Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
loyihaning natijasi sifatida kеrakli ishonchlilik darajasiga ega, lеkin xatoliklarga ega bo‘ladi.
An’anaviy tarzda rеjalasLXMVMWL ZE UEVSVPEVRM UEFYP UMPMWL YGLYR 7+61 7SJX[EVI
+VS[XL6IPMEFMPMX]1SHIP –dasturiy ta’minotning ishonchliligini ortishi modеllari ishlatiladi,
ularda ishonchlilik tеstlash vaqtiga proporsional ortishi ko‘zda tutiladi, protsessordan
JS]HEPERMWL HEvomiyligi o‘lchanadi. Bunda ishonchlilikni ortishi X ZEUX HEZSQMHE X
kutiladigan xatoliklar soniga bog‘liq ravishda X uzilishlar intеnsivligi atamalarida
MJSHEPEREHM
(t ) =
d
(t ),
dt
X ZEUX HEZSQMHEKM \EXSPMOPEV WSRM 2 X UEFYP UMPMREHM ZE \EXSPMOPEV ERMUPERMWLM FMPER
tuzatilishi ko‘zda tutiladi. Asosga topilgan va tuzatilgan xatoliklar soni mavjud xatoliklar
soniga proporsional bo‘lishini ko‘zda tutadigan eksponеnsial modеl olinadi. Ko‘VWEXMWL
QYQOMROMUY]HEKMGLEERMUPEREHM
1 =
k
1
SQ
r
,
FY]IVHE7–kod tarkibidagi ko‘rsatmalar soni; 5–kodning har bir ko‘rsatmalaridagi ob’еktli
ko‘rsatmalar soni; V – kompyutеr ko‘rsatmani bajarilishi darajsi; O – \EXSPMOPEVKE YGLVEWL
koeffitsiеnti dеyiladi va 1 HER gacha o‘zgaradi; X ZEUX TVSXWIWWSV ZEUXMRMRK
bajarilishi sеkundlarida o‘lchaREHM
2 X !2 I\T −X
FY]IVHE2 –xatoliklarning boshlang‘ich soni; XZEUXHEZSQMHEKMYQYQM]\EXSPMOPEVWSRM
X !2 −2 X !2 −I\T −X
9QYQM]LSPHE
X ! −I\T −X
FY ]IVHE – aniqlanishi mumkin bo‘lgan umumiy xatoliklar soni. Sozlash vaqtida yangi
xatoliklar qilinmasligi ko‘zda tutiladi.
Uzilishlar intеnsivligi uchun ifoda quyidagi ko‘rinishga ega:
X !I\T −X
Eksponеnsial modеl qo‘llanishda oson, ZE paramеtrlar tеstlash jarayoni
FSWLPERKYRGLEERMUPEREHM
7+61]SRHEWLMWLUY]MHEKMLSPEVHEQEUWEHKEQYZSJMU
−
tеstlash boshlanguncha,bunda dastlabki tеstlash rеjasiga ega bo‘lish zarur.
Eksponеnsial yoki logarifmik modеl qo‘llanganida talab qilinadigan uzilishlar intеnsivligi
UM]QEXM 188* ]SOM \EXSPMOPEV ^MGLPMKMKE IVMWLMWL ZEUXMRM FELSPEWL QYQOMR X ZEUX OMWLM
soatlarda o‘lchanadi va PS]MLEPEVRM FENEVMPMWLM XENVMFEWM EWSWMHE ERMUPEREHMKER QSW
koeffitsiеntga ko‘paytirilishi kеrak;
−
tеstlash vaqtida, FYRHE SGRM asosida kеrakli ishonchlilik darajasiga erishish
uchunzarur bo‘ladigan tеstlash vaqti baholanadi.
SGRMning qo‘llanishi algoritminMRKEWSWM]UEHEQPEVMUY]MHEKMPEV
101
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
Ma’lumotlarni to‘plash. Uzilishlar intеnsivligi g‘aqidagi ma’lumotlar ko‘pincha
silliqlanishi kеrak bo‘ladigan ko‘plab xatoliklar va “shovqinlarni” o‘z ichiga oladi. Tеstni
intеrvallrga bo‘lishni o‘z ichiga oladigan ma’YQSXPEVRM KYVYLPEWLXMVMWLHER JS]HEPERMPEHM
Bunda har bir intеrvaldagi uzilishlar intеnsivliklarining o‘rtacha qiymati hisoblanadi.
2. Modеlni tanlash va paramеtrlarni aniqlash.Modеlning tanlashning eng yaxshi usuli
bu bunday loyihalarni bajarishda to‘plangan tajribaga tayanish hisoblanadi. Bunda ko‘pincha
paramеtrlarni ekstrapolyatsiyalash uchun eksponеnsial va logarifmik modеllar ishlatiladi.
Birinchi tеstlar ma’lumotlari ko‘p sonli xatoliklarga ega bo‘ladi. Tеtslashning oldingi
bosqichlarida paramеtrlar rеal qiymatlaridan kuchli og‘ishi va ular stabillanmaguncha
MWLPEXMPMWLMQYQOMRIQEW
3. Qo‘shimcha tеstlarning soni haqida tahlilni bajarish. 8S‘g‘ri kеladigan modеl asosida
uzilishlarning intеnsivligi ma’lum darajasiga erishish uchun zarur bo‘ladigan qo‘shimcha
tеstlar soninibaholash mumkin. Bunda tеstlash uchun zarur bo‘ladigan minimal vaqt
LMWSFPEREHM
Tеstlash jarayonida SGRM modеli asosidagi xatoliklarni qidirish yagona uslubi
ishlatiladi. Har bir yangi stratеgiya dastlab ma’lum xatoliklar sinfini qidirish va baholashdan
samarador bo‘ladi, bu silliqlash hisoblash protseduralaridan foydalanishni zarur qiladi.
Dasturiy ta’minot tеstlash vaqtida ham modеrnizatsiyalanishni davom etishi muammoli
vaziyatni yuzaga kеltiradi. Agar bu o‘zgarishlar sеzilarli bo‘lsa, tanlashdan oldingi olingan
ma’lumotlarni chiqarib tashlashga to‘g‘ri kеladi.
SGRM samaradorligi muhimparamеtrlaridan biri bo‘lib 7ZXEVQSUPERMWLUEQVEFSPMWL
koeffitsiеntiga chiziqli bog‘liq bo‘lgan 7Hxatoliklarni qamra olish koeffitsiеnti xizmat qiladi.
Tarmoqlanish qamrab olish koeffitsiеnti dasturning barcha bo‘lishi mumkin tarmoqlanish
yo‘llari qanchalik samarali “qamrab olinganligini” ko‘rsatadi
7H!−EF7Z7Z
-JSHE HEEZEFparamеtrlarning qiymatlari dasturi ta’minotning o‘lchmlariga va
xatoliklar boshlang‘ich zichligiga bog‘liq. Qamrab olish koeffitsiеntlaridan foydalanishning
avzalligi shundan iboratki, ular dastur qanchalik puxta tadqiq qilinishiga to‘g‘ridanto‘g‘ri
bog‘liq bo‘ladi. dasturiy ta’minotning yuqori ishonchliligiga erishish uchun dasturning ichki
o‘zini tutishiga ta’sir qiladigan shartli opеratorlar hisoblanadigan prеdikatlarni qamrab olish
koeffitsiеnti kabi qat’iy o‘lcham ma’qbulroq hisoblnadi.
<YPSWE
%\FSVSXboshqaruvchi tizimlar dasturiy ta’minotining sifat va ishonchliligini baholash
MPQM]tеxnik muammolarining zamonaviy holat tahlili, tеndеnsiyalari va kеlajakdagi
rivojlanishi hamda takomillashtirilishi ko‘rinishida adabiyot manbalarining tahliliy obzor
Uilingan. Ishlab chiqarishni avtomatlashtirish global bozorining rivojlanish tеndеnsiyalari va
harakatlantiruvchi kuchlari, ssеnariylar va ishlab chiqarish Intеrnеt hamda kеlajak aqlli
fabrikalarining imkoniyatlari aniqlangan, shu jumladan nеft va gazni qayXEMWLPEWLOMQ]SZM]
ZE MWLPEF GLMUEVMWLRMRK QYVEOOEF WSLEPEVM E\FSVSXFSWLUEVYZGLM XM^MQPEVMRMRK VMZSNPERMWL
trеndlari aks ettirilgan. Zamonaviy infokommunikatsiya tеxnologiyalar asosida ishlab
GLMUEVMWLRMEZXSQEXPEWLXMVMWLXM^MQPEVMIZSP]YWM]EWMRMRKUMWUacha tavsifi bеrilgan.
%HEFM]SXPEV
102
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
/EW]QSZ 77 9WQERSZE 2: 3R HIZIPSTMRK XLI IRZMVSRQIRX JSV QYPXMEKIRX
W]WXIQSJHMWXVMFYXIHGSQTYXMRKYWMRKXLIEWWSGMEXMSRW'LIQMGEP8IGLRSPSK]'SRXVSPERH
1EREKIQIRX.SYVREP SJ /SVIE 1YPXMQIHME 7SGMIX]-RXIVREXMSREP 7GMIRXMJMG ERH 8IGLRMGEP
Journal, 2015. №3
Boehm В.W., Haile A.C. Information Processing // Data Automation Implications
of Air Force Command and Control Requirements in the 1980’s (CCPI :SP -
,MKLPMKLXW 6ITSVX 7%173<67 9 7 %MV *SVGI 7]WXIQW 'SQQERH 28-7 %(
0 0SW%RnKIPIW'%
8IV^MG IX EPP 9WEFMPMX] SJ 1YPXMEKIRX &EWIH 'SRXVSP 7]WXIQW MR -RHYWXVMEP
%YXSQEXMSR%>SMXP )HW ,SPS1%702%-7TVMRKIV:IVPEK&IVPMR,IMHIPFIVK
2IIPY2MLEPERM7ERNE]7MPEOEVM2EXYVEPPERKYEKI-RXIVJEGIJSV(EXEFEWI%&VMIJ
VIZMI[-.'7-SVK3RPMRI:SP-WWYI1EVGLTEK
'LSM .+ /ERK ,+ 6IPMEFMPMX] )WXMQEXMSR SJ RYGPIEV HMKMXEP - ' W]WXIQW YWMRK
7SJX[EVI*YRGXMSREP&PSGO(MEKVEQERHGSRXVSPJPS[*EWX%FWXVEGX-776)'ST]VMKLX
9WQERSZE 2 6IWSYVGI 1EREKIQIRX -WWYIW MR (MWXVMFYXIH )RZMVSRQIRX
International Journal of Ubiquitous Computing and Internationalization, S.Korea, Vol.3, №2,
TT
103
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
AXBOROT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA TACACS:%6%(-9746383/300%6-2-2+
%,%1-=%8-
7LY\VEX(NEFFEVSZ.EZPSR<SROIPSZ
1YLEQQEHEPVE^QM]RSQMHEKM8%89198:%8OEJIHVEWMHSXWIRXM
1YLEQQEHEPVE^QM]RSQMHEKM8%89XEPEFEWM
%RRSXEXWM]E Ushbu maqolada axborot xavfsizligini ta’minlashda uzoq masofada
joylashgan foydalanuvchilarning ma’lumot uzatish tarmog‘iga kirishni nazorat qilishda
USʻPPERMPEHMKER 8%'%'7 ZE 6%(-97 TVSXSOSPPEVRMRK FENEVEHMKER ZE^MJEPEVM OIPXMVMPKER
8%'%'7ZE6%(-97TVSXSOSPPEVMRMRKOEQGLMPMOPEVMZEXEUUSWPEWLREXMNEPEVMOIPXMVMPKER
Kalit so‘zlar: ruxsat etilmagan foydalana olish, ma’lumot uzatish tarmog‘i,
EYXIRXMJMOEXWM]EEYXIRXMJMOEXWM]EEZXSVM^EXWM]EXEVQSUPEVEVSIOVER-4QER^MPTEVSP
%\FSVSX OSmmunikatsiya texnologiyalari (AKT)da ma’lumotlarni muhofaza
qilishga bog‘liq bo‘lgan ko‘plab buzilish turlaridan biri ruxsat etilmagan foydalana olish
6)*3 LMWSFPEREHM*S]HEPERESPMWLRMFSWLUEVMWL6)*3RMSPHMRMSPMWLHERMFSVEX*S]HEPERE
SPMWLRMFSWLUEVMWLRMRKPS^MQPMKMUSRYRM]JS]HEPERYZGLMPEVQEOWMQEPJS]HEPERESPMWLKEIKE
bo‘lishini, noqonuniy foydalanuvchilar esa maksimal oddiy murakkab foydalana olishga ega
bo‘lishini talab qiladi.
&YRMRKYGLYRFMVFMVMHERY^SUQEWSJEHENS]PEWLKERJS]HEPERYZGLMPEVRing ma’lumot
uzatish tarmog‘i (MUT)ga kirishni nazorat qilishda RADIUS (Remote Authentication Dial-R
9WIV 7IVZMGI ZE 8%'%'7 8IVQMREP %GGIWW 'SRXVSPPIV %GGIWW 'SRXVSP 7]WXIQ
TVSXSOSPPEVMRM USʻPPEWL OIRK XEVUEPKER &Y TVSXSOSPPEV LMQS]E WIVZIVMZE XEVQSU UYVMPQEWM
orasidagi ulanishlarni boshqarish haqidagi ma’lumotlarni almashishda qo‘llaniladi [1,3,4].
8%'%'7FYY^SUQEWSJEHEREYXIRXMJMOEXWM]EPEWLTVSXSOSPMLMWSFPEREHMZEE\FSVSX
WIVZIVPEVMKE Y^SUHER YPERMWL WIVZIVPEVMKE ZE FSWLUE EOXMZ XEVQSU UYVMPQEPEVKE YPERMWLRM
taqdim etish jarayonida qo‘llaniladi. U foydalanuvchilarni tarmoq ulanishi serveriga,
QEVWLVYXM^EXSVKE ]SOM FSWLUE XEVQSU UYVMPQEWMKE YPERMWLMRM QEVOE^PEWLXMVMPKER
FSWLUEVMWLRM QSW TVSXSOSP EWSWMHE MWLPEXMPMWLMKE MQOSR FIVEHMKER LMQS]EPEWL WIVZIVM
MPSZEWMLMWSFPEREHM VEWQ
8%'%'7TVSXSOSPMEWSWMHEEYXIRXMJMOEXWM]EPEWLuch turdagi paketlarga bo‘linadi:
–78%68 FSWLPERMWL
–'328-29) HEZSQIXMWL
–6)40= NEZSFFIVMWL
9PERMWLRM QEVOE^PEWLKER FSWLUEVMWLHE EYXIRXMJMOEXWM]E WIVZIVM HI]MPEHMKER ZE
Y^SUHEKM JS]HEPERYZGLMPEVRMRK LEUMUM]PMKMRM XIOWLMVMWL YPEVRMRK ZEOSPEXPEVMRM ERMUPEWL
shuningdek uzoqdan ulanish bilan bog‘liq ro‘yxatga olish ma’lumotlarini qayd etish va
to‘plash uchun mo‘ljallangan bitta TACACS+ yoki RADIUS server o‘rnatiladi (1.2VEWQ
7IVZIVHEJS]HEPERYZGLMPEVRMRKLMWSFKESPMWL]S^YZPEVM–RSQPEVTEVSPPEVYPERMWLLYUYUPEVM
ro‘yxatlari va boshqa ma’lumotlar saqlanadi.
RADIUS o‘z asosida UDP protokolini ishlatadi va shuning uchun nisbatan tezkor,
EZXSVMzatsiyalash jarayoni autentifikatsiyalash jarayoni tarkibida bo‘lib o‘tadi. RADIUS va
serverning ishlatilishi bitta klientlarga jarayonli xizmat ko‘rsatishga mo‘ljallangan (ko‘p
104
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
jarayonli mumkin bo‘lsada), yetarlicha cheklangan autentifikatsiyalash turlarisonini qo‘llaydi
va o‘rtacha himoyalanganlik darajasiga ega.
VEWQ9^SUQEWSJEHERYPERMWLRMQEVOE^PEWLXMVMPKERRE^SVEXUMPMWLW\IQEWM
VEWQ8%'%'7TVSXSOSPM]SVHEQMHEYPERMWLRMQEVOE^PEWLXMVMPKERFSWLUEVMWL
8%'%'7TVSXSOSPM8'4TVSXSOSPMRMMWLPEXMPMWLMKEEWSWPERKERWLYRMRKYGLYR6%(-97
TVSXSOSPMHERWIOMRMWLPE]HMPIOMRNEVE]SRPEVKEQYPXMNEVE]SRPMMWLPEWLFIVMPMWLMRMSPMFFSVMWLKE
MQOSRFIVEHM
105
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
6%(-97 TVSXSOSPM 9(4 TVSXSOSPMKE EWSWPEREHM (IQEO 6%(-97OPMIRX MWXEPKER
so‘rovga qandaydir vakt davomida serverdan javobni kutishi, bo‘lmaganida paketni yana bir
marta qayta jo‘natishi kerak.
8%'%'7 OPMIRX LEQ HSMQS WIVZIVHER NEZSFRM OYXMWLM OIVEO PIOMR Y JEUEX TEOIXRM
uzatilish kafolati bilan tashvishlanmaydi. Biroq TACACS+ protokolida boshqa moment o‘z
o‘rniga ega. Qandaydir TACACS+ so‘rovga ishlov berish uchun WIVZIV ZE OPMIRX 8'4
bog‘lanishni o‘rnatishi kerak (hatto, agar butun paket uncha katta bo‘lmagan ikkita paketlarni
jo‘natish va qabul qilishdan tashkil topsada), vaqt nuqtai nazaridan esa bu yetarlicha ustama
jarayon hisoblanadi. RADIUS yo‘qotiladigan paketlar foizi 50 % dan kam bo‘ladigan
tarmoqlarda samarador bo‘ladi, boshqa tarmoqlarHE 8%'%'7 TVSXSOSPMHER JS]HEPERMWL
OIVEO
5E]WMHMV \M^QEX OSʻrsatishga ulanish uchun RADIUS protokoli bitta so‘rovga ishlov
FIVEHM EYXIRXMJMOEXWM]E – so‘rov, javob), TACACS+ protokolida esa ikkita so‘rovga ishlov
FIVMPEHM EYXIRXMJMOEXWM]E ZE EZXSVM^EXWM]E PIOMR FYRHE 8%'%'7 TVSXSOSPMHER
foydalanilganida boshqa serverga ulana olish imkoniyati mavjud bo‘ladi [1,2,3].
TACACS+ protokoli klient va server orasida tarmoqlararo ekran (TE)ning bo‘lishini
TVMRWMT NMLEXHER VY\WEX bermaydi. Bu shundan iboratki, keladigan so‘rovga ishlov berish
YGLYR QSW ENVEXMPEHMKER QE\JM]PMORM XSTMWL JEUEX OPMIRXRMRK -4manzili bo‘yicha mumkin
bo‘ladi, TEorqali ishlashda esa so‘rov doimo IP –8)HEROIPEHM
6%(-97 TVSXSOSPMHE EOWMRGLE OPMIRXRMRK -4manzili paketning o‘zida ham bo‘ladi,
WLYRMRK YGLYR WIVZIVKE ENVEXMPEHMKER QE\JM]PMORM UMHMVMWL YGLYR UE]WM QER^MP MWLPEXMPMWLMRM
(real yoki paket ichidagi) o‘rnatuvchilar hal etadi, lekin8)SVUEPMMWLPEWLMQOSRM]EXMQEZNYH
bo‘ladi.
7LMJVPEWLKE RMWFEXER6%(-97TVSXSOSPMHEJEUEXGPIEVXI\XTEVSPPEV MWLPEXMPEHMFYXYR
qolgan paket “ochiq” qoladi (xavfsizlik nuqtai nazaridan, hatto foydalanuvchining nomi juda
QYLMQ TEVEQIXV LMWSFPEREHM 8%'%'7 TVSXSOSPMHE JEUEX MWLRMRK WEVPEZLEWM SGLMU
LMWSFPEREHM
Lekin TACACS+ protokolida yana bitta uncha katta bo‘lmagan zaiflik mavjud.
TACACS+ protokoli hujjatlarda outbound (ya’ni tashqi) deyiladigan avtorizatsiyalashni, ya’ni
foydalanuvchini autentifikatsiyalash yechimining o‘zini yoki klientni qabul qilmaslikni
qo‘llaydi. Bunda TACACS+server klientga parolni jo‘natishi, klient esa bu parolni
JS]HEPERYZGLMOMVMXKERTEVSPFMPERXE\PMPUMPEHM?A
RADIUS protokoli yo‘qotiladigan paketlar 5...10% dan kam bo‘ladigan tarmoqlarda
samarador bo‘ladi, boshqa tarmoqlarda TACACS+ protokoli ishlatilishi yaxshi bo‘ladi.
<YPSWE UMPMF WLYRM E]XMWL QYQOMROM 8%'%'7 TVSXSOSPM 6%(-97 TVSXSOSPMKE
qaraganda kengroq imkoniyatlar to‘plamiga va yuqori muhofazalanganlik darajasiga ega.
0IOMR6%(-97TVSXSOSPMUYPE]PMKMZEXez ishlashi sababli keng qo‘llaniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Джураев Р.Х., Джаббаров Ш.Ю., Умирзаков Б.М. Сетевая безопасность.
Учебник. –Т.: “Алоқачи”, 2019, 308 с.
7/ +ERM]IZ 11 /EVMQSZ /% 8EWLIZ %\FSVSX \EZJWM^PMKM 8 m*ER ZE
XI\RSPSKM]E|FIX
106
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
3. Конахович Г.Ф., Климчук В.П. Паук С.М., Патапов В.Г. Защита информации в
телекоммуникационных системах. К.:МК –Пресс. 2005.288 с.
4. Шеглов Ю.А. Защита компьютерной информации от несанкционированного
доступа. СанктПетербург.: Наука и техника. 2004.
5. O’z DSt ISO/IEC 23828.2007 O‘zbekiston Davlat Standarti. Axborot xavfsizligi.
Atamalar va ta’riflar. Toshkent. ––FIX
107
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
CHUQUR O’QITISH ALGORITMLARI ASOSIDA KO’ZI OJIZ INSONLAR UCHUN AQ00-&37,
/-=-1-7,0%&',-5-7,
1YLVMHHMR9QEVSZ1EPE\EX%FNEPSZE7LE\RS^E6E]MQSZ
“University of Management and Future Technologies” universiteti dotsenti
QYLVMHHMRYQEVSZ$KQEMPGSQ
“University of Management and Future Technologies” universiteti magistranti
%RRSXEXWM]E So‘nggi yillarda Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari yuqori darajada
VMZSNPERHMZEXYVPMWSLEPEVHENYQPEHERFEROPEVHEIPIOXVSRTSGLXEFSWLUEVYZMHEXMFFM]SXHE
va boshqa ko’plab sohalarda qo‘llanilmoqda. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi ko‘rish
USFMPiyati zaif (ko‘r) insonlarga SI texnologiyalaridan foydalangan holda yordam berishdir.
Ko‘rlik tabiiy hodisa, ammo ko‘r insonlarning dunyoni ko‘rish qobiliyatiga ega bo‘lgan
insonlarga o‘xshash his qilishlariga to‘sqinlik qilmasligi zarur. Har xil to‘siqlaV YPEVRMRK
rivojlanishiga to‘sqinlik qilmasligi uchun ular shunday aniqlik bilan yurishi yoki kundalik
vazifalarni bajarishlari kerak. Odatda, ko‘r inson to‘siqlarni aylanib o‘tish uchun oq tayoqdan
JS]HEPEREHM8I\RSPSKMOXEVEUUM]SXEUPPMFSWLOM]MQPEVRMMWLPEFGLMUMWLMQOSRM]EXMRMXEUHMQ
etadi, bu ko’zi ojiz insonlarga potensial xavflarni oldindan bilishga yordam beradi. Ushbu
maqolada ko‘r insonlar yo‘llarni, obyektlarni va QR kodlarni aniqlashda duch keladigan
UM]MRGLMPMOPEVXELPMPUMPMRHMZESPMFFSVMPE]SXKERXEHUMUSXPEVXEUHMQIXMPHM
Kalit so‘zlar:ko’zi ojiz inson, sun’iy intellekt, aqlli bosh kiyim, chuqur o‘qitish.
/MVMWL
Texnologiyalar bizning ishlash, yashash va muloqot qilish uslubimizni o‘zgartirdi. SI
haqida to‘liq tushunchaga ega bo‘lmagan ko‘rish qobiliyati zaif insonlar ko‘plab veb
saytlarga kira olmaydi va mobil telefonlaridan foydalana olmaydi. Ko‘pgina Internet
buyumlari ko‘rish qobiliyati zaif insonlar uchun mavjud emas [1]. SI hujjatlarni o‘qiy oladi va
sarlavhalar, paragraflar va ro‘yxEXPEV OEFM XM^MQPM IPIQIRXPEVRM XYWLYRE SPEHM WLY FMPER
JS]HEPERYZGLMPEVKESZS^PMWMKREPPEV]SVHEQMHELYNNEXPEVRMXI^HEFSWLUEVMWLMQOSRMRMFIVEHM
7LYRMRKHIOYFSWLUEMPSZEPEVHEKMJSXSWYVEXPEVRMLEQXERM]SPEHM?A
Yigirma birinchi asrning eng e’tiborga molik yangiliklari orasida ko‘zi ojizlar insonlar
uchun o‘zini bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirish va texnik vositalardan mustaqil foydalanish
imkonini beruvchi o‘zini o‘zi boshqaradigan va avtomatik transport vositalari muhim
ELEQM]EXKEIKE<EZJWM^PMOnuqtai nazaridan, sun’iy intellektga to‘liq ishonish mumkin emas,
lekin u insonlarni qutqarish qobiliyatiga ega va to‘qnashuvlar hamda to‘siqlar oqibatlarini
]YQWLEXMWLKE]SVHEQFIVEHM?A
*S]HEPM XI\RSPSKM]E NEQM]EX ZE MRWSRM]EXKE JS]HE OIPXMVEHMKER XIxnologiyadir. Ko‘zi
SNM^MRWSRPEVOYRHEPMOZE^MJEPEVRMFENEVMWLHEE]RMUWELEVEOEXGLERPMOLEUMHEKETOIXKERHE
qiyinchiliklarga duch kelishadi, chunki ularning yo‘lida potensial xavfli to‘siqlar bo‘lishi
QYQOMR3HEXHEYPEV]IV]Y^MHELEVEOEXUMPMWLZEIRK\EZJWM^QEVWLVYXRMXSTMWLKE]SVHEQ
berish uchun oq tayoqdan foydalanadilar. Oq tayoq foydali, ammo yaqin atrofdagi to‘siqlarni,
masalan, ko‘cha to‘siqlarini aniqlash qiyin. Texnologiya insoniyat hayoti uchun tobora zarur
bo‘lib borayotgan bugungi dunyoda oq tayoq ko‘rlar uchun funksiyasini yaxshilash uchun
aqlli bo‘lishi mumkin.
Ko‘rishning buzilishi butun dunyo bo‘ylab ko‘plab insonlarga ta’sir ko‘rsatadigan
108
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
muhim muammolar bo‘lib, Irlandiya Ko‘zi ojizlar Milliy Kengashi ma’lumotlariga ko‘ra, 1
VEWQHEOo‘rsatilganidek, millionlab ko‘r insonlar normal turmush tarzini olib bora olmaydilar.
Ko‘rish qobiliyati zaif bemorlar jiddiy yordamga muhtoj. Ko‘zi ojiz insonlar tanish ko‘chalarda
LEVEOEXUMPMWLHEUM]REPEHMZEYPEVLE]SXRM]E\WLMPE]HMKERXI\RSPSKM]EPEVRMXEPEFUMPEHM9WLFY
tadqiqot ko‘r insonlarga yo‘lni kesib o‘tishga va aqlli shaharlardagi narsalarni aniqlashga
]SVHEQFIVMWLYGLYREUPPMFSWLOM]MQPEVHERJS]HEPERMWLRMXEOPMJUMPEHM
Insonlarning soni (mln)
30
23.88
25
20
19.4
19.05
14.56
15
10
5
0
Erkaklar
Ayollar
Barcha yoshlardagi insonlar
Yoshi 50 dan oshgan insonlar
VEWQDunyodagi ko‘r bo‘lgan insonlar soni
Aqlli shaharlar ko‘r insonlarning hayotini o‘zgartirishi mumkin. Jamoat joylaridan
foydalanish imkoniyati ko‘zi ojizlar uchun aqlli shaharlarning muhim xususiyatidir. Taklif
IXMPE]SXKEREUPPMFSWLOM]MQXI\RSPSKM]EWMRSKMVSRPEVYGLYRUYPE]QYLMX]EVEXMWLKE]SVHEQ
beradi. Ovoz signallari bilan aqlli svetoforlar ko‘r insonlarga gavjum chorrahalarni kesib
o‘tishga yordam beradi va ko‘r insonlar aqlli jamoat transporti tarmoqlari uchun real vaqt
VINMQMHEEZXSFYWZETSI^HPEVNEHZEPM]SVHEQMHEWE]SLEXPEVMRMVINEPEWLXMVMWLPEVMQYQOMR
3PMFFSVMPKERXEHUMUSXPEVXELPMPM
Ko’rishni buzilishi bu ko‘zga ta'sir qiladigan anatomik deformatsiyalar, kasalliklar yoki
yaralar natijasidir [4]. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra,
nogironlik bu funksiyaning yo‘qolishiga olib keladigan va bemor uni normal bajara
olmaydigan disfunksiyadir. Bu jismoniy, aqliy yoki ikkalasi ham bo‘lishi mumkin bo‘lgan
cheklovdir. Biroq, tadqiqotchilar ko‘rish qobiliyati zaif insonlar kuRHEPMO LE]SXMRM WEQEVEPM
FSWLUEVMWLMQYQOMRPMKMRMERMUPEHMPEV
Ko‘rish qobiliyati zaif bemorlarga hayotda duch keladigan to‘siqlarni yengib o‘tishda
yordam berish uchun sun’iy intellektga asoslangan yechimlarni qabul qilish bo‘yicha ko‘plab
SPMQPEV XSQSRMHan bir nechta tadqiqotlar o‘tkazildi. SI odatda inson aqlini talab qiladigan
funksiyalarni bajara oladigan aqlli mashinalarni ishlab chiqish bilan shug‘ullanadigan
kompyuter fanining katta sohasini ifodalaydi. Biroq, mashinali o‘qitish va chuqur o‘qitish
Ivolyutsiyasi texnologiya sanoatining deyarli barcha sohalarida paradigma o‘zgarishiga olib
keldi, shu bilan birga shifokorlar va bemorlarga bir vaqtning o‘zida yordam berdi. Aksariyat
insonlar sun’iy intellektning konventsiyasi va uning kundalik hayotimizni o‘zgartirish hamda
osonlashtirish qobiliyati bilan yaxshi tanish emas. Nogironlar ko‘pincha qo‘rquv, rahm
shafqat, noqulaylik aybdorlik bilan munosabatda bo‘lishadi.
109
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
1IXSHSPSKM]E
A. Ma’lumotlar to‘plami
9WLFY XEHUMUSX RSKMVSRPEVKE XYVPM SF]IOXPEVRM ERMUPEWLKE ZE VIEP ZEUX VINMQMHE EUPPM
WLELEVPEVRMRKEJ^EPPMOPEVMHERJS]HEPERMWLKE]SVHEQFIVMWLKEUEVEXMPKER%UPPMFSWLOM]MQ:6
texnologiyasini qo‘llabUYZZEXPE]HMKER WXERHEVX OEQIVE WLYRMRKHIO QMOVSJSR ZE WTMOIV
FMPER NMLS^PERKER 1SHIP 'SQQSR 3FNIGXW MR Context (COCO) ma’lumotlar to‘plami bilan
o‘qitildi va obyektlarni quyidagi uchta bosqichda aniqlash mumkin:
/EQIVE QMOVSJSR ZE WTMOIVRM YWLFY JYROWM]E YGLYR QE\WYW MWLPEF GLMUMPKER
MPSZEKE YPEWL :6 OEQIVEWM ]YUSVM HEVENEHEKM MWLSRGLRM XE QMRPEKER =303 EPKSVMXQM
]SVHEQMHE VIEP ZEUX VINMQMHE SF]IOXPEVRM WYVEXKE SPMWLKE ZE YPEVRM ERMUPEWLKE QYZEJJEU
bo‘ldi.
2. Dasturiy ta’minot obyektlarni aniqladi va matnni tanib olish va aylantirish uchun
8I\XXS7TIIGL 887 EPKSVMXQMHERJS]HEPERHM887EPKSVMXQPEVM]S^QEQEXRRMWMRGLOSZPMO
bilan o‘rganish, tasniflash va talqin qilish uchun tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) usullarini
qo‘llaydi, so‘ngra matnning eshitish orqali ifodasini yaratish uchun nutq sintezidan
JS]HEPEREHM
3ZS^ FMPER JESPPEWLXMVMPKER WLE\WM] yordamchilar (VAPA) ko‘zi ojiz insonlarga
muloqot jarayonida yo‘lyo‘riq ko‘rsatishi, ularni to‘g‘ri yo‘nalishga yo‘naltirish va qaror qabul
UMPMWLKE]SVHEQFIVEHMGLYROMYPEVSPHMHERMQEFSVPMKMRMERMUPEWLKELEVEOEXUMPEHM
Dinamik
VR kamera
orqali aniqlash
VR kamera
Matnni ovozga
aylantirish
Ko’r odamga
rahbarlik qilish
Mikrafon
VAPA orqali
so'rovni qabul qilish
Jarayon
aylanishi
VEWQ8EOPMJIXMPKERQSHIP
&.EVE]SR
COCO ma’lumotlar to‘plami turli xil obyektlarning 50 dan ortiq tasvirlarini o‘z ichiga
oladi. Quyidagi uchta sinf ko‘rib chiqiladi:
✓ Yo‘l harakati: Bu sinfda svetoforlar, yo‘lni kesib o‘tish belgilari va FSWLUEPEVOEFM
barcha yo‘l harakati yo‘riqnomalari mavjud.
✓ 3F]IOXPEV&YWMRJHEWXSPWXYPPEVZEFSWLUEXYVPM\MPSF]IOXPEVQEZNYH
✓ ,E]ZSRPEV&YWMRJHEMXQYWLYOZEFSWLUELE]ZSRPEVRMRKLEV\MPXYVPEVMQEZNYH
Ushbu turkumlash jarayoni COCO ma’lumotlar bazasida ko‘pchilik obyektlarni
XEUWMQPEWL WXERHEVXMKE EWSWPEREHM '22PEV FMV RIGLXE UEXPEQPEVKE IKE WLY NYQPEHER
konvolyutsion qatlamlar, birlashtiruvchi qatlamlar va ularning asosiy tuzilishi sifatida to‘liq
110
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
bog‘langan qatlamlar.
8EVQSU UMVVEPEV FYVGLEOPEV ZE XIOWXYVEPEV OEFM \YWYWM]EXPEVRM ENVEXMF SPMWL YGLYR
konvolyutsion qatlamdagi kirish tasviriga filtrlar to‘plamini qo‘llaydi. Keyin birlashtiruvchi
qatlam o‘lchamlarini kamaytirish uchun xususiyat xaritalarini namuna oladi. To‘liq
bog‘langan qatlamdaXEVQSUYWLFY\YWYWM]EXPEVHERJS]HEPERKERLSPHEXEWZMVRMFMV]SOMFMV
nechta toifalarga ajratadi. TensorFlow va Keras kabi chuqur o‘rganish tizimlarida CNNlarni
amalga oshirishda ko‘plab kutubxonalar mavjud.
'22RMXIRKPEQE]SVHEQMHEMJSHEPEWLQYQOMR
𝑦𝑦!𝑓𝑓 𝑊𝑊∗𝑥𝑥𝑏𝑏
FY ]IVHE ] GLMUMWL \ OMVMWL ; ZE^R QEXVMXWEWM F IKMPMWL ZIOXSVM ZE J JESPPEWLXMVMWL
JYROWM]EWMSTIVEXSVM;ZE\o‘rtasidagi konvolyutsiyani ifodalaydi.
Oddiy CNN arxitekturasida bu tenglama turli darajadagi mavhumlikni o‘rgaRMWLYGLYR
turli vazn matritsalari va moyilliklari bilan bir necha marta qo‘llaniladi. Yakuniy chiqish
UEXPEQM FEWLSVEX ]SOM XEWRMJRM ]EVEXQEKYRGLE FMXXE UEXPEQRMRK GLMUMWLM OI]MRKM UEXPEQ
uchun kirish bo‘lib xizmat qiladi.
2EXMNEZE1YPSLE^E
8ENVMFEPEV 4]XLSR FMPER YGLXE WMRJKE EWSWPERKER XYVPM
integratsiyalashgan ma’lumotlar to‘plamidan foydalangan holda o‘tkazildi:
SF]IOXPEVRMRK
• Yo‘l harakati;
• Obyektlar;
• Hayvonlar.
:MVXYEP VIEPMX] :6 OEQIVEPEVM XI\RSPSKMO HYR]SHE QEWLLYVPMO OEWF IXQSUHE 9PEV
turli maqsadlarda, jumladan, o‘yin, turizm va ta’lim uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan 360
HEVENEPM ]S^YZPEV ZE XEWZMVPEVRM SPMWLPEVM QYQOMR :6 OEQIVEPEVMRMRK IRK HMUUEXKE WE^SZSV
\YWYWM]EXPEVMHER FMVM FY XYVPM SF]IOXPEVRM MWLSRGLPM ERMUPEWL USFMPM]EXMHMV :6 OEQIVEPEVMHE
obyektni aniqlash ilg‘or algoritmlar va mashinali o‘qitish usullari yordamida amalga
SWLMVMPEHM
111
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
VEWQ%UPPMFSWLOM]MQRMRKNEVE]SRPEVMOIXQEOIXPMKMHMEKVEQQEWM
VEWQHE SF]IOXPEVRM XERMF SPMWL YGLYR :6 OEQIVEWM =303 EPKSVMXQM ]SVHEQMHE
tasvirdan obyektlarni tanib uchun foydalanilgan. Mikrofon va kamerani o‘z ichiga olgan
VAPA qurilmasi ko‘zi ojiz insonlarning so‘rovlari bilan ovozni aniqlash va TTS algoritmidan
foydalanib, ularga o‘z vazifalarini bajarishda yordam berMWLYGLYRMWLPEXMPEHM
112
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
NEHZEP
8YVPMSF]IOXPEVRMERMUPEWLREXMNEPEVM
№
8EWZMVREXMNEWM
7MRJ
7MRJ
Yo‘l
LEVEOEXM
,E]ZSRPEV
8EWZMVREXMNEWM
Yo‘l harakati
3F]IOXPEV
Ushbu algoritmlar turli obyektlarning shakli, o‘lchami, rangi va XY^MPMWLMRM ERMUPEWL
uchun to‘plangan tasvir va videolarni tahlil qiladi. Ularning aniqligini oshirish uchun
algoritmlar obyektlar paydo bo‘ladigan konteksni ham hisobga oladi. ushbu tadqiqotda
=303EPKSVMXQMRSKMVSRPEVRMRSVQEPLE]SXPEVMHEFELSPEWLYGLYRqo‘llanildi.
:6OEQIVEWMjadvalda ko‘rsatilganidek, yuqori ishonch bilan obyektni aniqlaganda,
obyekt qanday ko‘rinishda bo‘lishi ehtimoli yuqori. Ushbu yuqori darajadagi ishonch
foydalanuvchilarga aniqlangan obyekt bilan turli yo‘llar bilan o‘zaro aloqa UMPMWL MQOSRMRM
beradi. Agar VR kamerasi xonadagi stulni aniqlasa, masalan, foydalanuvchilar unga o‘tirish
]SOMYRMLEVEOEXPERXMVMWLSVUEPMYFMPERQYPSUSXUMPMWLPEVMQYQOMR
<YPSWE
Ushbu maqola ko‘rish qobiliyati zaif insonlar aqlli shahar hududlarini sEQEVEPMFSWMF
o‘tishlari mumkin bo‘lgan vositalarni tushunishimizni kuchaytirishga qaratilgan. Obyektni
XERMFSPMWLYGLYRXEZWM]EIXMPKERQIXSHSPSKM]ERMRKWEQEVEHSVPMKMRMXEWHMUPEHMFYRSKMVSRPMKM
bo‘lgan insonlarga kundalik faoliyatini tabiiy va uzluksizXEV^HEEQEPKESWLMVMWLKE]SVHEQ
beradi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, VAPA uskunasidan foydalangan holda CNN va YOLO
OSQFMREXWM]EWMSF]IOXPEVRMXERMFXI^ZEMWLSRGLPMREXMNEPEVRMXEUHMQIXEHM&YMRWSRPEVRMRK
o‘zaro ta'siri sohasida SIdan foydalanishni kIRKE]XMVMWLMQYQOMR
%HEFM]SXPEV
8LI%PER8YVMRK-RWXMXYXI %-ERHMRGPYWMSR
M. R. Morris, A. Zolyomi, C. Yao, S. Bahram, J. P. Bigham, and S. K. Kane, “With
most of it being pictures now, I rarely use it: Understanding Twitter’s evolving accessibMPMX]
to blind users,” in Proc. the 2016 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems,
7ER.SWI'EPMJSVRME97%
;SVPH,IEPXL3VKERM^EXMSR :MWYEPMQTEMVQIRXERHFPMRHRIWW?3RPMRIA
' 1SVVMWSR ) 'YXVIPP % (LEVIWL[EV / (SLIVX] % 8LMIQI ERH % 7 8E]PSV
“Imagining artificial intelligence applications with people with visual disabilities using tactile
ideation,” in Proc. the 19th International ACM SIGACCESS Conference on Computers and
%GGIWWMFMPMX]&EPXMQSVI97%
113
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
1%:.9(%5-00-<32%(328->-10%6-2-2+.-7132-=-1/32-=%8-',)+%6%0%2+%2
7,%<70%69',92-1/32-=,80%6-:%/%1',-0-/0%6-8%<0-0-
Begzod Turg‘unov
91*8YRMZIVWMXIXMSʻUMXYZGLMWM
%RRSXEWM]E1E^OYVQEUSPEHEFYKYRKMOYRHEMRWSRM]EX\E]SXMRMRKENVEPQEWUMWQMKE
E]PERMFFSVE]SXKER MRXIVRIX FY]YQPEVMXM^MQPEVMXSQSRMHERMRWSRM]EX YGLYR ]EVEXMPE]SXKER
UYPE]PMOPEV YPEVRMRK XE\PMPM EQEPKE SWLMVMPEHM <YWYWER MRXIVRIX FY]YQPEVM XM^MQMRMRK OIRK
SQQEPEWLKER IGLMQPEVMHER FMVM FSʻPKER “%UMPPM \SREHSR” XM^MQPEVMRMRK XEWLOMP IXMWL
XEQSMPPEVM YPEVRM XEWLOMP UMPMWLMRMRK FYKYRKM OYRHEKM \SPEXM FYRHE] EUMPPM XM^MQPEVRMRK
NMWQSRERRSWSKʻPSQFSʻPKERMWXMUSQEXGLMPEVRMRKXEPEFZE\S\MWLPEVMKERMWEXERUE]HEVENEHE
QSWPEWLKERPMOHEVENEWMXE\PMPMZEYPEVHEKMOEQGLMPMOPEVXE\PMPMRMEQEPKESWLMVMPEHM
/EPMXWSʻ^PEV%UMPPM\SREHSRXM^MQMNMWQSRM]MQOSRM]EXMGLIKEVEPERKERWLE\WPEVSZS^PM
FSWLUEVMWL
/MVMWL
Ma'lumki “Aqilli xonadon” tizimi bugungi kunda insoniyat xayotida keng ommalashib
FSVE]SXKER MRRSZEWMSR IGLMQPEVHER FMVM FSʻPMF YPEV \SREHSR MWXMUSQEXGLMPEVM YGLYR
USʻWLMQGLE UYPE]PMOPEV ZE \EZJWM^PMO IGLMQPEVMRM XEUHMQ IXEHM <SREHSR MWXMUSQEXGLMPEVM
XSQSRMHERFIZSWMXEFENEVMPMWLMPS^MQFSʻPKEROSʻTPEWLMWL\EVEOEXPEVYWLFYEUMPPMXM^MQHEKM
XYVPM FENEVMWL UYVMPQEPEVM XSQSRMHER EZXSQEXMO EQEPKE SWLMVMPEHM &YRHE \EXXSOM \SREHSR
IKEPEVMRMRKMWLXMVSOMFSʻPQEWPMKMLEQQYQOMR7LYRMRKHIOFYRHE]“%UMPPM\SREHSR”XM^MQPEVM
REJEUEX WSKʻPMKMHE RYUWSRM QEZNYH FSʻPQEKER MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR WLYRMRKHIO
WEPSQEXPMKMHERYUWSRMQEZNYHFSʻPKER\YWYWERRSKMVSRPMKMQEZNYHMWXMUSQEXGLMPEVYGLYR
LEQ OSʻTPEF USʻWLMQGLE MQOSRM]EXPEVRM ]EVEXMWLM QYQOMR %UMPPM \SREHSRPEVRM XEWLOMP
UMPMWLHE USʻPPERMPYZGLM MRXIVKEXSVPEV FYRHE] \SREHSRPEVRMRK OSʻVMWL XM^MQMHE QYEQQSWM
FSʻPKER MWXMUSQEXGLMPEVMRMRK Sʻ^MKE \SW XEPEFPEVMHER \EFEVHSV FSʻPMWLM PS^MQ ZE YWLFY
XEPEFPEVKEQSW\M^QEXOSʻrsatishni tashkil qilishlari lozim. “Aqilli xonadon” integratorilari
FY XYVPM \MP EUPPM UYVMPQEPEV ZE XM^MQPEVRM FMXXE FSWLUEVMPEHMKER QE]HSRKE FMVPEWLXMVEHMKER
UYVMPQE]SOM HEWXYVHMV&YXYVPM\MP EUPPMY]UYVMPQEPEVMZEXM^MQPEVMS VXEWMHEKMQYZSJMUPMOZE
S ^EVS XE WMVRM XE QMRPE]HM FY JS]HEPERYZGLMKE YPEVRM FMXXE MRXIVJI]W SVUEPM FSWLUEVMWL
MQOSRMRMFIVEHM%UPPMY]MRXIKVEXSVPEVMKEQMWSPPEV%TTPI,SQI/MX+SSKPI%WWMWXERX%QE^SR
%PI\E7EQWYRK7QEVX8LMRKWZEFSWLUEPEVOEFMEUPPMY]FSWLUEVYZTPEXJSVQEPEVMRMS ^MGLMKE
SPEHM 9WLFY TPEXJSVQEPEV FMV MRXIVJI]W SVUEPM FMV RIGLXE MWLPEF GLMUEVYZGLMPEVRMRK
UYVMPQEPEVMRMFMVPEWLXMVMWLZEFSWLUEVMWLZSWMXEPEVMRMXEUHMQIXEHM
%HEFM]SXPEVXE\PMPM
&YKYRKM OYRHE EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMRM ]EREHE XEOSQMPPEWLXMVMWL QEUWEHMHE \YWYWER
FYRHE] XM^MQPEVRM NMWQSRM] MQOSRM]EXM GLIOPERKER MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR QSWPEWLXMVMWL YPEVRMRK
XYVQYWLXEV^MRM]EREHEUYPE]PEWLXMVMWLQEUWEHMHEOSʻTPEFMPQM]M^PERMWLPEVSPMFFSVMPQSUHE<YWYWER
MWLHE \S^MVHE QEZNYH ^EQSREZM] OSQQYRMOEWM]E XI\RSPSKM]EPEVMHER EUMPPM Y] XM^MQPEVMHE
JS]HEPERMWLSVUEPMEUMPPM\SREHSRWLEVSMXMRMNMWQSRM]MQOSRM]EXMGLIOPERKERWLE\WPEVYGLYR]EREHE
USʻPE]PEWLXMVMWL MQOSRM]EXPEVM OSʻVMF GLMUMPKER 9WLFY MWLHE &P]RO XI\RSPSKM]EWM ZE 6EWTFIVV] 4M
1SHIP&TPEXJSVQEWMEWSWMHEEUMPPM\SREHSRXM^MQMRMFSWLUEVMWLRM%RHVSMHXM^MQMSVUEPMFSWLUEVMWLRM
]EREHEXEOSQMPPEWLXMVMWLQEWEPEWMOSʻVMFGLMUMPKER2EZFEXHEKM MWLHEIWE\S^MVHEQEZNYHEUMPPM
\SREHSR XI\RSPSKM]EPEVMRM MQOSMR]EPEVMRM RSKMVSRPMKM QEZNYH MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR ]EREHE
114
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
QSWPEWLXMVMHE;M*MXI\RSPSKM]EWMHERJS]HEPERMWLQEWEPEWMOSʻVMFGLMUMPKER
8EHUMUSXQIXSHSPSKM]EWM
=YUSVMHEOSʻVMFGLMUMPKERQEUSPEPEVHEREXMNEPEVMFE]SRUMPMRKERMPQM]XEHUMUSXMWLPEVMHEEUMPPM
\SREHSR XM^MQPEVMRMRK MQOSRM]EXM GLIOPERKER ZE RSKMVSRPMKM FSʻPKER WLE\WPEVRM ]EWLEWL WLEVSMXMRM
QYWXEUMP EQEPKE SWLMVMWLEPEVM YGLYR USʻWLMQGLE MQOSRM]EXPEV ]EVEXMWLKE UEVEXMPKER 1E PYQOM
MQOSRM]EXM GLIOPERKER ]E RM RSKMVSRPMKM QEZNYH WLE\W SVEWMHE E]RMUWE OSʻ^M SNM^ MRWSRPEVRMRK
QYWXEUMPXYVQYWLXEV^MRMOIGLMVMWLPEVMHEOSʻTVSURSUYPE]PMOPEVKEYGLVE]HMPEV7EFEFMFYKYRKMOYRHE
QEZNYHYQYQJS]HEPERMWLYGLYRXEUHMQIXMPE]SXKEREUMPPM\SREHSRXM^MQPEVMYGLYRIGLMQPEV\EVEOEX
XM^MQMHE QEWEPER QYWXEUMP \EVEOEXPERE SPQE]HMKER MRWSRPEV YGLYR LEQ JS]HEPERMWLKE MQOSRPM
FSʻPMWLMQYQOMR1EWEPER]S]SKʻMWSKʻPSQFSʻPQEKERQMNS^PEVYGLYRQEVOE^M]FSWLUEVMWLTYPXMHER
]SOMWQEVXJSRMHERJS]HEPERMWLSVUEPMEUMPPM\SREHSRUYVMPQEPEVMRMFSWLUEVMWLQYQOMR%QQSFYRHE]
MQOSRM]EX OSʻ^M SNM^ SHEQPEV YGLYR MQOSRWM^ \MWSFPEREHM 7LYRMRKHIO ]YUSVMHE OSʻVMF GLMUMPKER
XEHUMUSX REXMNEPEVHM OSʻ^M SNM^ WLE\WPEV YGLYR QYWXEUMP \E]SX OIGLMVMWL QSFE]RMHE IRK OSʻT HYGL
OIPEHMKERQYEQQSPEVHERFMVMFSʻPKEROIVEOPMSF IOXPEVRMXERMFSPMWLZEYPEVRMTS^MXWM]EWMRMERMUPEWL
FSʻ]MGLEIXEVPMHEVENEHEMPQM]XEHUMUSXMWLPEVMSPMFFSVMPQEKER<YWYWEROSʻ^MSNM^WLE\W\E]SXMRMRK
EOWEVM]EXUMWQMRMSʻXOE^EHMKER\SREHSRMHEFYWLE\WKEOIVEOPMFY]YQPEVMRMUMWUEQYHHEXHEXSTMF
SPMWLKE]SVHEQFIVEHMKEREUMPPMXM^MQPS]M\EWMRMMWLPEFGLMUMWLZEYRMRKEQEPM]TVSXSXMTMRM]EVEXMWL
FYRHE]OSʻ^MSNM^MRWSRPEVYGLYR]EWLEWLWLEVSMXMRM]EREHE]E\WLMPERMWLMKEWEFEFFSʻPEHM
8ELPMPZEREXMNEPEVQYLSOEQEWM
%UPPM \SREHSR XM^MQPEVM OS V SHEQPEVRMRK UYPE]PMKM ZE QYWXEUMPPMKMRM WI^MPEVPM HEVENEHE
]E\WLMPE]HMKER UEXSV MQOSRM]EXPEVRM XEUHMQ IXMWLM QYQOMR 9WLFY XI\RSPSKM]EPEV \SREHSR
MWXMUSQEXGLMWM XSQSRMHER QYRXE^EQ VEZMWLHE EQEPKE SWLMVMPEHMKER ZE^MJEPEVRM EZXSQEXPEWLXMVEHM
QE PYQSXPEVKE OMVMWLRM XE QMRPE]HM ZE OYRHEPMO LE]SXRM SWSRPEWLXMVEHM 7LYRMRKHIO EUMPPM \SREHSR
XM^MQPEVMNMWQSRM]MQOSRM]EXMGLIOPERKERMRWSRPEVYGLYRJS]HEPMFS PKERZEYPEVRMRKXYVQYWLXEV^MRM
QYWXEUMPPEWLXMVMWLKE \M^QEX UMPEHMKER OSʻTPEF \YWYWM]EXPEVKE IKE FSʻPMWLPEVM QYQOMR ZE YPEVRMRK
FE ^MPEVMUSʻ]MHEKMPEV?A
➢ 3ZS^PMFSWLUEVYZZEEWWMWXIRXXM^MQM%QE^SR%PI\E+SSKPI%WWMWXERX]SOM%TTPI7MVMOEFM
ovozli assistentlaridan foydalanish ko‘zi ojiz odamlargaY]HEKMUYVMPQEPEVRMSZS^MFMPERFSWLUEVMWL
MQOSRMRM FIVEHM 9PEV GLMVSUPEV XIVQSWXEXPEV EUPPM UYPJPEVRM FSWLUEVMWL QE PYQSX SPMWL ]SOM
IWPEXQEPEVRMS VREXMWLYGLYRFY]VYUPEVFIVMWLMQYQOMR
➢ %UPPM]SVMXMWL%UPPM]SVMXMWLXM^MQPEVMSZS^PMFSWLUEVYZ]SOMQSFMPMPSZE]SVHEQMHEY]MRKM^
]SVMXMPMWLMRM WS^PEWL MQOSRMRM FIVEHM /S ^M SNM^ SHEQPEV \SRE MGLMHEKM ]SVYK PMORMRK ]SVUMRPMKMRM ZE
VERKMRM SWSRKMRE QSWPEWLXMVMWL SVUEPM Sʻ^M YGLYR UYPE] ]SVMXMPKERPMO WLEVSMXMRM \SWMP UMPMWL QYQOMR
FSʻPEHM
➢ 7QEVX\EZJWM^PMOUYVMPQEPEVM''8:OEQIVEPEVMLEVEOEXHEXGLMOPEVMZEEUPPMUYPJPEVOEFMEUPPM
xavfsizlik tizimlari ko‘zi ojiz odamlarga o‘z uylariga kirishni nazorat qilish va xonadon xavfsizligini
WEUPEWLKE]SVHEQFIVEHM1EWEPERYPEVXEWLVMJFY]YVYZGLMPEV]SOMY]EXVSJMHEKMLEVEOEXPEVLEUMHE
SZS^PMSKSLPERXMVMWLPEVSVUEPMFMPHMVMWLRSQEPEVRMSPMWLPEVMQYQOMR7LYRMRKHIO\SREHSROMVMWLIWLMKM
SPHMKEOIPKER SF IOXPEVRM XERMFSPMWLZEWLE\WMRMERMUPEWLSVUEPM YPEVKEOMVMWLKE VY\WEXFIVMWL]SOM
FIVQEWPMOFSʻ]MGLE\EZJWM^UEVSVUEFYPUMPMWLMQOSRMRMFIVEHM
➢ %YHMS QE PYQSXPEV %UPPM Y] XM^MQPEVM UYVMPQEPEV LSPEXM ZE EXVSJQYLMX LEUMHE EYHMS
QE PYQSXPEVRMXEUHMQIXMWLMQYQOMR1MWSPYGLYRSFLEZS]ERKMPMOPEVUYVMPQELSPEXMZEFSWLUEPEV
LEUMHEKM QE PYQSXPEVRM SZS^PM FMPHMVMWLRSQEPEV ]SOM EYHMS WLEVLPEV SVUEPM SPMWL QYQOMR &Y Sʻ^
REZFEXMHE OSʻ^M SNM^ MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR \SREHSRRMRK QY\MQ TEVEQIXVPEVMRMRK UM]QEXPEVMHER
QYWXEUMP\EFEVHSVFSʻPMWLZEFSWLUEVMWLMQOSRMRMFIVEHM
➢
&IPKMPEWL ZE XEWLOMP IXMWL %UPPM Y]PEV Y]HEKM FY]YQPEVRM FIPKMPEWL YGLYR 6*-(
115
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
6EHMSGLEWXSXERM MHIRXMJMOEWM]E XM^MQM ]SOM 2*' =EUMR QE]HSR EPSUEWM XI\RSPSKM]EWMHER
foydalanishi mumkin. Ko‘zi ojiz odamlar teglarni o‘qish va obyektlarning joylashuvini aniqlash uchun
QE\WYWUYVMPQEPEV]SOMQSFMPMPSZEPEVHERJS]HEPERMWLMQYQOMR
➢ -GLOM REZMKEXWM]E XM^MQPEVM &E ^M EUPPM \SREHSR XM^MQPEVMHE OSʻ^M SNM^ MRWSRPEV YGLYR
\SREHSR\YHYHMHEQYWXEUMPLEVEOEXUMPMWLHE]SVHEQFIVEHMKERMGLOMREZMKEXWM]EXM^MQPEVMQEZNYH
&YRMSZS^PMQEWPE\EXPEVXM^MQM]SOMSZS^PM]SʻPFSWLPSZGLMXM^MQMSVUEPMEQEPKESWLMVMWLQYQOMR
➢ 3WL\SRE ZE WLE\WM] TEVZEVMWL YGLYR EUPPM NMLS^PEV %UPPM Y]PEV EUPPM SWL\SRE QEWEPER
QMOVSXS PUMRPMTIGLPEVOSJI UE]REXKMGLPEV ZEWLE\WM]TEVZEVMWLPEWL QEWEPEREUPPMXEVS^MPEVIPIOXV
XMWL GLS XOEPEVM RM S ^ MGLMKE SPMWLM QYQOMR YPEV SZS^ FMPER ]SOM QSFMP MPSZE SVUEPM SWSRKMRE
FSWLUEVMPMWLMOSʻ^MSNM^MWXMUSQEXGLMPEVYGLYREPS\MHEUYPE]PMOPEV]EVEMWLMQYQOMR
➢ 8MFFM]RE^SVEXZE]SVHEQ&E ^MEUPPM\SREHSRXM^MQPEVMXMFFM]QSRMXSVMRKZEHSVMHEVQSRPEV
LEUMHE SKSLPERXMVMWL MWXMUSQEXGLMRMRK QYLMQ WEPSQEXPMO OS VWEXOMGLPEVMRM OY^EXMWL ZE OIVEO
FS PKERHEXMFFM]\M^QEXPEVKEYPERMWLOEFM]SVHEQ\YWYWM]EXPEVMRMXEUHMQIXMWLMQYQOMR
<YPSWE
=YUSVMHE WEREF SʻXMPKER EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMRMRK MQOSRM]EXPEVM OSʻ^M SNM^
MWXMUSQEXGLMPEVRMRK ILXM]SNPEVMRM LMWSFKE SPKER LSPHE MWLPEF GLMUMPKER FS PMF YPEVRMRK OYRHEPMO
LE]SXMHEQYWXEUMPPMOUYPE]PMOZE\EZJWM^PMOHEVENEWMRMSWLMVMWLKE]SVHEQFIVEHM%QQSWLYRMRE^EVHE
XYXMWL OIVEOOM FYKYRKM OYRHE QEZNYH EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMHE OSʻ^M SNM^ MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR
]YUSVMHEWEREFSʻXMPKEROSʻTPEFMQOSRM]EXPEVQEZNYHFSʻPMWLMKEUEVEQE]\EPMLEQSREUMPPM\SREHSR
XM^MQPEVMHE FYRHE] MQOSRM]EXM GLIOPERKER MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR YPEVRMRK XYVQYWL XEV^MRM ]EREHE
QYWXEUMP OIGLMVMWLPEVMHE QY\YQ E\EQM]EXKE IKE FSʻPKER \EP IXMPMWLM PS^MQ FSʻPKER QYEQQSPEV
QEZNYHZEYPEVUY]MHEKMPEV
1EZNYH EUMPPM Y] XM^MQPEVMRMRK EOWEVM]EXMHE XM^MQHER JS]HEPERMWL ZE YRM FSWLUEVMWLHE
WIRWSVPMFSWLUEVMWLTERIPPEVMWQEVXJSRPEVZETPERWLIXPEVHERJS]HEPERMPEHM&YIWEOSʻVMWLXM^MQMHE
QYEQQSWM QEZNYH WLE\WPEV YGLYR FYRHE] XM^MQPEVHER JS]HEPERMWL ZE ZE YPEVRM FSWLUEVMWLHE
UM]MRGLMPMOPEVZE\EXXSOMMQOSRWM^PMORMOIPXMVMFGLMUEVMWLMQYQOMR
<EXXSOMFYKYRKMQEZNYHEUMPPM\SREHSR XM^MQPEVMHEYPEVHERJS]HEPERMWLZEFSWLUEVMWLHE
OSʻVMWL XM^MQMHE QYEQQSWM QEZNYH WLE\WPEV YGLYR UYPE]PMOPEV ]EVEXMWL YGLYR SZS^PM FSWLUEVMWL
YWYPMHER JS]HEPERMWL IGLMQPEVM XEOPMJ UMPMRE]SXKER FSʻPWEHE FYRHE] XM^MQPEVHE EUMPPM UYVMPQEPEVRM
FSWLUEVMWLHEOEQGLMPMOPEVQEZNYH1EWEPEREUMPPM\SREHSRXM^MQMHEKMLEVFMVEUMPPMUYVMPQERMSKʻ^EOM
SZS^PMFY]VYUPEVEWSWMHEFSWLUEVMWLHELEVFMVUYVMPQEYGLYREPS\MHEFY]VYUHERJS]HEPERMWLPS^MQ
/SʻVMWLHE RYUWSRM QEZNYH WLE\WPEV YGLYR EUMPPM \SREHSR XM^MQMHE FYRHE] YWYPHE FSWLUEVMWLHER
JS]HERMWLUEXSVQYEQQSPEVRMOIPXMVMFGLMUEVEHM7EFEFMOSʻVMWLHERYUWSRMQEZNYHWLE\WPEVHELEV
FMV FIVMPKER FY]VYURMRK FENEVMKERPMKMRM XIOWLMVMWL MQOSRM QEZNYH IQEW ZE WLY WEFEF ]YUSVMHE
XEOMHPERKERPMKMHIOEKEVLEVFMVUYVMPQERMFSWLUEVMWLHEEPS\MHEFY]VYUHERJS]HEPERMWLPS^MQFSʻPWE
Y\SPHEFMVSVFY]VYURMRKFIVMPMWLMRMJS]HEPERYZGLMXSQSRMHERYRYXMPMWLMZEFYWEPFM]SUMFEXPEVKESPMF
OIPMWLMQYQOMR
7LYRMRKHIO QEZNYH EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMHE OSʻ^M SNM^ MWXMUSQEXGLMPEV YGLYR \SREHSR
\YHYHMHEKMSF IOXPEVRMXE RMFSPMWLWLYRMRKHIOYPEVRMRKYWLFYWLE\WKERMWFEXERUERHE]TSWMXWM]EHE
NS]PEWLKERPMKMRM ERMUPEWL FSʻ]MGLE MWLPEV EQEPKE SWLMVMPKER %QQS \S^MVHE FYRHE] ZE^MJERM
FENEVYZGLMXM^MQPEVJEUEX6*-(XM^MQPEVMEWSWMHEEQEPKESWLMVMPKERFSʻPMFFYOSʻ^MSNM^MWXMUSQEXGLMPEV
YGLYR\SREHSR\YHYHMHEKMSF IOXPEVRMXI^OSVERMUPEFYPEVRMXSTMWLKE]SVHEQFIVWEHESF IOXPEVRMRK
LMPQE\MPPMKMZEWSRMRMRKSVXMWLMZE]ERKMPERMWLM\SPEXMHEFYRHE]IGLMQSTXMQEP\MWSFPERQE]HM
%HEFM]SXPEV
116
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
-RXIPPMKIRX,SQI%YXSQEXMSR7]WXIQJSV(MWEFPIH4ISTPI1SLEQQEH*EMWEP4MR
.IVR/IV(MGOWSR2ISL(IGIQFIV-RXIVREXMSREP.SYVREPSJ)RKMRIIVMRKERH%HZERGIH
8IGLRSPSK]
7QEVX ,SQI %YXSQEXMSR 7]WXIQ JSV 4L]WMGEPP] 'LEPPIRKIH ERH )PHIVP] 'EVI
4ISTPI&EWIHSR-S87O7EQMQ%OLXEV6ENIRHVE4VEWEH2E]EO7VMREXL/YQEV8VMTEXL]
:SPYQI-WWYI4VEQERE6IWIEVGL.SYVREP
% 7QEVX ,SQI %TTPMERGI 'SRXVSP 7]WXIQ JSV 4L]WMGEPP] (MWEFPIH 4ISTPI
4VSKVIWW 1XWLEPM 1EVGL 'SRJIVIRGI 'SRJIVIRGI SR -RJSVQEXMSR
'SQQYRMGEXMSRW8IGLRSPSK]ERH7SGMIX] -'8%7
117
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
СЕТИ ПЯТОГО ПОКОЛЕНИЯ КАК ОСНОВА ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ
А.НазаровФ.Абдуллажонов
Ташкентский государственный технический университет
RE^EVSZC$VEQFPIVVY
Аннотация: Развитие цифровой экономики предполагает модернизацию
информационной инфраструктуры и внедрение технологий следующего поколения.
Среди них 5G является связующим звеном для других технологий, отправной точкой
для создания такой инфраструктуры.
Ключевые слова: ++1EWWMZI1-132*::2*цифроваяэкономика
Основной текст:
Развитие цифровой экономики требует совершенствования в построении
информационной инфраструктуры. Сети связи «пятого поколения», 5G, вкупе с
анализом «Анализом Больших Данных» (&MK (EXE) и Интернетом Вещей (-S8
призваны стать одной из основцифровой экономики, главной движущей силой
которой должен стать Искусственный Интеллект (ИИ ?A
+ — это фундаментальная инфраструктура, поддерживающая цифровую
трансформацию общества и экономики на базе повсеместно доступных сетей и
интеллектуальных 2020 году релиза R16 технологии 5G получают возможность
более всестороннего использования в системах сверхнадежной связи с малой
временной задержкой (URLLC). Основной технологий. Технологии 5G играют важную
роль в модернизации предприятий во всех отраслях. С выходом в архитектурой
сетей 5G должна стать автономная архитектураSA, способная удовлетворить
специфические потребности каждого предприятия.
Разработку и совершенствование технологии ведёт ряд международных
организаций, среди которых можно привести:
3GP: Основанный для стандартизации технологии 3G консорциум, стал одной
из ведущих организаций отрасли, объединив международные регуляторы и
корпоративных игроков для совместной разработки стандартов беспроводной
связи.
-89R:
Подразделение
ООН,
занимающееся
коммуникационными
технологиями. Оно контролирует процесс стандартизации технологий радиосвязи,
осуществляет управление международным радиочастотным спектром?A
Сеть 5G отличается сверхвысокой пропускной способностью, в 10–20 раз
превышающей аналогичный показатель сети 4G. Технология Massive MIMO —ключ
к реализации этой цели.[2]
Применение технологий MIMO (multiple inpYX – multiple output) решает две
задачи: увеличение качества связи за счет пространственного временного/
частотного кодирования или формирования лучей (beamforming);
0повышение скорости передачи при применении пространственного
мультиплексирования.
5G чаще называют не сетью, а системой, или «платформой», под которой
118
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
имеется в виду платформа программная, а не аппаратная. Если сети 1/2/3/4G
строились на базе аппаратных решений (оборудования), то платформа 5G строится
на базе программных решений, в частности, программноконфигурируемых
сетей7(2 7SJX[EVI(IJMRIH2IX[SVO), а также виртуализации сетевых функций2*:
2IX[SVO *YRGXMSR:MVXYEPM^EXMSR).Функции
5G реализуются
в виртуальных
программных функциях:2* :MVXYEP 2IX[SVO *YRGXMSR , которые работают в
инфраструктуре2*:. Различие между этими похожими по звучанию понятиями
состоит в том, что VNF –это функция, а NFV –это технология. В свою очередь, NFV
реализуется в физической инфраструктуредатацентров(datacenter, DC, центр
обработки данных,ЦОД), на базе стандартного коммерческого оборудования и
программ'387 'SQQIVGMEP3JJ8LI7LIPJ). Оборудование COTS включает лишь три
вида стандартных, относительно недорогих устройств – сервер (вычислительное
устройство), коммутатор (сетевое устройство) и система хранения данных
(устройство хранения) [1].
Нами исследуются возможности использования технологии мобильной связи
пятого поколения в целях разработки принципов эффективного управления
удаленными объектами и устройствами различного назначения [3]. Применение
платформенных сервисов 5G позволяет упростить и автоматизировать множество
процессов практически во всех отраслях. Даже когда для оптимизации
деятельности предприятий и организаций могут быть применены современные
проводные технологии или иные беспроводные решения, переход к 5G обеспечивает
гораздо более простое и легкое масштабирование и тиражирование решений, более
быстрое перенесение опыта на новые предприятия, заметное удешевление
начальных инвестиций в инфраструктуру.Надежная и быстрая передача данных в
режиме реального времени принесет огромную пользу датчикам и блокам
управления, установленным в машинах, установках и логистических цепочках в
различных отраслях промышленности.
Литературы
LXXTWWLEPEKMRSZGSQ
LXXTW[[[LYE[IMVYXIOLRSPSKM]EKRSZ]]MQTYPWOVE^ZMXM]YXWMJVSZS]
IOSRSQMOM
INNOVATION TECHNOSYSTEMS 4(12)/2023 А.М.Назаров., М.Х.Арипова.,
Ф.Ш.Абдуллажонов. Возможности организации дистанционного управления
наземными объектами на основе технологии 5+
119
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
24-25-aprel, 2024-yil
TELEKOMMUNIKATSIYA OBYEKTINING ELEKTR TA’MINOTI TIZIMINI MORFOLOGIK
8%,0-0365%0-13()0%7,8-6-7,
*E^PMHHMR5SHMVSZ
University of management and future technologies universiteti o‘qituvchisi
JE^$QEMPVY
%RRSXEXWM]ETelekommunikatsiya elektr ta’minoti tizimi uchun uning elektr ta’minoti
XM^MQPEVMRM QEUFYP PS]MLEPEWL QYEQQSWMRM LEP UMPMWLYGLYR XI\RMO ]IGLMQPEVRM QSVJSPSKMO
XELPMP UMPMWL ZE XELPMP UMPMWLKE EWSWPERKERPS]MLEPEWLXEQS]MPPEVM ZE YWYPPEVMRM MWLPEFGLMUMWL
^EVYV 1SVJSPSKMO XELPMP YWYPMRMRK QSLM]EXM WLYRHEOM ko‘rib chiqilayotgan QYEQQS YGLYR
ahamiyatli bo‘lgan bir nechta morfologik xususiyatlarni (tipik, o‘ziga xoslik, farqlash)
aniqlash va ushbu xususiyatlarni barcha mumkin bo‘lgan kombinatsiyalarXY^MPEHM
Kalit so‘zlar: elektr ta’minoti tizimi, elektr energiyasini ishlab chiqarish, o‘zgartirish,
uzatish, taqsimlash va iste’mol qilish, kombinator-mantiqiy tahlil, morfologik to‘plam,
morfologik tahlil.
/MVMWL
Raqamli texnologiyalarni telekommunikatsiya tizimlarida keng qo‘llanilishi elektr
ta’minoti tizimida elektr energiyasini o‘zgartirish sifatini oshirish, ishonchliligi,
UYVMPQEPEVRMRKelektromagnit moslashuvchanligi va uzluksiz elektr ta’minotini yaxshilashni
XEPEFUMPEHM
,EV UERHE] NEQM]EXRMRK MUXMWSHM] VMZSNPERMWLMHE IRIVKIXMO VIWYVWPEVHER WEQEVEPM
JS]HEPERMWL YRMRK QYWXELOEQ VMZSNPERMWLMRMRK EWSWM] SQMPPEVMHER FMVM LMWSFPEREHM )PIOXV
energiyasini ishlab chiqarish, o‘zgartirish, uzatish, taqsimlash va iste’mol qilish ob’ektlarida
elektr stansiyalari, podstansiyalari, tarmoqlari, qurilmalari va elektr ta’minoti tizimlarini
loyihalash, montaj qilish, sozlash, ta’mirlash, ishlatish, ularda sinovlar o‘tkazish, texnik
xizmat ko‘rsatish, rostlash, dispetcherlash, avtomatlashtirilgan va avtomatik boshqarish,
iste’mol qilishga oid muhandislik masalalarini yechish, algoritmlash va matematik
ta’minotni yaratish, texnologik yechimlarni ishlab chMUMWL FY XEVQSUHE WERSEXRM ]YOWEO
HEVENEHEVMZSNPERXMVMWLRMRKEWSWM]ZE^MJEPEVMWEREPEHM
Hozirgi vaqtda ichki va tashqi sanoati elektr qurilmalarining juda ko‘plab turlarini
ishlab chiqaradi, bu esa o‘z navbatida elektr qurilmalarining texnik tavsiflari xMPQE\MPPMKMZE
ko‘pligi bilan ajralib turadi. Shuning uchun elektr ta’minoti qurilmalari (ETQ) va tizimlarini
loyihalashdagi asosiy muammo bu tizim tarkibini kerakli talablarni ta’minlay oladigandigan
yechimlarni oqilona tanlash hisoblanadi. Elektr ta’minoti tizimlarini an’anaviy loyihalashning
asosini ma’lum bir sohada ishlab chiquvchilar tajribasi va texnik yechimlarni analoglari
XEWLOMP IXEHM )85 XM^MQMRM PS]MLEPEWLHE YWLFY ]SRHEWLYZRMRK EWSWM] OEQGLMPMOPEVM XI\RMO
qarorlar qabul qilishda sub’ektiv hisoblanadi. Bundan tashqari, loyihalash jarayonining o‘zi
VEWQM]PEWLXMVMPQEKERZEWLYRMRKYGLYRYRMEZXSQEXPEWLXMVMWLQYQOMRIQEW
,S^MVKM OYRHE )85RM PS]MLEPEWLRMRK QEZNYH YWYPPEVMRMRK EPSLMHE FSWUMGLPEVM )85
strukturasini tanlash, elektr ta’minoti sxemalarM ]IVKE YPEWL XM^MQPEVM LEZSRM
WLEQSPPEWLXMVMWL OSRHIRWMSRIVPEWL ZE WLEQSPPEXMWL XM^MQPEVM QEZNYH 0S]MLEPEWL
NEVE]SRMHEWXVYOXYVEPMTEVEQIXVMO]SOMWXVYOXYVEPMparametrik sintez usullari qo‘llaniladi.
120