SYVREP SJ /SVIE 1YPXMQIHME 7SGMIX]-RXIVREXMSREP 7GMIRXMJMG ERH 8IGLRMGEP Journal, 2015. №3 Boehm В.W., Haile A.C. Information Processing // Data Automation Implications of Air Force Command and Control Requirements in the 1980’s (CCPI :SP - ,MKLPMKLXW 6ITSVX 7%173<67 9 7 %MV *SVGI 7]WXIQW 'SQQERH 28-7 %( 0 0SW%RnKIPIW'% 8IV^MG IX EPP 9WEFMPMX] SJ 1YPXMEKIRX &EWIH 'SRXVSP 7]WXIQW MR -RHYWXVMEP %YXSQEXMSR%>SMXP )HW ,SPS1%702%-7TVMRKIV:IVPEK&IVPMR,IMHIPFIVK 2IIPY2MLEPERM7ERNE]7MPEOEVM2EXYVEPPERKYEKI-RXIVJEGIJSV(EXEFEWI%&VMIJ VIZMI[-.'7-SVK3RPMRI:SP-WWYI1EVGLTEK 'LSM .+ /ERK ,+ 6IPMEFMPMX] )WXMQEXMSR SJ RYGPIEV HMKMXEP - ' W]WXIQW YWMRK 7SJX[EVI*YRGXMSREP&PSGO(MEKVEQERHGSRXVSPJPS[*EWX%FWXVEGX-776)'ST]VMKLX 9WQERSZE 2 6IWSYVGI 1EREKIQIRX -WWYIW MR (MWXVMFYXIH )RZMVSRQIRX International Journal of Ubiquitous Computing and Internationalization, S.Korea, Vol.3, №2, TT 103

104-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil AXBOROT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA TACACS:%6%(-9746383/300%6-2-2+ %,%1-=%8- 7LY\VEX(NEFFEVSZ.EZPSR<SROIPSZ 1YLEQQEHEPVE^QM]RSQMHEKM8%89198:%8OEJIHVEWMHSXWIRXM 1YLEQQEHEPVE^QM]RSQMHEKM8%89XEPEFEWM %RRSXEXWM]E Ushbu maqolada axborot xavfsizligini ta’minlashda uzoq masofada joylashgan foydalanuvchilarning ma’lumot uzatish tarmog‘iga kirishni nazorat qilishda USʻPPERMPEHMKER 8%'%'7 ZE 6%(-97 TVSXSOSPPEVRMRK FENEVEHMKER ZE^MJEPEVM OIPXMVMPKER 8%'%'7ZE6%(-97TVSXSOSPPEVMRMRKOEQGLMPMOPEVMZEXEUUSWPEWLREXMNEPEVMOIPXMVMPKER Kalit so‘zlar: ruxsat etilmagan foydalana olish, ma’lumot uzatish tarmog‘i, EYXIRXMJMOEXWM]EEYXIRXMJMOEXWM]EEZXSVM^EXWM]EXEVQSUPEVEVSIOVER-4QER^MPTEVSP %\FSVSX OSmmunikatsiya texnologiyalari (AKT)da ma’lumotlarni muhofaza qilishga bog‘liq bo‘lgan ko‘plab buzilish turlaridan biri ruxsat etilmagan foydalana olish 6)*3 LMWSFPEREHM*S]HEPERESPMWLRMFSWLUEVMWL6)*3RMSPHMRMSPMWLHERMFSVEX*S]HEPERE SPMWLRMFSWLUEVMWLRMRKPS^MQPMKMUSRYRM]JS]HEPERYZGLMPEVQEOWMQEPJS]HEPERESPMWLKEIKE bo‘lishini, noqonuniy foydalanuvchilar esa maksimal oddiy murakkab foydalana olishga ega bo‘lishini talab qiladi. &YRMRKYGLYRFMVFMVMHERY^SUQEWSJEHENS]PEWLKERJS]HEPERYZGLMPEVRing ma’lumot uzatish tarmog‘i (MUT)ga kirishni nazorat qilishda RADIUS (Remote Authentication Dial-R 9WIV 7IVZMGI ZE 8%'%'7 8IVQMREP %GGIWW 'SRXVSPPIV %GGIWW 'SRXVSP 7]WXIQ TVSXSOSPPEVMRM USʻPPEWL OIRK XEVUEPKER &Y TVSXSOSPPEV LMQS]E WIVZIVMZE XEVQSU UYVMPQEWM orasidagi ulanishlarni boshqarish haqidagi ma’lumotlarni almashishda qo‘llaniladi [1,3,4]. 8%'%'7FYY^SUQEWSJEHEREYXIRXMJMOEXWM]EPEWLTVSXSOSPMLMWSFPEREHMZEE\FSVSX WIVZIVPEVMKE Y^SUHER YPERMWL WIVZIVPEVMKE ZE FSWLUE EOXMZ XEVQSU UYVMPQEPEVKE YPERMWLRM taqdim etish jarayonida qo‘llaniladi. U foydalanuvchilarni tarmoq ulanishi serveriga, QEVWLVYXM^EXSVKE ]SOM FSWLUE XEVQSU UYVMPQEWMKE YPERMWLMRM QEVOE^PEWLXMVMPKER FSWLUEVMWLRM QSW TVSXSOSP EWSWMHE MWLPEXMPMWLMKE MQOSR FIVEHMKER LMQS]EPEWL WIVZIVM MPSZEWMLMWSFPEREHM VEWQ 8%'%'7TVSXSOSPMEWSWMHEEYXIRXMJMOEXWM]EPEWLuch turdagi paketlarga bo‘linadi: –78%68 FSWLPERMWL –'328-29) HEZSQIXMWL –6)40= NEZSFFIVMWL 9PERMWLRM QEVOE^PEWLKER FSWLUEVMWLHE EYXIRXMJMOEXWM]E WIVZIVM HI]MPEHMKER ZE Y^SUHEKM JS]HEPERYZGLMPEVRMRK LEUMUM]PMKMRM XIOWLMVMWL YPEVRMRK ZEOSPEXPEVMRM ERMUPEWL shuningdek uzoqdan ulanish bilan bog‘liq ro‘yxatga olish ma’lumotlarini qayd etish va to‘plash uchun mo‘ljallangan bitta TACACS+ yoki RADIUS server o‘rnatiladi (1.2VEWQ 7IVZIVHEJS]HEPERYZGLMPEVRMRKLMWSFKESPMWL]S^YZPEVM–RSQPEVTEVSPPEVYPERMWLLYUYUPEVM ro‘yxatlari va boshqa ma’lumotlar saqlanadi. RADIUS o‘z asosida UDP protokolini ishlatadi va shuning uchun nisbatan tezkor, EZXSVMzatsiyalash jarayoni autentifikatsiyalash jarayoni tarkibida bo‘lib o‘tadi. RADIUS va serverning ishlatilishi bitta klientlarga jarayonli xizmat ko‘rsatishga mo‘ljallangan (ko‘p 104

105-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil jarayonli mumkin bo‘lsada), yetarlicha cheklangan autentifikatsiyalash turlarisonini qo‘llaydi va o‘rtacha himoyalanganlik darajasiga ega. VEWQ9^SUQEWSJEHERYPERMWLRMQEVOE^PEWLXMVMPKERRE^SVEXUMPMWLW\IQEWM VEWQ8%'%'7TVSXSOSPM]SVHEQMHEYPERMWLRMQEVOE^PEWLXMVMPKERFSWLUEVMWL 8%'%'7TVSXSOSPM8'4TVSXSOSPMRMMWLPEXMPMWLMKEEWSWPERKERWLYRMRKYGLYR6%(-97 TVSXSOSPMHERWIOMRMWLPE]HMPIOMRNEVE]SRPEVKEQYPXMNEVE]SRPMMWLPEWLFIVMPMWLMRMSPMFFSVMWLKE MQOSRFIVEHM 105

106-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 6%(-97 TVSXSOSPM 9(4 TVSXSOSPMKE EWSWPEREHM (IQEO 6%(-97OPMIRX MWXEPKER so‘rovga qandaydir vakt davomida serverdan javobni kutishi, bo‘lmaganida paketni yana bir marta qayta jo‘natishi kerak. 8%'%'7 OPMIRX LEQ HSMQS WIVZIVHER NEZSFRM OYXMWLM OIVEO PIOMR Y JEUEX TEOIXRM uzatilish kafolati bilan tashvishlanmaydi. Biroq TACACS+ protokolida boshqa moment o‘z o‘rniga ega. Qandaydir TACACS+ so‘rovga ishlov berish uchun WIVZIV ZE OPMIRX 8'4 bog‘lanishni o‘rnatishi kerak (hatto, agar butun paket uncha katta bo‘lmagan ikkita paketlarni jo‘natish va qabul qilishdan tashkil topsada), vaqt nuqtai nazaridan esa bu yetarlicha ustama jarayon hisoblanadi. RADIUS yo‘qotiladigan paketlar foizi 50 % dan kam bo‘ladigan tarmoqlarda samarador bo‘ladi, boshqa tarmoqlarHE 8%'%'7 TVSXSOSPMHER JS]HEPERMWL OIVEO 5E]WMHMV \M^QEX OSʻrsatishga ulanish uchun RADIUS protokoli bitta so‘rovga ishlov FIVEHM EYXIRXMJMOEXWM]E – so‘rov, javob), TACACS+ protokolida esa ikkita so‘rovga ishlov FIVMPEHM EYXIRXMJMOEXWM]E ZE EZXSVM^EXWM]E PIOMR FYRHE 8%'%'7 TVSXSOSPMHER foydalanilganida boshqa serverga ulana olish imkoniyati mavjud bo‘ladi [1,2,3]. TACACS+ protokoli klient va server orasida tarmoqlararo ekran (TE)ning bo‘lishini TVMRWMT NMLEXHER VY\WEX bermaydi. Bu shundan iboratki, keladigan so‘rovga ishlov berish YGLYR QSW ENVEXMPEHMKER QE\JM]PMORM XSTMWL JEUEX OPMIRXRMRK -4manzili bo‘yicha mumkin bo‘ladi, TEorqali ishlashda esa so‘rov doimo IP –8)HEROIPEHM 6%(-97 TVSXSOSPMHE EOWMRGLE OPMIRXRMRK -4manzili paketning o‘zida ham bo‘ladi, WLYRMRK YGLYR WIVZIVKE ENVEXMPEHMKER QE\JM]PMORM UMHMVMWL YGLYR UE]WM QER^MP MWLPEXMPMWLMRM (real yoki paket ichidagi) o‘rnatuvchilar hal etadi, lekin8)SVUEPMMWLPEWLMQOSRM]EXMQEZNYH bo‘ladi. 7LMJVPEWLKE RMWFEXER6%(-97TVSXSOSPMHEJEUEXGPIEVXI\XTEVSPPEV MWLPEXMPEHMFYXYR qolgan paket “ochiq” qoladi (xavfsizlik nuqtai nazaridan, hatto foydalanuvchining nomi juda QYLMQ TEVEQIXV LMWSFPEREHM 8%'%'7 TVSXSOSPMHE JEUEX MWLRMRK WEVPEZLEWM SGLMU LMWSFPEREHM Lekin TACACS+ protokolida yana bitta uncha katta bo‘lmagan zaiflik mavjud. TACACS+ protokoli hujjatlarda outbound (ya’ni tashqi) deyiladigan avtorizatsiyalashni, ya’ni foydalanuvchini autentifikatsiyalash yechimining o‘zini yoki klientni qabul qilmaslikni qo‘llaydi. Bunda TACACS+server klientga parolni jo‘natishi, klient esa bu parolni JS]HEPERYZGLMOMVMXKERTEVSPFMPERXE\PMPUMPEHM?A RADIUS protokoli yo‘qotiladigan paketlar 5...10% dan kam bo‘ladigan tarmoqlarda samarador bo‘ladi, boshqa tarmoqlarda TACACS+ protokoli ishlatilishi yaxshi bo‘ladi. <YPSWE UMPMF WLYRM E]XMWL QYQOMROM 8%'%'7 TVSXSOSPM 6%(-97 TVSXSOSPMKE qaraganda kengroq imkoniyatlar to‘plamiga va yuqori muhofazalanganlik darajasiga ega. 0IOMR6%(-97TVSXSOSPMUYPE]PMKMZEXez ishlashi sababli keng qo‘llaniladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Джураев Р.Х., Джаббаров Ш.Ю., Умирзаков Б.М. Сетевая безопасность. Учебник. –Т.: “Алоқачи”, 2019, 308 с. 7/ +ERM]IZ 11 /EVMQSZ /% 8EWLIZ %\FSVSX \EZJWM^PMKM 8 m*ER ZE XI\RSPSKM]E|FIX 106

107-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 3. Конахович Г.Ф., Климчук В.П. Паук С.М., Патапов В.Г. Защита информации в телекоммуникационных системах. К.:МК –Пресс. 2005.288 с. 4. Шеглов Ю.А. Защита компьютерной информации от несанкционированного доступа. СанктПетербург.: Наука и техника. 2004. 5. O’z DSt ISO/IEC 23828.2007 O‘zbekiston Davlat Standarti. Axborot xavfsizligi. Atamalar va ta’riflar. Toshkent. ––FIX 107

108-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil CHUQUR O’QITISH ALGORITMLARI ASOSIDA KO’ZI OJIZ INSONLAR UCHUN AQ00-&37, /-=-1-7,0%&',-5-7, 1YLVMHHMR9QEVSZ1EPE\EX%FNEPSZE7LE\RS^E6E]MQSZ “University of Management and Future Technologies” universiteti dotsenti QYLVMHHMRYQEVSZ$KQEMPGSQ “University of Management and Future Technologies” universiteti magistranti %RRSXEXWM]E So‘nggi yillarda Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari yuqori darajada VMZSNPERHMZEXYVPMWSLEPEVHENYQPEHERFEROPEVHEIPIOXVSRTSGLXEFSWLUEVYZMHEXMFFM]SXHE va boshqa ko’plab sohalarda qo‘llanilmoqda. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi ko‘rish USFMPiyati zaif (ko‘r) insonlarga SI texnologiyalaridan foydalangan holda yordam berishdir. Ko‘rlik tabiiy hodisa, ammo ko‘r insonlarning dunyoni ko‘rish qobiliyatiga ega bo‘lgan insonlarga o‘xshash his qilishlariga to‘sqinlik qilmasligi zarur. Har xil to‘siqlaV YPEVRMRK rivojlanishiga to‘sqinlik qilmasligi uchun ular shunday aniqlik bilan yurishi yoki kundalik vazifalarni bajarishlari kerak. Odatda, ko‘r inson to‘siqlarni aylanib o‘tish uchun oq tayoqdan JS]HEPEREHM8I\RSPSKMOXEVEUUM]SXEUPPMFSWLOM]MQPEVRMMWLPEFGLMUMWLMQOSRM]EXMRMXEUHMQ etadi, bu ko’zi ojiz insonlarga potensial xavflarni oldindan bilishga yordam beradi. Ushbu maqolada ko‘r insonlar yo‘llarni, obyektlarni va QR kodlarni aniqlashda duch keladigan UM]MRGLMPMOPEVXELPMPUMPMRHMZESPMFFSVMPE]SXKERXEHUMUSXPEVXEUHMQIXMPHM Kalit so‘zlar:ko’zi ojiz inson, sun’iy intellekt, aqlli bosh kiyim, chuqur o‘qitish. /MVMWL Texnologiyalar bizning ishlash, yashash va muloqot qilish uslubimizni o‘zgartirdi. SI haqida to‘liq tushunchaga ega bo‘lmagan ko‘rish qobiliyati zaif insonlar ko‘plab veb saytlarga kira olmaydi va mobil telefonlaridan foydalana olmaydi. Ko‘pgina Internet buyumlari ko‘rish qobiliyati zaif insonlar uchun mavjud emas [1]. SI hujjatlarni o‘qiy oladi va sarlavhalar, paragraflar va ro‘yxEXPEV OEFM XM^MQPM IPIQIRXPEVRM XYWLYRE SPEHM WLY FMPER JS]HEPERYZGLMPEVKESZS^PMWMKREPPEV]SVHEQMHELYNNEXPEVRMXI^HEFSWLUEVMWLMQOSRMRMFIVEHM 7LYRMRKHIOYFSWLUEMPSZEPEVHEKMJSXSWYVEXPEVRMLEQXERM]SPEHM?A Yigirma birinchi asrning eng e’tiborga molik yangiliklari orasida ko‘zi ojizlar insonlar uchun o‘zini bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirish va texnik vositalardan mustaqil foydalanish imkonini beruvchi o‘zini o‘zi boshqaradigan va avtomatik transport vositalari muhim ELEQM]EXKEIKE<EZJWM^PMOnuqtai nazaridan, sun’iy intellektga to‘liq ishonish mumkin emas, lekin u insonlarni qutqarish qobiliyatiga ega va to‘qnashuvlar hamda to‘siqlar oqibatlarini ]YQWLEXMWLKE]SVHEQFIVEHM?A *S]HEPM XI\RSPSKM]E NEQM]EX ZE MRWSRM]EXKE JS]HE OIPXMVEHMKER XIxnologiyadir. Ko‘zi SNM^MRWSRPEVOYRHEPMOZE^MJEPEVRMFENEVMWLHEE]RMUWELEVEOEXGLERPMOLEUMHEKETOIXKERHE qiyinchiliklarga duch kelishadi, chunki ularning yo‘lida potensial xavfli to‘siqlar bo‘lishi QYQOMR3HEXHEYPEV]IV]Y^MHELEVEOEXUMPMWLZEIRK\EZJWM^QEVWLVYXRMXSTMWLKE]SVHEQ berish uchun oq tayoqdan foydalanadilar. Oq tayoq foydali, ammo yaqin atrofdagi to‘siqlarni, masalan, ko‘cha to‘siqlarini aniqlash qiyin. Texnologiya insoniyat hayoti uchun tobora zarur bo‘lib borayotgan bugungi dunyoda oq tayoq ko‘rlar uchun funksiyasini yaxshilash uchun aqlli bo‘lishi mumkin. Ko‘rishning buzilishi butun dunyo bo‘ylab ko‘plab insonlarga ta’sir ko‘rsatadigan 108

109-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil muhim muammolar bo‘lib, Irlandiya Ko‘zi ojizlar Milliy Kengashi ma’lumotlariga ko‘ra, 1 VEWQHEOo‘rsatilganidek, millionlab ko‘r insonlar normal turmush tarzini olib bora olmaydilar. Ko‘rish qobiliyati zaif bemorlar jiddiy yordamga muhtoj. Ko‘zi ojiz insonlar tanish ko‘chalarda LEVEOEXUMPMWLHEUM]REPEHMZEYPEVLE]SXRM]E\WLMPE]HMKERXI\RSPSKM]EPEVRMXEPEFUMPEHM9WLFY tadqiqot ko‘r insonlarga yo‘lni kesib o‘tishga va aqlli shaharlardagi narsalarni aniqlashga ]SVHEQFIVMWLYGLYREUPPMFSWLOM]MQPEVHERJS]HEPERMWLRMXEOPMJUMPEHM Insonlarning soni (mln) 30 23.88 25 20 19.4 19.05 14.56 15 10 5 0 Erkaklar Ayollar Barcha yoshlardagi insonlar Yoshi 50 dan oshgan insonlar VEWQDunyodagi ko‘r bo‘lgan insonlar soni Aqlli shaharlar ko‘r insonlarning hayotini o‘zgartirishi mumkin. Jamoat joylaridan foydalanish imkoniyati ko‘zi ojizlar uchun aqlli shaharlarning muhim xususiyatidir. Taklif IXMPE]SXKEREUPPMFSWLOM]MQXI\RSPSKM]EWMRSKMVSRPEVYGLYRUYPE]QYLMX]EVEXMWLKE]SVHEQ beradi. Ovoz signallari bilan aqlli svetoforlar ko‘r insonlarga gavjum chorrahalarni kesib o‘tishga yordam beradi va ko‘r insonlar aqlli jamoat transporti tarmoqlari uchun real vaqt VINMQMHEEZXSFYWZETSI^HPEVNEHZEPM]SVHEQMHEWE]SLEXPEVMRMVINEPEWLXMVMWLPEVMQYQOMR 3PMFFSVMPKERXEHUMUSXPEVXELPMPM Ko’rishni buzilishi bu ko‘zga ta'sir qiladigan anatomik deformatsiyalar, kasalliklar yoki yaralar natijasidir [4]. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, nogironlik bu funksiyaning yo‘qolishiga olib keladigan va bemor uni normal bajara olmaydigan disfunksiyadir. Bu jismoniy, aqliy yoki ikkalasi ham bo‘lishi mumkin bo‘lgan cheklovdir. Biroq, tadqiqotchilar ko‘rish qobiliyati zaif insonlar kuRHEPMO LE]SXMRM WEQEVEPM FSWLUEVMWLMQYQOMRPMKMRMERMUPEHMPEV Ko‘rish qobiliyati zaif bemorlarga hayotda duch keladigan to‘siqlarni yengib o‘tishda yordam berish uchun sun’iy intellektga asoslangan yechimlarni qabul qilish bo‘yicha ko‘plab SPMQPEV XSQSRMHan bir nechta tadqiqotlar o‘tkazildi. SI odatda inson aqlini talab qiladigan funksiyalarni bajara oladigan aqlli mashinalarni ishlab chiqish bilan shug‘ullanadigan kompyuter fanining katta sohasini ifodalaydi. Biroq, mashinali o‘qitish va chuqur o‘qitish Ivolyutsiyasi texnologiya sanoatining deyarli barcha sohalarida paradigma o‘zgarishiga olib keldi, shu bilan birga shifokorlar va bemorlarga bir vaqtning o‘zida yordam berdi. Aksariyat insonlar sun’iy intellektning konventsiyasi va uning kundalik hayotimizni o‘zgartirish hamda osonlashtirish qobiliyati bilan yaxshi tanish emas. Nogironlar ko‘pincha qo‘rquv, rahm shafqat, noqulaylik aybdorlik bilan munosabatda bo‘lishadi. 109

110-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 1IXSHSPSKM]E A. Ma’lumotlar to‘plami 9WLFY XEHUMUSX RSKMVSRPEVKE XYVPM SF]IOXPEVRM ERMUPEWLKE ZE VIEP ZEUX VINMQMHE EUPPM WLELEVPEVRMRKEJ^EPPMOPEVMHERJS]HEPERMWLKE]SVHEQFIVMWLKEUEVEXMPKER%UPPMFSWLOM]MQ:6 texnologiyasini qo‘llabUYZZEXPE]HMKER WXERHEVX OEQIVE WLYRMRKHIO QMOVSJSR ZE WTMOIV FMPER NMLS^PERKER 1SHIP 'SQQSR 3FNIGXW MR Context (COCO) ma’lumotlar to‘plami bilan o‘qitildi va obyektlarni quyidagi uchta bosqichda aniqlash mumkin: /EQIVE QMOVSJSR ZE WTMOIVRM YWLFY JYROWM]E YGLYR QE\WYW MWLPEF GLMUMPKER MPSZEKE YPEWL :6 OEQIVEWM ]YUSVM HEVENEHEKM MWLSRGLRM XE QMRPEKER =303 EPKSVMXQM ]SVHEQMHE VIEP ZEUX VINMQMHE SF]IOXPEVRM WYVEXKE SPMWLKE ZE YPEVRM ERMUPEWLKE QYZEJJEU bo‘ldi. 2. Dasturiy ta’minot obyektlarni aniqladi va matnni tanib olish va aylantirish uchun 8I\XXS7TIIGL 887 EPKSVMXQMHERJS]HEPERHM887EPKSVMXQPEVM]S^QEQEXRRMWMRGLOSZPMO bilan o‘rganish, tasniflash va talqin qilish uchun tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) usullarini qo‘llaydi, so‘ngra matnning eshitish orqali ifodasini yaratish uchun nutq sintezidan JS]HEPEREHM 3ZS^ FMPER JESPPEWLXMVMPKER WLE\WM] yordamchilar (VAPA) ko‘zi ojiz insonlarga muloqot jarayonida yo‘lyo‘riq ko‘rsatishi, ularni to‘g‘ri yo‘nalishga yo‘naltirish va qaror qabul UMPMWLKE]SVHEQFIVEHMGLYROMYPEVSPHMHERMQEFSVPMKMRMERMUPEWLKELEVEOEXUMPEHM Dinamik VR kamera orqali aniqlash VR kamera Matnni ovozga aylantirish Ko’r odamga rahbarlik qilish Mikrafon VAPA orqali so'rovni qabul qilish Jarayon aylanishi VEWQ8EOPMJIXMPKERQSHIP &.EVE]SR COCO ma’lumotlar to‘plami turli xil obyektlarning 50 dan ortiq tasvirlarini o‘z ichiga oladi. Quyidagi uchta sinf ko‘rib chiqiladi: ✓ Yo‘l harakati: Bu sinfda svetoforlar, yo‘lni kesib o‘tish belgilari va FSWLUEPEVOEFM barcha yo‘l harakati yo‘riqnomalari mavjud. ✓ 3F]IOXPEV&YWMRJHEWXSPWXYPPEVZEFSWLUEXYVPM\MPSF]IOXPEVQEZNYH ✓ ,E]ZSRPEV&YWMRJHEMXQYWLYOZEFSWLUELE]ZSRPEVRMRKLEV\MPXYVPEVMQEZNYH Ushbu turkumlash jarayoni COCO ma’lumotlar bazasida ko‘pchilik obyektlarni XEUWMQPEWL WXERHEVXMKE EWSWPEREHM '22PEV FMV RIGLXE UEXPEQPEVKE IKE WLY NYQPEHER konvolyutsion qatlamlar, birlashtiruvchi qatlamlar va ularning asosiy tuzilishi sifatida to‘liq 110

111-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil bog‘langan qatlamlar. 8EVQSU UMVVEPEV FYVGLEOPEV ZE XIOWXYVEPEV OEFM \YWYWM]EXPEVRM ENVEXMF SPMWL YGLYR konvolyutsion qatlamdagi kirish tasviriga filtrlar to‘plamini qo‘llaydi. Keyin birlashtiruvchi qatlam o‘lchamlarini kamaytirish uchun xususiyat xaritalarini namuna oladi. To‘liq bog‘langan qatlamdaXEVQSUYWLFY\YWYWM]EXPEVHERJS]HEPERKERLSPHEXEWZMVRMFMV]SOMFMV nechta toifalarga ajratadi. TensorFlow va Keras kabi chuqur o‘rganish tizimlarida CNNlarni amalga oshirishda ko‘plab kutubxonalar mavjud. '22RMXIRKPEQE]SVHEQMHEMJSHEPEWLQYQOMR 𝑦𝑦!𝑓𝑓 𝑊𝑊∗𝑥𝑥𝑏𝑏 FY ]IVHE ] GLMUMWL \ OMVMWL ; ZE^R QEXVMXWEWM F IKMPMWL ZIOXSVM ZE J JESPPEWLXMVMWL JYROWM]EWMSTIVEXSVM;ZE\o‘rtasidagi konvolyutsiyani ifodalaydi. Oddiy CNN arxitekturasida bu tenglama turli darajadagi mavhumlikni o‘rgaRMWLYGLYR turli vazn matritsalari va moyilliklari bilan bir necha marta qo‘llaniladi. Yakuniy chiqish UEXPEQM FEWLSVEX ]SOM XEWRMJRM ]EVEXQEKYRGLE FMXXE UEXPEQRMRK GLMUMWLM OI]MRKM UEXPEQ uchun kirish bo‘lib xizmat qiladi. 2EXMNEZE1YPSLE^E 8ENVMFEPEV 4]XLSR FMPER YGLXE WMRJKE EWSWPERKER XYVPM integratsiyalashgan ma’lumotlar to‘plamidan foydalangan holda o‘tkazildi: SF]IOXPEVRMRK • Yo‘l harakati; • Obyektlar; • Hayvonlar. :MVXYEP VIEPMX] :6 OEQIVEPEVM XI\RSPSKMO HYR]SHE QEWLLYVPMO OEWF IXQSUHE 9PEV turli maqsadlarda, jumladan, o‘yin, turizm va ta’lim uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan 360 HEVENEPM ]S^YZPEV ZE XEWZMVPEVRM SPMWLPEVM QYQOMR :6 OEQIVEPEVMRMRK IRK HMUUEXKE WE^SZSV \YWYWM]EXPEVMHER FMVM FY XYVPM SF]IOXPEVRM MWLSRGLPM ERMUPEWL USFMPM]EXMHMV :6 OEQIVEPEVMHE obyektni aniqlash ilg‘or algoritmlar va mashinali o‘qitish usullari yordamida amalga SWLMVMPEHM 111

112-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil VEWQ%UPPMFSWLOM]MQRMRKNEVE]SRPEVMOIXQEOIXPMKMHMEKVEQQEWM VEWQHE SF]IOXPEVRM XERMF SPMWL YGLYR :6 OEQIVEWM =303 EPKSVMXQM ]SVHEQMHE tasvirdan obyektlarni tanib uchun foydalanilgan. Mikrofon va kamerani o‘z ichiga olgan VAPA qurilmasi ko‘zi ojiz insonlarning so‘rovlari bilan ovozni aniqlash va TTS algoritmidan foydalanib, ularga o‘z vazifalarini bajarishda yordam berMWLYGLYRMWLPEXMPEHM 112

113-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil NEHZEP 8YVPMSF]IOXPEVRMERMUPEWLREXMNEPEVM № 8EWZMVREXMNEWM 7MRJ 7MRJ Yo‘l LEVEOEXM ,E]ZSRPEV 8EWZMVREXMNEWM Yo‘l harakati 3F]IOXPEV Ushbu algoritmlar turli obyektlarning shakli, o‘lchami, rangi va XY^MPMWLMRM ERMUPEWL uchun to‘plangan tasvir va videolarni tahlil qiladi. Ularning aniqligini oshirish uchun algoritmlar obyektlar paydo bo‘ladigan konteksni ham hisobga oladi. ushbu tadqiqotda =303EPKSVMXQMRSKMVSRPEVRMRSVQEPLE]SXPEVMHEFELSPEWLYGLYRqo‘llanildi. :6OEQIVEWMjadvalda ko‘rsatilganidek, yuqori ishonch bilan obyektni aniqlaganda, obyekt qanday ko‘rinishda bo‘lishi ehtimoli yuqori. Ushbu yuqori darajadagi ishonch foydalanuvchilarga aniqlangan obyekt bilan turli yo‘llar bilan o‘zaro aloqa UMPMWL MQOSRMRM beradi. Agar VR kamerasi xonadagi stulni aniqlasa, masalan, foydalanuvchilar unga o‘tirish ]SOMYRMLEVEOEXPERXMVMWLSVUEPMYFMPERQYPSUSXUMPMWLPEVMQYQOMR <YPSWE Ushbu maqola ko‘rish qobiliyati zaif insonlar aqlli shahar hududlarini sEQEVEPMFSWMF o‘tishlari mumkin bo‘lgan vositalarni tushunishimizni kuchaytirishga qaratilgan. Obyektni XERMFSPMWLYGLYRXEZWM]EIXMPKERQIXSHSPSKM]ERMRKWEQEVEHSVPMKMRMXEWHMUPEHMFYRSKMVSRPMKM bo‘lgan insonlarga kundalik faoliyatini tabiiy va uzluksizXEV^HEEQEPKESWLMVMWLKE]SVHEQ beradi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, VAPA uskunasidan foydalangan holda CNN va YOLO OSQFMREXWM]EWMSF]IOXPEVRMXERMFXI^ZEMWLSRGLPMREXMNEPEVRMXEUHMQIXEHM&YMRWSRPEVRMRK o‘zaro ta'siri sohasida SIdan foydalanishni kIRKE]XMVMWLMQYQOMR %HEFM]SXPEV 8LI%PER8YVMRK-RWXMXYXI %-ERHMRGPYWMSR M. R. Morris, A. Zolyomi, C. Yao, S. Bahram, J. P. Bigham, and S. K. Kane, “With most of it being pictures now, I rarely use it: Understanding Twitter’s evolving accessibMPMX] to blind users,” in Proc. the 2016 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems, 7ER.SWI'EPMJSVRME97% ;SVPH,IEPXL3VKERM^EXMSR :MWYEPMQTEMVQIRXERHFPMRHRIWW?3RPMRIA ' 1SVVMWSR ) 'YXVIPP % (LEVIWL[EV / (SLIVX] % 8LMIQI ERH % 7 8E]PSV “Imagining artificial intelligence applications with people with visual disabilities using tactile ideation,” in Proc. the 19th International ACM SIGACCESS Conference on Computers and %GGIWWMFMPMX]&EPXMQSVI97% 113

114-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 1%:.9(%5-00-<32%(328->-10%6-2-2+.-7132-=-1/32-=%8-',)+%6%0%2+%2 7,%<70%69',92-1/32-=,80%6-:%/%1',-0-/0%6-8%<0-0- Begzod Turg‘unov 91*8YRMZIVWMXIXMSʻUMXYZGLMWM %RRSXEWM]E1E^OYVQEUSPEHEFYKYRKMOYRHEMRWSRM]EX\E]SXMRMRKENVEPQEWUMWQMKE E]PERMFFSVE]SXKER MRXIVRIX FY]YQPEVMXM^MQPEVMXSQSRMHERMRWSRM]EX YGLYR ]EVEXMPE]SXKER UYPE]PMOPEV YPEVRMRK XE\PMPM EQEPKE SWLMVMPEHM <YWYWER MRXIVRIX FY]YQPEVM XM^MQMRMRK OIRK SQQEPEWLKER IGLMQPEVMHER FMVM FSʻPKER “%UMPPM \SREHSR” XM^MQPEVMRMRK XEWLOMP IXMWL XEQSMPPEVM YPEVRM XEWLOMP UMPMWLMRMRK FYKYRKM OYRHEKM \SPEXM FYRHE] EUMPPM XM^MQPEVRMRK NMWQSRERRSWSKʻPSQFSʻPKERMWXMUSQEXGLMPEVRMRKXEPEFZE\S\MWLPEVMKERMWEXERUE]HEVENEHE QSWPEWLKERPMOHEVENEWMXE\PMPMZEYPEVHEKMOEQGLMPMOPEVXE\PMPMRMEQEPKESWLMVMPEHM /EPMXWSʻ^PEV%UMPPM\SREHSRXM^MQMNMWQSRM]MQOSRM]EXMGLIKEVEPERKERWLE\WPEVSZS^PM FSWLUEVMWL /MVMWL Ma'lumki “Aqilli xonadon” tizimi bugungi kunda insoniyat xayotida keng ommalashib FSVE]SXKER MRRSZEWMSR IGLMQPEVHER FMVM FSʻPMF YPEV \SREHSR MWXMUSQEXGLMPEVM YGLYR USʻWLMQGLE UYPE]PMOPEV ZE \EZJWM^PMO IGLMQPEVMRM XEUHMQ IXEHM <SREHSR MWXMUSQEXGLMPEVM XSQSRMHERFIZSWMXEFENEVMPMWLMPS^MQFSʻPKEROSʻTPEWLMWL\EVEOEXPEVYWLFYEUMPPMXM^MQHEKM XYVPM FENEVMWL UYVMPQEPEVM XSQSRMHER EZXSQEXMO EQEPKE SWLMVMPEHM &YRHE \EXXSOM \SREHSR IKEPEVMRMRKMWLXMVSOMFSʻPQEWPMKMLEQQYQOMR7LYRMRKHIOFYRHE]“%UMPPM\SREHSR”XM^MQPEVM REJEUEX WSKʻPMKMHE RYUWSRM QEZNYH FSʻPQEKER MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR WLYRMRKHIO WEPSQEXPMKMHERYUWSRMQEZNYHFSʻPKER\YWYWERRSKMVSRPMKMQEZNYHMWXMUSQEXGLMPEVYGLYR LEQ OSʻTPEF USʻWLMQGLE MQOSRM]EXPEVRM ]EVEXMWLM QYQOMR %UMPPM \SREHSRPEVRM XEWLOMP UMPMWLHE USʻPPERMPYZGLM MRXIVKEXSVPEV FYRHE] \SREHSRPEVRMRK OSʻVMWL XM^MQMHE QYEQQSWM FSʻPKER MWXMUSQEXGLMPEVMRMRK Sʻ^MKE \SW XEPEFPEVMHER \EFEVHSV FSʻPMWLM PS^MQ ZE YWLFY XEPEFPEVKEQSW\M^QEXOSʻrsatishni tashkil qilishlari lozim. “Aqilli xonadon” integratorilari FY XYVPM \MP EUPPM UYVMPQEPEV ZE XM^MQPEVRM FMXXE FSWLUEVMPEHMKER QE]HSRKE FMVPEWLXMVEHMKER UYVMPQE]SOM HEWXYVHMV&YXYVPM\MP EUPPMY]UYVMPQEPEVMZEXM^MQPEVMS VXEWMHEKMQYZSJMUPMOZE S ^EVS XE WMVRM XE QMRPE]HM FY JS]HEPERYZGLMKE YPEVRM FMXXE MRXIVJI]W SVUEPM FSWLUEVMWL MQOSRMRMFIVEHM%UPPMY]MRXIKVEXSVPEVMKEQMWSPPEV%TTPI,SQI/MX+SSKPI%WWMWXERX%QE^SR %PI\E7EQWYRK7QEVX8LMRKWZEFSWLUEPEVOEFMEUPPMY]FSWLUEVYZTPEXJSVQEPEVMRMS ^MGLMKE SPEHM 9WLFY TPEXJSVQEPEV FMV MRXIVJI]W SVUEPM FMV RIGLXE MWLPEF GLMUEVYZGLMPEVRMRK UYVMPQEPEVMRMFMVPEWLXMVMWLZEFSWLUEVMWLZSWMXEPEVMRMXEUHMQIXEHM %HEFM]SXPEVXE\PMPM &YKYRKM OYRHE EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMRM ]EREHE XEOSQMPPEWLXMVMWL QEUWEHMHE \YWYWER FYRHE] XM^MQPEVRM NMWQSRM] MQOSRM]EXM GLIOPERKER MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR QSWPEWLXMVMWL YPEVRMRK XYVQYWLXEV^MRM]EREHEUYPE]PEWLXMVMWLQEUWEHMHEOSʻTPEFMPQM]M^PERMWLPEVSPMFFSVMPQSUHE<YWYWER MWLHE \S^MVHE QEZNYH ^EQSREZM] OSQQYRMOEWM]E XI\RSPSKM]EPEVMHER EUMPPM Y] XM^MQPEVMHE JS]HEPERMWLSVUEPMEUMPPM\SREHSRWLEVSMXMRMNMWQSRM]MQOSRM]EXMGLIOPERKERWLE\WPEVYGLYR]EREHE USʻPE]PEWLXMVMWL MQOSRM]EXPEVM OSʻVMF GLMUMPKER 9WLFY MWLHE &P]RO XI\RSPSKM]EWM ZE 6EWTFIVV] 4M 1SHIP&TPEXJSVQEWMEWSWMHEEUMPPM\SREHSRXM^MQMRMFSWLUEVMWLRM%RHVSMHXM^MQMSVUEPMFSWLUEVMWLRM ]EREHEXEOSQMPPEWLXMVMWLQEWEPEWMOSʻVMFGLMUMPKER2EZFEXHEKM MWLHEIWE\S^MVHEQEZNYHEUMPPM \SREHSR XI\RSPSKM]EPEVMRM MQOSMR]EPEVMRM RSKMVSRPMKM QEZNYH MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR ]EREHE 114

115-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil QSWPEWLXMVMHE;M*MXI\RSPSKM]EWMHERJS]HEPERMWLQEWEPEWMOSʻVMFGLMUMPKER 8EHUMUSXQIXSHSPSKM]EWM =YUSVMHEOSʻVMFGLMUMPKERQEUSPEPEVHEREXMNEPEVMFE]SRUMPMRKERMPQM]XEHUMUSXMWLPEVMHEEUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMRMRK MQOSRM]EXM GLIOPERKER ZE RSKMVSRPMKM FSʻPKER WLE\WPEVRM ]EWLEWL WLEVSMXMRM QYWXEUMP EQEPKE SWLMVMWLEPEVM YGLYR USʻWLMQGLE MQOSRM]EXPEV ]EVEXMWLKE UEVEXMPKER 1E PYQOM MQOSRM]EXM GLIOPERKER ]E RM RSKMVSRPMKM QEZNYH WLE\W SVEWMHE E]RMUWE OSʻ^M SNM^ MRWSRPEVRMRK QYWXEUMPXYVQYWLXEV^MRMOIGLMVMWLPEVMHEOSʻTVSURSUYPE]PMOPEVKEYGLVE]HMPEV7EFEFMFYKYRKMOYRHE QEZNYHYQYQJS]HEPERMWLYGLYRXEUHMQIXMPE]SXKEREUMPPM\SREHSRXM^MQPEVMYGLYRIGLMQPEV\EVEOEX XM^MQMHE QEWEPER QYWXEUMP \EVEOEXPERE SPQE]HMKER MRWSRPEV YGLYR LEQ JS]HEPERMWLKE MQOSRPM FSʻPMWLMQYQOMR1EWEPER]S]SKʻMWSKʻPSQFSʻPQEKERQMNS^PEVYGLYRQEVOE^M]FSWLUEVMWLTYPXMHER ]SOMWQEVXJSRMHERJS]HEPERMWLSVUEPMEUMPPM\SREHSRUYVMPQEPEVMRMFSWLUEVMWLQYQOMR%QQSFYRHE] MQOSRM]EX OSʻ^M SNM^ SHEQPEV YGLYR MQOSRWM^ \MWSFPEREHM 7LYRMRKHIO ]YUSVMHE OSʻVMF GLMUMPKER XEHUMUSX REXMNEPEVHM OSʻ^M SNM^ WLE\WPEV YGLYR QYWXEUMP \E]SX OIGLMVMWL QSFE]RMHE IRK OSʻT HYGL OIPEHMKERQYEQQSPEVHERFMVMFSʻPKEROIVEOPMSF IOXPEVRMXERMFSPMWLZEYPEVRMTS^MXWM]EWMRMERMUPEWL FSʻ]MGLEIXEVPMHEVENEHEMPQM]XEHUMUSXMWLPEVMSPMFFSVMPQEKER<YWYWEROSʻ^MSNM^WLE\W\E]SXMRMRK EOWEVM]EXUMWQMRMSʻXOE^EHMKER\SREHSRMHEFYWLE\WKEOIVEOPMFY]YQPEVMRMUMWUEQYHHEXHEXSTMF SPMWLKE]SVHEQFIVEHMKEREUMPPMXM^MQPS]M\EWMRMMWLPEFGLMUMWLZEYRMRKEQEPM]TVSXSXMTMRM]EVEXMWL FYRHE]OSʻ^MSNM^MRWSRPEVYGLYR]EWLEWLWLEVSMXMRM]EREHE]E\WLMPERMWLMKEWEFEFFSʻPEHM 8ELPMPZEREXMNEPEVQYLSOEQEWM %UPPM \SREHSR XM^MQPEVM OS V SHEQPEVRMRK UYPE]PMKM ZE QYWXEUMPPMKMRM WI^MPEVPM HEVENEHE ]E\WLMPE]HMKER UEXSV MQOSRM]EXPEVRM XEUHMQ IXMWLM QYQOMR 9WLFY XI\RSPSKM]EPEV \SREHSR MWXMUSQEXGLMWM XSQSRMHER QYRXE^EQ VEZMWLHE EQEPKE SWLMVMPEHMKER ZE^MJEPEVRM EZXSQEXPEWLXMVEHM QE PYQSXPEVKE OMVMWLRM XE QMRPE]HM ZE OYRHEPMO LE]SXRM SWSRPEWLXMVEHM 7LYRMRKHIO EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMNMWQSRM]MQOSRM]EXMGLIOPERKERMRWSRPEVYGLYRJS]HEPMFS PKERZEYPEVRMRKXYVQYWLXEV^MRM QYWXEUMPPEWLXMVMWLKE \M^QEX UMPEHMKER OSʻTPEF \YWYWM]EXPEVKE IKE FSʻPMWLPEVM QYQOMR ZE YPEVRMRK FE ^MPEVMUSʻ]MHEKMPEV?A ➢ 3ZS^PMFSWLUEVYZZEEWWMWXIRXXM^MQM%QE^SR%PI\E+SSKPI%WWMWXERX]SOM%TTPI7MVMOEFM ovozli assistentlaridan foydalanish ko‘zi ojiz odamlargaY]HEKMUYVMPQEPEVRMSZS^MFMPERFSWLUEVMWL MQOSRMRM FIVEHM 9PEV GLMVSUPEV XIVQSWXEXPEV EUPPM UYPJPEVRM FSWLUEVMWL QE PYQSX SPMWL ]SOM IWPEXQEPEVRMS VREXMWLYGLYRFY]VYUPEVFIVMWLMQYQOMR ➢ %UPPM]SVMXMWL%UPPM]SVMXMWLXM^MQPEVMSZS^PMFSWLUEVYZ]SOMQSFMPMPSZE]SVHEQMHEY]MRKM^ ]SVMXMPMWLMRM WS^PEWL MQOSRMRM FIVEHM /S ^M SNM^ SHEQPEV \SRE MGLMHEKM ]SVYK PMORMRK ]SVUMRPMKMRM ZE VERKMRM SWSRKMRE QSWPEWLXMVMWL SVUEPM Sʻ^M YGLYR UYPE] ]SVMXMPKERPMO WLEVSMXMRM \SWMP UMPMWL QYQOMR FSʻPEHM ➢ 7QEVX\EZJWM^PMOUYVMPQEPEVM''8:OEQIVEPEVMLEVEOEXHEXGLMOPEVMZEEUPPMUYPJPEVOEFMEUPPM xavfsizlik tizimlari ko‘zi ojiz odamlarga o‘z uylariga kirishni nazorat qilish va xonadon xavfsizligini WEUPEWLKE]SVHEQFIVEHM1EWEPERYPEVXEWLVMJFY]YVYZGLMPEV]SOMY]EXVSJMHEKMLEVEOEXPEVLEUMHE SZS^PMSKSLPERXMVMWLPEVSVUEPMFMPHMVMWLRSQEPEVRMSPMWLPEVMQYQOMR7LYRMRKHIO\SREHSROMVMWLIWLMKM SPHMKEOIPKER SF IOXPEVRM XERMFSPMWLZEWLE\WMRMERMUPEWLSVUEPM YPEVKEOMVMWLKE VY\WEXFIVMWL]SOM FIVQEWPMOFSʻ]MGLE\EZJWM^UEVSVUEFYPUMPMWLMQOSRMRMFIVEHM ➢ %YHMS QE PYQSXPEV %UPPM Y] XM^MQPEVM UYVMPQEPEV LSPEXM ZE EXVSJQYLMX LEUMHE EYHMS QE PYQSXPEVRMXEUHMQIXMWLMQYQOMR1MWSPYGLYRSFLEZS]ERKMPMOPEVUYVMPQELSPEXMZEFSWLUEPEV LEUMHEKM QE PYQSXPEVRM SZS^PM FMPHMVMWLRSQEPEV ]SOM EYHMS WLEVLPEV SVUEPM SPMWL QYQOMR &Y Sʻ^ REZFEXMHE OSʻ^M SNM^ MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR \SREHSRRMRK QY\MQ TEVEQIXVPEVMRMRK UM]QEXPEVMHER QYWXEUMP\EFEVHSVFSʻPMWLZEFSWLUEVMWLMQOSRMRMFIVEHM ➢ &IPKMPEWL ZE XEWLOMP IXMWL %UPPM Y]PEV Y]HEKM FY]YQPEVRM FIPKMPEWL YGLYR 6*-( 115

116-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 6EHMSGLEWXSXERM MHIRXMJMOEWM]E XM^MQM ]SOM 2*' =EUMR QE]HSR EPSUEWM XI\RSPSKM]EWMHER foydalanishi mumkin. Ko‘zi ojiz odamlar teglarni o‘qish va obyektlarning joylashuvini aniqlash uchun QE\WYWUYVMPQEPEV]SOMQSFMPMPSZEPEVHERJS]HEPERMWLMQYQOMR ➢ -GLOM REZMKEXWM]E XM^MQPEVM &E ^M EUPPM \SREHSR XM^MQPEVMHE OSʻ^M SNM^ MRWSRPEV YGLYR \SREHSR\YHYHMHEQYWXEUMPLEVEOEXUMPMWLHE]SVHEQFIVEHMKERMGLOMREZMKEXWM]EXM^MQPEVMQEZNYH &YRMSZS^PMQEWPE\EXPEVXM^MQM]SOMSZS^PM]SʻPFSWLPSZGLMXM^MQMSVUEPMEQEPKESWLMVMWLQYQOMR ➢ 3WL\SRE ZE WLE\WM] TEVZEVMWL YGLYR EUPPM NMLS^PEV %UPPM Y]PEV EUPPM SWL\SRE QEWEPER QMOVSXS PUMRPMTIGLPEVOSJI UE]REXKMGLPEV ZEWLE\WM]TEVZEVMWLPEWL QEWEPEREUPPMXEVS^MPEVIPIOXV XMWL GLS XOEPEVM RM S ^ MGLMKE SPMWLM QYQOMR YPEV SZS^ FMPER ]SOM QSFMP MPSZE SVUEPM SWSRKMRE FSWLUEVMPMWLMOSʻ^MSNM^MWXMUSQEXGLMPEVYGLYREPS\MHEUYPE]PMOPEV]EVEMWLMQYQOMR ➢ 8MFFM]RE^SVEXZE]SVHEQ&E ^MEUPPM\SREHSRXM^MQPEVMXMFFM]QSRMXSVMRKZEHSVMHEVQSRPEV LEUMHE SKSLPERXMVMWL MWXMUSQEXGLMRMRK QYLMQ WEPSQEXPMO OS VWEXOMGLPEVMRM OY^EXMWL ZE OIVEO FS PKERHEXMFFM]\M^QEXPEVKEYPERMWLOEFM]SVHEQ\YWYWM]EXPEVMRMXEUHMQIXMWLMQYQOMR <YPSWE =YUSVMHE WEREF SʻXMPKER EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMRMRK MQOSRM]EXPEVM OSʻ^M SNM^ MWXMUSQEXGLMPEVRMRK ILXM]SNPEVMRM LMWSFKE SPKER LSPHE MWLPEF GLMUMPKER FS PMF YPEVRMRK OYRHEPMO LE]SXMHEQYWXEUMPPMOUYPE]PMOZE\EZJWM^PMOHEVENEWMRMSWLMVMWLKE]SVHEQFIVEHM%QQSWLYRMRE^EVHE XYXMWL OIVEOOM FYKYRKM OYRHE QEZNYH EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMHE OSʻ^M SNM^ MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR ]YUSVMHEWEREFSʻXMPKEROSʻTPEFMQOSRM]EXPEVQEZNYHFSʻPMWLMKEUEVEQE]\EPMLEQSREUMPPM\SREHSR XM^MQPEVMHE FYRHE] MQOSRM]EXM GLIOPERKER MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR YPEVRMRK XYVQYWL XEV^MRM ]EREHE QYWXEUMP OIGLMVMWLPEVMHE QY\YQ E\EQM]EXKE IKE FSʻPKER \EP IXMPMWLM PS^MQ FSʻPKER QYEQQSPEV QEZNYHZEYPEVUY]MHEKMPEV 1EZNYH EUMPPM Y] XM^MQPEVMRMRK EOWEVM]EXMHE XM^MQHER JS]HEPERMWL ZE YRM FSWLUEVMWLHE WIRWSVPMFSWLUEVMWLTERIPPEVMWQEVXJSRPEVZETPERWLIXPEVHERJS]HEPERMPEHM&YIWEOSʻVMWLXM^MQMHE QYEQQSWM QEZNYH WLE\WPEV YGLYR FYRHE] XM^MQPEVHER JS]HEPERMWL ZE ZE YPEVRM FSWLUEVMWLHE UM]MRGLMPMOPEVZE\EXXSOMMQOSRWM^PMORMOIPXMVMFGLMUEVMWLMQYQOMR <EXXSOMFYKYRKMQEZNYHEUMPPM\SREHSR XM^MQPEVMHEYPEVHERJS]HEPERMWLZEFSWLUEVMWLHE OSʻVMWL XM^MQMHE QYEQQSWM QEZNYH WLE\WPEV YGLYR UYPE]PMOPEV ]EVEXMWL YGLYR SZS^PM FSWLUEVMWL YWYPMHER JS]HEPERMWL IGLMQPEVM XEOPMJ UMPMRE]SXKER FSʻPWEHE FYRHE] XM^MQPEVHE EUMPPM UYVMPQEPEVRM FSWLUEVMWLHEOEQGLMPMOPEVQEZNYH1EWEPEREUMPPM\SREHSRXM^MQMHEKMLEVFMVEUMPPMUYVMPQERMSKʻ^EOM SZS^PMFY]VYUPEVEWSWMHEFSWLUEVMWLHELEVFMVUYVMPQEYGLYREPS\MHEFY]VYUHERJS]HEPERMWLPS^MQ /SʻVMWLHE RYUWSRM QEZNYH WLE\WPEV YGLYR EUMPPM \SREHSR XM^MQMHE FYRHE] YWYPHE FSWLUEVMWLHER JS]HERMWLUEXSVQYEQQSPEVRMOIPXMVMFGLMUEVEHM7EFEFMOSʻVMWLHERYUWSRMQEZNYHWLE\WPEVHELEV FMV FIVMPKER FY]VYURMRK FENEVMKERPMKMRM XIOWLMVMWL MQOSRM QEZNYH IQEW ZE WLY WEFEF ]YUSVMHE XEOMHPERKERPMKMHIOEKEVLEVFMVUYVMPQERMFSWLUEVMWLHEEPS\MHEFY]VYUHERJS]HEPERMWLPS^MQFSʻPWE Y\SPHEFMVSVFY]VYURMRKFIVMPMWLMRMJS]HEPERYZGLMXSQSRMHERYRYXMPMWLMZEFYWEPFM]SUMFEXPEVKESPMF OIPMWLMQYQOMR 7LYRMRKHIO QEZNYH EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMHE OSʻ^M SNM^ MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR \SREHSR \YHYHMHEKMSF IOXPEVRMXE RMFSPMWLWLYRMRKHIOYPEVRMRKYWLFYWLE\WKERMWFEXERUERHE]TSWMXWM]EHE NS]PEWLKERPMKMRM ERMUPEWL FSʻ]MGLE MWLPEV EQEPKE SWLMVMPKER %QQS \S^MVHE FYRHE] ZE^MJERM FENEVYZGLMXM^MQPEVJEUEX6*-(XM^MQPEVMEWSWMHEEQEPKESWLMVMPKERFSʻPMFFYOSʻ^MSNM^MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR\SREHSR\YHYHMHEKMSF IOXPEVRMXI^OSVERMUPEFYPEVRMXSTMWLKE]SVHEQFIVWEHESF IOXPEVRMRK LMPQE\MPPMKMZEWSRMRMRKSVXMWLMZE]ERKMPERMWLM\SPEXMHEFYRHE]IGLMQSTXMQEP\MWSFPERQE]HM %HEFM]SXPEV 116

117-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil -RXIPPMKIRX,SQI%YXSQEXMSR7]WXIQJSV(MWEFPIH4ISTPI1SLEQQEH*EMWEP4MR .IVR/IV(MGOWSR2ISL(IGIQFIV-RXIVREXMSREP.SYVREPSJ)RKMRIIVMRKERH%HZERGIH 8IGLRSPSK] 7QEVX ,SQI %YXSQEXMSR 7]WXIQ JSV 4L]WMGEPP] 'LEPPIRKIH ERH )PHIVP] 'EVI 4ISTPI&EWIHSR-S87O7EQMQ%OLXEV6ENIRHVE4VEWEH2E]EO7VMREXL/YQEV8VMTEXL] :SPYQI-WWYI4VEQERE6IWIEVGL.SYVREP % 7QEVX ,SQI %TTPMERGI 'SRXVSP 7]WXIQ JSV 4L]WMGEPP] (MWEFPIH 4ISTPI 4VSKVIWW 1XWLEPM 1EVGL 'SRJIVIRGI 'SRJIVIRGI SR -RJSVQEXMSR 'SQQYRMGEXMSRW8IGLRSPSK]ERH7SGMIX] -'8%7 117

118-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil СЕТИ ПЯТОГО ПОКОЛЕНИЯ КАК ОСНОВА ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ А.НазаровФ.Абдуллажонов Ташкентский государственный технический университет RE^EVSZC$VEQFPIVVY Аннотация: Развитие цифровой экономики предполагает модернизацию информационной инфраструктуры и внедрение технологий следующего поколения. Среди них 5G является связующим звеном для других технологий, отправной точкой для создания такой инфраструктуры. Ключевые слова: ++1EWWMZI1-132*::2*цифроваяэкономика Основной текст: Развитие цифровой экономики требует совершенствования в построении информационной инфраструктуры. Сети связи «пятого поколения», 5G, вкупе с анализом «Анализом Больших Данных» (&MK (EXE) и Интернетом Вещей (-S8 призваны стать одной из основцифровой экономики, главной движущей силой которой должен стать Искусственный Интеллект (ИИ ?A + — это фундаментальная инфраструктура, поддерживающая цифровую трансформацию общества и экономики на базе повсеместно доступных сетей и интеллектуальных 2020 году релиза R16 технологии 5G получают возможность более всестороннего использования в системах сверхнадежной связи с малой временной задержкой (URLLC). Основной технологий. Технологии 5G играют важную роль в модернизации предприятий во всех отраслях. С выходом в архитектурой сетей 5G должна стать автономная архитектураSA, способная удовлетворить специфические потребности каждого предприятия. Разработку и совершенствование технологии ведёт ряд международных организаций, среди которых можно привести: 3GP: Основанный для стандартизации технологии 3G консорциум, стал одной из ведущих организаций отрасли, объединив международные регуляторы и корпоративных игроков для совместной разработки стандартов беспроводной связи. -89R: Подразделение ООН, занимающееся коммуникационными технологиями. Оно контролирует процесс стандартизации технологий радиосвязи, осуществляет управление международным радиочастотным спектром?A Сеть 5G отличается сверхвысокой пропускной способностью, в 10–20 раз превышающей аналогичный показатель сети 4G. Технология Massive MIMO —ключ к реализации этой цели.[2] Применение технологий MIMO (multiple inpYX – multiple output) решает две задачи: увеличение качества связи за счет пространственного временного/ частотного кодирования или формирования лучей (beamforming); 0повышение скорости передачи при применении пространственного мультиплексирования. 5G чаще называют не сетью, а системой, или «платформой», под которой 118

119-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil имеется в виду платформа программная, а не аппаратная. Если сети 1/2/3/4G строились на базе аппаратных решений (оборудования), то платформа 5G строится на базе программных решений, в частности, программноконфигурируемых сетей7(2 7SJX[EVI(IJMRIH2IX[SVO), а также виртуализации сетевых функций2*: 2IX[SVO *YRGXMSR:MVXYEPM^EXMSR).Функции 5G реализуются в виртуальных программных функциях:2* :MVXYEP 2IX[SVO *YRGXMSR , которые работают в инфраструктуре2*:. Различие между этими похожими по звучанию понятиями состоит в том, что VNF –это функция, а NFV –это технология. В свою очередь, NFV реализуется в физической инфраструктуредатацентров(datacenter, DC, центр обработки данных,ЦОД), на базе стандартного коммерческого оборудования и программ'387 'SQQIVGMEP3JJ8LI7LIPJ). Оборудование COTS включает лишь три вида стандартных, относительно недорогих устройств – сервер (вычислительное устройство), коммутатор (сетевое устройство) и система хранения данных (устройство хранения) [1]. Нами исследуются возможности использования технологии мобильной связи пятого поколения в целях разработки принципов эффективного управления удаленными объектами и устройствами различного назначения [3]. Применение платформенных сервисов 5G позволяет упростить и автоматизировать множество процессов практически во всех отраслях. Даже когда для оптимизации деятельности предприятий и организаций могут быть применены современные проводные технологии или иные беспроводные решения, переход к 5G обеспечивает гораздо более простое и легкое масштабирование и тиражирование решений, более быстрое перенесение опыта на новые предприятия, заметное удешевление начальных инвестиций в инфраструктуру.Надежная и быстрая передача данных в режиме реального времени принесет огромную пользу датчикам и блокам управления, установленным в машинах, установках и логистических цепочках в различных отраслях промышленности. Литературы LXXTWWLEPEKMRSZGSQ LXXTW[[[LYE[IMVYXIOLRSPSKM]EKRSZ]]MQTYPWOVE^ZMXM]YXWMJVSZS] IOSRSQMOM INNOVATION TECHNOSYSTEMS 4(12)/2023 А.М.Назаров., М.Х.Арипова., Ф.Ш.Абдуллажонов. Возможности организации дистанционного управления наземными объектами на основе технологии 5+ 119

120-p.

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil TELEKOMMUNIKATSIYA OBYEKTINING ELEKTR TA’MINOTI TIZIMINI MORFOLOGIK 8%,0-0365%0-13()0%7,8-6-7, *E^PMHHMR5SHMVSZ University of management and future technologies universiteti o‘qituvchisi JE^$QEMPVY %RRSXEXWM]ETelekommunikatsiya elektr ta’minoti tizimi uchun uning elektr ta’minoti XM^MQPEVMRM QEUFYP PS]MLEPEWL QYEQQSWMRM LEP UMPMWLYGLYR XI\RMO ]IGLMQPEVRM QSVJSPSKMO XELPMP UMPMWL ZE XELPMP UMPMWLKE EWSWPERKERPS]MLEPEWLXEQS]MPPEVM ZE YWYPPEVMRM MWLPEFGLMUMWL ^EVYV 1SVJSPSKMO XELPMP YWYPMRMRK QSLM]EXM WLYRHEOM ko‘rib chiqilayotgan QYEQQS YGLYR ahamiyatli bo‘lgan bir nechta morfologik xususiyatlarni (tipik, o‘ziga xoslik, farqlash) aniqlash va ushbu xususiyatlarni barcha mumkin bo‘lgan kombinatsiyalarXY^MPEHM Kalit so‘zlar: elektr ta’minoti tizimi, elektr energiyasini ishlab chiqarish, o‘zgartirish, uzatish, taqsimlash va iste’mol qilish, kombinator-mantiqiy tahlil, morfologik to‘plam, morfologik tahlil. /MVMWL Raqamli texnologiyalarni telekommunikatsiya tizimlarida keng qo‘llanilishi elektr ta’minoti tizimida elektr energiyasini o‘zgartirish sifatini oshirish, ishonchliligi, UYVMPQEPEVRMRKelektromagnit moslashuvchanligi va uzluksiz elektr ta’minotini yaxshilashni XEPEFUMPEHM ,EV UERHE] NEQM]EXRMRK MUXMWSHM] VMZSNPERMWLMHE IRIVKIXMO VIWYVWPEVHER WEQEVEPM JS]HEPERMWL YRMRK QYWXELOEQ VMZSNPERMWLMRMRK EWSWM] SQMPPEVMHER FMVM LMWSFPEREHM )PIOXV energiyasini ishlab chiqarish, o‘zgartirish, uzatish, taqsimlash va iste’mol qilish ob’ektlarida elektr stansiyalari, podstansiyalari, tarmoqlari, qurilmalari va elektr ta’minoti tizimlarini loyihalash, montaj qilish, sozlash, ta’mirlash, ishlatish, ularda sinovlar o‘tkazish, texnik xizmat ko‘rsatish, rostlash, dispetcherlash, avtomatlashtirilgan va avtomatik boshqarish, iste’mol qilishga oid muhandislik masalalarini yechish, algoritmlash va matematik ta’minotni yaratish, texnologik yechimlarni ishlab chMUMWL FY XEVQSUHE WERSEXRM ]YOWEO HEVENEHEVMZSNPERXMVMWLRMRKEWSWM]ZE^MJEPEVMWEREPEHM Hozirgi vaqtda ichki va tashqi sanoati elektr qurilmalarining juda ko‘plab turlarini ishlab chiqaradi, bu esa o‘z navbatida elektr qurilmalarining texnik tavsiflari xMPQE\MPPMKMZE ko‘pligi bilan ajralib turadi. Shuning uchun elektr ta’minoti qurilmalari (ETQ) va tizimlarini loyihalashdagi asosiy muammo bu tizim tarkibini kerakli talablarni ta’minlay oladigandigan yechimlarni oqilona tanlash hisoblanadi. Elektr ta’minoti tizimlarini an’anaviy loyihalashning asosini ma’lum bir sohada ishlab chiquvchilar tajribasi va texnik yechimlarni analoglari XEWLOMP IXEHM )85 XM^MQMRM PS]MLEPEWLHE YWLFY ]SRHEWLYZRMRK EWSWM] OEQGLMPMOPEVM XI\RMO qarorlar qabul qilishda sub’ektiv hisoblanadi. Bundan tashqari, loyihalash jarayonining o‘zi VEWQM]PEWLXMVMPQEKERZEWLYRMRKYGLYRYRMEZXSQEXPEWLXMVMWLQYQOMRIQEW ,S^MVKM OYRHE )85RM PS]MLEPEWLRMRK QEZNYH YWYPPEVMRMRK EPSLMHE FSWUMGLPEVM )85 strukturasini tanlash, elektr ta’minoti sxemalarM ]IVKE YPEWL XM^MQPEVM LEZSRM WLEQSPPEWLXMVMWL OSRHIRWMSRIVPEWL ZE WLEQSPPEXMWL XM^MQPEVM QEZNYH 0S]MLEPEWL NEVE]SRMHEWXVYOXYVEPMTEVEQIXVMO]SOMWXVYOXYVEPMparametrik sintez usullari qo‘llaniladi. 120

PDF Document

1 / 1
Download

University Licenses

License preview