UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may mumkin. Ushbu bo‘limga «Ahsan al-kibar» ham kiradi, uning miniatyuralari misolida biz maqolada ko‘rib chiqilayotgan tushunchani o‘rganamiz. «Axsan alkibarminiatyuralarini dunyoga kashf etish sharafi A.B. Sakisyanga (Armenag Bey Sakisian) tegishli bo‘lib, bu haqda 1938-yilda «Eron tasviri» asarida qo‘lyozmaga murojaat qilgan B.P. Denike eslatib o‘tadi. 1950-yillarda uni M.M. Dyakonov va Yu.S. Dashevskiy «Leningraddagi M.Ye. Saltikova-Shchedrin nomidagi Davlat jamoat kutubxonasi qo‘lyozmasidagi Qosim Alining so‘nggi miniatyuralari» asarida o‘rgangan. 1968-yilda Y. Borshchevskiy tahriri ostida albom nashr etildi. «XIV-XVII asrlardagi fors miniatyuralari» O.F. Akimushkin va A.A. Ivanovning kirish maqolasi bilan. 1973-yilda Fransiyaning «Arts Asiatiques» jurnalida I.S. Shchukinning «Qasin ibn ’Ali et ses peintures dans les Aḥsan al-Kibar» maqolasi nashr etildi. «2005-2008-yillarda O.F. Akimushkinning qo‘lyozma haqidagi deyarli bir xil mazmundagi bir nechta maqolalari nashr etilgan bo‘lib, ularda muallif ko‘plab faktlarni aniqlashtirgan va uning batafsil tarixini bayon etgan. Hozircha uning beshta ro‘yxati ma’lum bo‘lib, ulardan biri biz ta’riflayotgan qo‘lyozmadir. Unda Safaviylar saroy kutubxonasining ekslibrisi mavjud bo‘lib, u shoh Ismoil I davrida yakunlangan, u uni tayyorlashni boshlagan, keyin esa Abbos I davrida Ardabil shahriga yuborilgan» [7, 228-b.]. 1520-yillarda rassom Qosim ibn-i Ali Chixragushay tomonidan Hirotda yoki Safaviylar davrining yangi poytaxti Tabrizda, miniatyurachi rassomlar ko‘chib kelgan joyda tasvirlangan bo‘lishi mumkin. Xulosa. XIV–XV asrlarda Sharq falsafasi va tasavvuf tafakkurida pinhon ma’no (botiniy mazmun) hamda ruhiy obrazlar muhim o‘rin egallagan. Bu davr mutafakkirlari zohiriy ma’no bilan cheklanib qolmay, har bir matn, ramz va badiiy tasvir ortida yashiringan ilohiy haqiqatni anglashga intilganlar. Ularning qarashicha, haqiqiy bilim nafaqat aql orqali, balki qalbiy idrok, ruhiy poklanish va ma’naviy kamolot orqali ham qo‘lga kiritiladi. Tasavvuf namoyandalari insonni “komil inson” darajasiga yetkazish g‘oyasini ilgari surib, ruhiy obrazlardan ma’naviy tarbiya vositasi sifatida foydalanganlar. Masalan, Bahouddin Naqshband ta’limotida ichki poklik va zikr orqali botiniy haqiqatga yetishish asosiy o‘rin tutadi. Alisher Navoiy asarlarida esa ishq, ma’rifat va komillik g‘oyalari chuqur ramziy va badiiy obrazlar orqali ifodalangan. Shunday qilib, XIV-XV asr Sharq falsafasida pinhon ma’no ilohiy haqiqatning ichki mazmuni sifatida talqin etilgan bo‘lsa, ruhiy obrazlar inson qalbiga ta’sir qiluvchi ma’naviy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Bu davr tafakkuri zohir va botin, aql va qalb uyg‘unligiga asoslanib, insonning ma’naviy kamolotini yuksaltirishga xizmat qilgan. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Назарли М.Д. Два мира восточной миниатюры. Проблемы прагматической интерпретации сефевидской живописи = The Two worlds of Middle Easternbook illuminations. The Problem of pragmatical interpretation of safavi painting : монография. Москва: Издат. Центр Рос. гос. гуманитар. ун-та, 2006. 2. Шукуров Ш. Искусство средневекового Ирана (Формирование принципов изобразительности). -М.: Наука, 1989. 320

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 3. Gruber C. Between Logos and Light: representations of the Prophet Muhammad in islamic painting // Muqarnas. BRILL, 2009.V. 26. 4. Буркхардт Т. Искусство ислама. Язык и значение / пер. с англ. Локман Н. Таганрог: Ирби, 2009. 5. Назарли М.Д. Два мира восточной миниатюры. Проблемы прагматической интерпретации сефевидской живописи = The Two worlds of Middle Easternbook illuminations. The Problem of pragmatical interpretation of safavi painting : монография. Москва: Издат. Центр Рос. гос. гуманитар. ун-та, 2006. 6. Персидские миниатюры XIV–XVII вв. / вступ. статья О.Ф. Акимушкина и А.А. Иванова; под ред. Ю.Е. Борщевского. Москва: Наука, 1968. 7. Акимушкин О.Ф. Заметки о списке (Dorn 312) сочинения Мухаммада алВирамини «Ахсан ал-Кибар фи ма‘рифатайимма ал-атхар» из собрания Российской национальной библиотеки // Индоиранское языкознание и типология языковых ситуаций : сборник статей к 75-летию профессора А.Л. Грюнберга (1930-1995). СПб.: Наука, 2006. YANGI O‘ZBEKISTON MA’NAVIY POYDEVORINI SHAKLLANTIRISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFASINING ZAMONAVIY AHAMIYATI THE MODERN SIGNIFICANCE OF YUSUF KHOS HAJIB'S PHILOSOPHY IN FORMING THE SPIRITUAL FOUNDATION OF NEW UZBEKISTAN Beysenov Kenjabay Sarsanbayevich, podpolkovnik O‘zbekiston Respublikasi IIV Malaka oshirish instituti Kasbiy tayyorgarlik fakulteti Maxsus fanlar sikli o‘qituvchisi, dotsent. +998988 339 7071, bisenovkenjaboy@gmail.com Beisenov Kenjabay Sarsanbaevich, Lieutenant Colonel Institute for Advanced Training of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan Lecturer in the cycle of specialized subjects at the Faculty of Vocational Training, Associate Professor. +998988 339 7071, bisenovkenjaboy@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi doirasida milliy-ma’naviy poydevorni mustahkamlash masalalari Yusuf Xos Hojibning falsafiy qarashlari asosida tahlil qilinadi. Xususan, uning “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan adolat, aql, qanoat va davlat boshqaruvi tamoyillarining bugungi islohotlar jarayonidagi ahamiyati ochib beriladi. Maqolada alloma merosining zamonaviy fuqarolik jamiyati, huquqiy davlat va ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalashdagi o‘rni ilmiy asosda yoritiladi. Kalit so‘zlar: Yangi O‘zbekiston, ma’naviy poydevor, Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, adolat, davlat boshqaruvi, axloqiy tarbiya, milliy qadriyatlar. Аннотация. В данной статье анализируются вопросы укрепления национальнодуховного фундамента в рамках новой стратегии развития Узбекистана на основе философских взглядов Юсуфа Хос-Гаджиба. В частности, в его работе” Кутадгу билиг " раскрывается значение выдвинутых принципов справедливости, разума, удовлетворения и государственного управления в современном реформаторском процессе. В статье научно обоснована роль наследия алломы в современном гражданском обществе, правовом государстве и воспитании духовно гармоничного поколения. 321

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Ключевые слова: новый Узбекистан, духовный фундамент, Юсуф Хосров Хаджиб, Кутадгу билиг, справедливость, государственное управление, нравственное воспитание, национальные ценности. Annotation. in this article, the issues of strengthening the national-spiritual foundation within the framework of the new Uzbekistan development strategy will be analyzed on the basis of the philosophical views of Yusuf Khos Hajib. In particular, his work “Qutadgü bilig” reveals the importance of the principles of Justice, reason, contentment and public administration in today's reform process. The article covers the role of the heritage of alloma in the education of modern civil society, the legal state and the spiritually harmonious generation on a scientific basis. Keywords: new Uzbekistan, spiritual foundation, Joseph Khos Hajib, Qutadgü bilig, Justice, Public Administration, moral education, national values. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot bosqichida jamiyat hayotining barcha sohalarida chuqur islohotlar amalga oshirilmoqda [1]. Bu jarayonda milliy ma’naviyatni mustahkamlash, tarixiy merosni qayta tiklash va undan samarali foydalanish ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi [2]. O‘zbek davlatchiligi va ma’naviy tafakkuri tarixida alohida o‘rin tutgan mutafakkirlardan biri – Yusuf Xos Hojibdir [3]. Uning XI asrda yaratilgan “Qutadg‘u bilig” asari nafaqat o‘z davrining siyosiy-ijtimoiy hayotini aks ettirgan, balki bugungi kun uchun ham dolzarb bo‘lgan falsafiy-axloqiy qarashlarni mujassam etgan [4]. 1. “Qutadg‘u bilig” – ma’naviy va siyosiy tafakkur ensiklopediyasi “Qutadg‘u bilig” (“Saodatga eltuvchi bilim”) asari turkiy xalqlar ijtimoiysiyosiy fikr tarixida muhim manba hisoblanadi [5]. Asarda davlat boshqaruvi, rahbar va xalq munosabatlari, adolatli jamiyat qurish, axloqiy poklik masalalari keng yoritilgan [5]. Alloma asarda to‘rtta ramziy obraz orqali ideal jamiyat modelini yaratadi: • Kuntug‘di – adolat timsoli; • Oyto‘ldi – davlat va baxt timsoli; • O‘gdulmish – aql timsoli; • O‘zg‘urmish – qanoat timsoli [6]. Mazkur konsepsiya bugungi demokratik-huquqiy davlat qurish tamoyillari bilan hamohangdir. 2. Adolat tamoyili va huquqiy davlat g‘oyasi Yusuf Xos Hojib falsafasida adolat jamiyat va davlat barqarorligining bosh mezoni sifatida talqin etiladi [5]. Uning qarashlariga ko‘ra, hukmdor va amaldorlarning asosiy vazifasi – xalq manfaatini himoya qilish, zulm va nohaqlikka yo‘l qo‘ymaslikdir. Alloma adolatni nafaqat huquqiy me’yor, balki ma’naviy-axloqiy tamoyil sifatida ham baholaydi. “Qutadg‘u bilig” asarida Kuntug‘di obrazi aynan adolat timsoli sifatida gavdalantiriladi [6]. Asarda ta’kidlanishicha, adolat hukm surgan jamiyatda tinchlik, farovonlik va ishonch mustahkamlanadi, zulm esa davlatni inqirozga olib boradi. Shu bois alloma: “Adolat – elni tutar, zulm – elni yutar”, deya qat’iy xulosa qiladi [5]. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida ham huquqiy davlat qurish, qonun ustuvorligini ta’minlash, inson huquq va erkinliklarini himoya qilish ustuvor 322

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may vazifa sifatida belgilangan [1]. Bu jihatlar Yusuf Xos Hojib ilgari surgan adolat konsepsiyasi bilan uyg‘unlashadi. Xususan, sud-huquq tizimini isloh qilish, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlash, korrupsiyaga qarshi kurashish kabi choratadbirlar adolat tamoyilining amaliy ifodasidir [2]. Demak, Yusuf Xos Hojibning adolat haqidagi qarashlari bugungi huquqiy davlat barpo etish jarayonida nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning ta’limoti adolatni davlat siyosatining markaziy qadriyati sifatida e’tirof etish zarurligini ilmiy-falsafiy jihatdan asoslab beradi [4]. 3. Aql va ilm-ma’rifatning ustuvorligi Yusuf Xos Hojib ta’limotida aql va ilm inson hamda jamiyat taraqqiyotining bosh omili sifatida talqin etiladi [5]. Uning fikricha, davlatni boshqarishda kuch yoki boylik emas, balki aql va bilim ustuvor bo‘lishi lozim. “Qutadg‘u bilig” asarida aql insonni komillikka yetaklovchi, jamiyatni esa barqarorlik sari boshlovchi ma’naviy qudrat sifatida tasvirlanadi [5]. Alloma ilmni nafaqat nazariy bilim, balki amaliy donishmandlik, hayotiy tajriba va mas’uliyat bilan uyg‘un holda ko‘radi. Unga ko‘ra, aql bilan ish yuritgan rahbar adolatli qarorlar qabul qiladi, xalq manfaatini himoya qiladi va davlatni inqirozdan asraydi [6]. Shu bois O‘gdulmish obrazi orqali aql timsoli markaziy o‘rin egallaydi. Bugungi Yangi O‘zbekiston taraqqiyot bosqichida ham ilm-ma’rifat ustuvor yo‘nalish sifatida e’tirof etilmoqda [1]. Ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, ilmfan va innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash, yoshlarning intellektual salohiyatini oshirishga qaratilgan islohotlar aslida alloma ilgari surgan g‘oyalar bilan uyg‘unlashadi [2]. 4. Axloqiy barkamollik va ma’naviy tarbiya Yusuf Xos Hojib inson komilligi masalasiga alohida e’tibor qaratadi [5]. Uning ta’limotida halollik, kamtarlik, sabr-toqat, vatanparvarlik kabi fazilatlar jamiyat barqarorligining muhim omillari sifatida ko‘rsatiladi [4]. Yangi O‘zbekistonda yoshlar tarbiyasi, milliy qadriyatlarni asrash va rivojlantirish siyosati alloma merosiga tayangan holda boyitilishi mumkin. Chunki “Qutadg‘u bilig” nafaqat siyosiy qo‘llanma, balki ma’naviy-axloqiy dastur hamdir [5]. Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojibning falsafiy merosi Yangi O‘zbekiston ma’naviy poydevorini shakllantirishda muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Uning “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan adolat, aql, qanoat va axloqiy komillik tamoyillari bugungi demokratik-huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etish jarayonida o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Alloma tomonidan asoslab berilgan adolatli boshqaruv, ilm-ma’rifatga tayangan taraqqiyot hamda komil insonni tarbiyalash g‘oyalari Yangi O‘zbekistonning “inson qadri uchun” tamoyili bilan uyg‘unlashadi. Ayniqsa, davlat boshqaruvida qonun ustuvorligini ta’minlash, ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, yoshlarning ma’naviy-axloqiy tarbiyasini kuchaytirish jarayonlarida Yusuf Xos Hojib qarashlari mustahkam ma’naviy asos bo‘lib xizmat qiladi. 323

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Shunday ekan, alloma merosini chuqur o‘rganish, uni zamonaviy ijtimoiysiyosiy va ma’naviy islohotlar mazmuni bilan uyg‘unlashtirish Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining ma’naviy tayanchini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2021. 2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. 3. Abdurahmonov G‘. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. – T.: O‘qituvchi, 1987. 4. Hayitmetov A. Qutadg‘u bilig va uning ma’naviy asoslari. – Toshkent: Fan, 1995. 5. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. – Toshkent: Fan, 1971 6. Najmiddinov R. Qutadg‘u bilig poetikasi. – Toshkent: Fan, 1998. YUSUF HAS HACIB’IN FELSEFESININ GÜNCEL ÖNEMI “KUTADGU BILIG” – HÜMANIST FELSEFENIN BIR MODELI THE CURRENT SIGNIFICANCE OF YUSUF HAS HAJIB'S PHILOSOPHY "KUTADGU BILIG" - A MODEL OF HUMANISTIC PHILOSOPHY Abdyrasulova Zhenishgul Sadykovna, Kırgızistan, Bişkek Filoloji Bilimleri Adayı Kırgız Ulusal Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler ve Doğu Çalışmaları Fakültesi Doçenti, Telefon numarası +996 990 755 024Kategori seçinУДК: 1(091)+17.022.1+82.091 Abdyrasulova Zhenishgul Sadykovna, Kyrgyzstan, Bishkek Kyrgyz National University of Philological Sciences, Associate Professor of the Faculty of International Relations and Oriental Studies, Phone number +996.990.755 024Select Category UDC: 1 (091) +17.022.1+82.091 Özet. Bu makalede, Yusuf Has Hacib’in “Kutadgu Bilig” adlı eseri, hümanist felsefenin özgün bir modeli olarak ele alınmaktadır. Orta Çağ Türk dünyasının entelektüel mirası olan bu eser, insan, toplum ve devlet arasındaki uyumu sağlayan evrensel değerler sistemini sunmaktadır. Eserde ortaya konulan adalet, bilgi, bilgelik, iman ve sorumluluk gibi felsefi kavramlar, günümüzde de geçerliliğini koruyan hümanist ilkelerin temelini oluşturmaktadır. Makalenin temel amacı, “Kutadgu Bilig”deki hümanist fikirleri sistematik olarak analiz etmek ve bunları çağdaş felsefi ve pedagojik bağlamda yeniden yorumlamaktır. Araştırmada metinsel-analitik, tarihsel-karşılaştırmalı ve kavramsal yöntemler kullanılmıştır. Sonuç olarak, eserde insanın toplumun merkezinde yer aldığı, bireysel niteliklerin geliştirilmesi ve ahlaki değerlerin korunmasının temel unsur olduğu belirlenmiştir. “Kutadgu Bilig”de hümanizmin özü, insanın iç dünyasının saflığı, aklının olgunluğu ve topluma karşı sorumluluğudur. Yusuf Has Hacib, insanı yalnızca biyolojik bir varlık olarak değil, aynı zamanda ruhsal ve toplumsal bir özne olarak ele almaktadır. Ona göre adil yönetim, bilgiye yönelme ve ahlaklılık, toplumun sürdürülebilir gelişiminin temel şartlarıdır. Bu fikirler, günümüzün küresel etik, sürdürülebilir kalkınma ve insan hakları kavramlarıyla örtüşmektedir. Ayrıca makalede, eserdeki karakterler sistemi (Küntogdı, Aytoldı, Ögdülmiş, Odgurmış) hümanist felsefenin sembolik modelleri olarak incelenmektedir. Her bir karakter belirli bir ahlaki-etik ilkeyi temsil ederek ideal toplumun kavramsal yapısını ortaya koymaktadır. Bu yapı, günümüz pedagojik modellerinde bireyin bütüncül gelişimini desteklemek için kullanılabilir. Araştırma sonucunda “Kutadgu Bilig”, yalnızca Doğu’ya özgü bir hümanist model değil, aynı zamanda evrensel bir medeniyet mirası olarak değerlendirilmektedir. Eser, insanlığın ruhsal gelişiminde önemli bir yer tutmakta ve kültürlerarası diyaloğun güçlenmesine katkı 324

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may sağlamaktadır. Dolayısıyla Yusuf Has Hacib’in fikirleri, günümüz küreselleşen dünyasında insani değerlerin korunması ve geliştirilmesi için önemli bir metodolojik ve felsefi temel olmaya devam etmektedir. Anahtar Kelimeler: Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, hümanizm, felsefe, adalet, bilgi, ahlak, akıl, insani değerler, ruhsal gelişim, model. Annotation. This article examines the work “Kutadgu Bilig” by Yusuf Has Hacib as a distinctive model of humanistic philosophy. As an intellectual heritage of the medieval Turkic world, this work proposes a system of universal values that ensures harmony between the individual, society, and the state. The philosophical concepts presented in the text—justice, knowledge, wisdom, faith, and responsibility—constitute the foundation of humanistic principles that remain relevant today. The main objective of the article is to systematically analyze the humanistic ideas in “Kutadgu Bilig” and reinterpret them within a contemporary philosophical and pedagogical context. The study employs textual-analytical, historical-comparative, and conceptual methods. As a result, it is revealed that the work places the human being at the center of society, emphasizing the development of personal qualities and the preservation of moral values. The essence of humanism in “Kutadgu Bilig” lies in the purity of the human inner world, the maturity of intellect, and responsibility toward society. Yusuf Has Hacib regards the human being not merely as a biological entity but as a spiritual and social subject. In his view, just governance, the pursuit of knowledge, and moral integrity are the fundamental conditions for sustainable social development. These ideas resonate with contemporary concepts of global ethics, sustainable development, and human rights. Furthermore, the article analyzes the system of characters (Kuntogdi, Aytoldi, Ogdulmish, Odgurmish) as symbolic models of humanistic philosophy. Each character represents a specific moral-ethical principle, illustrating the conceptual structure of an ideal society. This framework can be applied in modern pedagogical models for the holistic development of the individual. The study concludes that “Kutadgu Bilig” should be regarded not only as an Eastern model of humanistic philosophy but also as a universal civilizational heritage. It occupies a significant place in the spiritual development of humanity and contributes to strengthening intercultural dialogue. Therefore, the ideas of Yusuf Has Hacib remain an important methodological and philosophical foundation for preserving and developing human values in today’s globalized world. Keywords: Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, humanism, philosophy, justice, knowledge, ethics, intellect, human values, spiritual development, model. GIRIŞ Orta Çağ Türk düşüncesinin en seçkin temsilcilerinden biri olan Yusuf Has Hacib tarafından kaleme alınan Kutadgu Bilig adlı eser, dünya felsefi ve edebî mirasının en değerli örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu eser, XI. yüzyılın sosyo-politik, ahlaki ve kültürel yaşamını yansıtmakla birlikte, insani değerleri sistematik bir biçimde analiz ederek evrensel bir felsefi model sunmaktadır. Özellikle eserde ele alınan hümanist düşünceler—insana yönelik yaklaşım, ahlaki ilkeler, bilginin rolü ve adil yönetim meseleleri—günümüzde de актуallığını korumaktadır. Küreselleşme çağında kültürlerarası diyalog, hümanist değerlerin korunması ve geliştirilmesi meselesi giderek daha büyük önem kazanmaktadır. Bu bağlamda, “Kutadgu Bilig” eserinin yeniden bilimsel temelde incelenmesi ve içerdiği felsefi kavramların çağdaş bir perspektifle yeniden yorumlanması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Zira bu eser, insanı toplumun merkezine yerleştiren, bireysel gelişimi 325

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ve ahlaki olgunlaşmayı ön plana çıkaran hümanist bir dünya görüşünü yansıtmaktadır. Bu tür fikirler, günümüzde insan hakları, sosyal adalet ve sürdürülebilir kalkınma gibi kavramlarla yakından ilişkilidir. Bu makalenin temel amacı, “Kutadgu Bilig” eserindeki hümanist felsefenin içeriğini ve yapısını analiz etmek ve aynı zamanda onun çağdaş bilimsel ve pedagojik bağlamdaki önemini belirlemektir. Araştırma kapsamında eserde yer alan temel kavramlar—adalet, bilgelik, ahlaklılık ve sorumluluk—kavramsal açıdan ele alınarak, bunların insan ve toplum gelişimindeki rolü incelenmektedir. Ayrıca eserdeki karakterler sistemi, hümanist düşüncelerin sembolik temsili olarak yorumlanmaktadır. Araştırmanın bilimsel yeniliği, “Kutadgu Bilig” eserinin hümanist felsefenin bütüncül bir modeli olarak ele alınması ve onun çağdaş beşerî bilimler bağlamında yeniden değerlendirilmesi ile ilişkilidir. Makalede, klasik metin ile günümüz sosyo-felsefi süreçleri arasındaki ilişki ortaya konulmakta ve Yusuf Has Hacib’in düşüncelerinin evrenselliği ile güncelliği temellendirilmektedir. Bu yaklaşım, “Kutadgu Bilig”i yalnızca tarihî-edebî bir eser olarak değil, aynı zamanda günümüz toplumu için önemli bir felsefi ve metodolojik kaynak olarak değerlendirmeye imkân sağlamaktadır. I. Teorik Temeller: Hümanist Felsefe ve Kutadgu Bilig Hümanist felsefe, insanı en yüksek değer olarak kabul eden bir dünya görüşü yönelimidir. Bu yaklaşımın temelinde bireysel özgürlük, akıl, ahlak ve topluma karşı sorumluluk gibi kavramlar yer almaktadır. Her ne kadar bu düşünce akımı Batı felsefesinde geniş ölçüde gelişmiş olsa da, Doğu düşüncesinde de kendine özgü bir yer edinmiştir. Bu bağlamda, Yusuf Has Hacib tarafından kaleme alınan “Kutadgu Bilig”, hümanist felsefenin Doğu’ya özgü klasik modellerinden biri olarak değerlendirilmektedir. “Kutadgu Bilig”in sunduğu modeli anlayabilmek için öncelikle “model” kavramının bilimsel anlamını açıklamak gerekmektedir. Felsefede model, önemli bir metodolojik kategori olarak kabul edilir. Model; gerçeklikteki (toplum, insan, süreç ya da sistem) karmaşık olguları basitleştirilmiş, genelleştirilmiş ve teorik bir düzlemde temsil eden entelektüel bir yapıdır. Başka bir ifadeyle model, gerçeğin birebir kopyası değil, onu açıklamaya yarayan kavramsal bir şemadır. “Kutadgu Bilig”de bu model, ideal toplum, adil yönetim ve bireysel gelişimin felsefi çerçevesi olarak dört temel karakter üzerinden ortaya konulmaktadır: Küntogdı, Aytoldı, Ögdülmiş ve Odgurmış. Bu karakterler birlikte ele alındığında, hümanist toplum düzeninin bütüncül bir modelini oluşturur. Söz konusu model, insanın ahlaki ve zihinsel gelişimini devlet yönetimi ilkeleriyle ilişkilendiren sistematik bir yapıya sahiptir. Model kavramına ilişkin olarak V.A. Ştoff’un tanımına göre model, “başka bir sistemi (orijinali) belirli bir benzerlik düzeyinde yeniden temsil eden ve bilişsel süreçte onun yerini alabilen bir sistemdir; bu sistem aracılığıyla temsil edilen yapı hakkında bilgi edinmek mümkündür” [9, s. 235]. Bu tanım, modelin yalnızca bir temsil aracı değil, aynı zamanda bilimsel bilginin elde edilmesinde etkili bir yöntem olduğunu göstermektedir. Ayrıca model; belirli bir 326

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may amaca yönelik olarak oluşturulan, soyut ya da somut, statik ya da dinamik özellikler taşıyabilen, basitleştirilmiş ve yaklaşık bir yapı olarak tanımlanır. Bu yapı, hem gerçek hem de kurgusal unsurları içerebilir ve zamanla gelişim gösterir [7, s. 62]. Pedagojik açıdan model ise, karmaşık süreçleri sadeleştirerek temel unsurlarını, ilişkilerini ve işleyiş mekanizmalarını açık biçimde ortaya koyan bir araçtır. Bu bağlamda, “Kutadgu Bilig”de yer alan eğitsel içeriklerin analizi, millî eğitimin iç mantığını ve yapısal özelliklerini belirlemeye imkân tanımaktadır. Araştırmacıların da belirttiği üzere, model oluşturma sürecinde gerçekliğin karmaşıklığı içerisinden gereksiz unsurlar bilinçli olarak ayıklanır ve böylece nesnenin daha özlü ve sistematik bir şekilde ifade edilmesi sağlanır [8, s. 88]. Modelleme süreci ise tek aşamalı bir işlem değil, aksine sürekli gelişen ve yeniden yapılandırılan dinamik bir araştırma sürecidir. Bu süreç; mevcut teorik bilgilerin kullanılmasını, yeni hipotezlerin oluşturulmasını ve elde edilen sonuçlara göre düzenlemelerin yapılmasını içerir [9, s. 25]. Bu nedenle pedagojide modelleme, sürekli güncellenmesi gereken bir yöntem olarak kabul edilmektedir. Ayrıca, halk pedagojisine ilişkin bilgi ve deneyimlerin sözlü edebiyat, gelenekler, örf ve adetler ile maddi kültür unsurları içerisinde yer aldığı da araştırmacılar tarafından vurgulanmaktadır. Bu bağlamda, A. Alimbekov halk pedagojisinin bilgi ve deneyimlerinin çeşitli kültürel formlar aracılığıyla aktarıldığını belirtmektedir [1, s. 14]. Genel olarak felsefi açıdan model, gerçekliğin temel yasa ve ilkelerini genelleştirilmiş biçimde yansıtan soyut bir teorik yapı olup, insan, toplum ve bunlar arasındaki ilişkileri anlamada etkili bir araçtır. “Kutadgu Bilig”de insanın özü; onun aklı, ahlakı ve topluma olan hizmeti üzerinden tanımlanmaktadır. Eserde insan, toplumun merkezinde yer alan bir özne olarak ele alınmakta; bireyin içsel uyumu ve ahlaki saflığı, toplumsal istikrarın temel koşulu olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda hümanizm, yalnızca teorik bir kavram olarak değil, aynı zamanda pratik bir yaşam ilkesi olarak sunulmaktadır. Eserde işlenen adalet, bilgelik, iman ve bilgi gibi kavramlar, bütüncül bir felsefi sistem oluşturur. Bu sistem, yalnızca bireysel erdemleri değil, aynı zamanda devlet yönetiminin temel ilkelerini de belirlemektedir. Sonuç olarak, “Kutadgu Bilig”, hümanist felsefeyi bireysel ve toplumsal düzeyde bütünleştiren kapsamlı ve sistematik bir model olarak değerlendirilebilir. II. Analiz: “Kutadgu Bilig”de Hümanist Modelin Yapısı “Kutadgu Bilig” eserinde hümanist felsefe, en yüksek yansımasını karakterler sistemi aracılığıyla bulur. Her bir karakter, belirli bir felsefi ve etik ilkenin sembolü olarak ideal toplum modelinin oluşumuna katkı sağlar. Küreselleşmenin hâkim olduğu günümüzde insanlık toplumunda değerler sisteminin yeniden değerlendirilmesi, sosyal adalet, etik yönetim ve sürdürülebilir kalkınma gibi meseleler özel bir önem kazanmaktadır. Bu bağlamda Yusuf Has Hacib’in “Kutadgu Bilig” eserinde yer alan hümanist felsefenin yeniden yorumlanması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Eserde dört temel ilke sunulmakta ve bu ilkeler sembolik karakterler aracılığıyla hümanist felsefenin bütünlüğünü açığa çıkarmaktadır: 327

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Künтogdı – hükümdar; adalet ve hakikatin sembolü, Ayтoldı – vezir; dünya, saadet ve zenginliğin sembolü, Ögdülmiş – vezirin oğlu; akıl ve hikmetin sembolü, Odgurmış – vezirin akrabası; tevazu, saflık ve sabrın sembolü. Tölögön Kozubekov’un Kırgızca çevirisinde Ögdülmiş “Akdilmiş”, Odgurmış ise “Ötkürmüş” olarak verilmiştir. Bu durum çevirmenin tercihi olmakla birlikte, karakter isimlerinin değiştirilmesi bazı kavramsal uyumsuzluklara yol açabilmektedir. Buna rağmen bu çalışmada söz konusu varyant esas alınmıştır. “Kutadgu Bilig”de Künтogdı, adaletin sembolü olarak devlet yönetiminin temel ilkelerini temsil eder. Onun şahsında hukukilik, denge ve toplumsal düzen hâkimdir. Bu yaklaşım, günümüz hukuk devleti anlayışıyla örtüşmekte ve adil yönetimin önemini ortaya koymaktadır: Al Künтogdı dünyaya nam salmış, Mutlu, her yerde ünü yayılmış. Adil, doğru sözlü, sorgulayan, Yalansız, sözü düşünceyle yükselen [3, 65.]. Bu dizelerde öncelikle eserdeki adalet kavramının, günümüz hukuk devleti ve sosyal eşitlik anlayışıyla doğrudan ilişkili olduğu görülmektedir. Künтogdı’nın temsil ettiği yönetim anlayışı — hukukun üstünlüğü, sorumluluk ve eşitlik — modern demokratik toplumların temel değerleriyle örtüşmektedir. Bu açıdan “Kutadgu Bilig”, evrensel bir siyaset felsefesi modeli olarak değerlendirilebilir. Hükümdar figürü, hukukî ve ahlaki temellere dayanan hümanist bir devlet modelini yansıtır. Bu modelde insan ve onun hakları merkezî bir konumda yer alır. Ayтoldı ise saadet ve refah kavramlarını temsil eder. Ancak burada zenginlik, maddi değil; ruhsal ve toplumsal uyumla ilişkilendirilir. Bu yaklaşım, günümüz toplumu açısından son derece önemlidir: Her gün daha fazla hizmet etti, Gündüz çalıştı, gece evine döndü. Görevini hakkıyla yerine getirdi, Kalıcı dostluklar kazandı [3, 117.]. Ayтoldı’nın temsili, adalete dayalı hümanist modelin kavramsal merkezini oluşturur. Bu modelde insan toplumun merkezine yerleştirilir ve iktidar, halkın yararına hizmet eden bir kurum olarak tanımlanır. Adalet, akıl ve sorumluluk, toplumsal uyumun temel koşulları olarak sunulur. Ögdülmiş, akıl ve bilginin sembolüdür. Onun şahsında, bilginin ve düşünmenin toplumsal gelişimdeki rolü ortaya konur. Bu yaklaşım, günümüz eğitim sistemindeki yetkinlik temelli anlayışın felsefi temelleriyle örtüşmektedir. Ögdülmiş, “Kutadgu Bilig”deki en derin entelektüel figürlerden biridir. Yazar, onun aracılığıyla insanın gelişiminin temel aracının akıl ve bilgi olduğunu ortaya koyar. Hümanist yaklaşımın özü akıldır; doğru yolu bulmanın en önemli aracıdır. Ögdülmiş’e göre bilgi yalnızca birikim değil, aynı zamanda insanı terbiye eden ruhsal bir güçtür. Bu anlayış, günümüzdeki “yaşam boyu öğrenme” paradigmasıyla paralellik gösterir. Ayrıca sözün gücüne özel önem verir: 328

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Nereye gitse işi tamam olur, Konuştuğunda sözü yerini bulur. Aydın yüzlülerin işi aydın olur, Onunla konuşanlar ders alır [3, 200.]. Bu bağlamda doğru sözün barışı sağladığı, iletişimin çatışma çözümünde temel araç olduğu vurgulanmaktadır. Hümanizm burada kültürel iletişim aracılığıyla ifade edilir ve bireyin iç dünyasının gelişimine odaklanılır. Ögdülmiş, insanın dışsal değil, içsel niteliklerine önem verir: Akıl — karanlıkta bir ışık, kör için göz, Bedene can, dilsiz için söz! [3, 200.]. Yusuf Has Hacib, yönetimin ancak akıl ve bilgiye dayandığında adil olacağını ortaya koyar. Eserin hümanist değeri de bu noktada yoğunlaşır. Odgurmış ise eserdeki özgün felsefi figürlerden biridir. O, ruhsal saflık ve dünyevi arzuların terk edilmesi üzerine kurulu bir hümanist anlayışı temsil eder. Bu modelde insanın içsel arınması, ruhsal özgürlüğe ulaşması ve gerçek mutluluğu bulması hedeflenir. Odgurmış’a göre gerçek mutluluk maddi zenginlikte değil, iç huzurda saklıdır. İktidar ve servet geçicidir; ruhsal değerler ise kalıcıdır. Bu nedenle insan, kendini tanımaya yönelmelidir: Eğer bir işe girişmek istersen, Önce gönlünle istişare et. İnsanlarla konuş, danış, Gönlün razı olursa o zaman yaklaş [3, 364.]. Odgurmış’ın modeli, ruhsal zenginlik ve iç özgürlüğe dayanan bir hümanizmi temsil eder. Bu modelde sabır ve öz farkındalık temel kategoriler olarak öne çıkar. Bu yaklaşım, günümüz tüketim odaklı toplumunda özellikle önemlidir. Sonuç olarak bu dört karakter birlikte, insan, toplum ve devlet arasındaki uyumu sağlayan bütüncül bir hümanist model oluşturur. Bu model, evrensel bir nitelik taşıyarak farklı tarihsel dönemlerde ve kültürel bağlamlarda uygulanabilirlik potansiyeline sahiptir. III. “Kutadgu Bilig”de Hümanist Felsefenin Modern Yorumu Küreselleşmenin hâkim olduğu çağımızda insanlık toplumunda değerler sisteminin yeniden değerlendirilmesi, sosyal adalet, etik yönetim ve sürdürülebilir kalkınma gibi meseleler giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bu bağlamda Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig adlı eserinde yer alan hümanist felsefenin yeniden yorumlanması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Öncelikle, eserdeki hümanist felsefe günümüz hukuk devleti ve sosyal eşitlik anlayışıyla doğrudan ilişkilidir. Kün Togdı karakteri aracılığıyla ortaya konulan adil yönetim ilkesi — hukukun üstünlüğü, sorumluluk ve eşitlik — modern demokratik toplumların temel değerleriyle örtüşmektedir. Bu açıdan Kutadgu Bilig, siyaset felsefesinin evrensel bir modeli olarak değerlendirilebilir. İkinci olarak, Ayтoldı karakteri eserde saadet ve mutluluk felsefesinin kavramsal bir modeli olarak işlev görmektedir. O, mutluluğu toplumsal ve siyasal bağlamda ele alarak, bunun adalet, akıl ve ahlaki değerlerle sıkı bir ilişki içinde olduğunu ortaya koymaktadır. Bu anlayış, insan ile 329

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may devlet arasındaki uyuma dayanan bir felsefi sistemin temelini oluşturur. Üçüncü olarak, Ögdülmiş karakteri aracılığıyla ifade edilen bilgi ve bilgelik kavramı, günümüz eğitim sisteminde özel bir öneme sahiptir. Günümüzde eğitim, yalnızca bilgi aktarımı değil; bireyin düşünme becerilerini, eleştirel analiz kapasitesini ve sorumluluk bilincini geliştirmeye yöneliktir. Bu ilkelerin Kutadgu Bilig‘de önceden felsefi temelde işlendiği görülmektedir. Dördüncü olarak, Odgurmış karakteri üzerinden sunulan kanaat ve ruhsal denge anlayışı, günümüz tüketim toplumunda özellikle актуeldir. Maddi zenginliğe aşırı yönelimin sosyal ve çevresel krizlere yol açtığı bir ortamda, Balasagunî’nin önerdiği ruhsal denge anlayışı sürdürülebilir kalkınmanın temel unsurlarından biri olarak değerlendirilebilir. Bunun yanı sıra, Kutadgu Bilig‘deki hümanist düşünceler kültürlerarası diyalogun geliştirilmesinde de önemli bir rol oynamaktadır. Eserde yer alan evrensel değerler farklı kültürler tarafından anlaşılabilir nitelikte olup, medeniyetler arası karşılıklı anlayışın güçlenmesine katkı sağlar. Bu özellik, eserin dünya kültürel mirasının önemli bir parçası olarak değerlendirilmesine imkân tanımaktadır. Hümanist kavramlar dünyanın birçok ülkesinde farklı dönemlerde geliştirilmiştir. Ancak bazı tarihsel koşullarda hümanizm, ortaya çıktığı sosyokültürel bağlamın etkisiyle özgül bir içerik kazanmıştır. Dolayısıyla hümanizm, tarihsel olarak belirlenmiş fikirler sistemini ifade eden bir düşünsel formasyon olarak değerlendirilebilir [4, 8.]. Bu çerçevede Kutadgu Bilig, tarihsel bağlamını aşarak günümüz küresel sorunlarının çözümüne katkı sağlayabilecek felsefi ve metodolojik bir kaynak olarak yeniden değerlendirilmektedir. Yusuf Has Hacib’in bu eseri, hümanist felsefenin bütüncül ve sistematik bir modelini sunmaktadır. Bu model; insan, toplum ve devlet arasındaki uyumu sağlayan adalet, bilgelik, bilgi ve sorumluluk gibi evrensel değerlere dayanmaktadır. Modern dilbilimde ise toplumun dünya görüşünü incelemek önemli bir araştırma alanıdır. Dil, bir halkın kültürünü, psikolojisini ve felsefesini anlamada önemli veriler sunar [5, 99.]. Aynı zamanda geçmiş nesillerin bilgeliğini gelecek kuşaklara aktaran temel bir araçtır. Kutadgu Bilig‘de “bilgi” ve “öğrenme” kavramları anlam bakımından yakın, ancak işlevsel olarak farklı kategoriler olarak ele alınır. “Öğrenme”, bilgiye ulaşmanın yolu ve emeğin akılla birleştiği bir süreç olarak tanımlanır: Sözün özünü anlatmak isterim ey okuyucu, Öğrenmenin ve bilginin faydasından başlayayım. “Öğrenme — gecede önündeki bir kandil gibidir, Bilgi edinirsen yüzün aydınlanır, parlar.” [3, 54.]. Bu dizelerde öğrenme, insanın karanlık yolunu aydınlatan bir ışık olarak tasvir edilir. “Kandil” metaforu bilginin aydınlatıcı gücünü ifade ederken, “aydınlanan yüz” imgesi bilginin insanın iç dünyasını aydınlatmasını simgeler. Bilgi kavramı eserde akıl, ahlak, saygınlık ve mutluluk gibi kavramlarla birlikte ele alınır. Balasagunî’ye göre bilgi, “yaşamın ışığı”, “insanın içsel zenginliği” ve “aklın gözü”dür. Maddi zenginlikle karşılaştırılsa da ondan daha üstün bir değere sahiptir: 330

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Kokuyu saklasan da yayılır, Bilgi de sözlerinde kendini gösterir. “Bilgi bir hazinedir, tükenmez bir servettir, En usta hırsız bile onu çalamaz.” [3, 56.]. Bu dizelerde bilgi, çalınamaz bir manevi zenginlik olarak sunulmaktadır. Maddi varlıklar yok olabilir; ancak bilgi insanın içinde kalır ve nesilden nesile aktarılır. Bu yaklaşım, hümanist düşüncenin temelini oluşturur. Bu bağlamda ifade edildiği üzere, hümanist modelin özünü oluşturan “bilgi” kavramı eser boyunca sürekli tekrar edilmekte ve insanın yaşam yolunun temel yönlendiricisi olarak tasvir edilmektedir: “Öğrenme — bilgiye giden yolu açar, Bilgi ise işin özünü ortaya koyar.” Bu dizelerde bilgi “yol” olarak, öğrenme ise bu yolu inşa eden bir araç olarak sunulmaktadır. Dolayısıyla bilgi yolun amacı, öğrenme ise yolun kendisidir. Bu yaklaşım, Türk kültürel düşünce sisteminde yaygın olan “yol” sembolünün felsefi anlamıyla örtüşmektedir. Kültürel yorumda “yol”, insanın hem yaşam hem de ruhsal yolculuğunun bir metaforu olarak kabul edilirken; “ışık” bu yolculuğun doğru yönünü gösteren aklın nuru olarak değerlendirilir. Dilbilimci V. A. Maslova’nın da belirttiği üzere: “Bilişsel bilimin araştırma yöntemi, farklı bilim dallarının unsurlarını tek bir alanda birleştirerek onları uyumlu hale getirmeyi ve aralarındaki semantik ilişkileri ortaya çıkarmayı amaçlar” [6, 117.]. Bu doğrultuda Balasagunî’nin eserinde bilgi ve öğrenme kategorileri, insanın ruhsal felsefesinin temel metaforlarına dönüşmektedir. Bu düşünceler daha sonra Cengiz Aytmatov gibi büyük yazarların eserlerinde devam ettirilmiş ve bilgi, insanın insani özünü yansıtan temel güç olarak yüceltilmiştir. Sonuç olarak, Kutadgu Bilig‘deki bilgi kavramının leksik ve semantik modellerinin analizi, onun ruhsal, kültürel ve felsefi bağlamların birleşimiyle şekillenen çok katmanlı bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır. Genel bir değerlendirme ile Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib tarafından oluşturulan hümanist felsefi modelin klasik bir örneği olarak, tüm Türk dünyasının manevi ve entelektüel mirasında özel bir yer tutmaktadır. Eserde yer alan adalet, bilgelik, bilgi ve mutluluk gibi temel kavramlar bütüncül bir felsefi sistem içerisinde düzenlenerek, insan, toplum ve devlet arasındaki uyumlu ilişkilerin ideal modelini ortaya koymaktadır. Araştırma sonuçlarına göre, Kutadgu Bilig‘deki hümanist felsefe, Türk halklarının dünya görüşüne özgü ahlaki ve etik değerlere dayanmakta ve insanı toplumun merkezî öznesi olarak konumlandırmaktadır. Bu modelde bireyin içsel ruhsal olgunlaşması, aklî gelişimi ve topluma karşı sorumluluğu öncelikli bir yer tutar. Bu yaklaşım, Türk kültüründeki hümanizmin özgün karakterini ortaya koymakta ve onu Batı’daki bireyci yaklaşımlardan ayırarak toplumsal uyuma dayalı bütüncül bir sistem olarak tanımlamaktadır. Ayrıca eserdeki karakterler sistemi aracılığıyla sunulan sembolik yapı, hümanist felsefenin evrensel bir modelini oluşturmakta; her bir unsur belirli bir 331

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may değeri temsil ederek bütüncül bir sosyo-felsefi konsepti gerçekleştirmektedir. Bu durum, Kutadgu Bilig‘in yalnızca edebî bir eser olarak değil, aynı zamanda Türk halklarının felsefi düşünce düzeyini yansıtan teorik ve metodolojik bir kaynak olarak değerlendirilmesini mümkün kılmaktadır. Bunun yanı sıra, Yusuf Has Hacib tarafından ortaya konulan hümanist model, evrenselliği ve güncelliği sayesinde küreselleşme çağında da önemini korumaktadır. Eserde yer alan adil yönetim, bilginin rolü, ruhsal denge ve toplumsal sorumluluk gibi kavramlar, günümüz toplumsal gelişiminin temel ilkeleriyle doğrudan ilişkilidir. Bu açıdan Kutadgu Bilig, yalnızca Türk dünyasının değil, tüm insanlığın hümanist düşünce geleneğine katkı sağlayan evrensel bir miras olarak değerlendirilmelidir. Sonuç olarak, Yusuf Has Hacib’in felsefi görüşleri, insanlığın ortak hümanist modelinin şekillenmesinde önemli bir yere sahip olup, günümüzde de bilimsel araştırmalar için актуel bir metodolojik temel oluşturmaya devam etmektedir. KAYNAKÇA: 1. Alimbekov, F. Kırgız Etnopedagojisi: I Bölüm. Bişkek, 1996, 96 s. 2. Aralova, Elena Viktorovna. Rönesans Döneminde Maneviyat ve Hümanizm. 2015. 3. Kutadgu Bilig. Yusuf Has Hacib. Çev. Kozubekov T. Bişkek, 2024, 644 s. 4. Daragan, N. D. Rönesans Döneminde Hümanizm Üzerine. Vestnik TGPI, Beşeri Bilimler, Felsefe Bölümü. 5. İmla Kılavuzu. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Ankara: Türk Dil Kurumu Basımevi, 2000, 481 s. 6. Maslova, V. A. Modern Dilbilimde Güncel Yönelimler. Moskova: Akademiya, 2008, 208 s. 7. Peregudov, F. İ.; Tarasenko, F. P. Sistem Analizine Giriş. Moskova: Vısshaya Şkola, 1989, 361 s. 8. Plotinskiy, Yu. M. Sosyal Süreçlerin Modelleri. Moskova: Logos, 2001, 296 s. 9. Ştoff, V. A. Bilimsel Bilginin Metodolojisi Problemleri. Moskova: Vısshaya Şkola, 1978, s. 117. IX ASR ISLOM UYG‘ONISH DAVRIDA ILMIY MAKTABLARNING SHAKLLANISHI VA IMOM BUXORIY FAOLIYATINING TARIXIY SHAROITLARI THE FORMATION OF SCIENTIFIC SCHOOLS DURING THE ISLAMIC RENAISSANCE OF THE 9TH CENTURY AND THE HISTORICAL CONDITIONS OF IMAM BUKHARI'S ACTIVITIES To‘xtayeva Matluba Xakim qizi, “Vatan universiteti” “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dotsenti, Falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Tel;+99890 813-13-23, Elektron pochta; Matlubatuhtaeva9@gmail.com Tukhtaeva Matluba Khakim kizi, "Vatan University" Associate Professor of the Department of Social Sciences, Doctor of Philosophy (PhD) in Philosophical Sciences Tel;+99890 813-13-23, E-mail; Matlubatuhtaeva9@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada IX asrda Islom olamida kuzatilgan ilmiy yuksalish, Movarounnahrda shakllangan o‘ziga xos ilmiy maktablar va buyuk muhaddis Imom Buxoriyning 332

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may faoliyati uchun zamin yaratgan ijtimoiy-madaniy sharoitlar tahlil qilinadi. Islom dinining tom ma’noda komillikka chorlaydigan, insoniy fazilatlarga targ‘ib qiladigan, botil mafkuralardan saqlaydigan din ekanligi to‘g‘risida, uning asl mazmun – mohiyatini teran anglashda, ijtimoiy axloqiy masalalarga targ‘ib etishda, yoshlar tarbiyasini milliy va diniy qadriyatlar asosida shakllantirishda Imom Buxoriy merosining o‘rni va ahamiyati muhimligiga e’tibor qaratilgan. Imom Buxoriy merosini o‘rganish va tadqiq qilish bo‘yicha olib borilgan tadqiqot bilan bog‘liq adabiyotlar tahlil qilingan va ayni paytda Imom Buxoriy ma’naviy merosini o‘rganish bo‘yicha O‘zbekistonda olib borilayotgan ishlar tahliliga qilingan. Kalit so‘zlar: Hadis, ma’naviy meros, islom, din, muhaddis, Qur’oni Karim, Al-jomi’ assahih, Al-adab al-mufrad, odob-axloq, mehr, adolat. Abstract. This article analyzes the scientific flourishing observed in the Islamic world in the 9th century, the distinctive scholarly schools that emerged in Movarounnahr, and the sociocultural conditions that laid the foundation for the work of the great hadith scholar Imam Bukhari. It emphasizes that Islam is, in essence, a religion that calls for perfection, promotes human virtues, and protects against false ideologies. Special attention is given to the importance of deeply understanding the true essence of Islam, its role in addressing socio-ethical issues, and the significance of Imam Bukhari’s legacy in shaping the upbringing of youth based on national and religious values. The article also analyzes the literature related to the study and research of Imam Bukhari’s heritage, and examines the current efforts being carried out in Uzbekistan to study his spiritual legacy. Key words: Hadith, spiritual heritage, Islam, religion, muhaddith, Koran, Sahih alBukhari, Al-adab al-mufrad moral, kindness, fairness. Аннотация. В данной статье анализируются научный подъём в исламском мире в IX веке, особенности формирования своеобразных научных школ в Мавераннахре, а также социально-культурные условия, создавшие основу для деятельности великого мухаддиса Имама Бухари. Особое внимание уделяется тому, что ислам является религией, призывающей к совершенству, пропагандирующей высокие человеческие качества и оберегающей от ложных идеологий. Подчёркивается важность глубокого понимания подлинной сущности ислама, его роли в освещении социально-нравственных вопросов, а также значение наследия Имама Бухари в воспитании молодёжи на основе национальных и религиозных ценностей. Также проведён анализ научной литературы, связанной с изучением и исследованием наследия Имама Бухари, и рассмотрены современные исследования и работы, проводимые в Узбекистане по изучению его духовного наследия. Ключевые слова: Хадис, духовное наследие, ислам, религия, мухаддис, Коран, Сахих аль-Бухари, Аль Адаб аль Муфрад, мораль, добродетель, справедливость. KIRISH X asr Islom olami, xususan, Markaziy Osiyo xalqlari tarixi "Sharq uyg‘onish davri" (Renessans)ning oltin davri hisoblanadi. Bu davrda nafaqat diniy ilmlar, balki falsafa, matematika, astronomiya va tibbiyot kabi sohalar o‘zining cho‘qqisiga chiqdi. Bunday muhitning shakllanishiga mintaqaning iqtisodiy qudrati va intellektual erkinligi poydevor bo‘lib xizmat qildi [1]. Imom Buxoriy diniy - milliy merosini oʻrganishning tarixiy – retrospektiv jihatlari, Imom Buxoriy hadisshunosligining nazariy, ilmiy metodologik tavsifi va tasniflarini yaxlit holda oʻrganish, Imom Buxoriyning hadisshunoslik ilmidagi novatorlik gʻoyalari va innovatsion tamoyillarini tadqiq qilishga alohida eʼtibor qaratilgan. Oʻzbekiston zamini oʻzlarining ilmiy – maʻnaviy – falsafiy meroslari bilan koʻplab buyuk allomalar va mutafakkirlarni jahonga tanitgan. Ulugʻ allomalarimiz 333

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may qoldirgan bebaho maʻnaviy meros oʻz davri uchungina emas, balki kelajak zamon va davrlar uchun maʻnaviy kuch-quvvat manbasi hisoblanadi. Imom Buxoriy hadisshunoslik maktabining hozirgi kundagi ahamiyati, uning globallashuv keskinlashayotgan bir paytda, yosh avlod tarbiyasidagi oʻrni masalasining ilmiy amaliy ahamiyatga egaligi bilan yorqin namoyon boʻlib bormoqda. Imom Buxoriyning asarlari Oʻzbekiston olimlari tomonidan juda keng oʻrganilmoqda. Xususan, muhaddisning «Al-adab al-mufrad» asari Olim Sh.Boboxonov tomonidan asarning ilk oʻzbek tilidagi tarjimasi nashr qilingan. ”[1] Keyinchalik olimlarimiz Z.Islomov va A.Abdullayevlar tomonidan «Al - adab al mufrad» birinchi nashriga kiritilmagan qismlari toʻldirilgan holda, kitobxonlarga asardan foydalanishini еngillashtirish maqsadida asardagi bir-biriga yaqin mavzudagi hadislar birlashtirilib, asar tarkibidagi odob-axloqqa oid hadislardan saylanma nashr etilgan. ”[2] Odob-axloq mamlakatimiz xalqlari madaniy hayotining ajralmas qismi, ezgu qadriyatlarimizdandir. Har bir fuqaro maʻnaviyatining shakllanishi va kamol topib borishida odob-axloqni taʻsir koʻrsatishi muqarrar. Odob-axloq oʻziga xos qonunlar, udum va anʻanalarga amal qiladi. Ayniqsa, Qur’oni Karim Islom dasturi, Islom shariati, hukmlari va odoblarining birinchi manbai ekanligi, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislari esa Islom shariatining Qur’ondan keyingi ikkinchi asl manbai hisoblanishi; Hadis tushunchasi, mazmun mohiyati, Imom al-Buxoriy to‘plamlariga kiritilgan hadislar faqat islom ta’limotiga oid umumiy qoidalarni aks ettirish bilan cheklanib qolmasligi, balki xadislarining jahonshumul ahamiyati insoniylik, insonparvarlik Vatanga muhabbat haqida tarbiya berishi bilan yosh avlodda ezgulik va go‘zallik tuyg‘ularini mujassamlashtirishi, yosh avlodni insoniylik fazilatlari ruxida tarbiyalash to‘g‘risida fikrlar bildirilgan. Demak, har bir fuqaro odob-axloqni ahamiyatini yaxshi anglab еtishi zarur. Bu masʻuliyat esa aql idrok amriga rioya qilish, halollikni hayot qonuni deb bilish, iqtisodiy va ijtimoiy faoliyatda odob-axloq munosabatini ham eʻtiborda tutish, yuksak odob va madaniyat sohibi boʻlib yurtdoshlar diliga xushnudlik, yaxshi kayfiyat bagʻishlash, hamisha adolatli va haqgoʻy, shirin soʻz va muloyim, kamtar va saxovatli boʻlish, mahalla ahliga hech qachon ozor yеtkazmaslik, gʻiybat, hasad, tuhmat, chaqimchilik, manmanlik kabi illatlardan yiroq boʻlish, ichkilikbozlik va giyohvandlikdan hazar qilish singari xislatlarga ega boʻlishni taqozo etadi. Demak, Imom Buxoriyning bugungi kunda barchamiz uchun ahamiyatli asari «Al-adab almufrad» bugungi insoniyat uchun, ibrat va namuna boʻladigan, uni haq yoʻliga, ezgulikka boshlaydigan qancha – qancha hikmat va oʻgitlar borligiga, ularda odob – axloq, taʻlim – tarbiya masalasi insonni inson qiladigan asosiy mezon sifatida belgilanganligini eʻtirof etish mumkin. Keskin globallashuv kechayotgan bir davrda, yoshlarimiz maʻnaviy olamiga bolta urayotgan, «ommaviy madaniyat» koʻrinishlari tobora keng tarqalib borayotgan bir vaziyatda, milliy va maʻnaviy qadriyatlarimizni asrash, yoshlarda odob - axloq, rostgoʻylik, yaxshilik, halollik 334

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may singari umuminsoniy fazilatlarni singdirishda, insoniyatni yaxshilikka chorlovchi asar sifatida dolzarbdir. Imom Buxoriy hadislarining islom dini tarixi va aqoidiy asoslarining shakllanishdagi ahamiyati chuqur tahlil etiladi. Hadisning sahihligi avvalo uning rivoyat zanjiri (isnod) bilan tasdiqlanadi. Musulmon olimlari tomonidan berilgan haqiqiylik maqomi sharqshunoslar yoki tarixchilar tomonidan qabul qilinmaydi, chunki uzatish zanjiri ham soxta bo‘lishi mumkin. Ba’zi olimlar ko‘p hadislar xronologik va mazmunan Muhammad Payg‘ambarning davriga to‘g‘ri kelmasligini ko‘rsatdi. Shu sababli ko‘pchilik sharqshunoslar odatda hadislarni keyingi davrning davriy ixtirosi deb bilishgan. Turli hadislarni qiyoslash va tekshirish shuni ko‘rsatadiki, ko‘p hadislar VII asrda yozilgan bo‘lishi kerak, ammo qaysi hadislar sahih va qaysi biri noto‘g‘ri ekanligini aniqlash mumkin emas. Islomning ilk asrlarida biror sabab, qarash yoki firqani targ‘ib qilish uchun Muhammad Payg‘ambarning tegishli bir amali yoki so‘zini keltirishdan ko‘ra yaxshiroq yo‘l yo‘q edi. Ushbu firibgarliklarga qarshi kurashish uchun hadislarni diroyatil hadis va rivoyatul hadis deb nomlangan batafsil o‘rganish hadislarni tanqid qilish-tasdiqlash uchun mo‘ljallangan. Hadis tadqiqotlari Muhammadga tegishli xabarlarning haqqoniyligini aniqlash uchun bir qancha baholash usullaridan foydalanadi. Imom Buxoriyning shoh asari hisoblangan dunyoga mashhur «Al-jomi’ assahih» asari o‘n olti yil davomida tasnif etgan bo‘lib, unda yetti ming besh yuzu oltmish uch hadis jamlangan. «Sahihi Buxoriy»ni yozishga sababni Imom Buxoriy shunday izohlaydi: «Is’hoq ibn Rohavayh bir kuni: Qaniydi sizlar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislaridan sahihlarini to‘plab bir asar ta’lif etsalaringiz,- deb aytdi. Mana shu so‘z mening qalbimga qattiq o‘rnashib qoldi. Natijada «al-Jom’i as-Sahih» Ishonarli hadislar to‘plamini jamlashga kirishdim»”[1], – dedilar. Kitobning nomi uning maqsadini ifodalaydi. Ibn Saloh va Navaviy yozishicha, asarning to‘liq nomi: «al-Jomiu al-musnadu as-sahihu almuxtasaru min umuri Rasulillah sollallohu alayhi vasallam va sunanihi va ayyamihi» («Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislari, sunnatlari va ayyomlari haqida jamlovchi, sahih musnad») ”[2]. Imom al-Buxoriyning hadisshunoslik ilmida tutgan oʻrni, hamda uning diniy, axloqiy va huquqiy taʻlimotiga yangicha nazar bilan qarash hozirgi kunda gʻoyat dolzarb boʻlib, maʻlum maʻnoda amaliy ahamiyatga ham ega. Turli millatlarning oʻziga xos tarixiy merosi, urf – odati, marosimlari, sanʻati, madaniy munosabatlari, axloqiy fazilatlari - maʻnaviy qadriyatlari tizimiga kiradi. Bular xalqning oʻziga xosligini saqlab qolishda, yosh avlodni tarbiyalashda, shaxsning ijtimoiylashuvida muhim rol oʻynaydi. Imom Buxoriy diniy – falsafiy qarashlarining turkumlanishiga doir ilmiy-nazariy tadqiqotlar asoslangan, Imom Buxoriy aqidaviy qarashlarining ijtimoiy-madaniy va aksiologik xususiyatlari hamda sahih hadislar turkumida oila, vatan va milliy qadriyatlar tasnifi ilmiy-falsafiy nuqtai-nazardan ochib berilgan. Imom Buxoriy islom dini gʻoyalari bilan boyitilgan tarixiy va falsafiy asarlarining ikkita shaklini aniqlash mumkin: 335

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may birinchidan, jahon-tarixiy, islomiy-falsafiy nazariyasini tarixiy asoslash va uning keyingi rivojlanishini islomiy qadriyatlarning transformatsiyalashuvida ishtirok etishi hodisasi; ikkinchidan, diniy va falsafiy gʻoyalarning xalq hayotida muayyan bir vazifani bajarishdagi aniq tarixiy mavjudligi va ularning sinkretlashuvi. Falsafa tarixi uchun alohida mutafakkirlar taʻlimotini tizimli tartibda oʻrganish muhim ahamiyatga ega. Imom Buxoriy diniy – falsafiy qarashlarini tarixiga qaratilgan bunday tiplashtirish uzoq vaqtdan beri mavjud. Imom Buxoriy diniy – falsafiy qarashlaridagi yangi gʻoyalarning sifati va chuqurligini ochib berish, uning tarixiy ketma-ketligida asoslashni nazarda tutadigan maxsus kategoriya tizimini ishlab chiqishni talab qiladi. Bu tadqiqot hozirgi falsafiy muammolar bilan bilvosita bogʻliq boʻlib, tadqiqot mavzuining umuminsoniy xarakterini, milliy va diniy falsafiy xususiyatlarida namoyon boʻlishini nazarda tutadi. Imom Buxoriy diniy – falsafiy qarashlarining milliy shakliga kelsak, ular falsafiy gʻoyalarning moddiy jihatdan oʻziga xosligiga befarq munosabatda boʻlib, aqliy harakatlarning kiritilishi talab qilinmaydi. Undagi maqsad islom dinidagi falsafiy gʻoyalarning maʻnaviy muhitga taʻsirini oʻrganishdan iborat. Bu shakllar orasidagi farqlar ularni umumiylik va birlikdan mahrum qilmaydi: ularning ikkalasi ham bir jarayonni ratsional-falsafiy tadqiq etishning ikki shaklidir, ular uchun gʻoyalarning paydo boʻlishi va rivojlanishi qonuniyatlari birdek ahamiyatlidir. Imom Buxoriy diniy – falsafiy qarashlari Vatanga, insoniyatga birdek xizmat qiladigan milliy qadriyatlarning transformatsiyalashuviga sabab boʻladi. Yana bir narsa shundaki, turli mamlakatlarda Imom Buxoriy asarlariga turlicha munosabatda boʻlishadi. Yaʻni mutafakkirning asarlarini hatto arab-musulmon davlatlarida oʻzlashtirilishi bir xil emas edi. Chunki alloma sahih hadislarni tarixiyfalsafiy jarayon qonuniyatlarining umumiy usullari va uslubiy talqinini taqdim etadi. Bu yеrda gap Imom Buxoriy diniy – falsafiy qarashlarining kelib chiqishi va rivojlanishining uch xil taʻrifi haqida ketmoqda: 1) Imom Buxoriy diniy – falsafiy qarashlaridagi belgilangan predmetni qisqartirish va qayta qurish orqali metodologik talqin qilish; 2) Imom Buxoriy diniy – falsafiy qarashlaridagi vositachilik va tanlash orqali ijtimoiy-tarixiy aniqlash; 3) Imom Buxoriy diniy – falsafiy qarashlari oldida turgan vazifalarga qarab tanlash anʻanalari bilan bogʻliq taʻriflar. Imom Buxoriy diniy – falsafiy qarashlaridagi real haqiqatning qiymatini anglatadi. Imom Buxoriy diniy-falsafiy taʻlimotlarining ahamiyati, zamonaviy yoshlar tarbiyasidagi oʻrni katta ahamiyatga ega boʻlib, unda asosan axloqiy masalalarga eʻtibor qaratilganligi, hayotiy yoʻl-yoʻriqlar, pand-nasixatlar berilganligini koʻrish mumkin. Imom Buxoriy oʻz davrining islomiy ilmlari sohasida eng yеtuk bilim sohibi hisoblanib, musulmon dunyosi olimlari tomonidan tan olingan va hozirda ham turli diniy asarlarda zoʻr ehtirom bilan tilga olinadi. Metodlar: Mavzuga oid tadqiqotlarning tarixiy, diniy, ilmiy manbalarni asl mohiyatini falsafiy ochib berish va uni yosh avloq tadqiqotlaridan o‘rganish bilan 336

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bog‘liq bo‘lib, materiallarni asl manba va uning falsafiy tarixiylik asosida mantiqiy ob’ektivligini tahlil qilish tamoyillariga amal qilindi. Natijalar va muhokamalar: Imom Buxoriy hadis ilmining (Muhammad paygʻambarning soʻzlari va amallari) muhim shaxslaridan biri boʻlib, oʻzining mashhur «Hasoim us Sahih» asarida avvalgi hadis adabiyoti sifatida nafaqat toʻgʻri hadislarni toʻplaydi, balki oyatlardan islom huquqini mulohaza qilishda xulosa chiqarishga ham taalluqlidir. Buxoriy ixcham tuzgan hadis boblarida islom huquqini hisobga olgan holda xulosalar keltirgan. Keng islom huquqi imkoniyatlarini oʻz ichiga olgan bu hadis boblariga boʻlgan ahamiyati u yozilgan kundan boshlab bugungi kungacha davom etib kelmoqda. Imom Buxoriy oʻzining islom qonunlari boʻyicha asarlariga oʻzi munosib darajada akademik qiziqish bildirmagan. Qurʻon oyatlari nozil boʻlganidek, Muhammad paygʻambar oʻz hadislarini yozishni man qilganlar, lekin bir-birlariga hadis yеtkazishlariga ruxsat berganlar. Bu taqiqning sababi Qurʻonni hadislar bilan chalkashtirib yuborish xavfi, savodxonlarning kamligi, yozuv materiallarining kamligi sababli arab yozuvining hali rivojlanmaganligi boʻlishi mumkin. Keyinchalik, bu kamchiliklar yoʻqolganda yoki kamayganda, Muhammad paygʻambar hadislarni yozishga ruxsat berganliklarini koʻramiz. Shu boisdan ham Imom Buxoriy muhaddislar vakili sifatida amal qilgan islom huquqi metodologiyasi u taalluqli boʻlgan maktab bilan koʻp jihatdan mos keladi. Imom Buxoriy oʻzining qatʻiy vakillik oʻrnini yaratish uchun uzoqda qoladi va u islom qonunlari boʻyicha oʻz talqinlarini ilgari surganda, u hech qanday islom yеtakchilarini keltirmaydi, shuningdek, dalillarga qarab diniy masalalarga eʻtibor qaratadi. U islom masalalariga, agar bu masalada maʻlum bir maʻlumot boʻlmasa, islom huquqining xulosalarini hisobga olgan holda mantiqiy yondashadi. Imom Buxoriy keltirgan islomiy zikrlarni bir mazhab tomonidan baholab boʻlmaydi, shuningdek, ularni bir mazhabga boshqasidan yaqinroq deb daʻvo qilish ham mumkin emas. Xulosa. Imom Buxoriyning to‘plangan hadislarning sahixigini (ishonchliligini) aniqlashda, hadislarni klassifikatsiya qilishda qo‘llagan metodologiyasini o‘rganish ham hozirgi zamon epistemologiyasiga boy ilmiy ozuqa berishi mumkin. Hadislarni sharhlashda bugungi kunda zamonaviy metodologik tahlil usullaridan, xususan, germenevtik, sinergetik yondashuvlardan samarali foydalanish lozim. Shundagina biz Imom Buxoriyning tom ma’nodagi durdona fikrlarining mag‘zini chaqishga erishamiz. Imom al-Buxoriy hazratlari nafaqat o‘zbek xalqi, balki butun musulmon olamining faxr-iftixoridir. Ul tabarruk zotning hayoti tom ma’nodagi ilmiy va insoniy jasorat, bukilmas iroda, so‘nmas e’tiqod timsolidir. Avlod davom etishi, odob-axloqni asrab-avaylash, jamiyatni mustahkam poydevor ustida saqlash, millatning bardavom boʻlishi uchun turmush qurish va oila uyini barpo etish muakkad sunnatlardandir. Er va xotin oilaning asosini, oila esa jamiyatning poydevorini tashkil qiladi. Shu boisdan ham dinimiz oilaning oʻzagi boʻlgan oilaga, erkak va ayolning haq-huquqlariga katta ahamiyat 337

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may berib, bu borada juda qattiq qoidalarni belgilab bergan. Chunki binoning mustahkamligi uning mustahkam poydevoriga bogʻliq. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2017- yil 19- sentabr kuni AQSHda bo‘lib o‘tgan Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 72 sessiyasida so‘zlagan nutqidan. // https://www.uzavtoyul.uz/cy/post/ozbekiston-prezidentishavkat-mirziyoyev-bmt-bosh-assambleyasining-72sessiyasida-nutq-sozladi.html 2. Imom Buxoriy. Al-Adab al-mufrad. Tarjimonlar Sh.Boboxonov, N.Abdumajid. – T.: Movarounnahr, 2006. 3. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Odoblar xaziynasi. Imom al-Buxoriy “AlAdab al-mufrad” kitobining sharhi. 3 juzlik. – T.: Sharq, 2008–2009 4. Hazrat imom al – Buxoriy (matn): Imom al – Buxoriyning hayoti va ilmiy merosi / Shayx Abdussalom al – Muborakfuriy: arab tilidan U.Uvatov tarjimasi. –Toshkent, Toshkent Islom universiteti, 2015 5. Uvatov U. Imom Buxoriy. Buyuk allomalar. – T.: TIU, 2001; Uvatov U. Movaraunnahr va Xuroson olimlarining hadis ilmi rivojida tutgan o‘rni (Al-Buxoriy, Muslim, At-Termiziy). Tar.fan.dok.diss.avtoreferati… - T.: TIU, 2002. 6. Eshonjonov B. IX – asr Movaraunnahr madaniy hayotida imom al – Buxoriyning mavqei va uning “AlJome’ as-Sahih” asaridagi fiqhiy masalalar.Tar.fan.nom.diss... – T.: TDSHI, 2000 7. Murodov D. Hadisshunoslik atama va iboralari. – T.: Fan, 2009. YUSUF XOS HOJIB MEROSI VA ZAMONAVIY OLIY TA'LIM MENEJMENTI THE HERITAGE OF YUSUF KHOS HAJIB AND MODERN HIGHER EDUCATION MANAGEMENT Akmal Sirliyevich Ko‘bayev JizDPU Pedagogika kafedrasi dotsenti, Tel: +998993555551 akmal19732506@gmail.com Akmal Sirlievich Kubaev, JSPU, Associate Professor of the Department of Pedagogy, Tel: +998993555551 akmal19732506@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojibning "Qutadg‘u bilig" asaridagi boshqaruv falsafasining zamonaviy oliy ta’lim menejmentidagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Yangi O‘zbekistonda Uchinchi Renessans poydevorini barpo etishda oliy ta’lim muassasalarining institutsional modellarini takomillashtirish zaruriyatini asoslab beradi. Kalit so‘zlar: Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, oliy ta’lim menejmenti, institutsional model, komil rahbar, adolat tamoyili, meritokratiya, akademik avtonomiya, Uchinchi Renessans, etika kodeksi. Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение философии управления, изложенной в произведении Юсуфа Хас Хаджиба «Кутадгу билиг», в контексте современного менеджмента высшего образования. Автор обосновывает необходимость совершенствования институциональных моделей высших учебных заведений в процессе создания фундамента Третьего Ренессанса в Новом Узбекистане. Ключевые слова: Юсуф Хас Хаджиб, Кутадгу билиг, менеджмент высшего образования, институциональная модель, совершенный лидер, принцип справедливости, меритократия, академическая автономия, Третий Ренессанс, этический кодекс. Abstract. This article analyzes the role and significance of the management philosophy presented in Yusuf Khos Hajib's "Qutadgu Bilig" within the context of modern higher education 338

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may management. The author substantiates the necessity of improving the institutional models of higher education institutions in the process of building the foundation of the Third Renaissance in New Uzbekistan. Keywords: Yusuf Khos Hajib, Qutadgu Bilig, higher education management, institutional model, perfect leader, principle of justice, meritocracy, academic autonomy, Third Renaissance, code of ethics. Bugungi kunda Yangi O‘zbekistonni rivojlantirishning strategik maqsadlaridan biri — Uchinchi Renessans poydevorini barpo etishdir. Ushbu ulug‘vor maqsadning asosiy drayveri va intellektual manbai sifatidagi vazifa oliy ta’lim tizimi zimmasiga yuklatilgan [2, 18-b]. Oliy ta’lim muassasalarida (OTM) olib borilayotgan institutsional islohotlar faqat moddiy-texnik bazani yangilash yoki raqamlashtirish bilan cheklanib qolmasligi lozim. Zero, akademik hamjamiyatni boshqarishda milliy davlatchilik an’analari va ma’naviy-axloqiy qadriyatlarning o‘rni beqiyosdir. Aynan shu nuqtayi nazardan, XI asrning buyuk mutafakkiri Yusuf Xos Hojibning "Qutadg‘u bilig" asarida ilgari surilgan boshqaruv falsafasini zamonaviy oliy ta’lim menejmentiga integratsiya qilish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda [3, 12-b]. Zamonaviy oliy ta’lim boshqaruvida qo‘llanilayotgan aksariyat modellar asosan iqtisodiy samaradorlik va natijadorlikka yo‘naltirilgan. Biroq, ta’lim tizimi kabi murakkab ijtimoiy tuzilmalarda faqatgina texnokratik yondashuv boshqaruvda "ma’naviy bo‘shliq"ni yuzaga keltirmoqda [5, 42-b]. Amaldagi institutsional modellarda rahbarning axloqiy qiyofasi, adolat mezonlari va inson kapitaliga bo‘lgan munosabat ko‘pincha quruq raqamlar ortida qolib ketmoqda. Milliy oliy ta’lim muassasalarida boshqaruv samaradorligini oshirish uchun g‘arb menejmenti yutuqlarini sharqona boshqaruv etikasi, xususan, Yusuf Xos Hojibning "adolatli va komil rahbar" konsepsiyasi bilan sintez qilish zarurati mavjud. "Qutadg‘u bilig" asari XI asr ijtimoiy siyosiy tafakkurining yuksak namunasi sifatida boshqaruv san’ati hamda rahbar ma’naviyatini tizimli ravishda tahlil etuvchi mukammal traktat hisoblanadi [6, 25-b]. Yusuf Xos Hojib davlat va muassasa barqarorligini ta’minlovchi to‘rt fundamental ustunni ramziy obrazlar orqali ifoda etib ularning o‘zaro uyg‘unligini boshqaruvning asosi sifatida ko‘rsatadi. Ushbu falsafiy yondashuv bugungi kunda oliy ta’lim tizimidagi institutsional transformatsiya jarayonlari hamda akademik rahbar shaxsiyatini shakllantirish uchun metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Asardagi Kuntug‘di obrazi adolat ramzi bo‘lib u har qanday boshqaruv modelining huquqiy va axloqiy poydevorini ifodalaydi. Zamonaviy oliy ta’lim muassasasi rahbari faoliyatida adolat tamoyili akademik halollikni ta’minlash hamda professor o‘qituvchilar mehnatini baholashda shaffoflikni o‘rnatishning bosh mezoni bo‘lishi lozim. Oytuldi obrazi esa davlat va baxt timsoli sifatida tashkilotning moddiy va ma’naviy resurslari hamda uning jamiyatdagi ijtimoiy nufuzi bilan bog‘liqdir. O‘gdulmish aql va zakovat ramzi bo‘lib u rahbarning qaror qabul qilishdagi strategik tafakkurini hamda innovatsion o‘zgarishlarni prognoz qilish qobiliyatini aks ettiradi. Uzg‘urmish esa qanoat va oqibat timsoli sifatida rahbarning axloqiy immuniteti hamda kelajak avlod oldidagi ma’naviy 339