UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may города Токмок в Чуйской долине, где находится башня Бурана, и нашим предком, пусть и покойным. Это подтверждается тем, что сегодня наследие Махмуда Кашкара и Жусупа Баласагина включено в учебные программы средних школ и филологических факультетов университетов и преподается уже четырнадцать лет; учреждением премии имени Жусупа Баласагина лучшим ученым Кыргызстана; установкой его памятника вместе с памятниками другим кыргызским ученым в мемориале «Эль-Куту» в Бишкеке; изображением его на нашей самой ценной валюте – тысячесомской монете; присвоением имени Жусупу Баласагыну названия Кыргызскому государственному университету и установкой памятника перед главным зданием университета. Впервые эта книга была опубликована на кыргызском языке Төлөгөном Козубековым в 1988 году, а затем тот же перевод был переиздан в 1993 году, но сразу же был распродан читателями. Также, кыргызский перевод в арабской графике также был опубликован в Китае, 1992 году. Авторы этого перевода Турганбаем Кылычбек и Норузом Усөнаалы. В самом деле, в эпической поэме «Благодатное знания» Жусупа Баласагына затронуто множество вопросов, которые не утратили своей актуальности и сегодня. Как говорится, «с чего начни, с чего закончишь свою речь», поэтому мы сочли уместным в этом кратком повествовании остановиться на его взглядах на вопросы государственности. В конце концов, в период, отмеченный 2200-летием кыргызской государственности, невозможно не упомянуть вопросы, поднятые в этом наследии. Жусуп Баласагын строит композиционную структуру поэмы «Благодатное знания» посредством вопросов и ответов четырех персонажей. Диалоги этих четырех персонажей описывают специфику вопросов, ставших законом в обществе, а именно обязанности короля, визиря, военачальника, казначея, королевского советника, посла; особенности людей различных профессий, таких как ученые, поэты, ремесленники, врачи, торговцы, земледельцы и скотоводы, и как к ним относиться; а также вопросы, необходимые для каждой семьи, такие как получение образования, воспитание, брак, воспитание детей, прием гостей и этикет приема гостей. Философ Жусуп Баласагын, знавший, что вопросы, поднимаемые в соответствии с сущностью такой жизни, необходимы и полезны для каждой нации и каждого государства, истолковал их в своей эпической поэме «Кутадгу билиг» с помощью символических образов. Например, падишах Кунтууду — символ справедливости, визирь Айтолду — символ богатства и счастья, сын визиря Өгдүлмыш — символ интеллекта, и родственник визира Одгурмуш — символ довольства. Цель этих четырех символических образов — сохранить достоинство государства и повысить его ценность. Чтобы доказать нашу идею, попробуем интерпретировать и выразить её через эти четыре символических образа. Здесь стоит упомянуть одну ситуацию. С тех пор как пэма «Благодатное знания» стал известен миру науки на 300

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may древнетюркском языке, каждая нация сумела перевести его на свой родной язык. Например, узбекский, турецкий, уйгурский, киргизский и китайский киргизские переводы были опубликованы на киргизском арабской письменностью и русский перевод. Целью моей кандидатской диссертации было сравнение этих тюркских и русских переводов с оригиналом и доказательство их положительных и отрицательных сторон. В результате проделанной работы заметили, что среди современных переводов на тюркские языки, особенно по сравнению с переводом Т. Козубекова на киргизский язык, был польностью использован с русского перевода. Один из главных героев эпоса — падишах Кунтууду Элиг. Он сообщает визирю Аитолду свои главные цели и имя следующим образом: Взгляни, как на небе светило горит, На жар, что с нетленною силой горит. Деянья мои на светило похожи: Моя справедливость немеркнуща тоже. Как солнцу со дня сотворенья дано, Светить для людей - и не меркнет оно! Так я и закон мой не знаем предела, И дар для людей - мое слово и дело. И третье. Льет солнце свой жар с высоты, И всюду, везде расцветают цветы. [8, с 90] В этих двустишиях падишах Кунтууду, взирая на землю одинаково и давая всем одинаковый свет, отвечает на три вещи как символ справедливого закона: 1. будучи одинаковым для всего мира, подобно солнцу; 2. будучи единственным для всего мира, подобно солнцу; 3. даря свое тепло природе и простому народу. Жусуп Баласагын неустанно настаивает на том, что закон есть высшая мера справедливости, одинаково применимый ко всем, невзирая на бури судьбы, приносящие радость или горе. Он убежден: государь, призванный вести народ, в первую очередь обязан сам стать живым воплощением законности, блюсти его неукоснительно и быть первым, кто предстанет перед его строгим судом. В своем великом творении он рисует картину: визирь Айтолды, однажды, узрел перед собой падишаха Кунтууду, восседающего на троне, что имел три опоры. В одной руке владыка сжимал острый кинжал, в другой — сахар, а в левой — яд. И вопросил визирь: что таит в себе сие загадочное действо? И молвил тогда царь Кунтууду: Вот трон, на котором сижу я всевластно, Взгляни: три ноги его держат согласно. Незыблемо прочен трехногий предмет: Все ножки недвижны, качания жок. Но если из трех хоть одна подкосится, Дано и другим, и сиденью свалиться. 301

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Прочны три опоры: предмет будто врос, А где их четыре — всегда перекос. [8, с 88] Если мы истолкуем символическое значение этих двустиший, то возникнут философские размышления относительно вопросов государственности государства: 1. Трон с тремя ножками, не перекрывающими друг друга, — это символический знак, отражающий сущность истинной справедливости. Иными словами, подобно тому как трехногий предмет может легко стоять вертикально, не наклоняясь, справедливость в государстве также должна стоять твердо. Если хотя бы один человек собьётся с пути, то все последуют его примеру, и справедливость начнёт исчезать. 2. Кинжал — символ быстрого и решительного решения проблем людей, без промедления. 3. Сахар — символ тех, кто страдает от боли угнетения и приходит в поисках справедливости 4. 4. Яд — символ человека, который угнетает народ и отклоняется от справедливости. Таким образом, один из символических знаков главного героя, падишаха Кунтууду, заключается в том, что, подобно тому как солнце всегда равномерно распределяет свой свет среди всех, царь должен быть одним из справедливых законов, которые относятся ко всем одинаково. Если будет установлено справедливое правительство, царская казна будет богата, и народ будет наслаждаться процветанием, как глубоко верил Жусуп Баласагын. Когда в государстве установилась справедливость, и одновременно росло богатство, а сокровища казны увеличивались день от дня, Жусуп Баласагын, чувствуя необходимость сохранить его стабильность и прочность, создал образ визиря Айтолду, помощник падишаха Кунтууду. Чтобы выразить символические черты этого образа, автор выделяет самые основные и необходимые моменты. Иными словами, царский визирь не должен уменьшать накопленное в государстве богатство, а должен его пополнять. Если визирь не распоряжается им бережливо, не может избавиться от жадности и думает только о своих личных интересах, то и богатство, и состояние начнут уменьшаться, подобно убывающей луне. Например, процитируем отрывок из поэмы. Сказал Айтолды: «Это имя — не ложь: Мудрец говорил, что с луною я сож.* Луна поначалу едва лишь видна, Потом, подрастая, восходит она. А в день полнолунья весь мир озарит, Она для людей, словно светоч, горит. Нальется сияньем, сверкая с высот, И меркнет красою, идя на заход. Сияние меркнет, и вот его нет, И снова из мрака рождается свет. 302

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Мне так же дано мою сущность менять: Я то появлюсь, то исчезну онять. Едва обращу я к убогому лик, Прекрасным становится он в тот же миг. Растут его слава, величье, почет, А я лишь уйду — все со мною уйдет, [8, с 83-84] Этими двустишиями Жусуп Баласагын предупреждает читателя, что богатство и власть, подобно полной луне, могут одновременно исчезнуть, иными словами, выражает философский смысл фразы «счастье — это птица, приземлившаяся где-то в другом месте, богатство — это лед в руке». Однако счастье и власть можно сделать стабильными. Их необходимо поддерживать с помощью хорошего характера, честности, интеллекта и знаний. В частности, для сохранения стабильности богатства и власти необходим интеллект. Если ваш разум не неустойчив, и вы способны вовремя все понимать и правильно взвешивать, то ваша справедливость, богатство и счастье никогда не ускользнут из ваших рук и всегда будут продолжать жить на своем месте. Поэтому в поэме «Кутадгу Билиг» Жусупа Баласагына использует третий символический образ для изображения сына визиря Огдюльмыша. Функциональная особенность этого образа — отражение символа мудрости. Точнее говоря, мудрость необходима для надлежащего управления государством и сохранения благ, попавших в казну. Не случайно Жусуп Баласагын так сформулировал это символическое значение: Ум издали видит дорогу ко благам, И к нужным свершеням идет твердым шагом. Неясное он разъясняет тотчас, Любые узлы он распутает враз. И вправо, и влево, вперед и назад, Все зрит он, всему даст и срок и уклад. Ум - светоч во тьме и глаза — для слепого, Он телу - душа, бессловесному — слово!» [8, с 160] Символические знаки мудрости, воплощенные в изящных образах, служат ключом к постижению философских идей Жусупа Баласагына, визионера XI века. Его поэма "Благодатное знания", словно драгоценный камень, сияет сквозь века, будучи не просто литературным памятником, но живым руководством для правителей и обычных людей. Жусуп Баласагын, опираясь на мудрость Караханидской эпохи, провозглашает: истинное величие государства и народа зиждется на незыблемом фундаменте справедливости, процветания и разума. Когда каждый член общества — от правителя до ремесленника — исполняет свой долг, тогда и государство крепнет, а жизнь народа наполняется смыслом. Решения, продиктованные народными нуждами, становятся залогом постепенного, но неуклонного роста. Особое место в этом сакральном учении занимает образ Одгурмыша, четвертого символа мудрости. Его послание просто и вечно: возлюби то, что 303

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may имеешь, найди удовлетворение в гармонии мира, усмири жадность и бережно храни дары судьбы. "Пусть бог дарует, и не растрачивай впустую", — гласит его завет, обращенный к каждому, кто стремится к мудрости. Не сразу искушенный читатель постигает глубину авторского замысла. Но по мере того, как раскрывается канва повествования, возникает закономерный вопрос: почему имена персонажей столь необычны, столь выразительны? Ответ кроется в самой природе поэмы: это не просто история, а аллегория, где каждый образ — символ, инструмент для раскрытия государственных тайн. Жусуп Баласагын создает не просто поэму, а стройный трактат об идеальном государственном устройстве, где мощь крепости сочетается с заботой о благе каждого. Его слова, облеченные в поэтическую форму, понятны и доступны, словно начертанные для современных президентов и премьер-министров. И стремление это было вознаграждено. Представив поэму падишаху, Баласагын удостоился высшего придворного титула — "Хас Хаджиб", став примером того, как мудрость и искусство могут служить государству. "Кутадгу билыг" и по сей день остается бесценным источником знаний, призывом к осмыслению государственности, к честному анализу достижений и недостатков, к поиску мудрых советов, способных преобразить мир. ИСПОЛЬЗОВАННЫЕ ЛИТЕРАТУРЫ: 1. История Киргизской ССР. I том. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – С. 408–441. 2. Байтур А. Кыргыз тарыхынын лекциялары. 1- китеп. – Б.: Учкун, 1992. – 56- б 3. Караев Ө. История Караханидского каганата (XI–XIII вв.). – Ф.: Илим, 1983. – 86- б. 4. Жусуп Баласагын. Кул алчу билим. (Кыргыз тилине которгон Т.Козубеков). – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 17-, 23- бб. 5. Махмуд Кашкари. Дивони лугатит–түрк, т. 1. – Ташкент: Узбекистон ССР Фанлар акад.насириети, 1980,21-бет 6. Артыкбаев К. Дагы бир жолу орто кылымдагы адабий эстелик-терибиз жөнүндө.// Кыргызстан маданияты, 1990, 20- сентябрь 7. Байтур А. Кыргыз тарыхынын лекциялары. 1- китеп. – Б.: Учкун, 1992. – 56- б 8. Юсуф Баласагынуский. Благодатное знание. Издание подготовил С.Н.Иванов.Москва, 1983 “QUTADG‘U BILIG”DA O‘ZLASHMA SO‘ZLAR ORQALI YASALGAN JUFT SO‘ZLAR PAIR WORDS FORMED BY LOCAL WORDS IN "KUTADGU BILIG" Alimuxamedov Rixsitilla Abdurashidovich, Oriental universiteti, filologiya fanlaro doktori, v.b. professor rixsitilla@gmail.com, ORCID: 0000-0003-0061-6692 Alimukhamedov Rikhsitilla Abdurashidovich, Oriental University, doctor of philological sciences, acting professor rixsitilla@gmail.com, ORCID: 0000-0003-0061-6692 Annotatsiya. “Qutadg‘u bilig” asarida o‘zlashma so‘zlar kam bo‘lsa-da, ular asar matnida juftlashib, yangi ma’noli so‘zlar hosil qiladi. Bunday so‘zlar asarda muallif aytmoqchi bo‘lgan fikrni 304

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may aks ettirishga xizmat qiladi. Demak, asarda uchraydigan juft so‘zlarni o‘rganish orqali asarni chuqurroq tahlil va tushunishimiz mumkin bo‘ladi. Kalit so‘zlar: “Qutadg‘u bilig”, o‘zlashma so‘zlar, juft so‘zlar, semantika. Abstract. Although there are few borrowed words in the work “Kutadgu Bilig”, they pair up in the text of the work and form words with new meanings. Such words serve to reflect the idea that the author wants to say in the work. Therefore, by studying the paired words found in the work, we will be able to study and understand the work more deeply. Keywords: “Kutadgu bilig”, borrowed words, paired words, semantics. KIRISH Dunyo tillaridagi eng barqaror bo‘lmagan, tez o‘zgaruvchan qatlam – leksika hisoblanadi. Hayotdagi barcha o‘zgarishlar, yangi texnologiyalarning kirib kelishi, davlatlarning o‘zaro savdo-iqtisodiy aloqalari, jamiyatda sodir bo‘layotgan har qanday o‘zgarishlar tilda o‘z aksini topadi. Qobiqda yashaydigan tillar hech qachon rivojlanmasligi, yashab qolish ehtimoli ham kamayishi allaqachonlar o‘z tasdig‘ini topgan. Til ham jonli, u o‘zaro aloqada bo‘lishi, o‘zga tillardan yangi so‘zlar qabul qilishi, bunda ichki imkoniyatlar orqali va kalkalash orqali yangi so‘z hosil qilishi, boshqa tillarga o‘z leksik qatlamidagi so‘zlarni “ijara”ga berishi kuzatiladi. Tarixdan ma’lumki, o‘zbek tili tarixda ko‘plab arabcha, forscha so‘zlarni qabul qilgan. Hozirgi o‘zbek adabiy tilimizdagi leksikaning katta bir qismini ushbu so‘zlar tashkil etadi. Buning sababini tarixdan izlash kerak. Unga ko‘ra: “Qadimgi turkiy til leksikasi asosan turkiy so‘zlardan iborat. O‘zlashgan qatlam oz miqdorni tashkil etadi. Bu qatlam, asosan, atoqli otlardan, ma’lum bir diniy tushunchalarni ifodalovchi so‘z va terminlardan iborat. O‘rxun-Yenisey yodgorliklarida o‘zlashgan qatlam xitoycha, so‘g‘dcha so‘zlardan iborat bo‘lib, taxminan bir-ikki foizni tashkil qilsa, eski uyg‘ur-turk yozma yodgoriklarida nisbatan ko‘p. Jumladan, birgina “Oltun yorug‘” dagi so‘zlarning o‘n besh foizini sanskritcha, xitoycha, tibetcha, so‘g‘dcha so‘zlar tashkil qiladi. O‘zlashgan qatlamning ko‘pligiga sabab shuki, ijtimoiy, madaniy, diniy tushunchalar qadimgi turkiylar madaniy muhitiga ko‘plab kirib keldi va shu munosabat bilan o‘zlashgan qatlam miqdori kengaydi. Metodologiya. Mazkur o‘zlashgan qatlam so‘zlar bir ma’noni ifodalaydi. Bir ma’nolilik tilda, xususan qadimgi turkiy tilda ham keng tarqalgan bo‘lib, yuqoridagi o‘zlashgan so‘zlar termin xususiyatiga ega bo‘lgani uchun ham bir ma’no ifodalaydi. Ammo umum til leksikasidan kirgan so‘zlarning ko‘p ma’no ifodalashi keng tarqalgan” [1, 78-79-b.]. Yuqorida keltirilgan fikrlar keyingi XI-XIII asar manbalari uchun ham dolzarb sanaladi. Chunki asarlar osha shakllangan an'ana o‘zgarmaydi. Tildagi o‘zgarishlarning asosiy qismini jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy muhit ta'sirida amalga oshadi. Nisbatan keyingi asr bo‘lgan Yusuf Xos Hojib davri ham ayni an’analar asosida shakllangan. “Qutadg‘u bilig” asari o‘zida Qoraxoniylar davri tili an’alari bilan birga, qadimgi turkiy til an’alarini ham saqlaydi. Bu davr tilning turli sathlarida o‘z aksini qoldirgan. Jumladan, fonetik-fonologik sathda ma’lum tovushlarning “o‘tish davri” uchun asos bo‘lgan [2, 226-237-b]. Qo‘shimcha ravishda leksik sathda bir muncha so‘zlarning o‘zgarishi davri ham sanaladi. 305

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Masalan, O‘rta va Markaziy Osiyoga VIII-IX asrlardan Islomning yoyilishi, shu bilan bir qatorda uning madaniyati, tili, an’analarining kirishi kuzatilgan. Bular o‘z navbatida tilda ham, xususan leksik sathda ham o‘z ta’sirini ko‘rsatgan. Yozilayotgan asarlarning mazmun-mohiyatidan kelib chiqib, unda berilayotgan tushunchalarni anglatishda yangi kirgan, o‘zlashgan so‘zlardan foydalanish boshlangan. Bu borada Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari ham mustasno emas. Lekin shunga qaramasdan asarda adib turkiy so‘zlarni ko‘proq qo‘llashga uringan. Bunga misol qilib asarning nasriy muqaddimasida “Mashriq viloyatida, butun Turkiston elida bug‘raxon tilincha, turk lug‘aticha hech kimsa hargiz bu kitobdan yaxshiroq (kitob) yozgan emas [3, 78-b.]”. Matndan anglashiladiki, ushbu kitobda muallif imkon qadar sof turkcha so‘zlardan foydalangan. Lekin shunday bo‘lsada, Qoraxoniylar davrida mintaqaga Islom dini kirib kelgan, u bilan madaniyati, tili ham kirgan edi. U hatto, badiiy adabiyotda ham o‘z ta’sirini ko‘rsata boshlagan. Masalan, “Qutadg‘u bilig” aruzda yozilgani to‘g‘risida ma’lumotlar tadqiqotchilar tomonidan keltirilgan [4, 13-b.]. Bunga yana bir misol sifatida asarning nasriy kirish qismida u forsiyda yozilgan “Shohnoma”ga tenglashtiriladi. “Shohnomai turkiy” deb nom qo‘yadilar, deyiladi. Barchaga ma’lumki, “Shohnoma” forsiyda, o‘zlashma so‘zlarni juda kam ishlatgan holda yozilgan asardir. Uning “Shohnoma”ga o‘xshatilishi ham buning yaqqol dalili sanaladi. Diskussiya. “O‘sha davrda yozilgan asarlarda ortuq-ko‘p-oshuq, ezguyaxshi, kishi-odam-inson, ochuq-oshkora, butun-tugal, yana-taqi, achundunya, yav-yog‘i-dushman kabi turkiy, turkiy-forsiy, turkiy-arabiy sinonimik qatorlar … iste’molda bo‘lganligi ham eski turkiy adabiy tilning boy lug‘atga ega ekanligidan guvohlik beradi” [5, 43-b.]. Olimlarning fikricha, “o‘zbek tilida juft so‘zlar jamlik, umumlashtirish kabi ma’nolardan tashqari, fikr almashuvda eng nozik ma’no attenkalarini ifodalash uchun xizmat qiladi” [6, 44-b.]. M.Xolmurodova asardagi leksika bo‘yicha o‘zining quyidagi fikrlarini bayon etadi: “Tadqiqotda “Qutadg‘u bilig” asarida qo‘llangan 3370 ta leksemaning statistik tahlili amalga oshirildi, so‘zlarning genetik asosi aniqlandi. Genetik jihatdan tahlil qilingan 3370ta leksemaning 2817 tasi turkiy (28 tasi qorishiq; 85%), 416 tasi arabcha (11%), 91 tasi fors-tojikcha (3%), 7 tasi sanskritcha (0,2%), 7 tasi so‘g‘dcha (0,2%), 6 tasi xitoycha (0,14%), 13 tasi gibrid so‘z (0,4%): 7 tasi arabcha+forscha, 2 tasi arabcha+yunoncha, 2 tasi sanskritcha+forscha, 1 tasi forscha+hindcha, 1 tasi arabcha+lotincha birlikdir. Jami leksemaning 2500 tasi ism kategoriyasiga, 870 tasi esa harakat-holat kategoriyasiga mansub [7, 14-b.]”. Bundan ko‘rinib turibdiki, asar tilida o‘z qatlam bilan birgalikda o‘zlashma qatlamdan ham so‘zlar o‘rni bilan ishlatilgan. Yuqorida aytganimizdek, Qoraxoniylar davrida yaratilgan asarlarda leksika qadimgi turkiy til davri an’analarini saqlagan hamda Islom davri leksikasini o‘zlashtirish davri bo‘lgan. Asarda uchragan juft so‘zlar orasida sof turkiy so‘zlar bilan birgalikda boshqa tillardan o‘zlashgan so‘zlarni ham uchratamiz. 306

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yig‘ilgan misollardan quyidagicha juft so‘zlar “Qutadg‘u bilig” asarida ishlatilganini bilishimiz mumkin: 1) forscha-turkcha; 2) turkcha-forscha; 3) arabcha-arabcha; 4) arabcha-forscha; 5) arabcha-turkcha. “Dostondagi o‘zlashma qatlamning asosiy qismini (11%) arabcha so‘zlar tashkil etadi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida ‘azab “azob”, firaq “firoq”, haram “harom”, salam “salom”, vilayat “viloyat” kabi arabcha o‘zlashmalar ayni shaklda qo‘llanadi. Balaγat “gapga chechanlik, chiroyli yozilgan xat”, mehnat “azob, uqubat” kabi leksemalar semantik o‘zgarishga uchragan. “Qutadg‘u bilig” leksikasidagi arabcha so‘zlarning ayrimlari bugungi kunda qo‘llanmaydi: fuqa “sharbat turi”, fusus “gunoh, afsus, nadomat”, kavakib “yulduz”, fal “baxt, omad”, uqba “oxirat”, tarab “xursandchilik” kabi” [7, 16-b.]. Bundan ko‘rinib turibdiki, asardagi turkiy leksik qatlamdan keying o‘rinda turuvchi so‘zlar arab tiliga oid. “Asar tilida fors-tojikcha o‘zlashmalar arabcha o‘zlashmalarga nisbatan kam uchraydi (3%). Adïna “odina-juma kuni”, namaz “namoz” kabi fors-tojikcha o‘zlashmalar hozirgi o‘zbek adabiy tilida fonetik o‘zgarishlarsiz qo‘llanadi. Asar leksikasidan o‘rin olgan piša “dars, ta’limot, doimiy mashg‘ulot”, ǯulaŋbin “asaldan tayyo arzu-tiläk (fors.-turk. – ) ارزو تیالکjuft. orzu-tilak: Köŋüldä nekü ersä arzu-tiläk, / Aγïz ačsa barča tilin sözdä-ol. – Ko‘ngilda nima orzu-tilak bo‘lsa, / Og‘iz ochsa, barchasi nutqqa chiqadi (QBQ.150a,7). boš-āzād (turk.-fors. – ) بوش ازادjuft. ozod-erkin: Boš-āzād kiši barča edgü qulï. – Ozod-erkin kishining barchasi – yaxshilik quli (QBQ.89a,5). et-öz-jān (turk.-fors. – ) ات اوز جانjuft. tanu jon: Et-öz-jān yuluγlar tapuγ qïlγučï. – Xizmat qiluvchi tanu jonini fido qiladi (QBN.110a,11). Ushbu uch so‘zdan tashkil topgan juft so‘zlarning so‘nggi komponenti forscha bo‘lib, uning manbalarda, xususan “Qutadg‘u bilig”da et-öz (QBL,98) va et-öz-yin (QBL,99) shakllari ham qo‘llangan. Ular ham “tanu jon, vujud” ma’nolarida keladi. fasād fisq (ar. – ) فساد فسقjuft. fisqu fasod: Fasād fisq üni, kör, udïtmaz kečä. – Fisqu fasod shovqini kecha(lari) uxlatmaydi, ko‘r (QBQ.194a,17). Hozirgi o‘zbek tilida ushbu juft so‘zning biroz o‘zgargan variantidan foydalanadi: fisq fasod. Demak, ushbu juft so‘z vaqt o‘tishi bilan komponentlari o‘z joyini o‘zgartirgan. havā-arzu (ar.-fors. – ) هوا ارزوjuft. havas-orzu, ehtiros: Uqušsuz kišilär olol, ey qadaš, / Havā-arzularqa özin qïlsa baš. – Uqushsiz kishilar ulardir, ey qarindosh, / (Qaysiki) havas-orzularga o‘zini jarohatlasa [ya’ni o‘zini qurbon qilsa] (QBQ.111a,11). Ushbu so‘z ham vaqt o‘tgan sari o‘z komponentlarining joyini o‘zgartirgan holda qo‘llanshni boshlagan. Hozirda u orzu-havas shaklida ishlatiladi. ḥamd-u ögdi (ar.-turk. – ) حمد و اوکدیjuft. hamdu sano: Öküš ḥamd-u ögdi aŋar-oq sazā. – Talay hamdu sanolar Ungagina sazodir (QBQ.2a,9). Ushbu so‘z qadimda arabcha+turkcha variantda qo‘llangan. Hozirga kelib esa arabcha+arabcha hamdu-sano varianti ishlatiladi. 307

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ḥamd-u sipas-u minnat-u ögdi (ar.-turk. ( – حمد و سپاس و منت و اوکدیjuft. hamdu sano, shukrona va maqtovlar (QBN.1b,2). ḥīla-al ( – ) حیله الjuft. hiyla-nayrang: Eŋ ašnu yaγïqa keräk ḥīla-al. – Eng avval yovga (qarshi) hiyla-nayrang (ishlatish) kerak (QBN.89b,9). idišči-šarābdār (turk.-fors. – ) ا دیشجی شرابدارjuft. sharobdor-soqiy: İdišči, ṭamγačï, šarābdār nekü-teg keräkin ayur. – Soqiy, tamg‘achi, sharobdor qanday bo‘lishi kerakligini aytadi (QBQ.5b,5). köni-čïn ( – ) کونی جینjuft. to‘g‘ri-chin: Bu yaŋlïγ bolur-ol köni-čïn kiši. – To‘g‘ri-chin kishi mana shu yanglig‘ bo‘ladi (QBN.37a,11). köni-ḥaq (turk-ar. – ) کونی حقjuft. haqiqat; to‘g‘rilik: Qanï iš qïlïγlï köni-ḥaq üčün? – Haqiqat uchun ish qiluvchi qani? (QBQ.194a,4). Yuqorida bir ma’noda kelgan ikki xil juft so‘zlarni ko‘rishimiz mumkin. Ularning birinchisida komponentlar turkcha-turkcha, ikkinchisida esa turkchaarabcha varintda keltirilgan. Ikkisi ham bir ma’noni anglatadi. lew-aš-tergi (ar.-turk. – ) لیڨ اش تیرکیjuft. tuzalgan dasturxon: Lew aš-tergi kirsä, körü ïδsa köz. – (Darvozabon boshlig‘i) tuzalgan dasturxon kiritilganda unga ko‘z yugurtirib chiqsa [ya’ni dasturxonni o‘z ko‘zi bilan kuzatib ko‘rsa] (QBN.96a,9). nahy-u munkir (ar. – ) نهی ومنکرjuft. murtad va munkir: Qanï nahy-u munkir tïdïγlï kiši? – Murtad va munkir(lar)ni tiyuvchi kishi qani? (QBQ.194a,6). ordu-saray ( – ) اوردو سرایjuft. o‘rda-saroy: Köčügli kiši etmäs ordu-saray. – Ko‘chuvchi (kishi) o‘rda-saroylar qurmaydi (QBN.219b,14). otačï-ḥakīm ( turk.-ar. – ) اوتاجی حکیمtabiblar: Yemä yaqšï aymïš otačï-ḥakim, / Ḥakīmlar sözini yawuz tegli kim? – Tabiblar juda yaxshi aytadi, / Tabiblar so‘zini yomon deyuvchi kim? (QBN.167a,14). qaršï-saray ( – ) قرشی سرايjuft. qasr-saroy: Bu kün munda etmä bu qaršïsaray. – Bu kun bu yerda qasr-saroy(lar) bezatma (QBQ.162b,16). qumaru pand bitig (turk.-fors.-turk. – ) قومارو پند بتیکnasihat noma: Aytoldï eligkä qumaru pand bitig bitmišin (ayur). – Oyto‘ldi eligga nasihatnoma yozganligini aytadi (QBQ.5a,9). ṭā’at-tapuγ (ar.-turk. – ) طاعت تبوغjuft. toat-ibodat: Bu dunyā tiläyü yügürsä kiši, / Yatu qaldï ṭā’at-tapuγlar iši. – Kishi bu dunyoni istab yelib-yugursa, / Toatibodatlar ishi to‘xtab qoladi (QBQ.145a,8). Ushbu so‘z ham hozirda arabcha-arabcha toat-ibodat variantda ishlatiladi [8]. Xulosa. Yuqoridagi fikr-mulohazalar, keltirilgan misollar va tahlillar asoida quyidagicha xulosa qilish mumkin: Yusuf Xos Hojib o‘z asarini yozishda turkiy tilning jozibadorligini ko‘rsatish bilan birgalikda, juft so‘zlarni ham keng ishlatib, asar tilining jozibadorligini, o‘z qarash va fikrini shu tariqa ifodalagan. Ayrim tushunchalarni berishda tilning o‘z ichki imkoniyatlaridan tashqari o‘zlashmalardan ham unumli foydalangan va shu tariqa tilning jozibadorligini ko‘rsatgan. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Rahmonov N., Sodiqov Q. O‘zbek tili tarixi. Darslik. – T., 2009. 308

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 2. Содиқов Қ. Эски ўзбек ёзма адабий тили. – Т., 2020. 3. Sodiqov Q. Qoraxoniylar davri turkiy yozma yodgorliklari tili. – T., Akademnashr, 2025. 4. Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (тўртликлар). Нашрга тайёрловчи: Қаюм Каримов. – Т.: Ғ.Ғулом нашриёти, 1972. 5. Мухторов А., Санақулов У. Ўзбек адабий тили тархи: Университет ва педагогика институти талабалари учун ўқув қўлланма. – Т.: Ўқитувчи, 1995. 6. Ҳожиев А. Ўзбек тилида қўшма, жуфт ва такрорий сўзлар. – Тошкент. 7. Холмуродова М.Х. “Қутадғу билиг” лексикаси. Фил.фан.б.фалс.док. (PhD) автреферати. – Т., 2019. 8. https://imlo.uz/word/toat-ibodat UCHINCHI RENESSANSNING MA’NAVIY-INTELLEKTUAL ASOSLARI YUSUF XOS HOJIB VA SAID AD-DIN AL-FARG‘ONIY MEROSI TALQINIDA SPIRITUAL-INTELLECTUAL FOUNDATIONS OF THE THIRD RENAISSANCE: A COMPARATIVE INTERPRETATION OF THE LEGACIES OF YUSUF KHOS HOJIB AND SAID AD-DIN AL-FARGHANI Obidov Asliddin Shavkatovich, Аlfraganus university “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dotsenti, falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), telefon: 93-542-63-90, e-mail: asliddin.obidov@gmail.com ORSID: https://orcid.org/ 0000-0002-9848-2364 Obidov Asliddin Shavkatovich, Associate Professor at the Department of Social Sciences, Vatan University, Doctor of Philosophy (PhD) in Philosophical Sciences, Phone: +998 93-542-63-90, e-mail: asliddin.obidov@gmail.com ORSID: https://orcid.org/ 0000-0002-9848-2364 Annotatsiya. Maqolada Uchinchi Renessansning ma’naviy-intellektual asoslari Yusuf Xos Hojib va Said ad-Din al-Farg‘oniy merosi doirasida qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqot ushbu ikki mutafakkirning axloqiy, ma’rifiy va irfoniy qarashlarini zamonaviy milliy taraqqiyot konsepsiyasi bilan bog‘liq holda yoritishga qaratilgan. Maqolada ularning merosi Uchinchi Renessansning ma’naviy-intellektual poydevorini tushuntiruvchi o‘zaro mushtarak va to‘ldiruvchi manba sifatida talqin qilinadi. Kalit so‘zlar: Uchinchi Renessans, Yusuf Xos Hojib, Said ad-Din al-Farg‘oniy, komil inson, ma’rifat, adolat, ruhiy kamolot, milliy taraqqiyot Abstract. The article conducts a comparative analysis of the spiritual and intellectual foundations of the Third Renaissance within the framework of the legacies of Yusuf Khos Hojib and Said ad-Din al-Farghani. The study focuses on illuminating the ethical, educational, and gnostic (irfani) views of these two thinkers in close connection with the concept of contemporary national development. Their heritage is interpreted as mutually complementary and shared sources that explain and form the spiritual-intellectual foundation of the Third Renaissance. Keywords: Third Renaissance, Yusuf Khos Hojib, Said ad-Din al-Farghani, perfect human (komil inson), enlightenment (ma’rifat), justice, spiritual perfection, national development KIRISH. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot bosqichida Uchinchi Renessans g‘oyasi milliy rivojlanishning ma’naviy va intellektual tayanchi sifatida shakllanmoqda. Bu 309

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may yo‘nalish ilm, ta’lim, tarbiya, tarixiy xotira hamda mumtoz merosning ichki uyg‘unligini talab qiladi. Shu bois Uchinchi Renessans masalasi faqat zamonaviy islohotlar doirasida emas, balki tarixiy-falsafiy manbalar bilan tutash holda talqin qilinganda chuqurroq mazmun kasb etadi. Mazkur qarashning dasturiy ifodasi sifatida manbada “Biz o‘z oldimizga ta’lim sohasidagi islohotlarni ham qamrab olgan keng demokratik o‘zgarishlar orqali O‘zbekistonda Uchinchi Renessans poydevorini yaratishni asosiy maqsad qilib qo‘ydik” degan fikr keltiriladi [1, Turdiyev – 149-bet]. Ushbu yondashuv ma’naviy yuksalish, ilmiy tafakkur va ijtimoiy yangilanishni yagona tarixiy vazifa sifatida ko‘rishga undaydi. Ana shu tarixiy vazifaning mazmuni Yusuf Xos Hojib merosi orqali yanada ravshanlashadi. Qutadg‘u biligda jamiyat ravnaqi, davlat tartibi, axloqiy me’yor, ilmga suyanish hamda inson kamoloti o‘zaro bog‘langan holda yoritiladi. Asardagi siyosiy-axloqiy qarashlarni sharhlar ekan, İsmail Taş “Adolat barcha kishilarga to‘g‘ri qonunni teng qo‘llashdir” deb yozadi [2, Taş – 259-bet]. Ushbu fikr Yusuf Xos Hojib tafakkurida adolatni oddiy fazilat darajasidan yuqoriga ko‘tarib, uni ijtimoiy uyg‘unlik, boshqaruv madaniyati va komil inson tarbiyasining tayanch mezoniga aylantirganini ko‘rsatadi. Shu jihatdan Qutadg‘u bilig Uchinchi Renessansning ijtimoiy-axloqiy poydevorini yoritishda tayanch manbalardan biri sifatida ahamiyat kasb etadi. Said ad-Din al-Farg‘oniy merosi mazkur masalaning ichki, ruhiy va irfoniy qatlamini ochib beradi. Uning asarlarida insonning o‘zini anglash jarayoni borliqni anglash, ma’rifat, qalbiy sayqal hamda ilohiy haqiqat sari yuksalish bilan bog‘liq holda sharhlanadi. William Chittick Farg‘oniyning ilmiy o‘rnini baholar ekan, “Waḥdat al-wujūd atamasini texnik ma’noda qo‘llagan ilk mutafakkir Saʿid b. Ahmad Farg‘oniy bo‘lgan ko‘rinadi” deya ta’kidlaydi [3, Chittick – 23-bet]. Bu baho Farg‘oniyning tasavvufiy tafakkurni izchil tushunchalar tizimi darajasiga olib chiqqan yirik nazariyotchi ekanini anglatadi. Shu sabab Yusuf Xos Hojibdagi ijtimoiy-axloqiy komillik bilan Said ad-Din al-Farg‘oniydagi ruhiy-ma’rifiy kamolot birgalikda tahlil qilinganda Uchinchi Renessansning ma’naviy-intellektual mazmuni ancha to‘liq ochiladi. Mazkur maqolaning maqsadi Yusuf Xos Hojib va Said ad-Din al-Farg‘oniy merosi asosida Uchinchi Renessans g‘oyasining ma’naviy-intellektual asoslarini tarixiy-falsafiy nuqtai nazardan tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot davomida ikki mutafakkir qarashlaridagi mushtarak tamoyillar, ularning o‘ziga xos tomonlari hamda zamonaviy milliy taraqqiyot bilan tutash nuqtalari yoritiladi. Adabiyotlar tahlili. Mavzuga doir tadqiqotlar bilan tanishish shuni ko‘rsatadiki, Yusuf Xos Hojib va Said ad-Din al-Farg‘oniy merosi ko‘proq alohida yo‘nalishlarda o‘rganilgan. Yusuf Xos Hojib haqidagi ishlarda asosan davlat boshqaruvi, odob, til, ma’rifat va jamiyat tartibi masalalari markazga chiqadi. Said ad-Din al-Farg‘oniyga bag‘ishlangan izlanishlarda esa Akbariy maktab, vahdat alvujud, tajalliy, ma’rifat va ontologik tafakkur qatlamlari ustun turadi. Shu sabab Uchinchi Renessansning ma’naviy-intellektual asoslarini aynan shu ikki meros kesishuvida talqin qilish adabiyotlarda yetarli darajada yaxlitlashmagan masala 310

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bo‘lib qolmoqda. Dilmurod Quronov “Qutadg‘u bilig”ni o‘z davrining ijtimoiytarixiy ehtiyoji bilan bog‘lab sharhlar ekan, asarning paydo bo‘lishini uyg‘onish jarayoni bilan tutashtiradi. Muallifning quyidagi fikri ayni nuqtani aniq ifodalaydi “Qutadg‘u bilig‘ asari shu tarixiy sharoit keltirib chiqargan ehtiyoj talabi bilan yozilgan, u uyg‘onish davrining hosilasidir” [4, Quronov – 12-bet]. Mazkur yondashuv Yusuf Xos Hojib merosini faqat didaktik yodgorlik sifatida emas, balki tarixiy taraqqiyotning ma’naviy-me’yoriy dasturi sifatida ko‘rishga yo‘l ochadi. Said ad-Din al-Farg‘oniy haqidagi zamonaviy o‘zbek tadqiqotlarida uning ilmiy silsilasi, metafizik qarashlari va Akbariy tafakkurdagi o‘rni tobora aniqroq yoritilmoqda. Asliddin Obidov al-Farg‘oniy merosining o‘ziga xosligini shunda ko‘radiki, u ruhiy tajribani nazariy tafakkur bilan bog‘lay olgan mutafakkirdir. Bu fikr quyidagi satrlarda lo‘nda ifodalangan “Al-Farg‘oniy ma’naviy tajribani nazariy tahlil bilan uyg‘unlashtirishga intilgan” [5, Obidov – 1-bet]. Shuningdek, muallif “Mashariq al-darari”ni Akbariy falsafaning dastlabki sistematik matnlaridan biri sifatida talqin qiladi. Shu jihat adabiyotlar tahlilida muhimdir, chunki Uchinchi Renessansning ichki ma’naviy poydevorini ochishda ruhiy kamolot, qalbiy idrok va ontologik tafakkur o‘rtasidagi bog‘lanishni alFarg‘oniysiz to‘liq tasavvur qilib bo‘lmaydi. Rus tadqiqotchilarining ishlari mavzuning boshqa bir qatlamini ochadi. M.S. Fomkin “Qutadg‘u bilig”ning adabiy taqdirini o‘rganar ekan, uning ahamiyatini tor filologik doira bilan cheklamaydi, balki uni Yevrosiyo xalqlari ma’naviy hayoti bilan bog‘laydi. Uning talqinida asar o‘rta asrlar merosi bo‘lish bilan birga zamonaviy gumanitar tafakkur uchun ham dolzarbdir. Muallifning bu xulosasi ayniqsa e’tiborlidir “Bu poema o‘rta asrlar jahon adabiyotining yirik namunalaridan sanaladi, unda Yevrosiyo xalqlari uchun muhim ma’naviy-axloqiy qadriyatlar mujassam” [6, Fomkin – 20-bet]. Bu qarash maqola mavzusi uchun juda muhim, chunki Uchinchi Renessans faqat tarixiy faxr hissi bilan emas, balki uzoq asrlardan kelayotgan qadriyatlarni zamonaviy milliy taraqqiyot bilan bog‘lay olish salohiyati bilan mazmun kasb etadi. Rus sharqshunosligi va rus tilidagi falsafiy tadqiqotlarda Akbariy maktabni o‘rganish Said ad-Din al-Farg‘oniy merosini kengroq metafizik doirada tushunishga yordam beradi. Bu yerda S. Melasning Ibn al-Arabiy ta’limoti haqidagi tahlili nazariy tayanch sifatida ahamiyatlidir. Muallif Akbariy qarashning markaziga borliq birligi masalasini qo‘yadi va uni mutlaq reallik, kosmologiya hamda ma’no tuzilmasi bilan bog‘laydi. Tadqiqotdagi quyidagi ta’rif alFarg‘oniyni talqin qilish uchun ham muhim konseptual kalit beradi “Akbariy ta’limotga ko‘ra Xudo eng oliy va chin mavjud reallikdir, borliq birligi shu nuqtadan anglanadi” [7, Melas – 173-bet]. Al-Farg‘oniy aynan shu maktabning Markaziy Osiyodagi yirik davomchilaridan biri sifatida ko‘rilgani uchun bu turdagi rus tilidagi tadqiqotlar uning merosini faqat tasavvufiy sharh doirasida emas, balki ontologik va gnoseologik tizim sifatida o‘qish imkonini beradi. Tahlil qilingan adabiyotlardan ko‘rinadiki, o‘zbek olimlari Yusuf Xos Hojib va Said ad-Din al-Farg‘oniy merosining milliy ma’naviyat, tarixiy tafakkur va 311

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may komillik haqidagi qatlamlarini ochishga yaqin turadi. Rus tadqiqotchilari esa matnning adabiy taqdiri, falsafiy ko‘lami va konseptual asoslarini kengroq sharhlaydi. Shu bilan birga, mavjud adabiyotlarda bu ikki mutafakkir merosini Uchinchi Renessansning yagona ma’naviy-intellektual modeli doirasida o‘zaro bog‘lab tahlil qilish hali yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Mazkur maqolaning zarurati ham aynan shu ilmiy bo‘shliq bilan belgilanadi. Metodologiya. Mazkur tadqiqotning metodologik asosi tarixiylik va mantiqiylik birligi, germenevtik talqin hamda qiyosiy-tushunchaviy tahlilga tayandi. Mavzu Yusuf Xos Hojib va Said ad-Din al-Farg‘oniy merosini bugungi Uchinchi Renessans g‘oyasi bilan bog‘liq holda o‘rganishni talab qilgani sababli, matnlar faqat umumiy ma’naviy da’vat sifatida emas, balki o‘z davrining intellektual mahsuli sifatida ko‘rib chiqildi. Shu nuqtada falsafiy tadqiqotning umumiy tamoyili quyidagi fikrda aniq ifodalangan: “Masalani falsafiy nuqtayi nazardan o‘rganishda, avvalo uning mohiyati, kelib chiqish sabablari va umumiy metodologik jihatlari aniqlanadi. Tahlilda tarixiylik, mantiqiylik va tizimlilik tamoyillariga suyaniladi” [8, Yusupov va boshq. – 238-bet]. Mazkur yondashuv ushbu maqolada ikki mutafakkirni o‘z davri, ma’naviy muhiti, til va tushuncha doirasi bilan bog‘liq holda tahlil qilishga xizmat qildi. Natijada Yusuf Xos Hojib merosidagi ijtimoiy-axloqiy me’yorlar bilan Said ad-Din al-Farg‘oniy ta’limotidagi irfoniy-ontologik qarashlar bir tarixiy uzluksizlik ichida o‘qildi. Maqolada qo‘llangan ikkinchi tayanch usul hermenevtik talqindir. Bu usul matnni tashqi bayon darajasida qabul qilish bilan cheklanmay, muallif ilgari surgan ma’no qatlamlarini ochishga yo‘naltiriladi. Hermenevtik yondashuvning mazkur jihati quyidagi tarzda ifodalangan: “To‘g‘ri metodologiya sharhlovchiga o‘z tarixiy chegarasidan chiqib, matnni muallif ko‘zlagan ma’no ufqida anglash imkonini beradi. Shu yo‘l bilan talqin tarixiy fanlarning tayanch usullaridan biriga aylanadi” [9, Agrey – 189-bet]. Ushbu metod, ayniqsa, Said ad-Din al-Farg‘oniy merosini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etdi, chunki uning asarlarida ma’rifat, ruhiy poklanish, ontologik idrok singari tushunchalar ko‘p qatlamli ma’noda qo‘llanadi. Yusuf Xos Hojibda ham adolat, odob, aql va komil inson tushunchalari faqat axloqiy nasihat sifatida emas, balki siyosiy va ma’naviy tartibni ifodalovchi g‘oyalar sifatida sharh qilindi. Uchinchi metod qiyosiy-tushunchaviy tahlil bo‘ldi. Bu yondashuv Yusuf Xos Hojib va Said ad-Din al-Farg‘oniy qarashlarini sun’iy ravishda bir qolipga solish uchun emas, balki ular orasidagi mushtarak va farqli qatlamlarni aniqlash uchun qo‘llandi. Qiyosiy falsafaning asosiy talabi haqida manbada shunday deyiladi: “Falsafiy matndagi alohida jumla butun matn doirasida anglanadi. Har bir nazariya ham o‘zi mansub bo‘lgan falsafiy an’ana ichida tushunilgandagina qiyos uchun mustahkam asos paydo bo‘ladi” [10, Fleming – 259-bet]. Ushbu tamoyil maqolada ikki mutafakkirni bevosita tenglashtirishdan saqlab, ularning komil inson, ma’rifat, adolat, ruhiy kamolot va taraqqiyot haqidagi qarashlarini o‘z ichki tizimi doirasida tahlil qilish imkonini berdi. Shu asosda Yusuf Xos Hojib merosida 312

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ijtimoiy komillikning me’yoriy modeli, Said ad-Din al-Farg‘oniy merosida esa insonning ichki yuksalish modeli ustuvorligi ochib berildi. Shunday qilib, maqolada tarixiy-falsafiy rekonstruksiya, hermenevtik sharh va qiyosiy-tushunchaviy tahlil o‘zaro bog‘liq holda qo‘llandi. Ana shu metodologik uyg‘unlik Uchinchi Renessansning ma’naviy-intellektual asoslarini ikki buyuk mutafakkir merosi orqali chuqurroq yoritish imkonini berdi. Bu yerda asosiy e’tibor tarixiy masofa, tushunchalar semantikasi, matnning ichki mantiqi hamda zamonaviy talqin o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga qaratildi. Natijalar va muhokama. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Uchinchi Renessansning ma’naviy-intellektual asoslarini Yusuf Xos Hojib va Said ad-Din alFarg‘oniy merosi orqali talqin qilishda ikki tayanch qatlam ajralib chiqadi. Ulardan biri jamiyat hayotini ilm, odob, adolat va mas’uliyat asosida tartibga soluvchi ijtimoiy-axloqiy qatlamdir. Yana biri insonning ichki kamoloti, ma’rifiy yuksalishi va borliq ma’nosini teran anglash bilan bog‘liq ruhiy-irfoniy qatlamdir. Shu jihatdan mazkur ikki meros bir-birini takrorlamaydi, balki Uchinchi Renessansning mazmunini ichki va tashqi komillik uyg‘unligida ochib beradi. Yusuf Xos Hojib merosini tahlil qilish natijasida ma’lum bo‘ldiki, unda bilim shunchaki fazilat darajasida emas, insoniy va ijtimoiy hayotni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yuvchi asos sifatida talqin qilinadi. Ayniqsa, asarda ilm bilan amalning o‘zaro munosabati juda aniq qo‘yilgan. Muallifning fikri zamonaviy o‘qishda quyidagicha jaranglaydi: “Ibodatdan oldin ko‘p bilim egalla, bilimsiz ibodatdan naf kelmaydi, bilim bilan qilingan ibodatning savobi ming karra ortiqdir” [11, Yusuf Has Hacib – 264-265-betlar]. Bu yerda muhim jihat shundaki, Yusuf Xos Hojib ma’naviy hayotni aql va bilimdan ajratmaydi. Unga ko‘ra, kamolotning yo‘li ko‘r-ko‘rona taqlid orqali emas, anglangan amal orqali ochiladi. Shu bois Qutadgu Biligdagi komil inson timsoli davlatga foydali, jamiyatga mas’ul, ilmi bilan amali uyg‘un shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. Bu natija Uchinchi Renessansning intellektual poydevori ta’lim va bilimsiz tasavvur etilmasligini ko‘rsatadi. Said ad-Din al-Farg‘oniy merosiga oid tahlillar esa masalaning ichki qatlamini ochadi. Uning talqinida inson kamoloti faqat tashqi tartib-intizom bilan tugamaydi, balki borliqning ma’nosini qalban idrok etish darajasiga ko‘tariladi. Bu jihat al-Farg‘oniy bilan bog‘liq Akbariy an’ana sharhlarida ham yaqqol ko‘rinadi. Tadqiqotchining xulosasi o‘zbekcha mazmunda shunday ifodalanadi: “Saʿid al-Din al-Farg‘oniy yozgan ‘Mashariq al-darari’da ‘zuhurga keltirish kamoloti’ g‘oyasi ‘Men yashirin xazina edim, bilinmoqni sevdim, shu bois olamni yaratdim’ hadisi bilan sharhlanadi” [12, Todd – 10-bet]. Bu yerda inson komilligi ilohiy ma’no va mavjudlik o‘rtasidagi vositachilik maqomida tushuniladi. Demak, al-Farg‘oniy merosida ma’naviy-intellektual yuksalish faqat bilim yig‘ish bilan cheklanmaydi, u o‘zlikni poklash, haqiqatni anglash va insoniy maqomni teranlashtirish bilan bog‘liq. Shu nuqtada Uchinchi Renessansning ma’naviy asosi texnik taraqqiyotdan ko‘ra chuqurroq ma’noga ega ekani ayon bo‘ladi. Muhokama shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy Uchinchi Renessans g‘oyasi aynan shu ikki qatlamning uyg‘unlashuvi bilan mazmun kasb etadi. Mavzuga oid 313

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may zamonaviy tahlillarda ham bu fikr ochiq seziladi. Xususan, yangi uyg‘onishning tayanchi sifatida bilim, tarbiya va ma’naviy ehtiyojlar alohida ta’kidlanadi. Mazkur yondashuv quyidagi iqtibosda lo‘nda ifodalangan: “Eng katta boylik aql va bilimdir, eng katta meros yaxshi tarbiyadir, eng katta qashshoqlik jaholatdir” [13, Jabbarov – 1004-bet]. Ushbu fikr Yusuf Xos Hojibdagi ilm va odob birligi bilan ham, Said ad-Din al-Farg‘oniydagi ma’rifat va ichki kamolot talqini bilan ham mazmunan tutashadi. Shu sabab Uchinchi Renessansni faqat moddiymodernizatsion loyiha sifatida talqin qilish yetarli bo‘lmaydi. Uning ichki harakatlantiruvchi kuchi bilimli shaxs, tarbiyali avlod, axloqiy muhit va ma’rifatli tafakkurdir. Demak, olib borilgan tahlil natijasida Uchinchi Renessansning ma’naviyintellektual modeli uch tayanchga suyanishi ayonlashdi. Birinchi tayanch ilmning ustuvorligi, ikkinchisi tarbiya va axloqiy me’yorlar, uchinchi tayanch esa insonning ichki ruhiy yetukligidir. Yusuf Xos Hojib bu modelning ijtimoiy-axloqiy me’yorlarini mustahkamlaydi. Said ad-Din al-Farg‘oniy esa uning irfoniy va ontologik chuqurligini ochadi. Natijada Uchinchi Renessans tarixiy xotirani takrorlash shakli bo‘lib qolmaydi, balki ajdodlar merosini zamonaviy taraqqiyotning ma’naviy mezoniga aylantirish imkonini beradi. Xulosa. Uchinchi Renessansning ma’naviy-intellektual asoslarini Yusuf Xos Hojib va Said ad-Din al-Farg‘oniy merosi talqinida tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, ikki buyuk mutafakkirning qarashlari bir-birini mukammal to‘ldiradi. Yusuf Xos Hojib ijtimoiy-axloqiy komillikni – ilm, adolat va mas’uliyat asosida jamiyat tartibini, Said ad-Din al-Farg‘oniy esa ruhiy-irfoniy kamolotni – qalbiy poklanish, o‘zlikni anglash va borliq birligi orqali inson yuksalishini ta’minlaydi. Ushbu ikki merosning uyg‘unligi Uchinchi Renessansni oddiy texnik modernizatsiya emas, balki ma’naviy yetuk, axloqiy barkamol va intellektual jihatdan chuqur yangilanish sifatida talqin etish imkonini beradi. Uchinchi Renessans – bu ajdodlar merosini takrorlash emas, uni zamonaviy milliy taraqqiyotning yashovchan ma’naviy mezoniga aylantirishdir. Ilm, tarbiya, adolat va ruhiy kamolotning birligi Yangi O‘zbekistonning eng muhim rivojlanish tamoyiliga aylanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Turdiyev, Bexruz Sobirovich. Basic Criteria for Building the Third Renaissance in Uzbekistan. Asian Journal of Applied Science and Technology, 7-jild, 1-son, 2023, 149–157betlar. 2. Taş, İsmail. The Problem of Good in Kutadgu Bilig. bilig, 67-son, 2013, 248–265betlar. 3. Chittick, William C. Farghānī on Waḥdat al-Wujūd in the Four Journeys. Journal of Sufi Studies, 14-jild, 2025, 22–49-betlar. 4. Quronov, Dilmurod. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent, 2004, 12-bet. 5. Obidov, Asliddin Shavkatovich. Sa’id ad-Din Muhammad al-Farg‘oniy hayoti va ilmiy silsilasi. 2025, 1-bet. 314

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 6. Fomkin, Mikhail S. Literaturnaya sudba poemy Yusufa Balasaguni “Kutadgu Bilig” i spetsifika eyo poeticheskogo perevoda na russkiy yazyk. Yazyk. Kommunikatsiya. Obshchestvo, 2024, 20-bet. 7. Melas, Spyridon. Uchenie o yedinstve bytiya v trudakh Dionisiya Areopagita i Ibn Arabi. Trudy kafedry bogosloviya Sankt-Peterburgskoy Dukhovnoy Akademii, 2024, 173-bet. 8. Yusupov, E.Yu. va boshqalar. Falsafa. Toshkent, O‘qituvchi, 2005, 238-bet. 9. Agrey, Leonard G. Philosophical Hermeneutics: A Tradition With Promise. Universal Journal of Educational Research, 2014, Vol. 2, No. 2, 188–192-betlar. Iqtibos olingan sahifa 189-bet. 10. Fleming, Jesse. Comparative Philosophy: Its Aims and Methods. Journal of Chinese Philosophy, 2003, Vol. 30, No. 2, 259–270-betlar. Iqtibos olingan sahifa 259-bet. 11. Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig. Günümüz Türkçesine uyarlayan Muzaffer Tunçel. Ankara, T.C. Gençlik ve Spor Bakanlığı Yayınları, 2019, 264–265-betlar. 12. Todd, Richard. The Perfect Human (al-insān al-kāmil). St Andrews Encyclopaedia of Theology, 2024, 10-bet. 13. Jabbarov, Jamshid Azimovich. Analysis of Spiritual Needs. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, Vol. 11, Issue 10, 2021, 1002–1006-betlar. Iqtibos olingan sahifa 1004-bet. XIV-XV ASR SHARQ FALSAFASIDA PINHON MA’NO VA RUHIY OBRAZLAR MOHIYATI THE ESSENCE OF SECRET MEANINGS AND SPIRITUAL IMAGES IN XIV-XV CENTURIES EASTERN PHILOSOPHY Nishonov Sarvar Jasur o‘g‘li, O‘zbekiston Milliy universiteti doktoranti (DSc) falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)., dotsent sarvar0202pm@gmail.com, Orcid: 0000-0001-6558-3495 Nishonov Sarvar Jasur ugli, Doctoral student (DSc) at the National University of Uzbekistan doctor of philosophy (PhD) in philosophical sciences, associate professor sarvar0202pm@gmail.com, Orcid: 0000-0001-6558-3495 Annotatsiya. Mazkur maqolada XIV–XV asr Sharq falsafasida pinhon ma’no va ruhiy obrazlar mohiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda tasavvuf tafakkuri, ramziy ifoda va botiniy talqin an’analari asosida shakllangan falsafiy qarashlar yoritiladi. Ayniqsa, ma’naviy kamolot, ilohiy haqiqatni idrok etish va inson ruhiyatining tasviriy hamda ramziy ifodasi masalalari markaziy o‘rinda ko‘rib chiqiladi. Sharq mutafakkirlarining irfoniy qarashlari, zohir va botin munosabati, timsol va ma’no o‘rtasidagi uyg‘unlik falsafiy jihatdan tahlil etiladi. Shuningdek, ruhiy obrazlarning nafaqat adabiyot va san’atda, balki umumiy gnoseologik va ontologik qarashlarda tutgan o‘rni ochib beriladi. Tadqiqot natijasida XIV–XV asr Sharq falsafasida pinhon ma’no tushunchasi insonning ichki tajribasi va ilohiy haqiqatni anglash jarayoni bilan chambarchas bog‘liq ekani asoslanadi. Kalit so‘zlar: Sharq falsafasi, tasavvuf, pinhon ma’no, ruhiy obraz, botiniy talqin, irfon, zohir va botin, ramziylik, ontologiya, gnoseologiya. Annotation. This article analyzes the essence of hidden meaning and spiritual imagery in Eastern philosophy of the 14th-15th centuries. The study explores philosophical views shaped by Sufi thought, symbolic expression, and esoteric interpretation. Particular attention is given to the concepts of spiritual perfection, the cognition of divine truth, and the symbolic representation of the human soul. The paper examines the mystical perspectives of Eastern thinkers, the relationship between the apparent and the inner and the harmony between symbol and meaning from a philosophical standpoint. Furthermore, it highlights the epistemological and ontological 315

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may significance of spiritual imagery not only in literature and art but also in broader intellectual traditions. The research concludes that in 14th–15th century Eastern philosophy, the notion of hidden meaning is deeply connected with inner spiritual experience and the process of comprehending divine reality. Key words: Eastern philosophy, Sufism, hidden meaning, spiritual imagery, esoteric interpretation, mysticism, zahir and batin, symbolism, ontology, epistemology. KIRISH XIV-XV asrlarda zamonaviy Sharq mamlakatlari hududida rivojlangan fors miniatyura san’ati olami undagi tasvirlar va hodisalarning hayratlanarli darajada ko‘p ma’noliligi bilan ajralib turadi. «Tadqiqotchilar har bir tasviriy asarni ko‘rib chiqish va tahlil qilish mumkin bo‘lgan kamida yettita asosiy semantik qatlamni ajratib ko‘rsatadilar. Miniatyuraning ichki ma’nolari tomoshabinning nuqtai nazariga qarab turlicha ochib beriladi: syujetli, tarixiy-hujjatli va mifologik jihatlar orqali, aniq ichki tartib mavjudligini ko‘rsatuvchi «ikonometrik» jihat orqali va boshqalar» [1, 250-b.]. O‘zining dunyoviy tabiati va asosan buyurtmachi (hukmdor) ning ko‘zlari uchun mo‘ljallanganligiga qaramay, fors miniatyurasi ham syujetlar, ham ramziy ma’nolar darajasida o‘zining turli tuzilishida namoyon bo‘ladigan muqaddas, diniy asosga ega. O‘rta asr rassomlari qo‘llagan qiziqarli badiiy usullardan biri «pinhon» personajlarni tasvirlash - qo‘lyozma sahifalarida qahramonlarning yuzi yashirin parda, yopinchiq bilan ko‘rsatilishidir. Bunday ikonografiya dastlab asosan Muhammad alayhissalom payg‘ambarni tasvirlashda qo‘llanilgan: yoki uning hayoti va voqealariga bag‘ishlangan asarlarda yoki boshqa adabiy asarlarda uchraydi, ularning bir qismi esa bunday voqealar tasviridan iborat. Biroq, bu tur nafaqat Payg‘ambarga nisbatan qo‘llanilishi mumkin edi, «Pinhon» tasvirlar solih imomlar, Muhammad alayhissalom oilasi a’zolari va boshqalarni o‘z ichiga olgan. Ta’kidlash joizki, masjid ichida har qanday majoziy tasvirlar taqiqlanganiga qaramay, Payg‘ambar va tilga olingan qahramonlar bilan bog‘liq syujetlar dunyoviy san’atga oid va juda tor doiradagi tomoshabinlar uchun mo‘ljallangan qo‘lyozma kitoblarda tez-tez tasvirlangan. Muhammad alayhissalom Payg‘ambarning yuzidagi pardalar birinchi marta XIV asr o‘rtalarida Istanbul miniatyuralar seriyasida paydo bo‘lgan, shu paytgacha uning yuzi, boshqa miniatyura qahramonlarining yuzlari kabi, «ko‘p qiyofaliligi yoki haqiqiy qiyofasining tugallanmaganligi» bilan ajralib turgan» [2, 137-b.]. Adabiyotlar tahlili. Tadqiqotchilar bu tasviriy va ramziy usulni bir necha bor ta’kidlagan bo‘lsalar-da, musulmon san’atida Muhammad alayhissalom payg‘ambarni tasvirlash usullariga bag‘ishlangan maxsus tadqiqotlar yaqinda, XXI asrning boshlarida paydo bo‘ldi. 2004-yilda Oleg Grabar (Oleg Grabar) «Muhammad alayhissalom payg‘ambarning portretlari tarixi» asarini yozgan, uch yil oldin muammoga e’tibor qaratgan. Ularning ilmiy matnlarida faqat kitob miniatyurasi emas, balki musulmon san’atining butun qatlami material bo‘lib xizmat qiladi. Payg‘ambarning ikonografiyasi bilan zamonaviy tadqiqotchi Kristian Gruber (Christiane Gruber) shug‘ullanadi. 2009-yilda uning «Logos (Kalima) va yorug‘lik (Nur) o‘rtasida: Islom rangtasvirida Muhammad alayhissalom payg‘ambarning timsollari» nomli maqolasi paydo bo‘ldi, unda tahlil 316

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may faqat fors miniatyura san’ati materiallari asosida amalga oshirilgan. Unda olim Muhammad alayhissalom payg‘ambar va solih imomlarning bir necha xil kashfiyotlarini keltirib chiqaradi va ularni «e’tiqodiy» deb ataydi. «ichki chizilgan» va «nurlanuvchi» [3, 34-b.]. Birinchisi, to‘liq, ko‘rinadigan, barcha tashqi belgilari va ochiq yuzli tasvirni ifodalaydi. Ikkinchi turdagi, «ichki tasvirlangan» tasvirda yuz parda bilan yashirilgan bo‘lib, unda muqaddas yozuv mavjud (masalan, «Ey, Muhammad alayhissalom!» yoki «Ey, Ali!»). Uchinchisi oq yoki oltin rangli parda bilan yashiringan jangchi yuzini ifodalaydi va Gruber tomonidan «Nur Muhammad alayhissalom» deb nomlangan tushunchaning aksidir. Yuzni yashirish muammosining ishlab chiqilishi esa 1970-1980-yillarda san’atda muqaddaslik tushunchasi ustida ishlagan an’anaviy yo‘nalishdagi olimlar T. Burkxardt (Titus Burckhardt) va S.X. Nasr (Seyyed Hossein Nasr) asarlari bilan bog‘liq. Ularning ishlari natijasida islom madaniyatini o‘rganish uchun «yashirin - aniq» kategorial juftligini tadqiq etish muhim ahamiyat kasb etmoqda, bu esa muammoga boshqacha nuqtai nazarni belgilaydi. Aniq fors miniatyurasiga nisbatan «yashirin ayon» muammosini birinchi marta 1989-yilda rus san’atshunosligida Sh. Shukurov o‘z asarida qo‘ydi. Tadqiqot metodologiyasi. «Ochiq (zohir) va yashirin (botin) ni qaramaqarshi qo‘yish musulmon madaniyatining turli darajalarida uning faoliyat yuritishining asosiy va tartibga soluvchi tamoyillaridan biri bo‘lgan» [2, 186-b.]. Olimning muammoga yondashuvi «Pinhon» iboralarni mohiyati anglab bo‘lmaydigan Komil Inson obrazini gavdalantirish nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqishdan iborat. XV asr musulmon miniatyura rassomlari inson qiyofasini tasvirlashda aynanlik, muvofiqlik, o‘xshashlikka asoslangan katafatik usulga emas, balki Shukurov aytganidek, apofatik usulga, salbiy ko‘rish usuliga - konseptual taqsimlash usuliga asoslanganlar: «Insonning haqiqiy qiyofasi, uning surati va haqiqati inkor orqali bilinadi, ya’ni Inson tasavvurdagidek emas» [2, 135-b.]. Tadqiqotchining fikricha, bu usul, bir tomondan, personajlarning xilma-xilligi va tipiklashuvi orqali, ikkinchi tomondan esa, ko‘zga ko‘rinadigan xususiyatlarning tom ma’noda yaroqsizligi sifatida «yuzlarning bo‘shlig‘i» orqali namoyon bo‘ladi. Parda esa «bo‘sh yuz» usulining o‘ziga xos ko‘rinishi sifatida namoyon bo‘ladi. Chunonchi, «aniqlangan» va «yashirin» bu yerda Komil insonning zohiriy, o‘tkinchi va botiniy, haqiqiy qiyofasida ifodalanadi. Tahlil va natijalar. Shunday qilib, Shukurov o‘z konsepsiyasini fundamental masala atrofida quradi. «Musulmon dunyosida Inson nima?.» Tahlil jarayonida u doston qahramonlari, Muhammad alayhissalom, xalifalar kabi turli personajlar ko‘p qiyofali yoki «qiyofasiz» bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Tadqiqotchi uchun bu ikki hodisa teng qiymatli bo‘lib ko‘rinadi. U bu haqda bir necha bor shunday deydi: «Islom madaniyatidagi «bo‘sh yuzlar»ni semantik nuqtai nazardan o‘xshash hodisa sifatida ko‘rib chiqish mumkin va u prinsipial jihatdan bitta vazifani hal qiladi: Inson obrazini uning chuqur ontologik o‘lchovida tushunish» 317

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may [2, 118-b.]; «Eron tasviriy san’atidagi qiyofasizlik (yoki uning semantik varianti ko‘p qiyofalilik)...belgi, alomatning yo‘qligi bilan bog‘liq» [10, 119-b.]; «Tasviriy san’at yodgorliklarida qahramonlarning ko‘pligi, ba’zan esa shunchaki qiyofasizligi insonning yagona va bo‘linmas obrazining ahamiyati haqidagi yaxlit diniy-falsafiy tushunchaning aks etishi edi» [2, 132-b.]. Biroq, inson qiyofasini ifodalash usuli nafaqat ma’lum bir madaniyat uchun «insonning nima ekanligi»ga, balki o‘sha shaxsning kimligiga, uning aniq kimligiga ham bog‘liq. Aslida, tasviriy material tahlilidan kelib chiqib, pardalar qahramonlik dostonlari qahramonlari yuzida usul sifatida qo‘llanilmaydi, u faqat solih insonlar tasvirida mavjud. Yuzni yashirishning bevosita badiiy usulining ildizlari nimada? Uning ichki ma’nolari qanday? Shukurovning yuqorida keltirilgan so‘zlariga ko‘ra, «yashirin - oshkor» dixotomiyasi musulmon madaniyatining asosiy tamoyillaridan biridir. Bu tamoyilning namoyon bo‘lishini qonuniy ravishda san’atning turli sohalarida uchratish mumkin. Arxitekturada dixotomiya me’moriy shakllarning ichki ma’nolarini rivojlantirish uchun boshlang‘ich nuqta bo‘lib xizmat qiluvchi Ka’ba obraziga asoslangan: bino kisvaga, uning «mohiyatini» tashqi dunyodan yashiruvchi yopinchiqqa ega. Bu qarama-qarshilik ibodatxonaning yashirin maydoniga olib boradigan ochiq hovliga ega bo‘lgan masjidlarning klassik rejasida ham o‘z ifodasini topadi; tor ko‘chalar bilan o‘ralgan shaharlar rejasida ham, yirik maydonlar, bozorlar, masjidlarga qaragan joylarda ham, aholi to‘satdan makonning ochiqligini, uning to‘satdan «paydo bo‘lganini» his qiladi. «Ornamental shakllarda «yashirin - oshkora» dixotomiyasi ornamentning «oshkor bo‘lgan» ko‘rinishlarida va uning yonidagi bo‘sh joyda, boshqacha aytganda, bo‘shliq va to‘ldirilganlikda ifodalanadi» [5, 286-b.]. «Husnixatda - harfning, so‘zning» [5, 290-b.] imkoniyatlarini «yashiradigan» diakritik nuqtada va matnga aylanayotgan matnning imkoniyatlarini yashiradigan so‘zda. «U miniatyura kompozitsiyasida ham - uning tashqi tasviriy shakllarida va yashirin aniq ichki tuzilishida o‘z aksini topadi» [6, 47-b.]. Nihoyat, dixotomiya o‘zini miniatyura obrazlarida namoyon etadi, ularga tasvirlarning badiiy usuli mansub bo‘lishi mumkin. Shuningdek, Qur’on matni orqali pardalar, yopqichlar, to‘siqlar, bir-biridan ajratib turuvchi «adashganlar» va «yashirin» va «oshkora» bir-biriga qarama-qarshi qo‘yilganidek, «to‘g‘ri yo‘ldan boruvchi» tushunchalar ham «yashirin» va «oshkora» tushunchalarga qarama-qarshi qo‘yiladi. Parda yashirin va oshkora narsalar o‘rtasidagi ma’lum bir chegara bo‘lib xizmat qiladi. «Yashirin - oshkor» dixotomiyasi yorug‘lik/zulmat, kun/tunning ikki qutbli obrazlariga, ularning «sifatlari»ga (masalan, soya) va chegaraviy holatlariga murojaat qilish orqali aks etgan oyatlar. Bunday tasvirlar ko‘rib chiqilayotgan g‘oyani yanada yaqqolroq ochib beradi. Shunday qilib, aytish mumkinki, musulmonlarning muqaddas kitobi Qur’on islom san’atining mashhur hodisa va fenomenlarini keltirib chiqaradigan fundamental tushuncha sifatida «yashirin - ayon» dixotomiyasini o‘z ichiga oladi, ularning muqaddas tarkibiy qismiga miniatyura rangtasviridagi «pinhon» obraz ham kiradi. Shuningdek, solihlar («ko‘radiganlar» va «eshitadiganlar») va 318

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may adolatsiz odamlarni («ko‘rmaydiganlar» va «eshitmaydiganlar») bir-biriga qaramaqarshi qo‘yishda ifodalangan qandaydir iyerarxik tuzilmani ham keltirib chiqaradi. Tasviriy san’at maydoniga ko‘chirilganda, solih insonlar obrazi ikki tomonlama namoyon bo‘ladi: ular moddiy dunyoda namoyon bo‘ladilar, ammo ayni paytda ularning nurli mohiyati, xuddi Allohning o‘zi yashiringanidek, yashirin bo‘ladi. Vahiy esa Muhammad alayhissalom payg‘ambar orqali, ya’ni «Payg‘ambarlar muhri» orqali nozil bo‘lgan, shuning uchun yashirin ma’nolarni bilish qobiliyati unga boshqalarga qaraganda to‘liqroq yetib borgan. Bu, avvalo, uning yuziga tushirilgan miniatyurada o‘z ifodasini topgan. Haqiqat va yolg‘onni ajratuvchi, hazil-mutoyibaga berilmaydigan zotdir. Uning zohiriy va botiniy ma’nosi bor. Uning zohiriy ma’nosi buyruq, botiniy ma’nosi esa ilmdir. Uning tashqi ma’nosi nafis, ichki ma’nosi esa chuqurdir.» Shia mazhabidagi hadislarda muqaddas matnlar, hikmatlar, voqealar va umuman butun insoniyat mavjudligining ichki, chuqur ma’nosi g‘oyasiga katta e’tibor qaratiladi. Shia hadislariga murojaat qilish umuman Eron uchun shialikning ahamiyati tufayli o‘rinlidir: islom dunyosida aynan uning hududida u alohida ahamiyatga ega bo‘lib, bu tarixan asoslangan - boy madaniy o‘tmishga ega bo‘lgan Eron kuchli ildizlari tufayli madaniy rivojlanish tendensiyalarini belgilab bera olgan, shuningdek, nuqtayi nazardan radikal rivojlanish uchun zamin yaratgan. Qizig‘i shundaki, uning asosiy postulatlaridan biri shariat va haqiqatning qarama-qarshiligi bo‘lib, uning vazifasi Ilohiy Vahiylarning ma’naviy, yashirin ma’nolarini izlash va saqlashdan iborat. Yuqorida aytib o‘tilganidek, «Payg‘ambarning yuzidagi ilk pardalar XIV asr o‘rtalarida turk miniatyuralar turkumida paydo bo‘lgan va bu tasodifiy emas edi. Sharqiy Anadolu hududida, ayniqsa Usmonlilar davrida, shialikning faol targ‘iboti bo‘lgani aniq ma’lum» [7, 220-b.], bu esa, ehtimol, ushbu turdagi tasvirning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan. Bu tip qaysi asarlarda uchrashi mumkin? Avvalo, bu badiiy adabiyotdir. Masalan, XII asrning eng yirik shoiri. Nizomiy Ganjaviy mashhur «Xamsa»sining boshida Muhammad alayhissalom payg‘ambarning me’rojini tasvirlagan - keyinchalik bu syujetni tasvirlashda Muhammad alayhissalomning yuzi parda bilan yashirilgan. Firdavsiy, Jomiy, Fuzuliy va boshqalarning badiiy asarlari bunga misol bo‘la oladi. Ularning barchasida vaqt o‘tishi bilan yuzlariga parda tortila boshlagan solih insonlar, payg‘ambarlar va imomlarga oid materiallar mavjud. «Pinhon» tasvirlar badiiy asarlar sahifalarida ham paydo bo‘ldi. Ibn Kasir (XIV asr) ning «Qisas al-anbiyo» («Payg‘ambarlar haqida hikoyalar»), al-Doir (XIV asr) ning «Siyar-i Nebi» (Muhammad alayhissalom hayotining tavsifi) va boshqalar. Umummadaniy darajada bu bo‘lim tarixiy adabiyot tarkibiga kiradi. Aslida, bular solih insonlarning tarjimayi holiga bag‘ishlangan matnlardir. Sovet tadqiqotlarida ular uchun «hayotiy adabiyot» atamasi qo‘llanilgan bo‘lsa-da, islom uchun «muqaddaslik» atamalari qo‘llanilmaydi. Bu toifani shartli ravishda musulmon diniy eposi - payg‘ambarlar, Muhammad alayhissalom payg‘ambar va uning oilasi, solih imomlar, xalifalar hayotiga bag‘ishlangan asarlar deb belgilash 319