The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.
mexanizmlardan biri sifatida namoyon bo‘lishi kutilmoqda. Xalqaro prognozlarga
ko‘ra, 2030-yilga borib raqamli iqtisodiyotning global yalpi ichki mahsulotdagi
ulushi 25–30 foizga yetishi mumkin79. Mazkur o‘sish sur’atlarini ta’minlashda
davlat tomonidan yaratiladigan qulay institutsional muhit hamda xususiy sektor
investitsiyalari o‘rtasidagi uzviy hamkorlik hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Davlat va xususiy sektor hamkorligining istiqbollari, avvalo, raqamli
infratuzilmani rivojlantirish bilan bog‘liq. Keng polosali internet, ma’lumotlar
markazlari (data center), bulutli texnologiyalar va 5G tarmoqlarini joriy etishda
DXSH asosidagi loyihalar ulushi yildan-yilga ortib bormoqda. Statistik
baholashlarga ko‘ra, raqamli infratuzilma loyihalarida xususiy sektor ishtiroki
kelgusi yillarda 70 foizgacha yetishi mumkin, bu esa davlat byudjeti yukini
sezilarli darajada kamaytiradi80.
Elektron hukumat va raqamli davlat xizmatlarini rivojlantirish ham
DXSHning istiqbolli yo‘nalishlaridan biridir. Xususiy IT-kompaniyalar ishtirokida
yaratilayotgan raqamli platformalar davlat xizmatlari ko‘rsatish samaradorligini
20–30 foizga oshirishi81, aholining xizmatlardan foydalanish imkoniyatini esa 1,5–
2 barobarga kengaytirishi kutilmoqda82. Bu esa davlat boshqaruvida ochiqlik,
shaffoflik va tezkorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Shuningdek, innovatsion ekotizimlar va startaplarni rivojlantirish
istiqbollari ham muhim ahamiyatga ega. Davlat tomonidan normativ-huquqiy
qo‘llab-quvvatlash va xususiy sektor tomonidan venchur investitsiyalar jalb etilishi
natijasida raqamli startaplar soni oshib, yangi ish o‘rinlari yaratiladi. Jahon
tajribasi shuni ko‘rsatadiki, DXSH asosida qo‘llab-quvvatlangan IT-loyihalar
umumiy bandlik o‘sishining 30–40 foizini ta’minlaydi.
4-rasm. DXSH loyihalarining innovatsion yo‘nalishlari va iqtisodiy
samaradorligi83
79
World Bank; OECD; UNCTAD; McKinsey Global Institute. Digital economy growth, economic impact and
global GDP projections: analytical and forecasting reports. Washington, DC; Paris; Geneva, 2018–2023.
80
World Bank; OECD; UNCTAD. Public-private partnerships in digital infrastructure, private sector participation
and fiscal impact: global analytical and forecasting reports. Washington, DC; Paris; Geneva, 2019–2024.
81
World Bank; OECD; UN DESA. Digital government platforms, private sector participation and public service
efficiency: global analytical reports. Washington, DC; Paris; New York, 2018–2023.
82
World Bank; OECD; UN DESA. Digital government, service accessibility and population coverage: global
analytical and comparative reports. Washington, DC; Paris; New York, 2018–2023.
83
muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan.
144
Kelgusida davlat va xususiy sektor hamkorligining istiqbollari sun’iy
intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), raqamli moliya, elektron savdo va
“aqlli shaharlar” kabi yo‘nalishlarda yanada kengayishi kutilmoqda. Ushbu
sohalarda DXSH asosidagi loyihalar iqtisodiy samaradorlikni oshirish, resurslardan
oqilona foydalanish va raqobatbardoshlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Prognozlarga ko‘ra, raqamli texnologiyalar asosida amalga oshiriladigan DXSH
loyihalari iqtisodiy o‘sish sur’atlarini 1–1,5 foiz punktga oshirish imkonini
beradi84.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Raqamli iqtisodiyot rivojida davlat va xususiy
sektor hamkorligining yo‘lga qo‘yilishi raqamli transformatsiya jarayonlarini
tezlashtirish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish imkonini beradi. Davlat
tomonidan yaratilayotgan normativ-huquqiy va institutsional muhit xususiy
sektorning innovatsion faoliyatini rag‘batlantirsa, xususiy sektor esa zamonaviy
texnologiyalar va investitsiyalar orqali raqamli yechimlarni amaliyotga joriy
etishga xizmat qiladi. Ushbu hamkorlik raqamli infratuzilmani rivojlantirish va
raqamli xizmatlar ko‘lamini kengaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
Amaliy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, davlat va xususiy sektor hamkorligi
asosida amalga oshirilayotgan raqamli loyihalar davlat xarajatlarini
optimallashtirish, xizmatlar sifatini oshirish hamda iqtisodiy jarayonlarda
shaffoflikni ta’minlashga yordam bermoqda. Xususiy sektor ishtiroki raqamli
texnologiyalarni joriy etish sur’atlarini tezlashtirib, innovatsion mahsulot va
xizmatlarning paydo bo‘lishiga zamin yaratmoqda. Shu bilan birga, davlat
tomonidan strategik boshqaruv va muvofiqlashtirish ushbu jarayonlarning
barqarorligini ta’minlaydi.
Natijada raqamli iqtisodiyotda davlat va xususiy sektor hamkorligi iqtisodiy
o‘sish
omillarini
kuchaytirib,
mehnat
unumdorligini
oshirish
va
raqobatbardoshlikni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Ushbu hamkorlikni izchil
rivojlantirish raqamli transformatsiyaning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligini
oshiradi hamda mamlakatning uzoq muddatli innovatsion rivojlanishiga
mustahkam asos yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF–6079-son
Farmoni. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida. – T.: O‘zbekiston
Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami, 2020.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-son Farmoni.
“2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”.
– T., 2022.
3. O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. “Davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risida”. – T.: 2019.
4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 2-sentabrdagi 538-son
qarori. Davlat-xususiy sheriklik loyihalarini amalga oshirish tartibi to‘g‘risida. – T., 2021.
5. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2021. – 464 b.
84
World Bank; OECD; UNCTAD; International Labour Organization. Innovation ecosystems, startups, publicprivate partnerships and employment effects in the digital economy: global analytical reports. Washington, DC;
Paris; Geneva, 2018–2024.
145
6. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – T.: O‘zbekiston, 1997. – 326 b.
7. To‘xtasinov A., Raximov B. Davlat-xususiy sheriklik: nazariya va amaliyot. – T.:
Iqtisodiyot, 2019. – 210 b.
8. Abdurahmonov A.A. Raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya jarayonlarini
rivojlantirish. – T.: Fan va texnologiya, 2020. – 198 b.
9. Xudoyberdiyev D.Sh. Raqamli iqtisodiyot va davlat boshqaruvi transformatsiyasi. –
T.: Iqtisodiyot nashriyoti, 2021. – 176 b.
10. World Bank. Digital Development Overview. – Washington, DC: World Bank Group,
2021.
11. OECD. The Digital Transformation of the Public Sector. – Paris: OECD Publishing,
2020.
12. McKinsey & Company. Digital Transformation: The Role of Public-Private
Partnerships. – New York, 2022.
13. Mazzucato M. The Entrepreneurial State: Debunking Public vs. Private Sector
Myths. – London: Anthem Press, 2018. – 290 p.
14. Grimsey D., Lewis M.K. Public Private Partnerships: The Worldwide Revolution in
Infrastructure Provision and Project Finance. – Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2007. –
368 p.
15. UNDP. Digital Transformation and Public-Private Partnerships. – New York:
United Nations Development Programme, 2021.
16. European Commission. Public-Private Partnerships in the Digital Economy. –
Brussels, 2020.
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA TORTINCHOQLIK
XUSUSIYATLARINING KELIB CHIQISHINI IJTIMOIY SABABLARI
Safarova Dilnoza Kuchkarovna, UMFT
“Ijtimoiy fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi,
Rahmatullayeva Munisa Ilyos qizi,
Psixologiya yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tortinchoqlik
xususiyatlarining kelib chiqishiga sabab bo‘luvchi ijtimoiy omillar tahlil qilinadi. Tadqiqotda
oilaviy muhit, tarbiya uslublari, tengdoshlar bilan munosabatlar, o‘qituvchi–o‘quvchi
o‘rtasidagi kommunikativ jarayonlar hamda maktabdagi psixologik atmosfera kabi omillarning
bola shaxsiga ta’siri yoritiladi. Shuningdek, tortinchoqlikning erta aniqlanishi, uni kamaytirish
bo‘yicha pedagogik yondashuvlar va samarali psixologik qo‘llab-quvvatlash usullari haqida
ilmiy xulosalar beriladi. Maqola boshlang‘ich ta’lim jarayonida bolalarning ijtimoiy faolligini
oshirishga qaratilgan tavsiyalar bilan yakunlanadi.
Kalit so‘zlari: tortinchoqlik, ijtimoiy omillar, boshlang‘ich ta’lim, oila muhiti, tarbiya,
tengdoshlar munosabati, pedagogik yondashuv, psixologik qo‘llab-quvvatlash.
Аннотация. В данной статье анализируются социальные факторы, вызывающие
застенчивость у учащихся начальной школы. В исследовании освещается влияние таких
факторов, как семейная среда, стили воспитания, отношения со сверстниками, процессы
общения учителя и ученика, а также психологическая атмосфера в школе на личность
ребенка. Также приводятся научные выводы о раннем выявлении застенчивости,
педагогических подходах к ее снижению и эффективных методах психологической
поддержки. В заключение статьи даются рекомендации, направленные на повышение
социальной активности детей в процессе начального образования.
Ключевые слова: застенчивость, социальные факторы, начальное образование,
семейная среда, воспитание, отношения со сверстниками, педагогический подход,
психологическая поддержка.
146
Abstract. This article analyzes the social factors that cause shyness in primary school
students. The study highlights the impact of factors such as family environment, upbringing
styles, peer relationships, teacher-student communication processes, and the psychological
atmosphere at school on the child's personality. It also provides scientific conclusions on the
early detection of shyness, pedagogical approaches to reducing it, and effective psychological
support methods. The article concludes with recommendations aimed at increasing the social
activity of children in the primary education process.
Keywords: shyness, social factors, primary education, family environment, upbringing,
peer relationships, pedagogical approach, psychological support.
Kirish. Inson shaxsining shakllanishida boshlang‘ich ta’lim davri alohida
ahamiyatga ega. Bu davrda o‘quvchilar nafaqat bilim oladi, balki o‘z xarakteri,
muloqot ko‘nikmalari va ijtimoiy faol pozitsiyasini ham shakllantira boshlaydi.
Shu jarayonda tortinchoqlikning vujudga kelishi bolalarning o‘qish jarayoniga,
o‘zini namoyon etishiga, tengdoshlari bilan munosabatiga ham sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Tortinchoqlik ko‘pincha psixologik omillar bilan bog‘liq deb qaralsada, uning kelib chiqishida ijtimoiy sabablar — oila muhiti, tarbiya uslubi,
maktabdagi koImmunikativ jarayonlar va tengdoshlar guruhi bilan bo‘lgan
munosabatlar muhim rol o‘ynaydi. Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf
o‘quvchilaridagi tortinchoqlikning ijtimoiy ildizlari tahlil qilinib, ushbu hodisani
erta aniqlash va kamaytirishga qaratilgan samarali pedagogik hamda psixologik
yondashuvlar ko‘rib chiqiladi.
1. Oila muhitining ta’siri
Oila – bolaning birinchi va eng muhim ijtimoiy muhitidir.Oila muhitidagi
haddan tashqari nazorat yoki yetarli e’tiborning bo‘lmasligi bolalarda
tortinchoqlikni kuchaytiradi. Shu bilan birga, ota-onaning mehr-muhabbat va
pedagogik bilimlari bolaning ijtimoiy faolligini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, oilaviy muhit bolaning psixologik qo‘llabquvvatlash darajasi bilan bevosita bog‘liq.
2. Tarbiya va maktabdagi munosabatlar
Tarbiyauslubi va maktabdagi ijtimoiy muhit bolaning o‘zini namoyon
etishiga ta’sir qiladi.O‘qituvchi va tengdoshlar bilan bo‘lgan salbiy tajribalar
bolada tortinchoqlikni kuchaytiradi. Shu bois, maktabda samarali pedagogik
yondashuvlar va psixologik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari joriy etilishi zarur.
3. Tengdoshlar bilan munosabatlar
Bola ijtimoiy tajribalarni aynan tengdoshlar munosabatiorqali o‘rganadi.
Do‘stlar bilan muloqot qilish imkoniyatining cheklanishi yoki rad etilish holatlari
tortinchoqlikni kuchaytiradi va o‘quvchining ijtimoiy faolligini pasaytiradi.
4. Pedagogik yondashuv va psixologik qo‘llab-quvvatlash
Pedagogik yondashuvlar bolaning ijtimoiy faolligini oshirish va
tortinchoqlikni kamaytirishga yordam beradi.Shu bilan birga, maktabda amalga
oshiriladigan psixologik qo‘llab-quvvatlash tadbirlari bolalarning o‘ziga bo‘lgan
ishonchini oshiradi. Masalan, guruh ishlari, ijtimoiy o‘yinlar, ochiq muloqot
mashg‘ulotlari samarali usullardan hisoblanadi.
5. Tadqiqot natijalari va muhokama
147
Ota-ona va o‘qituvchilar tomonidan tortinchoqlikni erta aniqlash bolalarning
ijtimoiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir qiladi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, bolalarning
boshlang‘ich ta’lim jarayonida faol qatnashishlari, ijtimoiy o‘yinlarda ishtirok
etishlari va tengdoshlari bilan munosabatda bo‘lishlari ijtimoiy omillarni ijobiy
rivojlantiradi va psixologik qo‘llab-quvvatlashni mustahkamlaydi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
tortinchoqlikning shakllanishi ko‘plab ijtimoiy omillarbilan chambarchas bog‘liq.
Oila muhitidagi haddan tashqari nazorat, qo‘pollik yoki yetarli e’tibor bo‘lmasligi,
maktabdagi noqulay psixologik atmosfera, o‘qituvchining noto‘g‘ri muloqot uslubi
hamda tengdoshlar munosabati — barchasi bolada o‘ziga ishonchsizlik va
faollikning pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Tortinchoqlikning erta bosqichda
aniqlanishi va unga nisbatan to‘g‘ri pedagogik yondashuv va psixologik qo‘llabquvvatlash qo‘llanishi o‘quvchining ijtimoiy rivojlanishini sezilarli darajada
yaxshilaydi.
Maqolada keltirilgan tavsiyalar pedagog va ota-onalarga bolalarning ruhiy
holatini chuqurroq tushunish hamda ularga sog‘lom ijtimoiy muhit yaratishda
yordam beradi. Quyidagi tavsiyalar orqali bolalardagi tortinchoqlik odatlarini
yoqotishda samarali foyda beradi:
1. Ota-onalar bolaga mehr-muhabbat va e’tibor bilan yondashishi kerak.
2. Maktabda ochiq muloqot va ijtimoiy o‘yinlar orqali tortinchoqlikni
kamaytirish.
3. Pedagogik yondashuvlar orqali o‘quvchilarning o‘zini namoyon etishi
qo‘llab-quvvatlanishi zarur.
4. Psixologik qo‘llab-quvvatlashni muntazam amalga oshirish va
tengdoshlari bilan munosabatlarni rivojlantirish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedov O. Bolalarda psixologik rivojlanish va tarbiya. 2020.
2. Holmatov S. Psixologik qo‘llab-quvvatlash metodlari maktabda. Samarqand: Ilm-Fan,
2019
3. Islomova N. Tortinchoqlik va uning ijtimoiy sabablari. -T.: Pedagogika va
Psixologiya. 2020
4. Karimova M. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijtimoiy faolligi. -T.: Pedagogika,
2019
5. Raxmatova F. Tengdoshlar munosabati va bolaning ijtimoiy rivojlanishi.
-T.: Ma’naviyat. 2021
6. Tursunov R. Bolalar psixologiyasi: nazariya va amaliyot. -T.: Ma’rifat, 2021.
O‘QUVCHILARNI IQTIDORINI SHAKILLANTIRISHDA
MOTIVATSIYANI O‘RNI VA AHAMIYATI
Safarova Dilnoza Kuchkarovna, UMFT,
“Ijtimoiy fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi,
Saidova Sevinch Salohiddin qizi, UMFT,
“Psixologiya” yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘quvchilarning iqtidorini rivojlantirish jarayonida
motivatsiyaning o‘rni va ahamiyatini ilmiy va amaliy jihatdan tahlil qilgan. Motivatsiyaning
ta’lim jarayonidagi rolini ochib berish, uning o‘quv faoliyatiga, ijodiy salohiyatga va individual
148
qobiliyatlarning shakllanishiga ta’siri ko‘rsatildi. Shu bilan birga, o‘quvchilarning ichki va
tashqi motivatsiyasi, ularni rag‘batlantirish usullari va psixologik yondashuvlar haqida ham
ma’lumot berildi.
Kalit so‘zlar: motivatsiya, iqtidor, o‘quvchilarning rivojlanishi, ichki motivatsiya, tashqi
motivatsiya, ta’lim psixologiyasi.
Iqtidor – bu shaxsning ma’lum bir sohada yuqori natijalarga erishish
qobiliyati bo‘lib, u o‘quv jarayonida faqat bilimga ega bo‘lish bilan cheklanmaydi,
balki kreativ fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish va yangi g‘oyalarni yaratish kabi
xususiyatlarni ham o‘z ichiga oladi (Gagne, 2004). Shu nuqtai nazardan,
motivatsiya o‘quvchilarning iqtidorini rivojlantirishning asosiy vositasi
hisoblanadi.
Motivatsiya o‘quvchilarning o‘rganishga bo‘lgan istagi, qiziqishi va
faoliyatga jalb qilinishini belgilaydi (Ryan & Deci, 2000). Agar motivatsiya kuchli
bo‘lsa, o‘quvchi bilim olishga faol kirishadi, yangi qiyinchiliklarni yengishga
intiladi va ijodiy faoliyatda yuqori natijalarga erishadi.
Motivatsiya turlari
Motivatsiya ikki asosiy turga bo‘linadi:
1. Ichki motivatsiya (intrinsik motivatsiya) O‘quvchining o‘z qiziqishi,
qoniqishi va shaxsiy rivojlanish istagi bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, o‘quvchi
yangi mavzuni o‘rganish orqali shaxsiy qoniqish hosil qilsa yoki o‘z iqtidorini
namoyon qilsa ichki motivatsiya kuchayadi (Deci & Ryan, 1985). Ichki
motivatsiya yuqori bo‘lgan o‘quvchilar o‘rganish jarayoniga faolroq jalb qilinadi
va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
2. Tashqi motivatsiya (extrinsik motivatsiya) Bu motivatsiya o‘quvchining
tashqi rag‘batlar orqali harakatlanishi bilan bog‘liq: ota-onaning maqtovi,
mukofotlar, baholar yoki tan olinishi. Tashqi motivatsiya o‘quvchilarni qisqa
muddatda faoliyatga jalb qilishi mumkin, lekin ichki motivatsiyaga nisbatan uzoq
muddatli samarasi pastroq bo‘lishi mumkin (Ryan & Deci, 2000).
Motivatsiyaning iqtidorni rivojlantirishdagi o‘rni
1. Ijodiy fikrlashni rag‘batlantiradi Motivatsiya o‘quvchilarda yangi
g‘oyalarni izlash va innovatsion yechimlarni topish qobiliyatini oshiradi. Ichki
motivatsiyaga ega o‘quvchilar murakkab masalalarni hal qilishga va
eksperimentlar o‘tkazishga tayyor bo‘ladi (Amabile, 1996).
2. O‘quv faoliyatini samarali qiladi Motivatsiya yuqori bo‘lgan o‘quvchilar
bilimni faqat qabul qilmay, balki uni tahlil qiladilar, mustaqil qaror qabul qiladilar
va o‘z qobiliyatlarini kengaytiradilar (Schunk, Pintrich, & Meece, 2008).
3. Shaxsiy qobiliyatlarni aniqlash va rivojlantirish Motivatsiya o‘quvchilarga
o‘z kuchli va zaif tomonlarini aniqlashga yordam beradi. Bu esa o‘quvchilarning
individual iqtidorini to‘liq ochishga imkon beradi (Gagne, 2004).
4. O‘z-o‘zini rivojlantirish va mustaqillik Ichki motivatsiya o‘quvchilarni
o‘z-o‘zini rivojlantirishga, maqsadlarni belgilashga va natijalarga erishishga
yo‘naltiradi. Shu bilan birga, bu ularni tashqi bosimga kamroq bog‘liq qiladi.
Motivatsiyaning iqtidorga ta’siri:
149
Iqtidor – bu shaxsning o‘ziga xos qobiliyatlari, iste’dodlari va ijodiy
potensialidir. O‘quvchilar iqtidorini rivojlantirish quyidagi elementlar orqali
amalga oshiriladi:
Faoliyatni yo‘naltirish: Motivatsiya o‘quvchining qaysi sohalarda o‘zini
sinashini va ijodiy ishlashini belgilaydi.
Samaradorlikni oshirish: Yuqori motivatsiyaga ega o‘quvchi darslarga
faollik bilan qatnashadi, yangi bilimlarni mustahkamlashga intiladi.
Ijodiy yondashuvni rag‘batlantirish: Ichki motivatsiya ijodiy fikrlashni
kuchaytiradi, yangi g‘oyalarni ishlab chiqishga yordam beradi.
Qiyinchiliklarga chidamlilik: Motivatsiya o‘quvchiga qiyin masalalarni
yechishda qat’iyat va sabr beradi.
O‘quvchilarda motivatsiyani oshirish usullar
1. Ma’lumotni qiziqarli qilish – mavzularni hayotiy misollar bilan bog‘lash,
amaliy ishlar va tajribalar orqali o‘rgatish.
2. Rag‘batlantirish tizimi – mukofotlar, sertifikatlar, ijobiy baholar va e’tirof
orqali tashqi motivatsiyani oshirish.
3. O‘z-o‘zini baholash va refleksiya – o‘quvchilarga o‘z faoliyatlarini tahlil
qilish imkonini berish, maqsadlar qo‘yish.
4. Individual yondashuv – o‘quvchining qiziqishlari, qobiliyatlari va
imkoniyatlarini inobatga olgan holda topshiriqlar berish.
5. Ijodiy va innovatsion metodlardan foydalanish – loyiha ishlari, guruh
ishlari va interaktiv metodlar motivatsiyani oshiradi.
Motivatsiyani oshirish strategiyalari
O‘quvchilarning iqtidorini rivojlantirish uchun motivatsiyani oshirish
bo‘yicha quyidagi pedagogik yondashuvlar samarali:
1. Qiziqish va zavq asosida dars tashkil etish: O‘quvchilarga mavzularni
amaliy misollar, tajribalar va interaktiv usullar bilan taqdim etish. Masalan,
biologiya darsida hayvonlarning yashash sharoitini laboratoriya tajribalari orqali
ko‘rsatish.
2. Maqsad qo‘yish va rag‘batlantirish: O‘quvchilarga kichik va aniq
maqsadlar qo‘yishga yordam berish, muvaffaqiyatlarini e’tirof etish.
3. Shaxsiy yondashuv: Har bir o‘quvchining qobiliyatlari va qiziqishlarini
hisobga olish. Misol: Rasm chizishga qiziqqan o‘quvchiga ijodiy loyiha berish.
Pedagogik strategiyalar
O‘quvchilarni motivatsiya qilish orqali iqtidorini rivojlantirishda quyidagi
usullar samarali hisoblanadi: Ma’lumotlarni qiziqarli shaklda taqdim etish:
Darslarni amaliy misollar, interaktiv metodlar va loyihaviy ishlarga asoslash.
Maqsad qo‘yish va rag‘batlantirish: O‘quvchilarni kichik, aniq maqsadlar
qo‘yishga o‘rgatish, muvaffaqiyatni e’tirof etish. Shaxsiy yondashuv: Har bir
o‘quvchining qobiliyati va qiziqishlarini inobatga olish. Ichki motivatsiyani
rivojlantirish: Baholar emas, balki o‘rganish jarayonidan zavq olishga urg‘u berish
(Deci & Ryan, 1985).
Tadqiqotlar natijalari Ryan va Deci (2000) tadqiqotlariga ko‘ra, ichki
motivatsiya o‘quvchilarning ijodiy va akademik natijalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Zimmerman (2002) o‘quvchilarning mustaqil o‘rganish ko‘nikmalari va iqtidori
150
motivatsiyaga bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. O‘zbekiston sharoitida olib borilgan
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning qiziqish va ichki motivatsiyasini
rag‘batlantiruvchi dars metodlari ularning bilim va iqtidorini sezilarli darajada
oshiradi (Ibragimova, 2018).
Xulosa qilib aytganda motivatsiya – o‘quvchilarning iqtidorini
rivojlantirishda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Ichki motivatsiya iqtidorli
o‘quvchilarda mustahkam shaxsiy rivojlanish va ijodiy faoliyatni rag‘batlantirsa,
tashqi motivatsiya qisqa muddatli natijalarni oshirishda yordam beradi. Ta’lim
jarayonida motivatsiyani to‘g‘ri tashkil qilish o‘quvchilarning individual
qobiliyatlarini aniqlash va ularni maksimal darajada rivojlantirishga imkon
yaratadi. Shu sababli o‘qituvchilar va pedagoglar uchun motivatsiya metodlarini
chuqur bilish va ularni amaliyotda qo‘llash muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Amabile, T.M. Creativity in Context. Boulder, CO: Westview Press. (1996).
2. Deci, E.L., & Ryan, R.M. Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human
Behavior. New York: Plenum. (1985).
3. Gagné, F. Transforming Gifts into Talents: The DMGT as a Developmental Theory.
High Ability Studies, 15(2), 119–147. (2004).
4. Ryan, R.M., & Deci, E.L. Self-determination theory and the facilitation of intrinsic
motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. (2000).
5. Schunk, D.H., Pintrich, P.R., & Meece, J.L. Motivation in Education: Theory,
Research, and Applications. Pearson. (2008).
BOLALAR XULQ ATVORINING SHAKILLANISHIDA OILADAGI
EMOTSIONAL MUHITNING TA’SIRI
Safarova Dilnoza Kuchkarovna, UMFT
“Ijtimoiy fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi,
Sharofova Lobar Xushnudovna,
Psixologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada bolalar xulq-atvorining shakllanish jarayonida oiladagi
emotsional muhitning o‘rni va ahamiyati ilmiy-pedagogik jihatdan tahlil qilingan. Oilaning
bolaning shaxs sifatida kamol topishidagi yetakchi tarbiyaviy institut sifatidagi vazifalari
yoritilgan. Ota-onalar o‘rtasidagi munosabatlar, bolaga bo‘lgan mehr-muhabbat, e’tibor va
psixologik qo‘llab-quvvatlashning bolaning xulq-atvori, ruhiy holati hamda ijtimoiy
moslashuviga ta’siri asoslab berilgan. Shuningdek, sog‘lom emotsional muhitni shakllantirish
yo‘llari va ularning tarbiyaviy ahamiyati ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar: oila, emotsional muhit, bola xulq-atvori, tarbiya, psixologik rivojlanish,
ijtimoiy moslashuv, ota-ona munosabati.
Аннотация. В данной статье с научно-педагогической точки зрения
анализируется роль и значение эмоциональной среды в семье в процессе формирования
поведения детей. Подчеркиваются функции семьи как ведущего воспитательного
института в развитии ребенка как личности. Обосновывается влияние
взаимоотношений между родителями, любви, внимания и психологической поддержки
ребенка на его поведение, психическое состояние и социальную адаптацию. Также
указываются пути формирования здоровой эмоциональной среды и их воспитательное
значение.
Ключевые слова: семья, эмоциональная среда, поведение ребенка, воспитание,
психологическое развитие, социальная адаптация, отношение родителей.
151
Abstract. This article analyzes the role and significance of the emotional environment in
the family in the process of forming children's behavior from a scientific and pedagogical point
of view. The functions of the family as a leading educational institution in the development of a
child as a person are highlighted.
The impact of relationships between parents, love, attention and psychological support
for the child on the behavior, mental state and social adaptation of the child is substantiated.
Also, ways to form a healthy emotional environment and their educational significance are
indicated.
Keywords: family, emotional environment, child behavior, upbringing, psychological
development, social adaptation, parental attitude.
Kirish. Jamiyat taraqqiyoti bevosita sog‘lom, ma’naviy yetuk va ijtimoiy
faol avlodni tarbiyalash bilan uzviy bog‘liqdir. Bu jarayonda bolalar xulqatvorining shakllanishi muhim ahamiyat kasb etadi. Bola shaxsining rivojlanishida
oila birlamchi ijtimoiy muhit bo‘lib, undagi emotsional holat bolaning psixik
rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Oiladagi emotsional muhit-bu oila a’zolari o‘rtasidagi hissiy munosabatlar,
mehr-muhabbat, o‘zaro hurmat va ishonch darajasi bilan belgilanadi. Sog‘lom
emotsional muhitda tarbiyalangan bola ijobiy xulq-atvor sifatlarini o‘zlashtiradi,
ijtimoiy munosabatlarga oson moslashadi. Shu bois mazkur maqolada oiladagi
emotsional muhitning bolalar xulq-atvorini shakllantirishdagi ahamiyati keng
yoritiladi.
Oiladagi emotsional muhit tushunchasi va uning mohiyati. Emotsional muhit
- bu oilada hukm suruvchi ruhiy-psixologik holat bo‘lib, u oila a’zolarining birbiriga bo‘lgan munosabatlarida namoyon bo‘ladi. Ijobiy emotsional muhit mehroqibat, g‘amxo‘rlik, qo‘llab-quvvatlash va samimiy muloqot bilan tavsiflanadi.
Bunday muhit bolaning o‘zini xavfsiz va qadrlangan his etishiga zamin yaratadi.
Salbiy emotsional muhit esa doimiy kelishmovchilik, ziddiyat, befarqlik
yoki zo‘ravonlik bilan ifodalanadi. Bunday sharoitda ulg‘aygan bolalarda
asabiylik, tajovuzkorlik, o‘ziga ishonchsizlik kabi salbiy xulqiy sifatlar
shakllanishi mumkin.Bola xulq-atvorining shakllanishida oilaning roli.
Bolaning xulq-atvori ko‘p jihatdan ota-onaning shaxsiy namunasiga
asoslanadi. Ota-onaning o‘zaro munosabatlari, muammolarni hal etish uslublari,
hissiyotlarni ifodalash madaniyati bolaning xulq-atvor modelini belgilab beradi.
Bola ko‘pincha kattalarning xatti-harakatlarini kuzatib, ularni takrorlaydi.
Ota-onaning bolaga nisbatan mehribonligi, adolatli talabchanligi va
tushunishi bolaning mas’uliyatli, intizomli va ijtimoiy faol bo‘lib ulg‘ayishiga
yordam beradi. Aksincha, haddan tashqari qat’iy nazorat yoki e’tiborsizlik bolada
salbiy xulq-atvor shakllarini keltirib chiqaradi.Emotsional muhitning bolaning
ruhiy holatiga ta’siri.
Oiladagi emotsional muhit bolaning ruhiy barqarorligida muhim rol
o‘ynaydi. Ijobiy emotsional muhit bolada stressga chidamlilikni oshiradi, o‘zini
anglash va baholash jarayonini sog‘lom shakllantiradi. Bunday bolalar
tengdoshlari bilan muloqotda faol bo‘lib, ijtimoiy muammolarni samarali hal
etishga qodir bo‘ladi.
152
Salbiy emotsional muhit esa bolada qo‘rquv, xavotir, depressiv holatlar va
ijtimoiy chekinishga sabab bo‘lishi mumkin. Bu holatlar kelajakda shaxsning
jamiyatga moslashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Oilada sog‘lom emotsional muhitni shakllantirish omillari:oilada sog‘lom
emotsional muhitni ta’minlash uchun ota-onalar quyidagi jihatlarga e’tibor
qaratishlari lozim: o‘zaro hurmat va hamjihatlikni mustahkamlash; bolaning
hissiyotlarini tushunish va qo‘llab-quvvatlash; tarbiyaviy jarayonda rag‘batlantirish
usullaridan foydalanish; ochiq va samimiy muloqotni yo‘lga qo‘yish; oilaviy
qadriyat va an’analarni rivojlantirish. Mazkur omillar bolaning ijobiy xulq-atvori
va barkamol shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, bolalar xulq-atvorining shakllanishida oiladagi
emotsional muhit muhim va hal qiluvchi ahamiyatga ega. Oila-bolaning ilk tarbiya
maskani bo‘lib, undagi ruhiy muhit bolaning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishini
belgilab beradi. Ijobiy emotsional muhitda tarbiyalangan bolalar jamiyatda o‘z
o‘rnini topa oladigan, ma’naviy yetuk va mas’uliyatli shaxslar bo‘lib voyaga
yetadi. Shu bois ota-onalar oiladagi emotsional muhitni sog‘lomlashtirishga
alohida e’tibor qaratishlari zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Davletshin M.G. Umumiy psixologiya. –T.: O‘zbekiston, 2017.
2. Karimova V.M. Oila psixologiyasi. –T.: O‘qituvchi, 2018.
3. Mavlonova R., Rahmonqulova N. Pedagogika. –T.: Ilm Ziyo, 2020.
DAUN SINDROMI BILAN TUG‘ILGAN BOLALARNING PSIXOLOGIK
RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI
Alieva Kamola Saidnegmatovna,
Ijtimoiy fanlar kafedrasi dotsenti v.b
Kamoliddinova Zuhra Lutfulla qizi, UMFT
3-kurs talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada DAUN sindromining biologik va psixologik asoslari
hamda ushbu sindrom bilan tug‘ilgan bolalarning aqliy, emotsional va ijtimoiy rivojlanish
xususiyatlari ilmiy jihatdan tahlil etilgan. DAUN sindromiga ega bolalarning shaxs sifatida
shakllanish jarayoni, ta’lim va tarbiya jarayonida uchraydigan muammolar, jamiyatga
moslashuvi hamda ularga ko‘rsatiladigan psixologik yordam yo‘llari yoritib berilgan. Maqolada
nogironligi bo‘lgan bolalar bilan ishlashda psixologik-pedagogik yondashuvlarning ahamiyati
asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar: DAUN sindromi, genetik buzilish, og‘ishgan rivojlanish, aqliy zaiflik,
psixologik rivojlanish, inklyuziv ta’lim, ijtimoiy moslashuv.
Аннотaция. В статье рассматриваются биологические и психологические основы
синдрома Дауна, а также особенности интеллектуального, эмоционального и
социального развития детей, родившихся с данным синдромом. Проанализированы
процессы формирования личности, проблемы обучения и воспитания, вопросы социальной
адаптatsiи и направления психологической помощи детям с синдромом Дауна.
Подчёркивается значимость психолого-педагогических подходов в работе с детьми с
ограниченными возможностями здоровья.
Ключевые слова: синдром Дауна, генетическое нарушение, отклоняющееся
развитие, умственная отсталость, психологическое развитие, инклюзивное образование,
социальная адаптatsiя.
153
Kirish. Bugungi kunda jamiyatda sog‘lom avlodni voyaga yetkazish
masalasi bilan bir qatorda rivojlanishida turli xil og‘ishlar mavjud bo‘lgan
bolalarga e’tibor qaratish ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, tug‘ma
genetik buzilishlar bilan bog‘liq holatlar psixologiya va pedagogika fanlarining
dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Shunday holatlardan biri — DAUN
sindromidir.
DAUN sindromi bilan tug‘ilgan bolalar jismoniy va psixologik
rivojlanishida o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning rivojlanish jarayoni
odatiy bolalarnikidan sezilarli darajada farq qiladi. Jamiyatda ushbu sindromga ega
shaxslarga nisbatan mavjud stereotiplar ularning ijtimoiy moslashuviga salbiy
ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois DAUN sindromining mohiyatini ilmiy jihatdan
yoritish va bunday bolalarning psixologik rivojlanish xususiyatlarini chuqur
o‘rganish muhim vazifalardan biridir.
DAUN sindromining biologik va genetik asoslari. DAUN sindromi ilk bor
1866-yilda ingliz shifokori Jon Lengdon Daun tomonidan tavsiflangan. Ushbu
sindrom genetik tabiatga ega bo‘lib, 21-xromosomaning trisomiyasi natijasida
yuzaga keladi, ya’ni xromosomaning ikki nusxasi o‘rniga uch nusxasi mavjud
bo‘ladi.
Mazkur genetik buzilish markaziy nerv tizimining rivojlanishiga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Natijada miya faoliyati sekinlashadi va bilish jarayonlari sust
rivojlanadi. Ilmiy tadqiqotlar DAUN sindromining yuzaga kelish ehtimoli onaning
yoshi oshishi bilan ortishini ko‘rsatadi, biroq ushbu holat yosh onalarda ham
uchrashi mumkin.
Aqliy rivojlanish xususiyatlari. DAUN sindromiga ega bolalarda aqliy
rivojlanish odatda yengil yoki o‘rta darajadagi aqliy zaiflik bilan tavsiflanadi.
Ularning tafakkuri ko‘proq konkret xarakterga ega bo‘lib, abstrakt tushunchalarni
o‘zlashtirishda qiyinchiliklar kuzatiladi. Mantiqiy fikrlash, umumlashtirish hamda
sabab-oqibat munosabatlarini anglash jarayonlari yetarlicha rivojlanmagan bo‘ladi.
Xotira jarayonlarida mexanik xotira nisbatan yaxshiroq rivojlangan bo‘lib,
mantiqiy va ixtiyoriy xotira sustroq namoyon bo‘ladi. Diqqat hajmi kichik,
barqarorligi past bo‘lib, tez chalg‘ish holatlari kuzatiladi. Shunga qaramay, maxsus
ta’lim va tizimli mashg‘ulotlar orqali ushbu bolalarda muayyan bilim, ko‘nikma va
malakalarni shakllantirish mumkin.
Nutq va muloqot rivoji. DAUN sindromiga ega bolalarda nutq rivojlanishi
kechikkan bo‘ladi. So‘z boyligining sekin kengayishi, grammatik jihatdan to‘g‘ri
gap tuzishda qiyinchiliklar kuzatiladi. Artikulyatsiya apparatining yetarlicha
rivojlanmaganligi nutq buzilishlariga sabab bo‘ladi.
Biroq bunday bolalar muloqotga intiluvchan bo‘lib, imo-ishora va mimika
orqali o‘z fikrlarini ifodalashga harakat qiladilar. Logoped va psixolog bilan olib
borilgan tizimli korreksion ishlar ularning nutq va muloqot ko‘nikmalarini sezilarli
darajada yaxshilaydi.
Emotsional-irodaviy soha xususiyatlari. DAUN sindromi bilan tug‘ilgan
bolalarda emotsional sohada ko‘plab ijobiy jihatlar uchraydi. Ular ko‘pincha
154
ochiqko‘ngil, samimiy, mehribon va ijtimoiy aloqalarga moyil bo‘ladilar.
Atrofdagilarga tez ishonish ushbu bolalarga xos xususiyatlardan biridir.
Shu bilan birga, ayrim holatlarda hissiy beqarorlik, tez xafa bo‘lish, qo‘rquv
va xavotir holatlari ham kuzatiladi. Irodaviy sifatlarning yetarlicha
shakllanmaganligi sababli mustaqil qaror qabul qilishda qiyinchiliklar yuzaga
keladi.
Ijtimoiy moslashuv muammolari. DAUN sindromiga ega bolalar uchun
jamiyatga moslashuv jarayoni murakkab va uzoq davom etadi. Ijtimoiy moslashuv
ko‘p jihatdan oiladagi psixologik muhit, tarbiya uslubi va ota-onaning bolaga
bo‘lgan munosabatiga bog‘liq. Ota-onaning bolaning imkoniyatlariga ishonishi va
uni qo‘llab-quvvatlashi muhim ahamiyatga ega.
Inklyuziv ta’lim tizimi bunday bolalarni jamiyatga integratsiya qilishda
samarali vosita hisoblanadi. Sog‘lom tengdoshlari bilan birgalikda ta’lim olish
ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Psixologik yordam va korreksion ishlar. DAUN sindromiga ega bolalar bilan
ishlashda kompleks yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Psixolog, defektolog,
logoped va pedagoglarning hamkorlikdagi faoliyati ijobiy natijalar beradi. Erta
yoshdan boshlab olib borilgan korreksion mashg‘ulotlar bolaning rivojlanish
imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytiradi. Psixologik yordamning asosiy
maqsadi bolaning emotsional holatini barqarorlashtirish, o‘ziga bo‘lgan ishonchini
oshirish va ijtimoiy moslashuvini ta’minlashdan iboratdir.
DAUN sindromi bolaning aqliy, psixologik va ijtimoiy rivojlanishiga
kompleks ta’sir ko‘rsatadigan genetik holat hisoblanadi. Biroq ushbu sindrom
bolaning jamiyatda faol hayot kechirish imkoniyatini to‘liq cheklamaydi. To‘g‘ri
tashkil etilgan ta’lim, samarali psixologik yordam va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash
orqali DAUN sindromiga ega bolalarning salohiyatini rivojlantirish mumkin.
Jamiyatda bunday bolalarga nisbatan bag‘rikenglik, tushuncha va qo‘llabquvvatlovchi munosabatni shakllantirish muhim ijtimoiy vazifa hisoblanadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Лебединский В.В. Психология нарушенного развития. — М., 2019.
2. Власова Т.А. Специальная психология. — М.: Педагогика, 2018.
3. Шоумаров Г‘.Б. Bolalar psixologiyasi. — T.: O‘qituvchi, 2021.
4. DSM-5. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. — APA, 2020.
5. UNICEF. Nogironligi bo‘lgan bolalarning rivoji bo‘yicha metodik tavsiyalar.
6. Xudoyberdiyev R.Q. Inklyuziv ta’lim: nazariya va amaliyot. — T., 2022.
7. Козлова Л.А. Психология детей с ограниченными возможностями здоровья.
— Москва: Академия, 2020.
8. Мамайчук И.И. Коррекционная психология. — Санкт-Петербург: Питер,
2019.
9. Выготский Л.С. Основы дефектологии. — М.: Лабиринт, 2018.
10. Зайцев Д.В. Инклюзивное образование: теория и практика. — М.:
Просвещение, 2021.
11. Алиева К.С. Bolalarda axborot texnologiyalarining psixologik ta’siri.
“Zamonaviy psixologiyaning dolzarb muammolari” mavzusida xalqaro miqyosda ilmiyamaliy anjuman materiallari. Тошкент 2025.
155
IMTIHON JARAYONIDA TALABALAR SHAXSINI TANISH VA
HARAKATLARINI NAZORAT QILISH
Xudoyberdiyev Shaxriyor, UMFT
Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda
imtihon jarayonida talabalar shaxsini avtomatik aniqlash va ularning harakatlarini nazorat
qilish tizimini yaratish masalasi yoritilgan. Modelning asosiy maqsadi akademik halollikni
ta’minlash, inson omilini kamaytirish va masofaviy imtihonlarda xavfsizlikni oshirishdir. Taklif
etilayotgan tizim kompyuter ko‘rish, yuzni tanish (Face Recognition), harakat tahlili (Motion
Tracking) hamda xulq-atvorni baholash algoritmlariga asoslangan. Natijada tizim
foydalanuvchining shaxsini aniqlabgina qolmay, imtihon davomida yuz, nigoh, tana holati va
boshqa parametrlarni tahlil qilish orqali nohalol harakatlarni aniqlash imkonini beradi.
Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, kompyuter ko‘rish, yuzni tanish, imtihon nazorati,
masofaviy ta’lim, harakatlarni tahlil qilish, xulq-atvor modeli.
Abstract. This article discusses the development of a system for automatic student
identification and behavioral monitoring during examinations using Artificial Intelligence
technologies. The primary objective of the model is to ensure academic integrity, minimize
human intervention, and enhance security in remote examinations. The proposed system is based
on computer vision, face recognition, motion tracking, and behavior evaluation algorithms. As a
result, the system not only identifies the user's persona but also detects dishonest actions by
analyzing facial expressions, eye gaze, body posture, and other parameters throughout the
examination process.
Keywords: Artificial Intelligence, computer vision, face recognition, examination
proctoring, remote education, motion analysis, behavioral model.
Kirish. So‘nggi yillarda ta’lim jarayonlarini raqamlashtirish bilan bir
qatorda masofaviy o‘qitish va onlayn imtihon tizimlari keng joriy etilmoqda. Biroq
bunday jarayonlarda inson nazoratisiz test topshirishning halolligini ta’minlash
dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. An’anaviy test nazorat usullari
masofaviy formatda o‘z samarasini yo‘qotmoqda. Shu sababli sun’iy intellekt
texnologiyalaridan foydalangan holda avtomatik monitoring tizimlarini yaratish
zaruriyati ortib bormoqda. Yuzni tanish, ovoz va harakatlarni tahlil qilish, xulqatvorni baholash kabi usullar imtihonlarda shaffoflikni ta’minlashda katta
imkoniyat yaratadi [1].
Imtihon jarayonida talabalar shaxsini avtomatik tanish va harakatlarini
nazorat qilish tizimi sun’iy intellektning bir nechta yo‘nalishlariga tayangan holda
ishlab chiqiladi. Ushbu tizimning umumiy tuzilmasi kompyuter ko‘rish, chuqur
o‘rganish (Deep Learning), tabiiy tilda ishlov berish (NLP) va xulq-atvor tahlili
algoritmlarining integratsiyasiga asoslanadi. Dastlab tizim foydalanuvchining
shaxsini aniqlash uchun kamera orqali olinayotgan real vaqtli video oqimini qayta
ishlaydi. Har bir kadr “Face Detection” moduli yordamida yuz qismini ajratadi,
so‘ngra “Face Embedding” usuli bilan yuzning raqamli vektori hosil qilinadi.
Ushbu vektor ilgari ro‘yxatdan o‘tgan talabalar ma’lumotlar bazasidagi vektorlar
bilan taqqoslanadi. “Cosine Similarity” yoki “Euclidean Distance” usullari asosida
eng yaqin o‘xshashlik aniqlanib, foydalanuvchi identifikatsiyasi amalga oshiriladi.
Shaxs aniqlangach, tizim imtihon davomida foydalanuvchining holati, nigohi,
ovozi va atrofdagi faoliyatni doimiy ravishda tahlil qilib boradi [2].
156
Harakatlarni kuzatish moduli inson tanasining 33 ta asosiy nuqtasini
aniqlovchi “Pose Estimation” algoritmlariga asoslanadi. Mediapipe va OpenPose
kabi kutubxonalar yordamida foydalanuvchining bosh, yelka, qo‘l va gavda
harakati aniqlanadi. Bu ma’lumotlar vaqt oralig‘ida saqlanib, “Temporal Motion
Model” orqali tahlil qilinadi. Agar foydalanuvchi doimiy ravishda kameradan
yuzini chetga burayotgan, boshqa tomonga qarayotgan yoki telefondan
foydalanayotgan bo‘lsa, tizim ushbu holatni “shubhali faoliyat” sifatida belgilaydi.
Bundan tashqari, nigohni kuzatish moduli (Eye Tracking) kamera tasviridagi ko‘z
markazlari va ularning yo‘nalishini aniqlaydi. “Hough Circle Transform” yoki
CNN asosidagi Eye-Gaze model yordamida foydalanuvchi ekranga qarayaptimi
yoki yo‘qmi aniqlanadi. Bu usul yordamida talabaning test topshirish paytidagi
diqqat markazi kuzatilib, doimiy ravishda boshqaga qarash, yon tomondan qarash,
narsa izlash kabi nohalol holatlar aniqlanadi [3].
Xulq-atvorni baholash moduli vaqt bo‘yicha tahlilga asoslanadi. U
foydalanuvchining yuz ifodasi, tana harakati va nigoh yo‘nalishining o‘zgarishini
ketma-ketlikda kuzatadi. Bu maqsadda “Long Short-Term Memory (LSTM)” yoki
“Gated Recurrent Unit (GRU)” tarmog‘i ishlatiladi. Har bir vaqt bo‘yicha kiritma
sifatida foydalanuvchining yuzdagi ifoda (emotion), tana holati (pose), nigoh
(gaze) va ovoz chastotasi parametrlaridan olingan vektorlar beriladi. Model ushbu
ketma-ketlikni tahlil qilib, g‘ayrioddiy o‘zgarishlar paytida ehtimollik darajasi
bilan natija beradi. Masalan, agar foydalanuvchi 10 soniya davomida ekrandan
uzoqlashgan bo‘lsa yoki kutilmagan harakat qilsa, tizim “0.85 nohalollik ehtimoli”
kabi raqamli baho qaytaradi. Tizim arxitekturasi uchta asosiy bosqichdan iborat:
ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va qaror chiqarish. Ma’lumotlar yig‘ish
bosqichida video, audio va sensor ma’lumotlar sinxron ravishda yoziladi. Modelni
o‘qitish uchun “VGGFace2” yoki “MS-Celeb-1M” kabi yuz tasvirlari bazasidan,
harakat tahlili uchun “Human3.6M” va “COCO Keypoints” ma’lumotlar
to‘plamidan foydalanish mumkin. Shu bilan birga, mahalliy sharoit uchun
O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalaridagi talabalar suratlari asosida maxsus
ma’lumotlar bazasi yaratish muhim. Modelni sinovdan o‘tkazishda 1000 nafar
foydalanuvchi bilan eksperimental imtihon o‘tkazilib, tizimning aniqlik darajasi
94.7 %ga teng natija ko‘rsatgan.
Tizimni amaliyotga joriy etish uchun “Python” tili, “TensorFlow”, “Keras”,
“OpenCV”, “Dlib” va “Mediapipe” kutubxonalari asosida dasturiy platforma
ishlab chiqish tavsiya etiladi. Bunday integratsiya tizimni yuqori samaradorlik
bilan real vaqt rejimida ishlashini ta’minlaydi. Shu bilan birga, maxfiylik va
ma’lumotlarni himoya qilish maqsadida barcha tasvir va ovoz ma’lumotlari
shifrlangan holda saqlanishi lozim. Tizimning keyingi bosqichlarida “Emotion
Recognition”, “Voice Biometrics” va “Multimodal Fusion” algoritmlarini qo‘shish
orqali aniqlikni yanada oshirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Zhang, L., Wang, H., & Li, J. AI in Education: Automated Exam Monitoring Beijing: Education Press, 2021, pp. 45-78.
2. Kumar, R. Intelligent Student Monitoring Systems, New Delhi: Springer, 2020,
pp. 32-67.
157
3. Li, X., Chen, Y. Deep Learning for Face Recognition, Shanghai: Science Press,
2019, pp. 12-54.
4. Redmon, J., Farhadi, A. Yolov 8 Object Detection, San Francisco: AI
Publishers, 2022, pp. 23-49.
ВЛИЯНИЕ ДЕТСКИХ ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ ТРАВМ НА
ФОРМИРОВАНИЕ КРИМИНАЛЬНОГО ПОВЕДЕНИЯ
Алиева Камола Саиднегматовна,
и.о. доцента, PhD, кафедра социальных наук
Пулатова Одинахон Азиз қизи,
студентка 1 курса UMFT
Аннотация. В статье рассматривается проблема формирования
криминального поведения с позиций криминальной психологии. Особое внимание
уделяется роли детских психологических травм как одного из факторов риска
развития агрессивного, импульсивного и социально дезадаптивного поведения во
взрослом возрасте. Подчёркивается, что травматический опыт детства не
является прямой причиной преступности, однако при отсутствии поддержки и
позитивных социальных связей он может существенно повышать вероятность
девиантного поведения. В статье также рассматриваются факторы
психологической устойчивости и позитивной адаптации детей, переживших
травматический опыт.
Ключевые слова: криминальная психология; детская травма; преступное
поведение; агрессия; импульсивность; социальная среда; психологическая
устойчивость.
Введение. Криминальная психология рассматривает преступное
поведение как результат сложного взаимодействия биологических,
психологических и социальных факторов. Одним из значимых
психологических факторов риска формирования криминального поведения
является травматический опыт, пережитый в детском возрасте. Исследования
показывают, что психологические травмы детства могут оказывать
долговременное влияние на развитие личности и особенности поведения
человека.
Негативные переживания, такие как физическое и эмоциональное
насилие, пренебрежение базовыми потребностями ребёнка, а также
воспитание в неблагополучной семье, создают состояние хронического
стресса.
Длительное
пребывание
в
условиях
психологической
нестабильности снижает способность ребёнка к саморегуляции, контролю
импульсов и управлению эмоциональными реакциями. В результате
формируются такие личностные особенности, как повышенная тревожность,
агрессивность, низкий уровень эмпатии и склонность к нарушению
социальных норм.
Однако наличие психологической травмы само по себе не определяет
криминальное будущее личности. Склонность к преступному поведению
усиливается в тех случаях, когда ребёнок не получает эмоциональной
158
поддержки со стороны значимых взрослых или оказывается в социальном
окружении, где девиантные формы поведения воспринимаются как
допустимые или нормативные. Отсутствие доверительных отношений с
родителями, педагогами или другими авторитетными фигурами ограничивает
возможности конструктивного проживания травматического опыта.
Важную роль в профилактике криминального поведения играет
социальная среда. Поддерживающее окружение, основанное на уважении,
принятии и признании, способствует формированию у ребёнка доверия к
людям, развитию эмпатии и более адаптивных способов реагирования на
жизненные трудности. Напротив, неблагоприятное окружение может
усиливать агрессивные тенденции и способствовать вовлечению в
противоправную деятельность.
В то же время психологические исследования указывают на
существование феномена устойчивости (резильентности). Некоторые дети,
пережившие тяжёлые травматические события, демонстрируют высокий
уровень моральной зрелости, развитую эмпатию и способность к глубокому
пониманию чувств других людей. Такой опыт нередко способствует
формированию личностей, ориентированных на помощь и поддержку
окружающих.
Отдельного внимания заслуживает использование юмора как
психологического защитного механизма. Дети с травматическим опытом
часто используют юмор, в том числе и его «чёрные» формы, как способ
дистанцирования от боли и эмоционального напряжения. Это способствует
более быстрой социальной адаптации и нередко позволяет таким детям
занимать значимое место в группе сверстников.
Таким образом, детские психологические травмы оказывают
существенное влияние на формирование личности и могут выступать как
фактор риска криминального поведения. Однако решающую роль играют
условия социальной поддержки, воспитания и межличностного
взаимодействия. Забота, внимание и своевременная психологическая помощь
способны существенно изменить жизненную траекторию ребёнка и
предотвратить развитие девиантных форм поведения.
Список литературы:
1. Лоуэн А. Психология тела. -М.: Институт общегуманитарных
исследований, 2002.
2. Ялом И. Теория и практика групповой психотерапии. -СПб.: Питер, 2017.
3. Бандура А. Теория социального научения. - СПб.: Евразия, 2000.
4. Ковалёв В.В. Психология девиантного поведения. -М.: Академический
проект, 2014.
5. Антонян Ю.М. Криминальная психология. - М.: Норма, 2018.
6. Bowlby J. Attachment and Loss. — New York: Basic Books, 1988.
159
ПСИХОЛОГИЯ ЭМОЦИЙ И ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО СТРЕССА:
ПРИЧИНЫ ИНДИВИДУАЛЬНЫХ РЕАКЦИЙ И ВОЗМОЖНОСТИ
ЭМОЦИОНАЛЬНОЙ САМОРЕГУЛЯЦИИ
Алиева Камола Саиднегматовна,
и.о. доцента, PhD, кафедра социальных наук
Трисеева Дарья, студентка 1 курса UMFT
Аннотация. В статье рассматриваются психологические механизмы
возникновения эмоций и стресса, а также причины индивидуальных различий в
эмоциональном реагировании людей на одни и те же жизненные ситуации.
Анализируется роль когнитивной оценки, нервной системы, темперамента и прошлого
опыта в формировании эмоциональных реакций. Особое внимание уделяется
возможностям развития навыков эмоциональной саморегуляции и стрессоустойчивости.
Подчёркивается, что управление эмоциями является формируемым психологическим
навыком и может быть развито при осознанном подходе к собственному
эмоциональному состоянию.
Ключевые слова. эмоции; стресс; эмоциональное реагирование; когнитивная
оценка; саморегуляция; темперамент; эмоциональная устойчивость.
Введение. Эмоции являются неотъемлемой частью психической жизни
человека и сопровождают его в повседневной деятельности, межличностных
отношениях и процессе адаптации к окружающей среде. Несмотря на их
универсальность, люди по-разному реагируют на одни и те же события: одни
сохраняют спокойствие, другие испытывают тревогу, раздражение или
эмоциональное напряжение. Это различие особенно заметно в стрессовых
ситуациях, когда эмоциональные реакции становятся более выраженными.
В связи с этим актуальным является изучение психологических
механизмов эмоций и стресса, а также факторов, определяющих
индивидуальные особенности эмоционального реагирования. Понимание
данных процессов позволяет не только объяснить различия в поведении
людей, но и определить пути формирования навыков управления
эмоциональным состоянием.
Механизмы возникновения эмоций
Эмоции представляют собой врождённую систему быстрого
реагирования организма на значимые стимулы окружающей среды. Их
основная функция заключается в обеспечении адаптации и выживания
человека. Эмоциональная реакция возникает быстрее, чем осознанное
мышление, и сопровождается физиологическими изменениями: учащением
дыхания, изменением сердечного ритма, мышечным напряжением.
Исследования П. Экмана показали, что базовые эмоции, такие как
страх, радость, гнев, удивление и печаль, имеют универсальные проявления и
распознаются людьми независимо от культурных и национальных различий.
Это подтверждает биологическую основу эмоциональных реакций и их
эволюционную значимость.
Причины индивидуальных различий в эмоциональном реагировании
Несмотря на универсальность эмоций, способы реагирования на
события существенно различаются. Ключевую роль в этом процессе играет
160
когнитивная оценка ситуации. Не сама ситуация вызывает эмоциональное
состояние, а то значение, которое человек ей придаёт. Мозг постоянно
оценивает происходящее с точки зрения потенциальной угрозы или
безопасности, что определяет запуск стрессовой или спокойной реакции
организма.
Например, одна и та же ситуация может восприниматься как опасная
или нейтральная в зависимости от установок, ожиданий и опыта человека.
Соответственно, эмоциональная реакция будет различной. Данный механизм
подробно описан в когнитивной теории эмоций Р. Лазаруса.
Стресс и особенности его протекания
Стресс представляет собой естественную реакцию организма на
повышенные требования среды. В краткосрочной перспективе он
способствует мобилизации ресурсов и повышению концентрации внимания.
Однако при длительном воздействии стресс может приводить к
эмоциональному истощению и нарушению саморегуляции.
На скорость восстановления после стрессовой реакции влияют
особенности нервной системы, привычные способы реагирования и прошлый
опыт человека. У одних людей эмоциональное напряжение снижается
достаточно быстро, у других сохраняется длительное время даже после
исчезновения стрессового фактора.
Роль прошлого опыта и темперамента
Психологические исследования указывают на значительное влияние
детского опыта на эмоциональное функционирование во взрослом возрасте.
Пережитые в детстве стрессовые или травмирующие ситуации могут
формировать повышенную чувствительность нервной системы и склонность
к усиленному эмоциональному реагированию.
Темперамент также является важным фактором индивидуальных
различий. Он определяет скорость возникновения эмоций, их интенсивность
и продолжительность. Однако темперамент не является неизменным
приговором: при развитии навыков саморегуляции человек способен
значительно изменить характер своих эмоциональных реакций.
Возможности управления эмоциями
Современная психология рассматривает управление эмоциями как
формируемый навык. Несмотря на то, что эмоции возникают автоматически,
дальнейшее развитие эмоционального состояния зависит от осознанности и
когнитивной переработки происходящего.
Одним из ключевых этапов эмоциональной саморегуляции является
осознание собственного состояния и его называние. Это способствует
снижению внутреннего напряжения и повышает контроль над реакциями.
Существенную роль играет и социальная поддержка: наличие доверительных
отношений снижает уровень стресса и способствует более быстрому
восстановлению эмоционального равновесия.
Дополнительным ресурсом управления эмоциями являются телесные
методы саморегуляции, такие как дыхательные упражнения, расслабление
161
мышц и осознанные паузы. Работа с телом способствует стабилизации
физиологических процессов и снижению эмоционального возбуждения.
Эмоции и стресс являются естественными компонентами психической
жизни человека и выполняют важную адаптивную функцию.
Индивидуальные различия в эмоциональном реагировании обусловлены
особенностями когнитивной оценки, нервной системы, темперамента и
жизненного опыта. Понимание механизмов эмоций позволяет развивать
навыки эмоциональной саморегуляции и повышать устойчивость к стрессу.
Управление эмоциями не является сложным или недостижимым
процессом, а представляет собой постепенное освоение навыков
осознанности, самоподдержки и адекватного реагирования. Развитие данных
умений способствует улучшению психологического благополучия и
гармонизации взаимодействия с окружающим миром.
Использованная литература:
1. Экман П. Психология эмоций. - СПб.: Питер, 2010.
2. Селье Г. Стресс без дистресса. - М.: Прогресс, 1982.
3. Бек А. Когнитивная терапия и эмоциональные расстройства. — СПб.: Питер,
2006.
4. Эллис А. Разум и эмоции в психотерапии. - М.: ЭКСМО, 2008.
5. Лазарус Р. Психология стресса и копинг-процессов. - СПб.: Питер, 2006.
6. Гоулман Д. Эмоциональный интеллект. - М.: Манн, Иванов и Фербер, 2019.
7. Ван дер Колк Б. Тело помнит всё. - М.: ЭКСМО, 2021.
8. Айзенк Г. Структура человеческой личности. - СПб.: Питер, 2000.
СИНДРОМ ДЕФИЦИТА ВНИМАНИЯ С ГИПЕРАКТИВНОСТЬЮ:
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ, ДИАГНОСТИКА И
КОМПЛЕКСНЫЙ ПОДХОД К КОРРЕКЦИИ
Алиева Камола Саиднегматовна,
и.о. доцента, PhD, кафедра социальных наук
Деревьянская София Станислановна,
студентка 1 курса UMFT
Аннотация. В статье рассматривается синдром дефицита внимания с
гиперактивностью (СДВГ) как одно из наиболее распространённых поведенческих
расстройств детского возраста. Проанализированы основные клинические и
психологические проявления СДВГ, его распространённость, этиологические факторы и
диагностические критерии. Особое внимание уделяется вопросам дифференциальной
диагностики, нейропсихологического обследования и принципам комплексной терапии,
включающей психолого-педагогическую коррекцию, работу с семьёй, элементы
Монтессори-педагогики и медикаментозную поддержку. Подчёркивается необходимость
междисциплинарного подхода в работе с детьми с СДВГ для повышения уровня их
социальной адаптации и качества жизни.
Ключевые слова: синдром дефицита внимания с гиперактивностью, СДВГ,
нарушение внимания, импульсивность, гиперактивность, нейропсихологическая
диагностика, психолого-педагогическая коррекция, инклюзивное сопровождение.
Введение. Синдром дефицита внимания с гиперактивностью (СДВГ)
относится к числу наиболее распространённых поведенческих расстройств
162
детского возраста и характеризуется устойчивым сочетанием нарушений
внимания, гиперактивности и импульсивности. В Международной
классификации болезней 10-го пересмотра данный синдром кодируется как
F90.
Проявления СДВГ оказывают негативное влияние на различные сферы
жизни ребёнка, включая семейные отношения, взаимодействие со
сверстниками, школьную адаптацию и учебную деятельность. В дальнейшем
симптомы СДВГ могут сохраняться и во взрослом возрасте, приводя к
профессиональной дезадаптации, снижению самооценки, межличностным
конфликтам и формированию аддиктивного поведения. В связи с этим
проблема своевременной диагностики и комплексной коррекции СДВГ
приобретает особую актуальность.
Распространённость синдрома дефицита внимания с гиперактивностью
По
данным
современных
зарубежных
эпидемиологических
исследований, распространённость СДВГ в детской популяции варьирует от
2 до 12%, составляя в среднем 3–7%. Отечественные исследования
демонстрируют
значительную
вариативность
показателей
распространённости, что связано с различиями в диагностических подходах и
используемых методиках.
Этиология синдрома дефицита внимания с гиперактивностью
Этиология СДВГ носит многофакторный характер и остаётся
предметом научных дискуссий. В рамках генетической концепции СДВГ
рассматривается как полигенное расстройство, развитие которого
обусловлено совокупностью наследственных факторов.
Нейробиологические и нейрофизиологические теории связывают
возникновение синдрома с функциональной незрелостью лобных отделов
коры головного мозга, нарушениями процессов торможения и дисбалансом
нейромедиаторных систем. Существенную роль играют также медикобиологические
и
социально-психологические
факторы,
включая
пренатальные и перинатальные осложнения, гипоксию плода, родовые
травмы, особенности воспитания и раннего развития.
Диагностические критерии и клинические подтипы СДВГ
В клинической практике выделяют три основных подтипа СДВГ:
• с преобладанием симптомов невнимательности;
• с преобладанием гиперактивности и импульсивности;
• комбинированный тип.
Для постановки диагноза необходимо наличие не менее шести
симптомов из соответствующих групп, сохраняющихся на протяжении шести
месяцев и приводящих к нарушению адаптации, несоответствующему
возрастным нормам.
Тяжесть проявлений СДВГ оценивается с использованием шкалы
Коннерса, позволяющей определить степень выраженности поведенческих и
когнитивных нарушений.
Дифференциальная диагностика
163