The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
ZAMONAVIY ARMIYADA RAQAMLI ALOQA TEXNOLOGIYALARINING QO‘LLANISH
-78-5&300%6-73*8;%6)()*-2)(2)8;36/-2+8)<2303+-=%0%6-2-2+,%6&-=
73,%(%+-438)27-%0-1/32-=%80%6-
7LIVFIO2EV^YPPEIZ
91*8QEKMWXVERXM
%RRSXEXWM]E9WLFYQEUSPEHE7SJX[EVI(IJMRIH2IX[SVOMRK 7(2 XI\RSPSKM]EPEVMRMRK
LEVFM] LEVEOEXPEVHEKM XEUHMQ IXEHMKER MQOSRM]EXPEVMRM EXVSJPMGLE ]SVMXMPHM WLYRMRKHIO
dunyodagi kuchli armiyalardan biri hisoblanadigan Amerika Qo‘shma Shtatlari EVQM]EWMHE
7(2 XI\RSPSKM]EPEVMRM XEHFMU IXMWLHE IVMWLMPKER ]YXYUPEV ZE YPEV XEUHMQ IXKER TSXIRXWMEP
imtiyozlar sanab o‘tildi.
Kalit so‘zlar 7SJX[EVI(IJMRIH 2IX[SVOMRK 7(2 7SJX[EVIHIJMRIH [MHIEVIE
RIX[SVOMRK 7(;%2 .SMRX -RJSVQEXMSR )RZMVSRQIRX .-) %HZERGIH &EXXPI 1EREKIQIRX
7]WXIQ %&17 ZMWYEP STXMQEPPEWLXMVMWL QEREKIQIRX XEVQSU VIWYVWM \EZJWM^PMO EPKSVMXMQM
ERSQEPM]EOMFIVXELHMH
&YXYRNELSRVEUEQPMEPSUEXI\RSPSKM]EPEVRMRKVMZSNPERMWLMREXMNEWMHEHYR]SRMRKHI]EVPM
istalgan nuqtasidan bog‘lanishlarni amalga oshirishning turli vositalari va texnologiyalari
yaratildi. Turli formatdagi ma’lumotlarning cheksiz oqimi va ularni qayta ishlash borasida
katta yutuqlarga erishlidi. Shu bilan bir qatorda alohida yo‘nalishlar, xususan, harbiy sohada
ma’lumotlarni sifatli va xavfisiz uzatish, qabul qilish va qayta ishlash bo‘yicha umumiy va
alohida talablar yuzaga kela boshladi. Ma’lumotlarning ma’zmuni va ahamiyatida kelib chiqib
YPEVRM \EZJWM^PMKM ZE WMJEXMKE RMWFEXER XYVPM Y^EXMWL UEFYP UMPMWL ZE UE]XE MWLPEWL QYLMXPEVM
]EVEXMWL XI\RSPSKM]EPEVM YWXMHE UEXSV ]YXYUPEVKE IVMWLMPHM 1E^OYV ]YXYUPEVHER FMVM FY
7SJX[EVI(IJMRIH 2IX[SVOMRK 7(2 XI\RSPSKM]EWM LMWSFPERMF FYKYRKM OYRHE FMV UEXSV
]IXEOGLM XMNSVEX OSQTERM]EPEVM VMZSNPERKER HEZPEX EVQM]EPEV YWLFY XI\RSPSKM]ERM EQEPM]SXKE
tadbiq etish bo‘yicha ishlar olib bormoqda.
7SJX[EVI(IJMRIH 2IX[SVOMRK 7(2 XI\RSPSKM]EWM VEUEQPM XIPIOSQQYRMOEXWM]E
tarmoqlarini barpo etish, boshqarish va ularga xizmat ko‘rsatish yo‘nilishida o‘ziga xos
inqilob qildi. SDN tarmoqni boshqarish muhiti, ma’lumotlarni uzatish, qabul qilish, saqlash va
qayta ishlash muhitlarini o‘zaro ajratgan holda, tarmoq qurilmalarini markazlashtirilgan
FSWLUEVYZM ZE YPEVRM HEWXYVPEWL MQOSRMRM FIVEHM 7(2 XYVPM WSLEPEVHE NYQPEHER
telekommunikatsiya, ma’lumotlar markazlari va bulutli texnologiyalarda keng qo‘llaniladi.
SDN texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha bir qator rivojlangan davlatlar keng
ko‘lamli dasturlar qabul qilishgan bo‘lib, mazkur yo‘nalishda Amerika Qo‘shma Shtatlari
1YHSJEEHITEVXEQIRXM 8LI97(ITEVXQIRXSJ(IJIRWI WI^MPEVRM]YXYUPEVKEIVMWLKER
1YHSJEE HITEVXEQIRXM LEVFM] XEVQSUPEVHE 7(2 XI\RSPSKM]EPEVMHER JS]HEPERMWLRM
o‘rganib chiqdi va harbiy sohada SDN texnologiyalaridan foydalanishni rivojlantirish uchun bir
nechta dasturlarni qabul qildi. Asosiy dasturlardan biri Qo‘shma axborot muhiti (Joint
Information Environment) tashabbusi bo‘lib, u butun Mudofaa departamenti bo‘yicha yagona
axborot muhitini yaratishga qaratilgan. JIE dasturi Mudofaa departamenti bo‘ylab yagona,
MRXIKVEXWM]EPEWLKERXEVQSUEV\MXIOXYVEWMRM]EVEXMWLYGLYR7(2XI\RSPSKM]EPEVMRMNSVM]UMPMWLRM
o‘z ichiga oladi. Bu dastur rivojlangan tarmoq imkoniyatlarini taqdim etish, tarmoq
\EZJWM^PMKMRM SWLMVMWL ZE XEVQSU FSWLUEVYZMRM ]E\WLMPEWL MQOSRMRM FIVEHM 7(2
texnologiyalarini joriy etish orqali Mudofaa departamenti o‘z xodimlariga, ularning joylashgan
joyidan qat’iy nazar, yanada samarali tarmoq xizmatlarini taqdim etish imkonini yaratib berdi.
81
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
rasm. AQSh Mudofaa departamenti “Joint Information Environment”
HEWXYVMRMRKYQYQM]XSTSPSKM]EWM
Shuningdek, Amerika Qo‘shma Shtatlari Harbiyhavo kuchlarining “Advanced Battle
Management System” dasturida SD;%2 XI\RSPSKM]EWMRM XEHFMU IXHM %57L LEZS OYGLPEVM
XEVQSU YPERMWLMRM ]E\WLMPEWL ZE XEVQSU QYVEOOEFPMKMRM OEQE]XMVMWL YGLYR 7(;%2
XI\RSPSKM]EWMRMNSVM]UMPMWLYWXMHEMWLPEQSUHE7(;%2HEWXYVM,EVFM]LEZSOYGLPEVMRMOIVEOPM
ma’lumotlar bilan tezkorlik bilan ta’minlanishi va sohada yanada moslashuvchan va keng
imkoniyatli tarmoq infratuzilmasi bilan ta’minlaydi.
rasm. AQSh Harbiy havo kuchlari “Advanced Battle Management System”
HEWXYVMRMRKYQYQM]XSTSPSKM]EWM
Shu o‘rinda NATO tomonidan ta’sis etilgan SDN texnologiyalar sinov maydoni
ta’kidlab o‘tish lozim. NATO harbiy amaliyotlarda SDN texnologiyalaridan foydalanish
imkoniyatlarini o‘rganish uchun SDN sinov maydonchasini yaratgan bo‘lib, sinov maydoni
7(2 XI\RSPSKM]EPEVM WEQEVEHSVPMKMRM FELSPEWL ZE LEVFM] LEVEOEXPEV YGLYR IRK ]E\WLMPEVMHER
foydalanish bo‘yicha tajribalarni amalga oshirishfa yordam beradi.
7(2 XI\RSPSKM]EPEVMRM LEVFM] WSLEHE NSVM] IXMWLHE OEXXE TSXIRWMEP ]YXYUPEVKE IVMWL
mumkin. Jumladan, harbiy harakatlar va o‘quv mashg‘ulotlari davomidan mazkur
texnologiyalarni qo‘llanish orqali bir qator operativ natijalarga erishish mumkin.
SDN texnologiyasi harbiy harakatlarda tarmoq nazoratini kuchaytirish bo‘yicha keng
MQOSRM]EXPEVKE IKE HI]E UE]H IXMPQSUHE 9RMRK ]SVHEQMHE XEVQSU UYVMPQEPEVMHEKM HMREQMO
82
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
WS^PEQEPEV ZE XEVQSU VIWYVWPEVMRM HSMQM] STXMQEPPEWLXMVMWL QYQOMR FY IWE LEVFM]
haraktlardagi o‘zgaruvchan operatsion talablarga tezda moslashish imkonini beradi. Bundan
tashqari, oldindan kiritilgan turli algoritmlar asosida trafikni aqlli yo‘naltirish orqali tarmoq ish
JESPM]EXMRM STXMQEPPEWLXMVMWL MQOSRMRM FIVEHM 7LYRMRKHIO QE^OYV XI\RSPSKM]E XEVQSURM
ZMVXYEPM^EXWM]EUMPMWLKEMQOSRFIVEHMFYIWEXEVQSUZMVXYEPM^EXWM]EWM]SVHEQMHEFMXXENMWQSRM]
MRJVEXY^MPQEHE FMV RIGLXE ZMVXYEP XEVQSUPEVRM ]EVEXMWL REXMNEHE QYLMQ MPSZEPEV ZE
ma’lumotlarni xavfsiz izolyatsiyasini hosil qilish imkonini beradi. Virtual tarmoqlar dinamik
VEZMWLHE ]EVEXMPMWLM ZE FSWLUEVMPMWLM REXMNEWMHE LEVFM] LEVEOEXPEVHE QSWPEWLYZGLERPMO
MQOSRM]EXPEVMRM ]EREHE ]E\WLMPEREHM <EZJWM^PMO RYUXEM RE^EVMHER LEVFM] LEVEOEXPEVHE XYVPM
bo‘g‘inlarga bo‘lingan tarmoq xavfsizligini ta’minlay olish qobilayti hozirgacha mavjud
XI\RSPSKM]EPEVKE RMWFEXER OYGLPMPMKM FMPER ENVEPMF XYVEHM EPFEXXE FYRMRK YGLYR OIVEOPM
algoritmlar va dasturlash bo‘yicha mutaxassilardan yetarli bilim va qobilyatga ega bo‘lish
XEPEF IXMPEHM 7(2 XI\RSPSKM]EWM ]SVHEQMHE SPHMRHER ]EVEXMPKER \EZJWM^PMO WM]SWEXM FYXYR
tarmoq bo‘ylab dinamik ravishda qo‘llanilishi mumkin, bu xavfsizlik tahdidlariga tezkor javob
berishni zamoniv yodashuvlardan biri sifatida e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmaydi.
7LY FMPER FMV UEXSVHE QE^OYV XI\RSPSKM]E LEVFM] LEVEOEXPEVHE XI^OSV XEVQSU UYVMWL
MQOSRMRMFIVMWLMQYQOMR9WLFYXI\RSPSKM]E]SVHEQMHEXEVQSUVIWYVWPEVMRMHMREQMOVEZMWLHE
ta’qsimlash, joylashtirish va qurish mumkin, bu esa o‘zgaruvchan operatsion talablarga
NEZSFER XEVQSU VIWYVWPEVMRM XI^OSV UYVMWL ZE MWLKE XYWLMVMWL MQOSRMRM FIVEHM &YRHER
XEWLUEVM 7(2 XI\RSPSKM]EWM EZXSQEXPEWLXMVMPKER XEVQSU WS^PEQEPEVMRM EQEPKE SWLMVE SPEHM
buning natijasida tarmoqni qo‘lda sozlash uchun zarur bo‘lgan vaqt va resurslar qisqartirilishi
mumkin. Harbiy harakatlarda tarmoqdagi jarayonlar haqida kerakli ma’lumotlarni doimiy olish
va kuzatib turish imkoniyati ham mavjud bo‘lib, SDN texnologiyasi yordamida tarmoq
XVEJMKMRM VIEP ZEUX VINMQMHE XELPMP UMPMWL QYQOMR FY IWE XYVPM ERSQEPM]EPEV ZE \EZJWM^PMO
XELHMHPEVMRM XI^HE ERMUPEWL MQOSRMRM FIVEHM &YRHER XEWLUEVM QE^OYV XI\RSPSKM]E XEVQSU
XVEJMKM ZE XSTSPSKM]EWMRMRK ZM^YEP XEWZMVMRM LSWMP UMPMWL XEVQSU UEXPEQPEVMRM ]EVEXMWLKE MQOSR
FIVEHM
So‘ngi so‘z o‘rnidan shuni aytish lozimOM 7(2 XI\RSPSKM]EWM NEHEP VMZSNPERQSUHE ZE
LEVFM] WSLEHE JS]HEPERMWL YGLYR OEXXE MQOSRM]EXPEVKE IKE 8EVQSU VIWYVWPEVMRM
QEVOE^PEWLXMVMPKERXEV^HEFSWLUEVMWLZEHMREQMORE^SVEXUMPMWLUSFMPM]EXMLEVFM]LEVEOEXPEVHE
ko‘proq moslashuvchanlik, chaqqonlik va xavfsizlikni ta’minlaydi. SDN texnologiyasi
VMZSNPERMWLHE HEZSQ IXEV IOER LEVFM] EQEPM]SXPEVHE ]EREHE MRRSZEXWMSR ]ERKMPMOPEV ZYNYHKE
OIPMWLM ERMU QE^OYV ]ERKMPMPEVRMRK FEVGLEWM 7(2 XI\RSPSKM]EPEVMKE EWSWPERMWL ]SOM YRMRK
aynan kerakli imkoniyatlarini o‘zida mujjasam etishi, mazkur texnologiyani tadbiq etish va
GLYUYVM^PERMWLPEVSPMFFSVMWL^EVYVEXMRM]Y^KEOIPXMVEHM
%HEFM]SXPEV
“Software Defined Networking (SDN) for Defense Applications” Nathan K. Johnson,
/EP]ER4'LERHVEWIOEVER-)))'SQQYRMGEXMSRW1EKE^MRI
“SoftwareDefined Networking and the Future of Military Communications” Scott
2I[QER7MKREP1EKE^MRI
“The Benefits of SoftwareDefined Networking for Military Networks” Tim Cox.
'-762)8
“The Evolution of SoftwareDefined Networking for Defense Networks” Andrew
0YRH&VEH;SSHJSVH1MPMXEV])QFIHHIH7]WXIQW
“Software(IJMRIH 2IX[SVOMRK %R 3ZIVZMI[ ERH -QTPIQIRXEXMSR JSV 1MPMXEV]
Networks” Shubhi Asthana, Pramod Kumar. -RXIVREXMSREP .SYVREP SJ 'SQTYXIV 7GMIRGI ERH
1SFMPI'SQTYXMRK
83
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
13&-0-03:%0%6%,%1-=%8-:%37320-/&-0%2-03:%0%6=%6%8-7,
Mardonjon To‘ra]IZ
91*8/SQQYRMOEXWM]EZEVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVOEJIHVEWMOEXXESʻUMXYZGLMWM
MRXIPIOXQX$KQEMPGSQ
%RRSXEXWM]E 1EUSPEHE QSFMP MPSZEPEV ELEQM]EXM LEQHE SWSRPMO FMPER MPSZEPEV ]EVEXMWL
MQOSRMRM FIVEHMKER WOIXGL[EVI HEWXYVMRMRK MQOSRM]EXPEVM ZE Y ]SVHEQMHE KETMVKER
gaplarimizni o‘zbekcha matn koʻVMRMWLMHE]S^MFFSVYZGLMMPSZE]EVEXMWLFE]SRIXMPKER
/EPMXWSʻ^PEVQSFMPMPSZEWQEVXJSRERHVSMHETOWOIXGL[EVIXSZYWLQEXR
/SʻTGLMPMO LS^MVHE QSFMP EPSUE ZSWMXEWMHER JS]HEPERMF UEVM]F FEVGLE MWLPEVMRM XIPIJSR
]SVHEQMHE FENEV]ETXM WLY FMPER FMVKE FSʻWL ZEUXMRM LEQ Y FMPER FMVKE SʻXOE^]ETXM 1MWSP
YGLYREPSUEQYPSUSXMRXIVRIXMPSZEPEVSʻ]MRPEVZMHISOSʻVMWLZEFSWLUEPEV7LYRMRKYGLYR
EPPEUEGLSR OSQT]YXIV HEWXYVPEVMHER LEQ OSʻra mobil ilovalar yaratishga eʼtiborni koʻTVSU
UEVEXMWL ZEUXM OIPKERHMV 8EPEFEPEVRMRK OSʻTGLMPMKMHE RSXIFSSO FSʻPQEWE LEQ EPFEXXE
WQEVXJSRM FSʻPEHM 1EOXEF SʻUYZGLMPEVM LEQ MQOSR FSʻPWE WQEVXJSR FMPER FSʻWL ZEUXPEVMRM
SʻXOE^MWLKE LEVEOEX UMPEHM =SWLPEVRM SWSRPMO FMPER LEV \MP MPSZEPEV ]EVEXMWLKE ]SʻREPXMVMWL
UM^MUXMVMWLSVUEPMWQEVXJSRFMPERFILYHEZEUXSʻXOE^MWLMRMJS]HEPMMWLKESʻKMVMWLEPQEWLXMVMWL
QYQOMR 7LYRHE] IOER Sʻquv reja, fan dasturlarni tuzishda bularni eʼtiborga olib,
yetishtirilayotgan kadrlarga ham jamiyat, bozor ehtiyojidan kelib chiqib taʼlim berish zarurdir.
7QEVXJSRPEV YGLYR MPSZEPEV ]EVEXYZGLM OSʻTPEF HEWXYVPEV FSV ,S^MVHE UEVM]F FEVGLE
HEWXYVPEWLXMPPEVMSVUEPMFYRMEQEPKESWLMVMWLQYQOMR%RHVSMHSTIVEXWMSRXM^MQPEVYGLYRIRK
EWSWM] MPSZE ]EVEXYZGLM HEWXYV ERHVSMH WXYHMSRM SPEHMKER FSʻPWEO YRM NYHE OEXXE KF
LENQHEKM MWLPSZGLM IPIQIRXPEVMRM OSQT]YXIVHE SʻVREXMWLMQM^ OIVEO FSʻPEHM 7LYRMRKHIO
]EVEXMPE]SXKER MPSZERM WQEVXJSRKE UERGLEPMO QSW OIPMWLMRM FMV RIGLE QEVSXEFE XIOWLMVMF
OSʻVMWL ILXM]SNM ZYNYHKE OIPMWLM QYQOMR 7LYRHE OSQT]YXIVHER OSʻVE WQEVXJSRRMRK Sʻ^MHE
MPSZERM WMREF OSʻVMWL ]E\WLMVSUHMV 9QYQER FY ZE FSWLUE HEWXYVPEWL XMPPEVM SVUEPM MPSZE
]EVEXKERHE SʻWLE HEWXYVPEWL XMPMRM ]E\WLM FMPMF OSH ]S^E SPMWL XEPEF IXMPEHM 7LYRHE]
QYVEOOEF MWLPEVHER JS]HEPERYZGLMPEVRM USPEZIVWE HEWXYVGLMPEVRM \EPSW IXMWL YPEVKE ]SVHEQ
FIVMWL QEUWEHMHE HEWXYVPEWL XMPPEVM ZE QYLMXPEVM LEQ OSʻTE]MF Sʻ^PEVMRM VMZSNPERXMVMF
FSVMWLQSUHE(EWXYVGLMPEVLEQHEWXYVPEWLXMPPEVMZEYPEVHEUSʻWLMPKERLEVFMVMQOSRM]EXPEVHER
YRYQPM JS]HEPERMF Sʻ^ ZEUXPEVMRM XINEWLKE LEVEOEX UMPMWLEHM 3HHM] QMWSP SF]IOXKE
QSʻPNEPPERKER HEWXYVPEWL XMPPEVMHE FMVSV SF]IOX QEWEPER FYXXSRRM HEWXYV S]REWMKE WLYRHE]
OSʻGLMVMF USʻ]EQM^ FSʻPHM LSPFYOM FY SF]IOXRM 4EWOEP HEWXYVPEWL XMPM ]SVHEQMHE ]EVEXMWL
YGLYR OSʻTPEF OSH ]S^MWLMQM^ OIVEO FSʻPEVHM 0IOMR LIGL OMQ FYRHE] OSH ]SVHEQMHE
SF]IOXPEVRM LSWMP UMPMF ZEUXMRM OIXOE^MF SʻXMVQE]HM ZE EPFEXXE FY XEFMM] LSP VMZSNPERMWLRMRK FMV
FSWUMGLMHMV<YHHMWLYRHE]OI]MRKM]MPPEVHEJS]HEPERYZGLMZEHEWXYVGLMPEVKE]EREHEUYPE]PMO
]EVEXMWL QEUWEHMHE XE]]SV SF]IOX OSQTSRIRX ZE HEWXYV USPMTPEVMKE IKE MPSZE ]EVEXYZGLM
QYLMXPEV ]EVEXMPQSUHE YPEVHER FMVM WOIXGL[EVI MPSZEWMHMV 7OIXGL[EVI FY QSFMP XIPIJSR
UYVMPQEPEVHER JS]HEPERMF LIGL UERHE] OSHPEVWM^ FMVSV HEWXYVPEWL XMPMRM LEQ FMPQEWHER
XI^KMREERHVSMHSTIVEXWMSRXM^MQMHEMWLPSZGLMMPSZEXY^MWLMQOSRMRMFIVEHMKERHEWXYVHMV
7OIXGL[EVIEJ^EPPMOPEVM
✓
XIPIJSRRMRKSʻ^MHEXIPIJSRYGLYRHEWXYVMPSZEETOJE]PPEVRMXY^MWLZESʻVREXMWL
✓
MRXIVRIXWM^ MWLPEWLM E]VMQ WLYRHE] HEWXYV QYLMXPEV FSVOM YPEV MRXIVRIX [IF
WELMJEPEV]SVHEQMHEKMREMWLPE]HMVSʻ]\EXHERSʻXMWLZEFSWLUELEV\MPXEPEFPEVUSʻ]EHM
84
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
✓
SF]IOXKE QSʻPNEPPERKERPMKM XE]]SV FYXXSR IHMXXI\X XI\XZMI[ QETZMI[ OEFM
OSʻTPEFSF]IOXPEVRMMPSZEKEUM]MRGLMPMOWM^OSʻGLMVMFNS]PEWLXMVMWLSF]IOXPEVRMY]IVHERFY]IVKE
WYVMWLZELSOE^S
✓
XE]]SV GEQIVE [MJM WSYRH QIHME TPE]IV OEFM OSʻTPEF OSQTSRIRXEPEVHER
JS]HEPERMWL
✓
ERHVSMHZEYRHER]YUSVMZIVWM]EPEVYGLYR
✓
grafik va audio fayllarni qo‘shish;
✓
TVS]IOXQERFEOSHMRMOSʻVMWLMQOSRM]EXM .EZEZE<QP
✓
HEWXYV OSH ]S^MF SʻXMVQEWHER XE]]SV HEWXYV USPMTPEVMHER JS]HEPERMF YPEVRM
HEWXYVKEOSʻGLMVMFSʻXOE^MWLOEFMOSʻTPEFMQOSRM]EXPEVRMFIVEHM
7OIXGL[EVI MPSZEWMRMRK WQEVXJSRKE SʻVREXMF MWLKE XYWLMVE]PMO =ERKM MPSZE ]EVEXMWL
YGLYR VEWQHEKM FIPKMPERKER FIPKMWMRM FSWEQM^ 7LYRHE 2I[ 4VSNIGX QYPSUSX S]REWM
SGLMPEHM 9RHE )RXIV ETTPMGEXMSR REQI UMWQMKE ]ERKM MPSZEQM^RMRK RSQMRM OMVMXMF '6)%8)
%44FERHMRMXERPEWEO]ERKMMPSZE]EVEXMWLMQM^YGLYRVEWQHEKMHIOQYPSUSXQYLMXMSGLMPEHM
/SʻVMRMF XYVKERMHIO SʻRK XSQSRHE YWXYR WLEOPMHE 0E]SYXW ZE ;MHKIXW OEFM FERHPEV FSV
0MRIEV ZE 7GVSPP ;MHKIXW UMWQMHEKM SF]IOXPEVRM Sʻ^ MGLMKE SPMWLM QYQOMR -PSZEHE M\XM]SVM]
SF]IOXRMNS]PEWLXMVMWLYGLYRYRMXERPEFMWLGLMWSLERMRKOIVEOPMUMWQMKEWYVMFSPMFOIPMWLFMPER
USʻ]MPEHM =YUSVM UMWQMHE :-); OSʻVMRMWL HER XEWLUEVM ):)28 LSHMWEPEV OSH ]S^MWL
NS]PEWLXMVMWL UMWQM ZE '31432)28 XE]]SV OSQTSRIRXPEVRM USʻWLMWL FERHPEVMHER LEQ
JS]HEPERMWLQYQOMR3\MVMHEMPSZERMETOJSVQEXHEWQEVXJSRHESʻVREXMFMWLPEXMFOSʻVMWLYGLYR
TEWHEKM6YRXYKQEWMFSWMPEHM
VEWQ-PSZE]EVEXMWLS]REWMrasm. Umumiy ko‘rinish
/IPMRKIRHMSʻ^FIOGLEKETMVKERKETPEVMQM^RMQEXROSʻVMRMWLMHESʻXOE^MFFIVEHMKERMPSZE
]EVEXE]PMO VEWQPEV
85
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
VEWQ(EWXYVMWLKEXYWLKERHEKMLSPEX
rasm. Sinovdan keyingi ko‘rinish.
&YRMRK YGLYR 7OIXGL[EVI MPSZEWMRM MWLKE XYWLMVMF ]ERKM MPSZEQM^ RSQMRM 8SZYWLRM
QEXRKEHIFRSQPE]QM^7OIXGL[EVIRMRK]ERKMMPSZE]EVEXYZGLMQYPSUSXQYLMXMSGLMPKERHER
WSʻng, VIEW qismidan Linear(V) obyektini ishchi maydon yaʼni kichik telefon rasmini ustiga
SPMFOIPMFUSʻ]EQM^7LYRHEWLYSF]IOXYWXMHEFENEVMWLQYQOMRFSʻPKERFEVGLEMWLPEVTEWXHE
namoyon bo‘ladi, u bandlardan background color qismidan ilova foni uchun maʼqul boʻPKER
FMVSV VERKRM XERPE]QM^ <YHHM WLYRHE] MPSZEQM^KE &YXXSR ZE )HMX 8I\XPEVRM LEQ
NS]PEWLXMVEQM^ &YXXSRRM RSQMRM %&' XI\X UMWQMHER FSWMRK ZE KETMVMRKKE )HMX 8I\XRMRK
SVUESWXKMQEXRMRM#LMRXUMWQMHERKETMRKM^WLY]IVHEQEXROSʻVMRMWLMHEGLMUEHMKELEQHE
YPEVRMRK QEXR SʻPGLEQMRM 8I\X WM^I UMWQMHER KE Sʻ^KEVXMVEQM^ 7LY FMPER MPSZEQM^RMRK
OSʻVMRMWLM XE]]SV VEWQ )RHM ]YUSVMHEKM '31432)28 FERHMHER FIPKMWMKE FSWEQM^
/SQTSRIRXPEVHER 7TIIGL8S8I\XRM XERPEF YRKE FMVSV RSQ QEWEPER WXX OMVMXMF
%HH USʻWLMWL FERHMRM XERPE]QM^ ,SWMP FSʻPKER OSQTSRIRXMQM^RM YWXMKE FSWMF YRHER
SR7TIIGL6IWYPXUMWQMRMXERPE]QM^ VEWQ 7LYRHEOSHNS]PEWLXMVMWL]S^MWLYGLYRQYPSUSX
S]REWM SGLMPEHM rasm). Pasddagi doira belgini bosib, chiqqan ro‘yxatdan View bandi
tanlaniladi. Viewning ostki ro‘yxatidan TextView: setText qismni yuqoriga When stt
onSpeechResult(result)ning ostiga etib joylashtiriladi (ya’ni “tishlatiladi”).
VEWQ-PSZERMRKOSʻVMRMWLMRMXE]]SVPEWLrasm. Tayyor komponenta qo‘shish.
.S]PEWLXMVMPKER
8I\X:MI[
YWXMKE
FSWMF
86
7IPIGX
[MHKIX
QYPSUSX
S]REWMHER
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
)HMX8I\XIHMXXI\X FERHM ZE 7IPIGX XERPERMPEHM ,EQHE ]YUSVMHEKM VIWYPXRM TEWXKM
to‘rtburchakka ham ko‘chiriladi. Shunda 7rasmdagidek ko‘rinish hosil bo‘ladi. Endi bitta
SVUEKEUE]XMF]YUSVMHEKM:-);UMWQMHER&YXXSRXYKQEWMXERPERMPEHM4EWHHEGLMUUER)ZIRX
FERHMHER SR'PMGOOE FSWMPEHM FY MWLRM ]YUSVMHEKM ):)28 UMWQMHER LEQ FENEVMWL QYQOMR
7LYRHE ]YUSVMHE E]XMPKERHIO OSH NS]PEWLXMVMWL ]S^MWL YGLYR QYPSUSX S]REWM SGLMPEHM
rasm). Unda Component bo‘limidan SpeechToText: start listening bandini When button1
clickedga biriktirib, SpeechToText: ga yaratilgan stt komponentini (Select) qo‘shib qo‘yamiz.
7LY FMPER MPSZE XE]]SV &MV RIGLE UEHEQHE SVUEKE UE]XMWL XYKQEWMRM FSWMF FSWL IOVERKE
o‘tamiz va Run bandini tanlab ilovamizni ishlatib ko‘rish uchun smartfonimizga o‘rnatib
SPEQM^-PSZEQSFMPUYVMPQERMRKEWSWM]XMPMRMSʻ^MERMUPEFKETMVMPKERKETPEVRMSʻWLEXMPHE]S^MF
FSVEHM7LYRMRKYGLYRILXM]SNFSʻPWEUYVMPQEXMPMRMSʻ^FIOGLEKESʻXOE^MFUSʻ]MWLOIVEO
rasm. Nutq natijasini ko‘rsatish.
VEWQ8MRKPEWLRMFSWLPEWL
Xuddi shunday ilovamizga yana bir Button joylashtirib, u bosilganda tinglashni to‘xtatish
buyrug‘i(stop listening)ni qo‘shib ilovani yanada mukamallashtirib boraverish mumkin.
Bunday ilovalar orqali ma’ruzachining gaplarini avtomatik ekranda namoyish qilish orqali,
(qulog‘i yaxshi eshitmaydigan) tinglovchilarga maʼruzani yaxshiroq yetkazish mumkin. Yoinki
boshqa tillarda avtomatik(yozmasdan) tarjima qilish imkoni ham namoyon bo‘lmoqda.
%HEFM]SXPEV
LXXTWHSGWWOIXGL[EVIMSHSGWKIXXMRKWXEVXIHLXQP
LXXTWHSGWWOIXGL[EVIMS
87
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
1-/6346387)77360-596-01%0%62-/314%/88)780%7,97900%6-:%13()0-
7LEL^SH1EQEXUYPSZ
91*8QEKMWXVERXM
%RRSXEXWM]E/SQT]YXIVRMRKIRKEWSWM]UYVYPQEWMFYQMOVSTVSXWIWWSVLMWSFPEREHM9
uncha katta bo‘lmagan hajmda, kremniy yoki germaniy kristalida joylashtirilgan 10 milliondan
ortiq tranzistorlar majmuasi bo‘lib barcha turdagi axborotni qayta ishlovchi qurilma
LMWSFPEREHM 1MOVSTVSXWIWWSV FMV WIOYRH MGLMHE FMV RIGLE QMPPMSR EQEPPEVRM FENEVMWL
MQOSRM]EXMKEIKE9WLFYQESPEHEQMOVSTVSXWIWWSVPEVMQOSRM]EXPEVMZE\YWYWYWM]EXPEVMLEUMHE
so‘z yuritilgan.
Kalit so‘zlar 1MOVSTVSXWIWWSV \SXMVE IPIQIRXPEVM VIKMWXV EVMJQIXMO QERXMUM] UYVMPQE
FSWLUEVYZUYVMPQEWM
<SXMVE–ma’lumotlarni tezkor xotiradan o‘qish va bajarishga hozirlash uchun ikkita 1
HEVENEPMZEHEVENEPMOIWL\SXMVEHERJS]HEPERMPEHM
6IKMWXVFENEVMPEHMKERFY]VYUPEVRMZEUXMRGLEPMO\SXMVEHEWEUPEWLXI^OSV\SXMVEEHVIWPEVM
va ma’lumotlarni qayta ishlash uchun ishlatiladi. Arifmetik mantiqiy qurilma ko‘p vazifali
summator va ikkita yordamchi registrdan tashkil topgan bo‘lib axborotlarni qayta ishlaydi.
&SWLUEVYZUYVMPQEQMOVSTVSXWIWWSVMWLPEWLMZEWLMRESVUEPMFSWLUEUYVMPQEPEVFMPER
aloqa o‘rnatish uchun singnal ishlab chiqaradi. Mikroprotsessorning arxitekturasini uning
so‘z razryadi va mikroprotsessorning ichki axborot shinalarinianiqlaydi. Dastlabki
mikprotsessorlar 4 razryadli arxitekturaga ega bo‘lib, PEMPda 8 razryadli mikroprotsessor
qo‘llangan, hozirda esa arxitekturasi 16, 32, 64, 128 razryadli mikroprotsessorlar
qo‘llanmoqda. 4 va 8 razryadli mikroprotsessorlarda komandalarni bajarish tartibi ketmaOIX
bo‘lib, unda bir operatsiya tugagandan so‘ng undan keyingi operatsiyani bajarish boshlanadi.
%]VMQ VE^V]EHPM EV\MXIOXYVEKE IKE QMOVSTVSXWIWWSVPEVHE OSQERHEPEVRM FENEVMWL TEVEPIP
usulda amalga oshiriladi. U bir vaqtning o‘zida bir operatsiyani bajarish davomida keyingi
STIVEXWM]ERMUE]XEMWLPEF\SXMVEHEWEUPEWL\YWYWM]EXMKEIKE
<SXMVERMRK EHVIW QE]HSRM EHVIW VIKMWXVMRMRK VE^V]EHM ZE QMOVSTVSXWIWWSVRMRK EHVIW
WLMREPEVM SVUEPM ERMUPEREHM VE^V]EHPM QMOVSTVSXWIWWSVPEVRMRK EHVIW VIKMWXVM XE VE^V]EHPM
VIKMWXVVE^V]EHPMWLMRERMXEWLOMPIXMKERZE/FE]XEHVIWRM\SXMVEHEWEUPE]HMVE^V]EHPM
QMOVSTVSXWIWWSVPEVHE IWE VE^V]EHPM EHVIW VIKMWXVM MWLPEXMPEHM ZE 1FE]X EHVIWRM \SXMVEHE
WEUPE]HMVE^V]EHPMQMOVSTVSXWIWWSVPEVHEIWEZEVE^V]EHPMEHVIWVIKMWXVPEVM1FE]X
HER+FE]XKEGLEEHVIWRM\SXMVEHEWEUPE]HM%\FSVEXRMUE]XEMWLPEWLZE\SXMVEFMPERE\FSVEX
almashish uchun mikroprotsessorda axborot shinasi mavjud bo‘lib, uning razryadi ichki
axborot shinasining razryadi bilan bir xil bo‘ladi. Tashqi qurilmalar bilan aloqani
SWSRPEWLXMVMWLYGLYRXEWLUME\FSVSXWLMREWMOMGLMOVE^V]EHPMMGLOME\FSVSXWLMREWMZEE\FSVSX
registrlari katta razryadli bo‘ladi. Masalan bir xil mikroprotsessorlar 16 razryadli arxitekturaga
IKEPIOMRVE^V]EHPMMGLOME\FSVSXWLMREPEVMHERJS]HEPERMPEHM&YPEVQE\WYWQSHMJMOEXWM]EKE
ega bo‘lgan 16 razryadli mikroprotsessorlarda bo‘lib ular bir xil hisoblash kuvvatiga ega.
Mikroprotsessorning eng muhim parametrlaridan biri uning amal bajarish tezligi bo‘lib, u
XEWLUM KIRIVEXSVHER OIPEHMKER WMR\VSR WMRKREP FMPER ERMUPEREHM ,EV FMV QMOVSTVSXWIWWSVHE
o‘zining taktik chastota chegarasi mavjud bo‘lib u 0,4 MGs … 3,5 GGs gacha bo‘lishi mumkin.
),1XEOXMOGLEWXSXEWMRMLMWSFPEWLHEZEUXFMVPMKMRMOMVMXMWLXEPEFIXMPEHM
➢
QMPPMWIOYRH QW !W
➢
QMOVSWIOYRH QOW !W
➢
RERSWIOYRH RW !W
88
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
➢
TMOSWIOYRH TW !W
Bu vaqt oralig‘ida elektron impulslarning bosib o‘tgan yo‘li quyidagicha:
➢
W!OQ!QQ
➢
QW!OQ!QQ
➢
QOW!Q!QQ
➢
RW!WQ!QQ
➢
TW!QQ!QQ
&YKYRKMOYRHELMWSFPEWLQEWLMREPEVMRMRKXEOXMOGLEWXSXEWM1+WPEVHELMWSFPEREHM
➢
1+W!W!QOW!Q!QQ
➢
1+W!W!RW!WQ!QQ
Bundan ko‘rinadiki, sxemalar nanosekund diapazonida ishlaydi.
1MOVSTVSXWIWWSV \EVEOXIVMWXMOEWM 1MOVSTVSXWIWWSVPEV \MP LEVEOXVMWXMOE FMPER
farqlanadi: tipi (modeli) va taktli chastotali. Eng ko‘p tarqalgan INTEL firmasining I8088,
----7<-(<ZE6IRXMYQQMOVSTVSXWIWWSVPEVMHMVYPEVRMRKIRK
birinchi avlodlarida yaratilgan dasturiy vositalarni oxirgi modellarda ham bemalol qo‘llash
QYQOMR8EOXGLEWXSXEbu mikroprotsessorning bir sekund oralig‘ida bajaradigan elementar
operatsiya sonini ko‘rsatadi, shuni esda tutish kerakki, turli modeldagi mikroprotsessorlar bir
vazifani bajaradi, lekin takt oralig‘ida turlicha bo‘ladi. Model qancha yuqori bo‘lsa u bir
operatsiyani bajarishi uchun shuncha kam takt kerak bo‘ladi. Shuning uchun I80386
mikroprotsessori I80286 dan ikki barobar tez ishlaydi, o‘sha takt chastota hisobidan.
1MOVSTVSXWIWWSVRMRK XMTPEVM ZE XY^MPMWLM ,EVUERHE] ),1RMRK EWSWM] QEUWEHM
informatsiyani qayta ishlashdan iborat bo‘lib biz bilamizki turli tipdagi informatsiyalar sonlar
]SVHEQMHE MJSHEPEREHM ,MWSFPEWL QEWLMREPEVMHE WSRPEV FMPER MWLPEWL YGLYR QE\WYW UMWQ
mikroprotsessor qurilmasi mavjud bo‘lib u mantiqiy unversal qurilma hisoblanadi va mantiqiy
QEXIQEXMO SHHM] QYVEOOEF EQEPPEVRM FENEVMWL MQOSRM]EXMKE IKE &Y UYVMPQE MRXIKVEP
sxemada qurilganligi tufayli uning hajmi uncha katta bo‘lmaydi. 1MOVSTVSXWIWWSVPM
qurilmalarni testlashda bir nechta kompakt usullar mavjud. Ulardan ba’zilari:
&YMPX-R 7IPJTest (BIST): Bu usulda, qurilma o‘zining o‘zida testlarni bajaradi. BIST
]SVHEQMHE UYVMPQERMRK EZXSQEXPEWLXMVMPKER XIWXPEV XM^MQMRM UYVMWL QYQOMR &YRHE UYVMPQE
o‘zining integratsiya etilgan sinov funksiyalari orqali o‘zini tekshiradi.
&SYRHEV] 7GER 8IWXMRK &Y YWYPHE UYVMPQERMRK LEV FMV XSQSRM EPSUEHSV WOERGLMTPEV
bilan bog‘langan bo‘lishi kerak. Ushbu skanGLMTPEV ]SVHEQMHE LEV FMV UYVMPQE IPIQIRXMRM
EPSUEHEXIOWLMVMWLMQOSRM]EXMFIVMPEHM
'PYWXIV 8IWXMRK &Y YWYPHE UYVMPQE FMVPEWLKER OMGLMO UMWQPEVKE ENVEXMPEHM ZE YPEVHEKM
\EXSPMOPEVRM ERMUPEWL YGLYR XIWXPEV ]EVEXMPEHM &YRHE OMGLMO QSHYPPEV FMVPEWLKER ZE YPEV
SVEWMHEKMEPSUE]SOMQYEQQSRMERMUPEWLYGLYRWMRSZPEREHM
*YRGXMSREP 8IWXMRK &Y YWYPHE UYVMPQE HEWXPEFOM QEUWEHPEVM YGLYR HEWXYVM]
MQOSRM]EXPEVRMWMRSZPE]HM5YVMPQEFEVGLEJYROWM]EPEVMRMEPSUEPEVMRMZEHEWXPEFOMQEUWEHPEVMRM
XIOWLMVMWLYGLYRMWLPEXMPEHM
)QYPEXMSR8IWXMRK&YYWYPHETVSGIWWSVIQYP]EXWM]EWM]SOMWMQYP]EXWM]EWM]SVHEQMHE
qurilma boshqa protsentorlarga o‘xshash muhitda ishlaydi va uni testlash imkoniyatini
FIVEHM
4S[IV3R 7IPJ8IWX 4378 &Y XIWX YWYPM UYVMPQERMRK FSWLPERMWLM FMPER FMVKE
boshlanadi va processor, xotira, qurilmaning modullarini o‘zgartirishga imkon beradi.
Har bir usul o‘zining afzalliklari va chegaralari bilan keladi. Testlash usulini tanlashda,
qurilma turi, xususiyatlari, tekshiriladigan elementlar soni va kerakli sinovlarning turi e’tiborli
bo‘lishi kerak. Bundan tashqari, kompakt testlash usullari o‘z ichiga muammolar va ta’sir
ko‘rsatadigan faktorlarga ega bo‘lishi mumkin, shuning uchun har biri o‘zining afzalliklarini va
chegaralarini ehtiyotkorlik bilan o‘rganish kerak.
89
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
1MOVSTVSXWIWWSVPMUYVMPQEPEVRMXIWXPEWLHE'SQTEGX8IWX1SHIP '81 ]SOM'SQTEGX
8IWX %VGLMXIGXYVI '8% HIF RSQPERKER QSHIPPEV QEZNYH &Y QSHIPPEV QMOVSTVSXWIWWSVPM
qurilmalarni testlash uchun kerak bo‘lgan testlarni optimallashtirish va ularga eng yaxshi
REXMNEPEVRMSPMWLYGLYR]EVEXMPKER
CTM/CTA modellari quyidagi asosiy xususiyatlarga ega bo‘ladi:
8IWX OMVMWLPEVM '81 UYVMPQEHEKM QSHYPPEVRM MRXIVJI]WPEVRM ZE UYVMPQERMRK QYLMQ
bo‘lgan komponentlarini tekshirish uchun test kirishlarini ERMUPE]HM &Y XIWX OMVMWLPEVM
UYVMPQEHEKM QSHYPPEVRMRK JYROWM]EPEVMRM EPSUEPEVMRM ZE MRXIVJI]WPEVMRM XIOWLMVMWLKE ]SVHEQ
FIVEHM
8IOWLMVYZNEVE]SRMSTXMQEPPEWLKERXIWXPEV'81'8%UYVMPQERMRKFEVGLEUMWQPEVMRM
tekshirish uchun kerak bo‘lgan testlar va sinovlar jadvalini tuzishda yordam beradi. Bu model
XIWXPEVSVUEPMUMWQPEVSVEWMHEKMEPSUERMERMUPEWLZE\EXSXSTMWLKEMQOSRFIVEHM
8IWX NEVE]SRPEVMRMRK EZXSQEXPEWLXMVMPMWLM '81'8% QSHIPPEVM EZXSQEXPEWLXMVMPKER
testlar orqali qurilmaning avtomatik sinovini va tekshirishini ta’minlaydi. Bu, qurilmaning
WMRSZZEXIWXNEVE]SRPEVMRM]IRKMPXI^ZEMWLSRGLPMUMPEHM
4.Xato ma’lumotlarining tahlili va ishlov berilishi: CTM/CTA, test jarayonlariHER
olingan ma’lumotlarni tahlil qilish va xato aniqlangan holda ma’lumotlarni ishlov berishga
]SVHEQFIVEHM
&Y QSHIPPEV QMOVSTVSXWIWWSVPM UYVMPQEPEVRM XIWXPEWLRM XI^VSU WEQEVEPMVSU ZE
ishonchliroq qilish uchun mo‘ljallangan. Ularning asosiy maqsadi qurilmaning istiqbolligi va
to‘g‘ri ishlashi haqida ma’lumot olish va qurilmaning istiqbolligini ta’minlashdir.
%HEFM]SXPEV
П. Добрин, В. Демчишин. "Особенности внедрения услуги переносимости
номера абонента применительно к операторам сетей подвижной связи", Мобильные
системы, №8, 2005 г.
(MVIGXMZI)'SJXLI)YVSTIER4EVPMEQIRXERHSJXLI'SYRGMP3RYRMZIVWEP
WIVZMGI ERH YWIVW VMKLXW VIPEXMRK XS IPIGXVSRMG GSQQYRMGEXMSR RIX[SVOW ERH WIVZMGIW
9RMZIVWEP7IVZMGI(MVIGXMZI
*-'36% ' 1 6IKYPEXMSR 32 8)0)4,32) 291&)6 4368%&-0-8=
LXXT[[[JMGSVEJMIRKPERXMHSGYQIRX*-'36%'1THJ
В.Вайпан, С.Гладких. Правовые основы деятельности операторов
виртуальных сетей подвижной связи. Право и экономика. 2006, №1
5. “Financial Accounting” ;EPXIV&1IMKW6SFIVX*1IMKW
90
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
%<&3638/31192-/%87-=%8)<2303+-=%0%6-2-6-:3.0%28-6-7,(%
NEYRON TARMOQLARNING O‘RNI
2EFM&SFS]IZ
AKT va AHI kafedra katta o‘qituvchisi
%RRSXEXWM]E 2I]VSR XEVQSU – FY FMSPSKMO RI]VSR tarmog‘iRMRK QSHIPMKE EWSWPERKER
QEWLMRE o‘qish EPKSVMXQM 9WLFYRI]VSRPEV WMRETWPEV HIFRSQPERYZGLM QE\WYW XY^MPQEPEVKE
bog‘langan. Sinapslar neyronlarga signallarni uzatish imkonini beradi. Neyron tarmoq ko‘p
sonli modellashtirilgan neyronlardan hosil bo‘ladi. Ushbu texnologiya bugungi kunda jadal
VMZSNPERQSUHE &YXI\RSPSKM]E YGLYZGLMWM^ XVERWTSVX ZSWMXEPEVMRM HEWXYVPEWLHE QEWLMREPEVRM
o‘qitishda QEZNYH ma’lumotlar asosida QIHME ZE EYHMS ma’lumotPEVRM ]EVEXMWLHE LEQHE
axborot texnologiyalarining boshqa ko‘plab sohalarida keng tarqaldi. Maqolada neyron
tarmoqlarni qo‘llash doirasi, ularning tuzilishi, har bir “RI]VSR” RMRK QSHIPM YPEVRMRK
FMVKEPMOHEKM JESPM]EXM va ushbu texnologiyaning asosiy algoritmlari ko‘rib chiqiladi. Sun’iy
RI]VSR XEVQSUPEVRMRK MWLPEWLM ZE YRMRK FSWUMGLQEFSWUMGL XELPMPMKE SHHM] QMWSPPEV
OIPXMVMPKER 7LYRMRKHIO FYKYRKM OYRHE JESPM]EX ]YVMXE]SXKER ZE NEQM]EX YGLYR NYHE JS]HEPM
LEQHEko‘plab ilg‘or texnologiyalarni rivojlantirish uchun neyron tarmoqlar ham o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar RI]VSR XEVQSU QEWLMRElarni o‘qitish HEWXYVPEWL XEWZMVRM ERMUPEWL
XEWZMVRMUE]XEMWLPEWLE\FSVSXXM^MQPEVM
Neyron tarmoqlar ko‘plab mashinalarni o‘rganish va chuqur o‘rganish dasturlarida
qo‘llaniladigan kuchli algoritmlar to‘plamidir. Ular tasvirni aniqlash, tabiiy tilni qayta ishlash,
video tahlili va sun’iy intellekt bilan bog‘liq ko‘plab vazifalar uchun ishlatilishi mumkin.
Sun’iy nI]VSR XEVQSU – FY MRWSR EWEF XM^MQMRMRK QSHIPMKE EWSWPERKER QEWLMREPEVRM
o‘qitish EPKSVMXQM-RWSRQM]EWMQMPPMSRPEFRI]VSRPEVHERMFSVEX2I]VSRPEVWMKREPPEVRMIPIOXVZE
OMQ]SZM] WMKREPPEV WLEOPMHE ]YFSVEHM LEQHE UE]XE MWLPE]HM 9WLFY RI]VSRPEV WMRETWPEV HIF
nomlanuvchi maxsus tuzilmalarga bog‘langan. Sinapslar neyronlarga signallarni uzatish
imkonini beradi. Neyron tarmoq ko‘p sonli neyronlarning o‘zaro modellashtirilgan tizimiHER
hosil bo‘ladi.
Sun’iy neyron tarmoq odatda XYVPM FSWUMGLPEVHE XEWLOMP IXMPEHM ZE FSWUMGLPEV
JESPPEWLXMVMWLZE^MJEWMRMFENEVYZGLMo‘zarobog‘langan ko‘plab tugunlardan iborat.
2I]VSRXEVQSUUY]MHEKMYGLXEFSWUMGLni o‘z ichiga olishi mumkin[1]:
/MVMWL FSWUMGLM /MVMWL FSWUMGLMRMRK QEUWEHM LEV FMV OMVYZGLM UM]QEXPEVRM OMVYZGLM
ma’lumotlar sifatida qabul qilish 3HEXHE OMVMWL FSWUMGLMHEKM OMVMWL XYKYRPEVM WSRM OMVYZGLM
UM]QEXPEVRMWSRMKEXIRK“/MVMWLbosqichi”FMV]SOMFMVRIGLXE“]EWLMVMRUEXPEQPEV”FMPEREPSUE
UMPEHMKERXEVQSUHEKMREQYREPEVRMMJSHEPE]HM
/MVMWLFSWUMGLMRMRKXYKYRPEVMTEWWMZbo‘lib, ular ma’lumotlarYWXMHEEQEPPEVFENEVQE]HM
9PEV OMVMWLHE FMXXE UM]QEX SPEHM ZE FMV RIGLXE GLMUMWLPEVMHE UM]QEXRM XEOVSVPE]HM /MVMWL
FSWUMGLMHERLEVFMVUM]QEXXEOVSVPEREHMZEFEVGLE]EWLMVMRXYKYRPEVKE]YFSVMPEHM
=EWLMVMR FSWUMGL=EWLMVMR FSWUMGLPEV YWLFY ma’lumotPEVRM XEVQSU MGLMHEKM OMVMWL
qiymatlariga qo‘llaydi. Bunday holda kiruvchi yoylar boshqa yashirin tugunlardan yoki har bir
XYKYRKE YPERKER OMVMWL XYKYRPEVMHER OIPEHM 9PEV GLMUMWL XYKYRPEVM ]SOM FSWLUE ]EWLMVMR
XYKYRPEV YGLYR GLMUYZGLM ]S]PEVKE YPEREHM =EWLMVMR FSWUMGLHE LEUMUM] MWLPSZ FIVMWL ZE^RPM
bog‘lanishlar tizimi orqali amalga oshiriladi. Bir yoki bir nechta yashirin FSWUMGLlar bo‘lishi
mumkin. Yashirin tugunga kiritilgan qiymatlar og‘irliklarga ko‘paytirilib, dasturda saqlangan
oldindan belgilangan raqamlar to‘plamini ifodalaydi. Keyin bitta raqam ishlab chiqarish uchun
vaznli kirishlar qo‘shiladi.
91
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
'LMUMWL FSWUMGLM=EOYRHE ]EWLMVMR FSWUMGLPEV GLMUMWL FSWUMGLMKE YPEREHM 'LMUMWL
FSWUMGLM ]EWLMVMR FSWUMGLPEVHER ]SOM OMVMWL FSWUMGLMHER YPERMWLPEVRM SPEHM NEZSF
o‘zgaruvchisining mantig‘iKE QSW OIPEHMKER GLMUMWL UM]QEXMRM UE]XEVEHM 8EWRMJPEWL
QYEQQSPEVMHE SHEXHE FMXXE GLMUMWL XYKYRPEVM QEZNYH 'LMUMWL FSWUMGLMHEKM JESP XYKYRPEV
chiqish qiymatlarini ishlab chiqarish uchun ma’lumotlarni birlashtiradi va o‘zgartiradi.
Arxitektura yoki topologiya deb ham ataladigan neyron tarmog‘ining tuzilishi
FSWUMGLPEVWSRMIPIQIRXEVFMVPMOPEVZEZE^RRMWS^PEWLQI\ERM^QMHERMFSVEX?A
)RK SHHM] XEVQSU XY^MPMWL FMVPMOPEV MOOM FSWUMGLKE XEUWMQPERKER XEVQSU XY^MPMWLM
LMWSFPEREHM OMVMWL FSWUMGLM ZE GLMUMWL FSWUMGLM &YRHE LEV FMV FMVPMO OMVMWL FSWUMGLMHE FMXXE
kirish va bitta chiqish mavjud bo‘lib, u kirishHEKMFMVPMOOEXIRKbo‘ladi
Sun’iy neyronning ichki tuzilishini va uning kirish joylariga kelgan signalni o‘zgartirish
jarayonini ko‘rib chiqaylik. Quyidagi rasmda sun’iy neyronning to‘liq modeli ko‘rsatilgan (1
VEWQ ?A
Kirish
x1
x2
x3
Og‘irlik
w1
Aktivlashtiruvchi
funksiya
w2
w3
net
∑
f
Chiqish
Qo‘shuvchi
xn
wn
rasm. Sun’iy neyronning ichki tuzilishi.
An’anaviy kompyuterlar algoritmik yondashuvdan foydalanadi, ya’ni kompyuter
muammoni hal qilish uchun ko‘rsatmalar to‘plamini bajaradi. Agar kompyuter bajarishi kerak
bo‘lgan aniq qadamlarni bilmasa, u muammoni hal qila olmaydi.
Neyron tarmog‘ining foydali ma’lumotlar manipulyatsiyasini ta’minlash qobiliyati
og‘irliklarni to‘g‘ri tanlashda yotadi. Bu uni axborotni kompyuterda qayta ishlashdan ajratib
turadi. Agar ulanish og‘irliklariga tasodifiy qiymatlar berilgan bo‘lsa, unda bunday neyron
tarmoq hech qanday mazmunli ish qilmaydi. Ya’ni, ular hali ham qandaydir tarzda to‘g‘ri
XERPERMWLMOIVEO&SWLUEGLEUMPMFE]XKERHERI]VSRXEVQSURMo‘qitishOIVEO?A
2I]VSR XEVQSURM o‘qishi – FY tarmoqdan o‘tgandan so‘ng kirish signali bizga kerak
bo‘lgan chiqish signaliga aylantiriladigan og‘irlik koeffitsientlari to‘plamini qidirish.
Neyron tarmoqlar va an’anaviy algoritmik kompyuterlar raqobat qilmaydi, balki bir
birini to‘ldiradi. Arifmetik amallar kabi algoritmik yondashuv uchun ko‘proq mos bo‘lgan
muammolar va neyron tarmoqlar uchun ko‘proq mos keladigan muammolar mavjud. Ko‘p
WSRPM ZE^MJEPEV YPEVRM IRK ]YUSVM WEQEVEHSVPMO FMPER FENEVMWL YGLYR MOOMXE ]SRHEWLYZRMRK
kombinatsiyasidan foydalanadigan tizimni talab qiladi (ko‘pincha oddiy kompyuter neyron
tarmog‘ini boshqarish uchun ishlatiladi).
Neyron tarmoqlarning muhim qo‘llanilishi ob’ektlarRM ERMUPEWLHMV Ob’ektRM XERMF SPMWL
mos ravishda o‘qitilgan bevosita bog‘langan neyron tarmog‘i (2VEWQKE UEVERK ]SVHEQMHE
EQEPKE SWLMVMPMWLM QYQOMR -WLPEWL NEVE]SRMHE XEVQSU GLMUMWLPEVRM OMVMWL ob’ektPEVM FMPER
bog‘lashni o‘rganadi. Tarmoqdan foydalanilganda, u kirish namunasini aniqlaydi va tegishli
GLMUMWL REQYREWMRM GLMUEVMWLKE LEVEOEX UMPEHM 2I]VSR XEVQSUPEVRMRK OYGLM LIGL UERHE]
92
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
GLMUMWLKE Iga bo‘lmagan kirish sifatida namuna berilganda ]Y^EKE GLMUEHM &YRHE] LSPHE
XEVQSU FIVMPKER ob’ektHER Ing kam farq qiladigan o‘qitilgan kirish namunasiga mos
OIPEHMKERGLMUMWLRMMWLPEFGLMUEVEHM
x11
x12
x13
TAN
1
F1
TAN
2
F2
TAN
3
F3
x21
x22
x23
x31
x32
x33
VEWQ. Bevosita bog‘langan neyron tarmoqWXVYOXYVEZM]XY^MPQEWM
1YVEOOEFVSU RI]VSR WMJEXMHE 1EO/EPPS\ ZE 4MXXW QSHIPMRM REQYRE WMJEXMHE SPMWL
QYQOMR VEWQKEUEVERK 3PHMRKMQSHIPHERJEVUMWLYRHEOMOMVMWLPEVZE^RPERKERZELEVFMV
kirishning qarorga ta’siri muayyan kirishning og‘irligiga bog‘liq[5]. Kirish og‘irligi –FYOMVMWLKE
ko‘paytirilganda, vaznli kirishni hosil qiladigan raqam. Keyin bu og‘irlikdagi kirishlar birFMVMKE
qo‘shiladi va agar ular oldindan belgilangan chegaradan oshib keXWE RI]VSR MWLKE XYWLEHM
&SWLUELEVUERHE]LSPEXHERI]VSRMWLPEQE]HM
x1
x2
w1
w2
Ўқитиш/қўллаш
∑
Кириш
xn
Чиқиш
wn
Ўқитиш
VEWQ1EO/EPPS\ZE4MXXWRMRKNeyron tarmog‘i strukturaviy tuzilmasi.
Matematik so‘zlar bilan aytganda, neyron faqatKMRE UY]MHEKM WLEVX FENEVMPWE MWLKE
XYWLEHM
\[\[\[\R[R"8
/MVMWL og‘irliklari va chegara qo‘shilishi bu neyronni juda moslashuvchan va kuchli
qiladi. MakKallox va Pitts neyroni o‘z vaznini yoki chegarasini o‘zgartirib, muayyan vaziyatga
QSWPEWLMWLUSFMPM]EXMKEIKE
Neyron tarmoqlar ko‘p o‘n yillar oldin ixtiro qilingan, ammo keyinchalik ulardan
JS]HEPERMWL YGLYR LMWSFPEWL UYZZEXM ]IXEVPM IQEW IHM ,S^MVKM ZEUXHE 728 MWLPEWLM YGLYR
93
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
mos bo‘lgan juda kuchli video kartalar ishlab chiqilgan.
>EQSREZM]RI]VSRXEVQSUPEVRMRK]YXYUPEVMRMUY]MHEKMPEVRMQMWSPOIPXMVMWLQYQOMR
8IRWSV*PS[ — Google tomonidan yaratilgan kuchli kutubxona bo‘lib, u modellarni
ishlab chiqish, o‘qitish va joylashtirish uchun keng qamrovli platformani taqdim etadi. U
chuqur o‘rganish algoritmlarini qo‘llabquvvatlash uchun mo‘ljallangan va tasvirni aniqlash,
XEFMM] XMPRM UE]XE MWLPEWL ZE FSWLUE MPSZEPEV OEFM ZE^MJEPEV YGLYR MWLPEXMPMWLM QYQOMR
TensorFlow ilg‘or modellarni ishlab chiqishda juda samarali, chunki u GPU va TPU
tezlashuvidan foydalanadi va modelni tezroq va ishonchli o‘qitishni ta’minlaydi;
/IVEW – bu ochiq manba Python kutubxonasi bo‘lib, u ishlab chiquvchilarga tezkor
prototiplash va neyron tarmoqlarni rivojlantirish uchun qulay interfeys bilan ta’minlaydi. Bu
ishlab chiquvchilarga mavjud neyron tarmoqlardagi kodni qayta ishlatish, keng ma’lumot
QERFEPEVMHER JS]HEPERMWL ZE OEQVSU OSH UEXSVPM QSHIPPEVRM MWLPEF GLMUMWL SVUEPM ZEUXRM
tejash imkonini beradi. Keras ko‘plab yirik mashina o‘rganish kutubxonalari va bulut
xizmatlari tomonidan qo‘llabquvvatlanadi, bu esa ishlab chiquvchilarga o‘z modellarini tez va
WEQEVEPMNS]PEWLXMVMWLMQOSRMRMFIVEHM
4]8SVGL – FY MWLPEF GLMUYZGLMPEVKE RI]VSR XEVQSUPEVRM SWSRPMO FMPER VMZSNPERXMVMWLKE
yordam beradigan kuchli xususiyatlarni taqdim etadigan mashinani o‘rganish kutubxonasi.
&Y 4]XLSRda yozilgan va Torch C++ kutubxonasidan foydalangan holda chuqur o‘rganish
XM^MQM 4]8SVGL +49lar bilan foydalanish uchun mo‘ljallangan va ulardan to‘liq foydalanadi,
bu esa ishlab chiquvchilarga o‘z modellarini tezda o‘qitish imkoniyatini beradi. Shuningdek, u
taqsimlangan hisoblashni qo‘llabquvvatlaydi va chuqur o‘rganish modellarini tezroq o‘qitish
YGLYRFMVRIGLXEXYKYRPEVHEMWLPE]HM
'EX&SSWX – FY =ERHI\ning kuchli ochiq manba kutubxonasi bo‘lib, u mashinani
o‘rganish ilovalari uchun barqaror tezlik va aniqlikni ta’minlaydi. U qarorlar daraxtiga
asoslangan algoritmlarni qo‘llabquvvatlash uchun mo‘ljallangan va toifali ma’lumotlarni
SPHMRHERMWLPSZFIVQEWHERUE]XEMWLPEWLKEUSHMV'EX&SSWXLEQXEWRMJPEWLLEQVIKVIWWM]E
ZE^MJEPEVMYGLYR]YUSVMWEQEVEPMZE]YUSVM'49ZE+49MWLPEWLMYGLYRSTXMQEPPEWLXMVMPKER
Google DeepMind neyron tarmog‘i inson nutqiga taqlid qilishni o‘rganganini e’lon qildi.
Ushbu texnologiya nutqni aniqlovchi va tarjimon bilan birgalikda turli tillardagi ma’ruzachilar
osongina muloqot qilishlari mumkin bo‘lgan dastur yaratish imkoniyatiga ega. Neyron
XEVQSURYXURMERMUPE]HMMRWSRHERJEVUUMPQE]HMKERSZS^ZEMRXSREXWM]EFMPERXEVNMQEUMPEHMZE
IWLMXXMVEHM
2ZMHIE OSQTERM]EWM IWE \E]HSZGLMWM^ FSWLUEVMPYZGLM EZXSQSFMPPEV YGLYR MWLPEXMPMWLM
mumkin bo‘lgan vizual hisoblash neyron tarmog‘ini ishlab chiqdi. Neyron tarmoq allaqachon
svetoforlar, belgilar, boshqa mashinalar va odamlarni tanib, gavjum yo‘lda ham mukammal
harakatlana oladi. Yo‘llarda qancha ko‘p mashina harakatlansa, neyron tarmoq shunchalik
ko‘p o‘rganadi.
Nvidia GauGAN neyron tarmog‘ida ishlaydigan Canvas dasturi oddiy yeskizlarni real
PERHWLEJXPEVKEE]PERXMVEHM rasmga qarang). Obyektlar va ranglarning konturlarini ko‘rsatish
kifoya (ko‘k suv sifatida qabul qilinadi, jigarrang tog‘lar, yashil o‘t kabi). GauGAN neyron
tarmog‘i shablonlardan foydalanmaydi, lekin har safar yangi landshaftlarni yaratadi.
94
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
VEWQ'ERZEWHEWXYVM]SVHEQMHEWYRM]MRXIPIOXEWSWMHEXE]]SVPERKERXEWZMV
9WLFY XEHUMUSX REXMNEPEVM RI]VSR XEVQSUPEVRMRK MWLPEWLMRM EWSWPEWL YPEVRMRK XY^MPMWLM
va qo‘llanilish doirasi, shuningdek, mavjud SNT tahlillari va boshqa innovatsion
XI\RSPSKM]EPEVRMVMZSNPERXMVMWLYGLYRELEQM]EXMRMFELSPEWLHMV
<YPSWEUMPMFE]XMWLMQM^QYQOMROMYWLFYQEUSPEHEQYLSOEQEUMPMRKERPEVHERXEWLUEVM
boshqa ko‘plab axborot neyron tarmoqlari mavjud. Ularning aksariyati juda foydali va
XEOSQMPPEWLXMVMPQSUHE
2I]VSR XEVQSUPEV ]SVHEQMHE EUP FSZEV UMPQE]HMKER XI\RSPSKM]EPEVRM EQEPKE SWLMVMWL
mumkin. Neyron tarmoqlarning asosiy afzalligi ularning o‘zo‘zini o‘rganishidir. Sizga kerak
bo‘lgan narsa – tizimni o‘qitish uchun yetarli miqdordagi ma’lumot va vaqt. Sinov va xato
orqali neyron tarmoq qanday ishlashni tushunadi. Ko‘pgina misollardan o‘rganish
USFMPM]EXMHER JS]HEPERKER LSPHE 728 ZE^M]EXRMRK VMZSNPERMWL ILXMQSPPEVM OMVMWL ZE GLMUMWL
ma’lumotlari o‘rtasidagi bog‘liqlik noma’lum bo‘lgan muammolarni hal qila oladi. Ya’ni, neyron
tarmoqlar ishlab chiquvchining o‘zi ularni hal qilish algoritmini bilmagan muammolarni hal
UMPMWLKEUSHMV
Neyron tarmoqlar allaqachon mashinani tahlil qilish va o‘rganishning ko‘plab
sohalarida keng tarqalgan. Bu texnologiya vaqt o‘tishi bilan rivojlanishda davom etadi.
%HEFM]SXPEV
3VIPIR .IVSR 7GMOMXLearn va TensorFlow bilan amaliy mashinani o‘rganish: aqlli
XM^MQPEVRMUYVMWLYGLYRXYWLYRGLEPEVEWFSFPEVZEXI\RMOEPEV]
Santanu Pattanayak, Mutaxassislar uchun chuqur o‘rganish va TensorFlow. Python
da sun’iy intellekt tizimlarini yaratishga matemati19yondashuv, 2019 y.
Rashid Tarik, Neyron tarmog‘ini yaratish, 2022 y.
Saymon Xaykin, Neyron tarmoqlari: To‘liq kurs, 2019 y.
2I]VSR XEVQSUPEVKE OMVMWL ?)PIOXVSR QERFEEA LXXTWLEWLHSVOGSQY^RI]VSR
XEVQSU
95
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
6%5%10-8)<2303+-=%0%6%737-=897,92',%0%6>%132%:-=(92=3+%
TA’SIRI VA MISOLLAR
>EJEVNSR+ E]VEXSZ 1MVNEPSP2ENQM]IZ7IZMRGL9QYV^SOSZE
1YLEQQEHEP<SVE^QM]RSQMHEKM8SWLOIRXE\FSVSXXI\RSPSKM]EPEVMYRMZIVWMXIXM
7EQEVUERHJMPMEPM8IPIOSQQYRMOEXWM]EMRNMRMVMRKMOEJIHVEWMEWWMWXIRXM
^EJEVKE]VEXSZ$KQEMPGSQ
1YLEQQEHEP<SVE^QM]RSQMHEKM8SWLOIRXE\FSVSXXI\RSPSKM]EPEVMYRMZIVWMXIXM
7EQEVUERHJMPMEPMXEPEFEPEVMRENQM]IZQMVNEPSP$KQEMPGSQ
%RRSXEXWM]E 1EUSPEHE VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV RMRK EWSWM] XYWLYRGLEPEVM YPEVRMRK
^EQSREZM] HYR]SKE XE WMVM ZE QMWSPPEV OS VWEXMPEHM 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV QE PYQSXPEV ZE
OSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVM XM^MQPEV ZE EPKSVMXQPEV MRXIVRIX MWLPEF GLMUEVMWL ZE
EZXSQEXPEWLXMVMWL ]EWLEWL QYLMXM ZE XMFFM]SX WSLEWMHE OIRK US PPERMPEHM 1EUSPEHE VEUEQPM
XI\RSPSKM]EPEV FMPER FSK PMU EWSWM] XYWLYRGLEPEV YPEVRMRK MUXMWSHM] MNXMQSM] QE REZM] S UYZ
YWPYFM] ZE FSWLUE WSLEPEVHEKM XE WMVMRM XELPMP UMPMWL YGLYR MPQM] QERFEPEV ZE XEHUMUSXPEVHER
JS]HEPERMPEHM 1EUSPE ^EQSREZM] HYR]SHE VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV RMRK S VRMRM ZE VSPMRM
XYWLYRXMVMWLQEUWEHMHE]S^MPKER
Kalit so'zlar: vebsahifa, kompyuter, sun’iy intellekt, IoT, M2M, robototexnika, aqlli muhit,
dronlar va boshqariladigan uskunalar.
6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV JESPM]EXMQM^RMRK FEVGLE WSLEPEVMKE OMVMF LE]SXMQM^HE XSFSVE
QYLMQ VSP S ]REQSUHE 9PEV FM^KE QE PYQSX EPQEWLMWL MWLPEWL OS RKMP SGLMWL ZE ]ERKM ZE
UYPE] YWYPPEVHE QYPSUSX UMPMWL MQOSRMRM FIVEHM 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV FSWLUEVYZ XM^MQPEVM
OSQT]YXIVPEV QSFMP UYVMPQEPEV ZE FSWLUE FMV UERGLE XI\RMO ZSWMXEPEV SVUEPM ]ERKM
ma’lumotlarni kashf qilish, oʻVKERMWL ZE YPEVKE QYVSNEEX UMPMWL MQOSRMRM FIVEHM 6EUEQPM
XI\RSPSKM]EPEV LE]SXRMRK OS TPEF WSLEPEVMHE WLY NYQPEHER FM^RIW XE PMQ XMFFM]SX JER S ]MR
OYPKMZEFSWLUEPEVHEOIRKUS PPERMPEHMYPEVNEVE]SRPEVRMEZXSQEXPEWLXMVMWLMWLWEQEVEHSVPMKMRM
SWLMVMWLQE PYQSXY^EXMWLRMXI^PEWLXMVMWLZEOEXXELENQHEKMQE PYQSXPEVKEOMVMWLRMXE QMRPEWL
MQOSRMRM FIVEHM ?A 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEVRMRK EWSWM] XEQS]MPPEVM MOOMPMO WERSU XM^MQMHER
JS]HEPERMWLRM S ^ MGLMKE SPEHM FY IVHE QE PYQSXPEV RSP ZE FMVPMO WMJEXMHE XEUHMQ IXMPEHM ZE
QE PYQSXPEVRM UE]XE MWLPEWL EPKSVMXQPEVM ZE HEWXYVPEVMHER JS]HEPERMPEHM 6EUEQPM
XI\RSPSKM]EPEVRMRK EWSWM] XYVPEVMKE :IFWE]XPEV OSQT]YXIVPEV WQEVXJSRPEV TPERWLIXPEV
MNXMQSM] XEVQSUPEV FYPYXPM XI\RSPSKM]EPEV WYR M] MRXIPPIOX ZMVXYEP ZE OIRKE]XMVMPKER LEUMUEX
VSFSXSXI\RMOEZEFSWLUEPEVOMVEHM?A
:IFWELMJE -RXIVRIX S ^M VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVRMRK FMV RIGLXE JYROXWM]EWMHMV ZE ZIF
WE]XPEVSHEQPEVYRKEOMVMWLRMRKIRKOIRKXEVUEPKERYWYPPEVMHERFMVMHMV:IFWE]XPEVFM^KELEV
\MP QE PYQSXPEVRM FIVEHM ZE XSFSVE MRXIVEOXMZ FS PMF FSVQSUHE 1EWEPER WM^ OMRSXIEXV ]SOM
XIPIZM^SVHE WSHMV FSʻPE]SXKER LEV FMV OSʻVWEXYZRM ZIFWE]X SVUEPM OSʻVMWLMRKM^ ZE GLMTXE WSXMF
SPMWLMRKM^LEQQYQOMR
/SQT]YXIV2SYXFYOPEVTPERWLIXPEVMWLWXSPPEVMZEFSWLUEXYVHEKMOSQT]YXIVPEVMWLPEWL
YGLYR VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVKE FSK PMU /SQT]YXIV XI\RSPSKM]EPEVM OSQT]YXIVPEV ZE HEWXYVM]
XE QMRSX FMPER MWLPEWLRMRK XYVPM NMLEXPEVMRM S ^ MGLMKE SPEHM &YRKE HEWXYVM] XE QMRSXRM MWLPEF
GLMUMWLQE PYQSXPEVFE^EPEVMRM]EVEXMWLZEFSWLUEVMWLSTIVEXWMSRXM^MQPEVZEXEVQSUPEVFMPER
MWLPEWLOMVEHM
6SFSXSXI\RMOE 6EUEQPM VSFSX XI\RSPSKM]EWM XSFSVE XEOSQMPPEWLMF FSVMWLM FMPER Y OIRK
US PPERMPEFSWLPERHM6SFSXQEWLMREPEVMEPPEUEGLSRMWLPEFGLMUEVMWLWERSEXMHEYGLVE]HM9PEV
96
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
WLYRMRKHIO FSQFE ERMUPEWL ZE ^EVEVWM^PERXMVMWL OEFM SHEQPEV YGLYR \EZJPM FS PKER
ZE^MJEPEVHE LEQ US PPERMPEHM 7LYRMRKHIO SPMQPEV XMFFM] XIOWLMVYZPEV ZE TVSXWIHYVEPEVRM
EQEPKE SWLMVMWL YGLYR MRWSR XEREWMKE OMVMXMPMWLM QYQOMR FS PKER RERSVSFSXPEV QE]HE
VSFSXPEVYWXMHEMWLPEWLQSUHE?A
Sun’iy intelekt. 7YR M] MRXIPPIOX %- VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV WSLEWM FS PMF Y MRXIPPIOXYEP
USFMPM]EXPEVRM XEPEF UMPEHMKER ZE^MJEPEVRM FENEVMWLKE USHMV OSQT]YXIV XM^MQPEVMRM ]EVEXMWLKE
UEVEXMPKER &YRKE QEWLMRERM S VKERMWL XEFMM] XMPRM UE]XE MWLPEWL OSQT]YXIVRM OS VMWL ZE
OSQT]YXIVPEVKE S ]PEWL ZE UEVSV UEFYP UMPMWL MQOSRMRM FIVYZGLM FSWLUE XI\RSPSKM]EPEV
OMVEHM&YPEVVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVRMRKEWSWM]XYVPEVMHERJEUEXFMVRIGLXEWM9PEVRMRKLEVFMVM
S ^MKE \SW \YWYWM]EXPEVKE ZE MPSZEPEVKE IKE ZE YPEVRMRK FEVGLEWM FM^RMRK ^EQSREZM]
LE]SXMQM^HEQYLMQVSPS ]RE]HM?A
-RXIVRIX SJ 8LMRKW -S8 -RXIVRIX SJ 8LMRKW -S8 VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV WSLEWMHEKM FMV
OSRXWITXHMV-S8FE ^MREVWEPEV UYVMPQEPEVWIRWSVPEVWQEVXFY]YVXQEPEVIPIOXVSRZSWMXEPEVZE
FSWLUEPEV SVUEPMQE PYQSXPEVRMXS TPE]HMYPEVRMS ^EVSEPQEWLEHMZEYPEVKEFSWLUEUYVMPQEPEV
]SOM XM^MQPEV SVUEPM EPSUERM XE QMRPE]HM &Y REVWEPEVEVS EPSUEPEV XEVQSK MRM S VREXMWL SVUEPM
REVWEPEV S VXEWMHEKM QE PYQSX EPQEWLMWLMRM QSRMXSVMRKMRM ZE FSWLUEVMWLMRM EQEPKE SWLMVEHM
-S8REVWEPEVEVSEPSUES VREXMWL]SVHEQMHEVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVFMPERFSK PMUFS PMFREVWEPEV
ZE WMWXIQPEV SVEWMHEKM QE PYQSX EPQEWLMWLMRM FSWLUEVMWLMRM ZE EZXSQEXPEWLXMVMWLRM
SWSRPEWLXMVEHM?A
>EQSREZM] HYR]SHE VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVRMRK VSPM >EQSREZM] HYR]SHE VEUEQPM
XI\RSPSKM]EPEVLE]SXMQM^RMRKLEVFMVWSLEWMHEOEXXES ^KEVMWLPEVRMOIPXMVMFGLMUEVMWLHEQYLMQ
FMVVSPEIKE5Y]MHEKMQYLMQWSLEPEVHEVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVS ^S VRMRMXSTKER
/SQQYRMOEXWM]E 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV KPSFEP EPSUEPEV ZE FSWLUE OSQQYRMOEXWM]E
ZSWMXEPEVM SVUEPM MRWSRPEV SMPEPEV ZE HS WXPEV SVEWMHEKM EPSUEPEVRM OYGLE]XMVMWLHE QYLMQ
ELEQM]EXKE IKE 8IPIJSRPEV MRXIVRIX IPIOXVSR TSGLXE MNXMQSM] XEVQSUPEV ZE FSWLUE
OSQQYRMOEXWM]E TPEXJSVQEPEVM SVUEPM HYR]S FS ]PEF MRWSRPEV S ^EVS LEFEVPEWLMWL QE PYQSX
EPQEWLMWLZEEPSUEPEVMRMS VREXMWLMQOSRMRMXSTMWLHM?A
-WL JESPM]EXM 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV MWL JESPM]EXM WSLEWMRM OEXXE S ^KEVXMVMWLKE ]SVHEQ
FIVHM %ZXSQEXPEWLXMVMPKER XM^MQPEV MWL YGLYR HEWXYVPEV QE PYQSXPEV EREPM^M FYPYX \M^QEXPEVM
ZE WLE\WM] LMWSFSXPEWL TPEXJSVQEPEVM MWL QYLMXMRM WEQEVEPMVSU UMPMWL MWL NEVE]SRPEVMRM
FSWLUEVMWLRMSWSRPEWLXMVMWLZEMWLPEVIJIOXMZPMKMRMSWLMVMWLMQOSRMRMFIVHM
8VERWTSVX >EQSREZM] EZXSYPSZPEVRMRK EWSWM] UMWQMHE HZMKEXIPRM RE^SVEX UMPMWL ZE
WS^PEWL\EZJWM^PMOXM^MQPEVMRMFSWLUEVMWLWLYRMRKHIOUYPE]PMOUYPE]PMOZE\EZJWM^PMOXM^MQPEVMRM
FSWLUEVMWLYGLYROSQT]YXIVPEVQEZNYH5E]MUZEWEQSP]SXOEFMFSWLUEXVERWTSVXZSWMXEPEVM
S ^PEVMRMRK MWLPEWLM YGLYR OSQT]YXIVPEVKE ]EREHE OS TVSU MWLSREHMPEV 8I\RSPSKM]E
VMZSNPERMWLHEHEZSQIXEVIOERS ^S ^MRMFSWLUEVEHMKERXVERWTSVXZSWMXEPEVMRMRKSHEXM]LSPKE
OIPMWLMZEUXQEWEPEWMHMV
8MFFM]SX6EUEQPMXI\RSPSKM]EPEVXMFFM]SXWSLEWMHEOEXXES ^KEVMWLPEVRMOIPXMVMFGLMUEVHM
8IPIVEHMSPSKM]EXIPIQIHMXWMREWQEVXWLMJS\SREPEVWLE\WM]XMFFM]SXZSWMXEPEVMZEQSFMPMPSZEPEV
SVUEPM QE PYQSX EPQEWLMWL XEWLLMW US ]MWL QSRMXSVMRK ZE WLMJSOSVPEV ZE QEWLMREPEV
SVEWMHEKM EPSUEPEVRM S VREXMWL MQOSRMRM FIVHM &Y XMFFM]SX WSLEWMHEKM \M^QEXPEVRM ]EREHE
]E\WLMPEWL HEZSPEWLRM WEQEVEPMVSU UMPMWL ZE WLMJSOSVPEV FMPER JS]HEPERYZGLMPEV SVEWMHEKM
EPSUERMOYGLE]XMVMWLKE]SVHEQFIVHM
=EWLEWL QYLMXM 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV ]EWLEWL QYLMXM WSLEWMHE LEQ OEXXE
S ^KEVMWLPEVRM OIPXMVMF GLMUEVHM 7QEVX Y] ZE WQEVX IRIVKM]E XM^MQPEVM IRIVKM]E FSWLUEVYZMRM
WEQEVEPMVSU UMPMWL ZE MWLPEXMWLRM TEWE]XMVMWL VIWYVWPEVRM XINEQPM MWLPEXMWL ZE QYLMXRM WEUPEWL
MQOSRMRM FIVHM 7QEVX EZXSQEXMOPEV WQEVX SWL\SRE YWOYREPEVM ZE FSWLUE WQEVX UYVMPQEPEV
MRWSRPEVKE]EWLEWLNEVE]SRMRMUYPE]VSU\EZJWM^VSUZEQYOEQQEPVSUUMPMWLMQOSRMRMFIVHM
7SKʻPMURM WEUPEWL 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV WSK PMURM WEUPEWLHE QYLMQ VSP S ]RE]HM 9PEV
97
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
OEWEPPMOPEVRM XEWL\MWPEWL HEZSPEWL ZE QSRMXSVMRKMRM ]E\WLMPEWLKE MQOSR FIVEHM ZE XMFFM]
QE PYQSXPEVRM ]EREHE WEQEVEPM FSWLUEVMWLRM XE QMRPE]HM -PSZEPEVKE QMWSPPEV SVEWMHE
XIPIXMFFM]SXHER WLMJSOSVPEV FMPER QEWSJEHER QEWPELEXPEWLMWL FIQSVPEVRMRK WSK PMK MRM
OY^EXMWL YGLYR XMFFM] WIRWSVPEV ZE UYVMPQEPEVHER JS]HEPERMWL ZE XMFFM] QE PYQSXPEVRM XELPMP
UMPMWLYGLYRWYR M]MRXIPPIOXHERJS]HEPERMWLOMVEHM
Ta’lim. 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV XE PMQHE OEXXE ELEQM]EXKE IKE FSʻPEHM 8E’PMQ
SPMWLMRKM^HEWM^KEOSʻTPEFUYPE]PMOPEV]EVEXMFFIVEHM&YPEVKEQMWSPWMJEXMHESRPE]RHEVWPMOPEV
IPIOXVSR TPEXJSVQE HEVWRM ]E\WLM Sʻ^PEWLMXE SPQEKERPEV YGLYR WSHHEPEWLXMVMPKER HEVWPMOPEV
Sʻ^PEWLXMVMWLYGLYRUYPE]HEVWPMOPEVOEFMOSʻTPEFMQOSRM]EXPEV]EVEXMFFIVEHM
(VSRPEV ZE FSWLUEVMPEHMKER YWOYREPEV 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV YGLYR OS TPEF LEVFM]
QEUWEHPEV QEZNYH (VSRPEV YGLYZGLMWM^ NERKSZEV LEZS ZSWMXEPEVM ZE FSWLUEVMPEHMKER
VEOIXEPEV WEQEVEPM MWLPEWL YGLYR VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVRM S ^ MGLMKE SPEHM 9GLYZGLMWM^
WEQSP]SXPEV SHEXHE VIEP ZEUX VINMQMHE Y^SUHER US QSRHSR XSQSRMHER FSWLUEVMPEHM
6EOIXEPEV VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVRM FSWLUEVMWL RMWLSRKE SPMWL ZE TEVZS^ XM^MQPEVM YGLYR
MWLPEXEHM
.EQM]EXRMRK XYVPM WSLEPEVMHE VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV QYLMQ S ^KEVMWLPEVRM OIPXMVMF
GLMUEVKERM MRWSRPEV SVEWMHEKM EPSUEPEVRM OYGLE]XMVKER ZE LEV FMV WSLERM ]EREHE WEQEVEPM ZE
XI^PEWLXMVKERPMKM FMPER ^EQSREZM] HYR]SHE VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV LE]SXMQM^ YGLYR OEXXE
ELEQM]EXKEIKE
<YPSWEUMPMFE]XKERHEVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVFS ]MGLEYQYQM]XYWLYRGLEPEVRMXE VMJPEWL
ZE XYWLYRXMVMWLKE FEK MWLPERHM 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV QE PYQSXPEV SQFSVPEVM QEXIQEXMO
QSHIPPEV EPKSVMXQPEV ZE FSWLUE VEUEQPM UYVMPQEPEV SVUEPM QE PYQSXPEVRM WEUPEWL UE]XE
MWLPEWL ZE XEVUEXMWL YGLYR MWLPEXMPEHMKER XI\RSPSKM]EPEVHMV 1EUSPE FY WSLE FS ]MGLE OIRK
NMLEXHERQE PYQSXPEVFIVEHMZEUS PPERMPKERQMWSPPEVSVUEPMYQYQM]XYWLYRGLEPEVOS VWEXEHM
6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV YQYQM] XYWLYRGLEPEVRM S VKERMWL YGLYR ^EQSREZM]
XI\RSPSKM]EPEVHER JS]HEPERMPEHM ZE YPEVRM S VKERYZGLMPEV ZE WS RKKM XI\RSPSKM]EPEVHER
JS]HEPERYZGLMPEVYGLYRQE PYQSXPEVRMSWSRXEVUEXMWLHE]SVHEQFIVEHM1EUSPEFYWSLERMRK
EWSWM] OS VWEXYZGLM XYWLYRGLEPEVM \YWYWM]EXPEVM ZE YPEVRM EQEPM]SXHE UERHE] US PPEWLRM
XE VMJPE]HM
Shuni ta’kidlash kerakki VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV LE]SXMQM^HE XSFSVE QYLMQ VSP
S ]REQSUHE 9PEV FM^KE QE PYQSX EPQEWLMWL MWLPEWL S VKERMWL ZE OS RKMP SGLMWL MQOSRMRM
FIVEHM 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV XI^PMO ERMUPMO ZE QEZNYHPMO OEFM OS TPEF EJ^EPPMOPEVKE IKE
7LYRMRKHIO YPEV FM^KE NEVE]SRPEVRM EZXSQEXPEWLXMVMWL LE]SX WMJEXMRM ]E\WLMPEWL ZE ]ERKM
MQOSRM]EXPEV ]EVEXMWL MQOSRMRM FIVEHM /IPENEOHE VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV VMZSNPERMWLHE HEZSQ
IXEHM ZE LE]SXMQM^RMRK FEVGLE WSLEPEVMKE WSK PMURM WEUPEWLHER XSVXMF XVERWTSVXKEGLE OMVMF
FSVEHM 7LYRMRK YGLYR ^EQSREZM] HYR]SHE QYZEJJEUM]EXPM FS PMWL YGLYR VEUEQPM
XI\RSPSKM]EPEVHERJS]HEPERMWLKEZES ^PEWLXMVMWLKEXE]]SVFS PMWLQYLMQHMV
%HEFM]SXPEV
&V]RNSPJWWSR) 1G%JII% 8LI7IGSRH1EGLMRI%KI;SVO4VSKVIWWERH
4VSWTIVMX]MRE8MQISJ&VMPPMERX8IGLRSPSKMIW
(SVQIV . ,EPMGIO 1 1E 0 6IMPP] ' *IM & 7GLVIMFQERR ) '8 VEWQPEVM
]SVHEQMHE OEWEPPERKER ]YVEOPEVRM ERMUPEWL YGLYR OSRZSP]EXWMSR RI]VSR XEVQSUPEVM ZE GLET
EXVMYQTEXRMWPEVM8MFFM]-QEKMRK/SQT]YXIV]SVHEQMHEKMHMEKRSWXMOE
;IWX ( 1 8LI *YXYVI SJ ;SVO 6SFSXW %- ERH %YXSQEXMSR &VSSOMRKW
-RWXMXYXMSR4VIWW
6ENMZ -VYRKFEQ 8LI 1SHIP SJ 7QEVX 'MXMIW MR 8LISV] ERH MR 4VEGXMGI .SYVREP JSV
7XYHMIW
MR
1EREKIQIRX
ERH
4PERRMRK
%TVMP
98
Menejment va zamonaviy
texnologiyalar universiteti
2023-yil 14-dekabr
960LXXTW[[[EGEHIQMEIHY8LIC1SHIPCSJC7QEVXC'MXMIWCMRC8LISV]CERHCMRC4
VEGXMGI
(MVOW7ERH/IIPMRK1%:MWMSRSJ7QEVXIV'MXMIW-&1-RWXMXYXIJSV&YWMRIWW:EPYI
960MFQGSQTVIWWEXXEGLQIRXW-&:C7QEVXIVC'MXMIWC*MREPTHJ
;SVPH HIZIPSTQIRX VITSVX HMKMXEP HMZMHIRHW -RXIVREXMSREP &ERO JSV 6IGSRWXVYGXMSR ERH
(IZIPSTQIRX8LI
;SVPH
&ERO
960
STIRORS[PIHKI[SVPHFEROSVKFMXWXVIEQLERHPITHJ
99
II-SHO‘BA
BARQAROR RIVOJLANISHNI
TA’MINLASHDA RAQAMLI
IQTISODIYOT VA MOLIYAVIY
TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI