Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

turizm va mehnat migratsiyasini jadallashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Quruqlikda joylashgan va dengiz portlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqish imkoniyatiga ega bo‘lmagan davlatlar uchun aviatsiya sohasi tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishning eng samarali vositalaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. 5. O‘zbekiston Respublikasi geografik joylashuvi va tranzit salohiyati jihatidan Markaziy Osiyo mintaqasida muhim strategik o‘rin egallaydi. Shu sababli mamlakatda havo transporti tizimini rivojlantirish, uni xalqaro aviatsiya bozoriga integratsiya qilish hamda milliy aviakompaniya faoliyatini modernizatsiya qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Ushbu jarayonda O‘zbekiston Havo Yo‘llari (Uzbekistan Airways) milliy aviakompaniyasi asosiy institutsional subyekt sifatida aviatsiya infratuzilmasining barqaror ishlashini ta’minlab kelmoqda. 6. O‘zbekiston Havo Yo‘llari mustaqillikdan so‘ng tashkil etilib, qisqa vaqt ichida mintaqadagi yetakchi aviakompaniyalardan biriga aylandi. Aviakompaniya faoliyati yo‘lovchi va yuk tashish xizmatlari, tranzit parvozlar, texnik xizmat ko‘rsatish (MRO), kadrlar tayyorlash hamda logistika xizmatlarini qamrab olgan kompleks tizim sifatida shakllangan. Bu holat aviakompaniyaning nafaqat transport operatori, balki mamlakatning umumiy iqtisodiy tizimida strategik ahamiyatga ega bo‘lgan subyekt ekanligini ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda aviatsiya sohasini liberallashtirish va institutsional islohotlar chuqurlashtirildi. Xususan, xalqaro havo qatnovlariga xorijiy aviakompaniyalar uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, raqobat muhitini kengaytirish, tarif siyosatini erkinlashtirish hamda boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirildi. Ushbu islohotlar O‘zbekiston Havo Yo‘llari faoliyatining iqtisodiy samaradorligini oshirish, xizmatlar sifati va moliyaviy barqarorligini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Aviakompaniyaning zamonaviy Boeing va Airbus rusumidagi havo kemalaridan iborat aviaparki xalqaro ICAO va IATA standartlariga to‘liq mos bo‘lib, parvozlar xavfsizligi va ekologik samaradorlikni ta’minlashga qaratilgan. 764

Bundan tashqari, raqamli texnologiyalar asosida joriy etilayotgan elektron chipta tizimlari, avtomatlashtirilgan ro‘yxatdan o‘tish jarayonlari, mijozlarga yo‘naltirilgan servis modellarining rivojlanishi aviakompaniyaning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda. Mazkur tadqiqotning dolzarbligi O‘zbekiston Havo Yo‘llarining mavjud imkoniyatlari, tashkiliy-iqtisodiy faoliyati, xizmat ko‘rsatish tizimi hamda rivojlanish istiqbollarini ilmiy asosda tahlil qilish zarurati bilan izohlanadi. Tadqiqot natijalari milliy aviatsiya sohasini yanada rivojlantirish, transport siyosatini takomillashtirish hamda O‘zbekistonning xalqaro aviatsiya bozoridagi mavqeini mustahkamlash bo‘yicha ilmiy-amaliy xulosalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Asosiy rasmiy manbalar: 1. UzbekistanAirwaysrasmiy sayti https://www.uzairways.com (Aviakompaniya faoliyati, park, xizmatlar, yo‘nalishlar, yuk tashish) 2. O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi https://mintrans.uz (Aviatsiya siyosati, islohotlar, transport strategiyasi) 3. O‘zbekiston Respublikasi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (Uzaviation) https://uzaviation.uz (Aviatsiya xavfsizligi, normativ hujjatlar, sertifikatlash) 4. Toshkent xalqaro aeroporti rasmiy sayti https://www.tashkent-airport.uz (Aeroport infratuzilmasi, parvozlar, logistika) 5. International Civil Aviation Organization (ICAO) https://www.icao.int (Xalqaro aviatsiya standartlari va xavfsizlik me’yorlari) 6. International Air Transport Association (IATA) https://www.iata.org (Xalqaro aviatsiya bozori, tariflar, servis standartlari) 7. Boeing rasmiy sayti https://www.boeing.com (Samolyot texnologiyalari, xavfsizlik va samaradorlik) 8. Airbus rasmiy sayti https://www.airbus.com (Zamonaviy havo kemalari va ekologik yechimlar) 9. World Bank – Transport and Aviation Reports https://www.worldbank.org (Transport infratuzilmasi va iqtisodiy tahlillar) 10. Statista – Aviation Industry Data https://www.statista.com (Aviatsiya statistikasi va bozor tahlillari) ВОЗОБНОВЛЯЕМАЯ ЭНЕРГЕТИКА КАК ФУНДАМЕНТ УСТОЙЧИВОГО РАЗВИТИЯ Azalya A.A., бакалавр 1-курса, azaliahasanova83qmail.com Abstract. The article examines renewable energy as a key factor of sustainable development in the context of global energy transformation. The relevance of the transition to renewable energy sources is justified due to growing energy consumption, depletion of fossil fuels, and climate change challenges. The essence, types, advantages, and limitations of renewable energy sources are analyzed, as well as global trends and leading countries in this field. Special attention is paid to the economic effects of investing in renewable energy and its role in the transition to a low-carbon economy. The study concludes that renewable energy plays a strategic role in ensuring environmental safety, economic stability, and long-term sustainable development. Аннотация. В статье рассматривается возобновляемая энергетика как ключевой фактор устойчивого развития в условиях глобальной трансформации энергетической 765

системы. Обосновывается актуальность перехода к возобновляемым источникам энергии в связи с ростом энергопотребления, истощением традиционных ресурсов и усилением климатических угроз. Анализируются сущность, виды, преимущества и ограничения возобновляемых источников энергии, а также глобальные тенденции и страны-лидеры в данной сфере. Особое внимание уделяется экономическим эффектам инвестирования в ВИЭ и их роли в формировании низкоуглеродной экономики. Делается вывод о стратегическом значении возобновляемой энергетики для обеспечения экологической безопасности и устойчивого развития. Annotatsiya. Maqolada global energetika tizimining transformatsiyasi sharoitida qayta tiklanuvchi energiya manbalari barqaror rivojlanishning muhim omili sifatida ko‘rib chiqiladi. Energiya iste’molining oshishi, an’anaviy yoqilg‘i resurslarining kamayishi va iqlim o‘zgarishi muammolari sababli qayta tiklanuvchi energiyaga o‘tishning dolzarbligi asoslab beriladi. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining mohiyati, turlari, afzalliklari va cheklovlari, shuningdek, ushbu sohadagi global tendensiyalar va yetakchi davlatlar tahlil qilinadi. Qayta tiklanuvchi energetikaga investitsiyalarning iqtisodiy samarasi va past uglerodli iqtisodiyotga o‘tishdagi roli alohida yoritiladi. Xulosa sifatida qayta tiklanuvchi energetikaning ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanishni ta’minlashdagi strategik ahamiyati ta’kidlanadi. Keywords: renewable energy, sustainable development, low-carbon economy, energy transition, investments. Ключевые слова: возобновляемая энергетика, устойчивое развитие, низкоуглеродная экономика, энергетический переход, инвестиции. Kalit so‘zlar: qayta tiklanuvchi energetika, barqaror rivojlanish, past uglerodli iqtisodiyot, energetik o‘tish, investitsiyalar. Введение. Современная мировая энергетическая система сталкивается с серьёзными вызовами, связанными с ростом энергопотребления, ограниченностью ископаемых ресурсов и усилением глобальных климатических изменений. Традиционные источники энергии всё чаще рассматриваются как фактор экологических и экономических рисков. В этих условиях возобновляемые источники энергии (ВИЭ) становятся важнейшим направлением развития мировой энергетики и основой устойчивого социально-экономического роста. Переход к возобновляемой энергетике рассматривается многими государствами как стратегический приоритет, направленный на снижение выбросов парниковых газов, повышение энергетической безопасности и стимулирование инновационного развития экономики. Обзор литературы. Проблемы развития возобновляемой энергетики широко освещаются в трудах зарубежных и отечественных исследователей. В отчётах Международного энергетического агентства и Всемирного банка подчёркивается роль ВИЭ в обеспечении устойчивого роста и достижении целей Парижского соглашения. В научных публикациях отмечается, что развитие солнечной и ветровой энергетики способствует снижению себестоимости электроэнергии и расширению инвестиционных возможностей. Российские и зарубежные авторы также обращают внимание на технологические и институциональные ограничения, сдерживающие более быстрый энергетический переход. 766

Методология исследования. В ходе исследования использованы методы анализа и синтеза, статистический и сравнительный анализ, а также системный подход. Информационной базой послужили отчёты международных энергетических организаций, материалы научных публикаций и официальные данные по развитию возобновляемой энергетики в различных странах. Применённая методология позволила комплексно оценить текущее состояние и перспективы развития ВИЭ. Результаты исследования. Проведённый анализ показывает, что в последние годы доля возобновляемых источников энергии в мировом энергобалансе стабильно растёт. Наиболее активно развиваются солнечная и ветровая энергетика, что обусловлено снижением стоимости технологий и государственной поддержкой. Лидирующие позиции в данной сфере занимают Германия, Китай, США и Дания, успешно внедряющие инновационные энергетические решения. Инвестиции в возобновляемую энергетику способствуют созданию новых рабочих мест, развитию высокотехнологичных отраслей и снижению зависимости от импорта традиционных энергоресурсов. Вместе с тем развитие ВИЭ сталкивается с рядом проблем, включая высокую капиталоёмкость проектов, зависимость от природных условий и недостаточную развитость систем хранения энергии. Выводы и практические рекомендации. Результаты исследования подтверждают, что возобновляемая энергетика является ключевым элементом перехода к устойчивой и низкоуглеродной экономике. Для ускорения развития ВИЭ необходим комплексный подход, включающий государственную поддержку, привлечение инвестиций, развитие инновационных технологий и международное сотрудничество. Реализация данных мер позволит обеспечить долгосрочную энергетическую безопасность и повысить качество жизни населения. Список литературы: 1. International Energy Agency. World Energy Outlook. – Paris, 2024. 2. United Nations Development Programme. Sustainable Development and Low-Carbon Economy. – New York, 2023. 3. World Bank. Renewable Energy and Economic Growth. – Washington, 2024. 4. European Commission. Clean Energy Transition Report. – Brussels, 2023. 5. Paris Agreement on Climate Change. UN Official Documents, 2015–2024. TIJORAT BANKLARIDA KREDIT RISKLARINI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH Farangiz Saidmurodova Sayfulla qizi, UMFT talabasi, farangizsaidmurodova1705@gmail.com Annotatsiya. Zamonaviy global moliya tizimidagi beqarorlik va iqtisodiy muhitning o‘zgaruvchanligi sharoitida tijorat banklarida kredit risklarini samarali boshqarish masalasi alohida dolzarblik kasb etmoqda. Kredit riski bank faoliyatining eng muhim va murakkab risk turlaridan biri bo‘lib, uning oqilona boshqarilishi bank barqarorligi hamda moliyaviy tizim ishonchliligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu ilmiy ishda kredit risklarini 767

boshqarishning nazariy asoslari, Basel qo‘mitalari tomonidan ishlab chiqilgan xalqaro standartlar hamda O‘zbekiston tijorat banklarida kredit risklarini boshqarishning amaldagi holati tahlil qilinadi. Shuningdek, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt asosida kredit risklarini boshqarish tizimini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: kredit risklari, tijorat banklari, risklarni boshqarish Аннотация. В условиях нестабильности глобальной финансовой системы и изменчивости экономической среды особую актуальность приобретает проблема эффективного управления кредитными рисками в коммерческих банках. Кредитный риск является одним из наиболее сложных и значимых видов банковских рисков, а его рациональное управление играет ключевую роль в обеспечении устойчивости банков и надежности финансовой системы в целом. В данной научной работе анализируются теоретические основы управления кредитными рисками, международные стандарты, разработанные Базельским комитетом, а также современное состояние управления кредитными рисками в коммерческих банках Республики Узбекистан. Кроме того, разработаны научно-практические рекомендации по совершенствованию системы управления кредитными рисками на основе цифровых технологий и искусственного интеллекта. Ключевые слова: кредитные риски, коммерческие банки, управление рисками. Abstract. In the context of global financial instability and an increasingly volatile economic environment, effective credit risk management in commercial banks has become a critical issue. Credit risk is one of the most complex and significant types of banking risk, and its proper management plays a key role in ensuring bank stability and the reliability of the financial system as a whole. This paper analyzes the theoretical foundations of credit risk management, international standards developed by the Basel Committee, and the current state of credit risk management in commercial banks of Uzbekistan. Furthermore, scientific and practical recommendations are proposed to improve credit risk management systems through the application of digital technologies and artificial intelligence. Keywords: credit risks, commercial banks, risk management. Kirish. Tijorat banklari zamonaviy iqtisodiy tizimda moliyaviy resurslarni qayta taqsimlash, investitsiya jarayonlarini faollashtirish va iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Banklar faoliyati yuqori darajadagi moliyaviy risklar bilan bog‘liq bo‘lib, ushbu risklar orasida kredit riski alohida o‘rin egallaydi. Kredit riski bank aktivlarining asosiy qismini tashkil etuvchi kredit portfeli bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, uning noto‘g‘ri boshqarilishi bank likvidligi, foydaliligi va barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Global moliya bozorlarining integratsiyalashuvi, raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi hamda makroiqtisodiy beqarorlik sharoitida kredit risklarini boshqarishda an’anaviy yondashuvlar o‘z ahamiyatini qisman yo‘qotmoqda. Adabiyotlar tahlili. nKredit risklarini boshqarish bank risk-menejmenti tizimining eng muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ilmiy adabiyotlarda kredit riski qarz oluvchining o‘z majburiyatlarini to‘liq yoki qisman bajarmasligi natijasida bankning moliyaviy yo‘qotishlarga duch kelish ehtimoli sifatida talqin etiladi [1], [11]. Ushbu risk turining samarali boshqarilishi bank barqarorligi va moliyaviy natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Kredit risklarini boshqarish masalasi ko‘p jihatdan Basel qo‘mitasi tomonidan ishlab chiqilgan prudensial standartlar asosida yoritilgan. Basel I doirasida bank kapitalining riskka mos yetarliligini ta’minlashga asosiy e’tibor qaratilgan bo‘lsa [2], Basel II kredit risklarini ichki reytingga asoslangan 768

yondashuvlar orqali yanada aniq baholash imkoniyatlarini kengaytirdi [3]. Ushbu yondashuv kredit riskini miqdoriy baholash, qarz oluvchilarning kreditga layoqatliligini aniqlash va risk darajasiga mos kapital zaxiralarini shakllantirishga xizmat qildi [11]. Basel III standarti esa global moliyaviy inqiroz tajribasi asosida banklarning kapital va likvidlik talablarini kuchaytirish, shuningdek, kredit risklari bilan bog‘liq tizimli xatarlarni kamaytirishga qaratilgan yangi me’yorlarni joriy etdi [4], [14]. Mazkur yondashuv banklarning stress-sharoitlarga bardoshliligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mahalliy iqtisodchi olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda O‘zbekiston tijorat banklarida kredit risklarini boshqarishning tashkiliy va institutsional jihatlari, kredit portfeli sifati va ichki nazorat tizimlarining roli chuqur tahlil qilingan [5], [18]. Shu bilan birga, ilmiy manbalarda kredit risklarini boshqarishda raqamli texnologiyalar va zamonaviy analitik vositalardan foydalanish darajasi yetarli emasligi, mavjud tizimlar ko‘proq an’anaviy yondashuvlarga tayanayotgani qayd etilgan [19]. Tadqiqot metodologiyasi Mazkur tadqiqot jarayonida ilmiy bilishning tahlil va sintez, induksiya va deduksiya, taqqoslash, mantiqiy umumlashtirish hamda tizimli yondashuv metodlaridan foydalanildi. Kredit risklarini boshqarishning nazariy jihatlarini o‘rganishda yetakchi adabiyotlar, shuningdek, Basel qo‘mitasi tomonidan ishlab chiqilgan xalqaro me’yoriy hujjatlar asos qilib olindi [2], [11], [14]. Amaliy tahlil doirasida O‘zbekiston Respublikasi bank tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar, Markaziy bank tomonidan belgilangan prudensial talablar va tijorat banklarida joriy etilgan risk-menejment amaliyoti o‘rganildi [6], [18]. Tadqiqotda xalqaro bank amaliyoti bilan milliy bank tizimi tajribasini taqqoslash orqali kredit risklarini boshqarish tizimidagi mavjud muammolar va rivojlanish yo‘nalishlari aniqlashtirildi. Shuningdek, kredit risklarini baholashda raqamli texnologiyalar, kredit skoring modellari, katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data) va mashinaviy o‘rganish algoritmlaridan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilindi [15], [16], [17]. Tadqiqot natijalari. Kredit riski O‘zbekiston tijorat banklari faoliyatida eng muhim risk turlaridan biri. Kkredit risklarini boshqarish tizimi shakllangan bo‘lsada, ayrim banklarda risklarni baholash va monitoring qilish jarayonlarida an’anaviy yondashuvlar ustunlik qilayotgani aniqlandi [6], [18]. Bu holat kredit portfeli sifatini barqaror saqlash va potensial yo‘qotishlarni oldindan aniqlash imkoniyatlarini cheklaydi. Yirik tijorat banklarida avtomatlashtirilgan kredit skoring tizimlari va ichki reyting modellari joriy etilishi kredit qarorlarining aniqligi va tezkorligini oshirishga xizmat qilmoqda [15]. Tadqiqot natijalari kredit portfeli sifati bilan riskmenejment tizimi samaradorligi o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjudligini tasdiqlaydi, ya’ni ilg‘or baholash va monitoring mexanizmlaridan foydalangan banklarda muammoli kreditlar ulushi pastroq bo‘ladi [8], [19]. Shuningdek, sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish texnologiyalaridan foydalanish kredit risklarini prognozlash aniqligini sezilarli darajada oshirishi 769

aniqlangan [16], [17]. Bu yondashuv kredit portfelidagi xatarlarni erta aniqlash, qarz oluvchilar xatti-harakatlarini modellashtirish va bank risklarini boshqarish tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqish imkonini beradi [20]. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda, kredit risklarini samarali boshqarish tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi [1]. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston tijorat banklarida kredit risklarini boshqarish tizimini yanada takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Amaliy tavsiyalar sifatida kredit risklarini baholashda zamonaviy raqamli va analitik vositalardan foydalanishni kengaytirish, risk-menejment sohasida bank xodimlarining malakasini oshirish hamda kredit portfelini diversifikatsiya qilish orqali risklar jamlanishini kamaytirish taklif etiladi [4], [7]. Shuningdek, Basel standartlarini milliy bank amaliyotiga bosqichma-bosqich va moslashtirilgan holda joriy etish bank tizimi barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi [2], [3]. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. G‘ozibekov D.G‘. Bank risklarini boshqarish. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2018. 2. Basel Committee on Banking Supervision. International Convergence of Capital Measurement and Capital Standards (Basel I). – Bank for International Settlements, 1988. 3. Basel Committee on Banking Supervision. International Convergence of Capital Measurement and Capital Standards: A Revised Framework (Basel II). – Bank for International Settlements, 2004. 4. Basel Committee on Banking Supervision. Basel III: A Global Regulatory Framework for More Resilient Banks and Banking Systems. – Bank for International Settlements, 2010. 5. Jo‘rayev A.J., Abdullayev O.O. Tijorat banklari faoliyati va risk menejment. – Toshkent: Moliya, 2019. 6. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Tijorat banklarida risklarni boshqarish bo‘yicha me’yoriy-huquqiy hujjatlar. – Toshkent, rasmiy nashrlar. 7. Saunders A., Cornett M. Financial Institutions Management: A Risk Management Approach. – New York: McGraw-Hill Education, 2021. 8. Hull J.C. Risk Management and Financial Institutions. – Hoboken: Wiley, 2020. 9. Mishkin F.S. The Economics of Money, Banking and Financial Markets. – Boston: Pearson Education, 2019. 10. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining rasmiy veb-sayti ma’lumotlari. 11. BIS – Bank for International Settlements. Principles for the Management of Credit Risk. – Basel: BIS, 2000. 12. European Central Bank. Guide to Internal Models: Credit Risk. – Frankfurt am Main: ECB, 2019. 13. Altman E.I., Saunders A. Credit Risk Measurement: Developments over the Last 20 Years. – Journal of Banking & Finance, Vol. 21, No. 11–12, 1997. 14. Basel Committee on Banking Supervision. Supervisory Guidance on Credit Risk and Accounting for Expected Credit Losses. – Basel: BIS, 2015. 15. Thomas L.C., Edelman D.B., Crook J.N. Credit Scoring and Its Applications. – Philadelphia: SIAM, 2017. 16. Khandani A.E., Kim A.J., Lo A.W. Consumer Credit-Risk Models via MachineLearning Algorithms. – Journal of Banking & Finance, 2010. 17. Bazarbash M. FinTech in Financial Inclusion: Machine Learning Applications in Credit Risk. – IMF Working Paper, WP/19/109, 2019. 18. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Bank risklarini boshqarish va ichki nazorat tizimlariga qo‘yiladigan talablar. – Toshkent, 2021. 770

19. World Bank. Credit Risk Management in Emerging Market Banking Systems. – Washington, DC: World Bank Publications, 2020. 20. OECD. Artificial Intelligence in the Financial Sector. – Paris: OECD Publishing, 2021. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA KRIPTOVALYUTALAR VA ULARNING HUQUQIY MAQOMI Xakimov Bekzod Ilxomjonovich, Magistrant E-mail: fx1111@gmail.com Ilmiy rahbar: Mirzaev Muzaffar kafedra mudiri, iqtisod fanlari b.f.d.(PhD), dotsent UMFT Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy raqamli transformatsiya sharoitida kriptovalyutalar va raqamli aktivlarning fuqarolik-huquqiy tabiati tadqiq etiladi. Muallif an’anaviy mulk huquqi tushunchalarining raqamli aktivlar (NFT, tokenlar, kriptovalyuta) kontekstida o‘zgarishini tahlil qilib, blokcheyn texnologiyasiga asoslangan bitimlarning huquqiy maqomini aniqlash masalalariga e’tibor qaratadi. Tadqiqot davomida smart-kontraktlarning yuridik kuchi, raqamli aktivlarni meros qilib qoldirish muammolari va investorlar huquqlarini himoya qilish mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Yakunda O‘zbekiston milliy qonunchiligini xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ilgari suriladi. Kalit so‘zlar: kriptovalyuta, raqamli aktiv, blokcheyn, smart-kontrakt, mulk huquqi, raqamli iqtisodiyot, NFT, vorislik huquqi, huquqiy tartibga solish. Аннотация. В данной статье исследуется гражданско-правовая природа криптовалют и цифровых активов в условиях современной цифровой трансформации. Автор анализирует эволюцию традиционных концепций права собственности в контексте цифровых активов (NFT, токены, криптовалюты) и уделяет особое внимание вопросам определения правового статуса сделок, основанных на технологии блокчейн. В ходе исследования рассматриваются юридическая сила смарт-контрактов, проблемы наследования цифровых активов и механизмы защиты прав инвесторов. В заключении предлагаются практические рекомендации по гармонизации национального законодательства Узбекистана с международными стандартами. Ключевые слова: криптовалюта, цифровой актив, блокчейн, смарт-контракт, право собственности, цифровая экономика, NFT, право наследования, правовое регулирование. Abstract. This article explores the civil-law nature of cryptocurrencies and digital assets within the context of modern digital transformation. The author analyzes the evolution of traditional property law concepts in relation to digital assets (NFTs, tokens, cryptocurrencies) and focuses on determining the legal status of transactions based on blockchain technology. The study examines the legal validity of smart contracts, challenges in the inheritance of digital assets, and mechanisms for protecting investor rights. The article concludes with practical recommendations for harmonizing the national legislation of Uzbekistan with international standards. Keywords: cryptocurrency, digital asset, blockchain, smart contract, property law, digital economy, NFT, inheritance law, legal regulation. Kirish. Zamonaviy global iqtisodiyotning raqamli bosqichida mulk huquqining klassik tushunchalari tubdan qayta ko‘rib chiqilmoqda. Bugungi kunda fuqarolik-huquqiy munosabatlarning obyekti sifatida nafaqat moddiy ashyolar yoki an’anaviy intellektual mulk namunalari, balki blokcheyn texnologiyasi mahsuli bo‘lgan raqamli aktivlar ham maydonga chiqmoqda. Kriptovalyutalar, turli toifadagi tokenlar va NFT (noyob raqamli aktivlar) kabi vositalarning paydo 771

bo‘lishi huquqshunos va iqtisodchi olimlar oldiga murakkab fundamental vazifalarni qo‘ymoqda. Ushbu aktivlarning huquqiy maqomini aniq belgilash, ularning legitim muomalasini ta’minlash hamda ishtirokchilarning mulkiy manfaatlarini himoya qilish bugungi kunning kechiktirib bo‘lmaydigan dolzarb muammolaridan biridir. Adabiyotlar tahlili. Raqamli aktivlarning huquqiy tabiatini o‘rganishda xalqaro miqyosda M. Casey va P. Vigna kabi olimlarning blokcheyn texnologiyasini “ishonch mashinasi” sifatida ta’riflagan ishlari fundamental ahamiyatga ega. Ularning fikricha, blokcheyn nafaqat texnologik yechim, balki mulkiy munosabatlarni markazsizlashtiruvchi yangi ijtimoiy-huquqiy institutdir. Ushbu olimlar ilmiy ishlarida kriptovalyutalarning markazlashmagan (decentralized) tabiati va ularning an’anaviy moliya institutlari (markaziy banklar) bilan huquqiy va iqtisodiy ziddiyatlari keng yoritilgan169. Rossiyalik huquqshunos olim A.Savel’yev o‘z tadqiqotlarida smartkontraktlarning fuqarolik huquqi tizimidagi o‘rnini tahlil qilib, ularni “o‘z-o‘zini ijro etuvchi shartnomaviy majburiyatlar” sifatida tavsiflaydi170. O‘zbekistonlik tadqiqotchi A.Aliyev kriptovalyutalarning milliy valyuta kursiga ta’sirini tadqiq etadi171. Uning fikricha, agar mamlakatda kripto-aktivlarga talab yuqori bo‘lsa, bu milliy valyutaga bo‘lgan talabni pasaytiradi, natijada milliy pulning qadrsizlanishiga olib kelishi mumkin. Shu bois, markaziy banklar kriptovalyutalarni cheklash yoki ularni davlat raqamli valyutasi (CBDC) orqali nazorat qilish strategiyasini ishlab chiqmoqda. Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqot jarayonida kriptovalyutalar va raqamli aktivlarning fuqarolik-huquqiy maqomini aniqlash uchun quyidagi ilmiy metodlar majmuasidan foydalanildi: Qiyosiy-huquqiy tahlil (Comparative Legal Analysis): O‘zbekiston milliy qonunchiligi AQSh, Yevropa Ittifoqi (MiCA reglamenti) va MDH davlatlarining tajribasi bilan qiyoslandi. Tizimli yondashuv (Systems Approach): Raqamli aktivlar fuqarolik huquqining subyekti va obyekti o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikda, yaxlit bir tizim sifatida ko‘rib chiqildi. Abstrakt-mantiqiy metod: Smart-kontraktlar va blokcheyn tranzaksiyalarining an’anaviy shartnoma huquqi normalariga mos kelish darajasini aniqlashda mantiqiy xulosalash usulidan foydalanildi. Statistik va dinamik tahlil: O‘zbekistondagi raqamli iqtisodiyotning o‘sish sur’atlari va kripto-aktivlar aylanmasiga oid empirik ma’lumotlar statistik qayta ishlandi. Tadqiqot natijalari. Kriptovalyutalarning an’anaviy moliyaviy instrumentlardan asosiy farqi ularning taqsimlangan reyestr (DLT) va blokcheyn texnologiyasiga tayanishi hamda detsentralizatsiyalashgan (markazlashmagan) boshqaruv tizimidadir. Bu holat egalik huquqini tasdiqlash, bitimlarning yuridik kuchini belgilash va huquqiy himoya mexanizmlarini qo‘llashda o‘ziga xos 169 Vigna, P., & Casey, M. J. (2018). The Truth Machine: The Blockchain and the Future of Everything. St. Martin's Press. 170 Савельев А. Криптовалюты в системе объектов гражданских прав / https://igzakon.ru/magazine479 171 Aliyev, A. Kriptovalyutalar va milliy iqtisodiyot. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. 772

mantiqiy va amaliy to‘siqlarni yuzaga keltiradi. Hozirgi kunda dunyo mamlakatlarida raqamli aktivlarga nisbatan turlicha huquqiy yondashuvlar shakllangan. Ayrim rivojlangan davlatlar ularni to‘laqonli mulk shakli sifatida tan olib, soliq va fuqarolik qonunchiligiga integratsiya qilgan bo‘lsa, boshqa bir qator mamlakatlar ularni tartibga solinmagan yoki nazoratdan tashqaridagi xatarli aktivlar deb hisoblab, ularning muomalasini cheklashga harakat qilmoqda. O‘zbekiston qonunchiligida raqamli aktivlarning hozirgi holati O‘zbekiston Respublikasida ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish strategiyasi doirasida kripto-aktivlarning huquqiy maqomini belgilash muhim bosqichda turibdi. 2018yildan boshlab sohaga oid bir qator Prezident farmon va qarorlari qabul qilingan bo‘lsa-da, fuqarolik huquqi nuqtayi nazaridan ushbu aktivlarning fundamental maqomi hanuzgacha to‘liq kontseptual yechimini topmagan. Asosiy muammolardan biri shundaki, an’anaviy mulk huquqi nazariyasi jismoniy mavjudlikka yoki aniq mualliflik huquqiga asoslanadi. Raqamli aktivlar esa bu ikki tasnifga ham to‘liq mos tushmaydi. Kriptovalyuta va tokenlarga nisbatan egalik huquqini aniqlash, ularni vorislik (meros) obyekti sifatida rasmiylashtirish hamda shaxsiy mulk sifatida qonuniy himoya qilishda tizimli bo‘shliqlar mavjud. Smart-kontraktlar va shartnomaviy munosabatlar transformatsiyasi Kriptoaktivlar muhitida tuziladigan bitimlarning asosini tashkil etuvchi smart-kontraktlar (raqamli shartnomalar) o‘zining avtomatik ijro etilish xususiyati bilan an’anaviy shartnomaviy huquq normalariga qiyinchilik tug‘dirmoqda. Smart-kontraktlarning yuridik maqomi, ular bo‘yicha kelib chiqadigan majburiyatlarning bajarilishi va nizolarni sud tartibida hal qilish uchun Fuqarolik kodeksiga yangi turdagi normalarni kiritish zarurati allaqachon pishiq yetilgan. Shuningdek, raqamli aktivlarning anonimlik darajasi yuqori bo‘lgani sababli, ulardan firibgarlik yoki jinoiy faoliyatda foydalanish xavfi ham mavjud. Bu esa fuqarolik-huquqiy tartibga solish orqali tranzaksiyalar shaffofligini ta’minlash va vijdonli egalik qiluvchilarni himoya qilish tizimini yaratishni talab etadi. Xulosa va amaliy takliflar Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli aktivlarni fuqarolik muomalasining teng huquqli obyekti sifatida tan olish O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun strategik ahamiyatga ega. Mazkur yo‘nalishda quyidagi choralarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: - raqamli aktivlarni Fuqarolik kodeksida mulkiy huquqlarning alohida turi sifatida qayd etish; - raqamli kalitlar va aktivlarni meros sifatida o‘tkazishning huquqiy va texnik tartibini ishlab chiqish; - smart-kontraktlar orqali yuzaga keladigan majburiyatlarni yuridik kuchga ega bo‘lgan bitimlar sifatida tan olish; - kripto-hamyon egalarining huquqiy identifikatsiyasini ta’minlash orqali kiberjinoyatchilikdan himoyalanish tizimini mustahkamlash. Ushbu islohotlar nafaqat raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishiga, balki mamlakatning investitsiyaviy jozibadorligini oshirishga hamda investorlarning mulkiy huquqlarini xalqaro standartlar asosida kafolatlashga xizmat qiladi. 773

Xulosa va tavsiyalar. Yuqoridagilarini umumlashtirgan holda ta’kidlash lozimki, kriptovalyutalar va raqamli aktivlar bugungi kunda shunchaki texnologik innotvatsiya darajasidan chiqib, zamonaviy global iqtisodiyot hamda fuqarolikhuquqiy munosabatlarning fundamental va ajralmas tarkibiy qismiga aylanib ulgurdi. Mazkur yangi avlod mulk shakllari o‘zining texnik asosi (blokcheyn) va aylanish mexanizmi bilan an’anaviy ashyoviy mulk tushunchalaridan keskin farq qiladi. Bu holat milliy huquqiy tizimlarning raqamli iqtisodiyot chaqiriqlariga javoban transformatsiyalashuvini taqozo etmoqda. Kripto-aktivlarning huquqiy maqomini aniqlashtirish va ularni mulkiy huquq obyekti sifatida tan olish nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki amaliyotda investorlar hamda fuqarolarning iqtisodiy manfaatlarini kafolatlashning yagona yo‘lidir. Hozirgi kunda ko‘plab yurisdiksiyalarda raqamli aktivlarning huquqiy maqomi noaniq qolayotgani sababli, ularning vorislik huquqi subyekti sifatidagi o‘rni, fuqarolik-huquqiy bitimlardagi ishtiroki va adolatli soliqqa tortish mexanizmlarida ko‘plab huquqiy kolliziyalar yuzaga kelmoqda. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun ilg‘or xalqaro tajribani (masalan, Yevropa Ittifoqining MiCA reglamenti) milliy qonunchilikka implementatsiya qilish hamda kripto-aktivlar bilan bog‘liq tranzaksiyalarning huquqiy kafolatlarini mustahkamlovchi yaxlit normativ-huquqiy bazani shakllantirish zarur. Shuningdek, blokcheyn texnologiyasiga asoslangan smart-kontraktlarning huquqiy kuchini tan olish va ularning ijro etilish mexanizmini qonuniy tartibga solish raqamli iqtisodiyot xavfsizligini ta’minlashda strategik ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonda raqamli aktivlarning firibgarlik, jinoiy faoliyat yoki pul yuvish kabi noqonuniy harakatlarda qo‘llanilishining oldini oluvchi preventiv huquqiy mexanizmlarni yaratish lozim. Bunday yondashuv bozordagi barcha ishtirokchilar – investorlar, tadbirkorlik subyektlari va iste’molchilarning huquqlari teng himoya qilinishini kafolatlaydi va raqamli aktivlar bozorining shaffofligini oshiradi. Xulosa qilib aytganda, kriptovalyutalar va raqamli aktivlarni fuqarolik huquqining yangi va mustaqil obyekti sifatida e’tirof etish zamonaviy huquqiy taraqqiyotning muqarrar va mantiqiy bosqichidir. Ularni tartibga solishning samarali, elastik va shaffof usullarini ishlab chiqish kelajakda nafaqat raqamli iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga, balki mamlakatning xalqaro moliyaviyhuquqiy maydondagi jozibadorligi hamda raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi “Raqamli Oʻzbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF-6079-son Farmoni / https://lex.uz/docs/-5030957#-5031756 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 3-iyuldagi “Oʻzbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni va kripto-aktivlar aylanmasi sohasini rivojlantirish choratadbirlari toʻgʻrisida”gi Qarori / https://lex.uz/docs/-3806053 3. World Bank Group. (2020). Digital Economy for Uzbekistan: Opportunities and Challenges. Washington, D.C.: World Bank Publications. 4. Bo‘riyev, J., Ro‘zmatov , A., Safarov , H., & Toirova, M. (2025). The digital economy in Uzbekistan: challenges and opportunities. GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT, 3. https://doi.org/10.5281/zenodo.15706901 774

5. Кудрявцев В.А. «Блокчейн и смарт-контракты в правовом регулировании» – Москва: Волтерс Клувер, 2019 6. Vigna, P., & Casey, M. J. (2018). The Truth Machine: The Blockchain and the Future of Everything. St. Martin's Press. 7. Савельев А. Криптовалюты в системе объектов гражданских прав / https://igzakon.ru/magazine479 8. Aliyev, A. Kriptovalyutalar va milliy iqtisodiyot. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. IQTISODIYOTNI RAQAMLASHTIRISH: MUAMMOLAR, JAHON TAJRIBASI VA ISTIQBOLLAR Eshimova Muhabbat Baxodirovna, UMFT magistranti E-mail: muhabbat1103@gmail.com Ilmiy rahbar: Murtozaeva Dilnoza Annotatsiya. Maqolada iqtisodiyotni raqamlashtirishning nazariy asoslari, sohada mavjud muammolar, jahon tajribasi va O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish istiqbollari tahlil qilingan. Raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt, IoT va blokcheynning iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi roli ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijasida O‘zbekiston sharoitida raqamli transformatsiyani jadallashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, raqamli texnologiyalar, axborot, sun’iy intellekt, blokcheyn, aqlli shaharlar. Аннотация. В статье анализируются теоретические основы цифровизации экономики, существующие проблемы, мировой опыт и перспективы развития цифровой экономики в Узбекистане. Рассматривается роль цифровых технологий, искусственного интеллекта, IoT и блокчейна в повышении экономической эффективности. В результате исследования разработаны практические рекомендации по ускорению цифровой трансформации в Узбекистане. Ключевые слова: цифровая экономика, цифровые технологии трансформация, искусственный интеллект, блокчейн, умный город. Abstract. The article examines the theoretical foundations of economic digitalization, existing challenges, global experience, and prospects for the development of the digital economy in Uzbekistan. The role of digital technologies, artificial intelligence, IoT, and blockchain in enhancing economic efficiency is analyzed. The results provide practical recommendations for accelerating digital transformation in Uzbekistan. Keywords: digital economy, digital technologies transformation, artificial intelligence, blockchain, smart cities. Kirish. Hozirgi globallashuv sharoitida iqtisodiyotni raqamlashtirish mamlakatlarning raqobatbardoshligi, iqtisodiy o‘sish sur’atlari va samaradorligi uchun muhim omilga aylanmoqda. Raqamli texnologiyalar ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish, davlat boshqaruvini takomillashtirish, moliyaviy operatsiyalarni soddalashtirish hamda aholiga ko‘rsatiladigan xizmatlar sifatini oshirishga xizmat qiladi. Shu sababli, iqtisodiyotni raqamlashtirish har bir davlatning rivojlanish strategiyasida ustuvor yo‘nalish sifatida ko‘rilmoqda. Ushbu maqolada raqamlashtirish jarayonining asosiy muammolari, jahon tajribasi hamda istiqbollari tahlil qilinadi. Asosiy qism. Ma’lumki, raqamli iqtisodiyot – bu jamiyat ne’matlarini ishlab chiqarish, taqsimlash, almashish va iste’mol qilish jarayonlariga elektron hamda axborot-kommunikatsion texnologiyalarini keng joriy etishni ko‘zda tutadi. Raqamli iqtisodiyot atamasi ikki xil turli tushunchalarni ifodalash uchun 775

ishlatiladi. Birinchidan, raqamli iqtisodiyot – bu ne’matlarining ustuvor o‘rni bilan tavsiflanadi. Ikkinchidan, raqamli iqtisodiyot – bu o‘ziga hos nazariya bo‘lib, uning o‘rganish ob’ekti, axborotlashgan jamiyat jarayonlari hisoblanadi. Raqamlashtirish (digitization) iqtisodiy jarayonlarning ma’lumot va raqamli texnologiyalar asosida tashkil etilishi, raqamli infratuzilmaning kengayishi hamda turli sektorlarning elektron raqamli boshqaruv tizimlariga o‘tishini bildiradi. Bu jarayon sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar tahlili (Big Data), bulut texnologiyalari, blokcheyn, IoT (Internet of Things) kabi texnologiyalarni keng qo‘llashni nazarda tutadi. Raqamlashtirilgan iqtisodiyot an’anaviy iqtisodiyotga nisbatan tezkor, shaffof va resurslar samaradorligini oshiruvchi xususiyatlarga ega. Garchi so‘nggi yillarda iqtisodiyotga raqamli texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha qator ishlar tizimli ravishda amalga oshirilayotgan bo‘lsa-da, rivojlanayotgan mamlakatlarda bu sohada muammolar kuzatiladi. Xususan, ko‘plab rivojlanayotgan davlatlarda telefon aloqasi, keng polosali internet, ma’lumotlar markazlari va bulut infratuzilmasi yetarlicha rivojlanmagan. Bu esa korxonalar va davlat idoralarining to‘liq raqamli transformatsiyasiga to‘sqinlik qiladi. Axborot texnologiyalari, kiberxavfsizlik, dasturiy ta’minot ishlab chiqish va raqamli boshqaruv sohalarida malakali mutaxassislar yetishmovchiligi ham jiddiy muammo hisoblanadi. Raqamli savodxonlikning pastligi iqtisodiy jarayonlarda texnologiyalardan to‘laqonli foydalanishni cheklaydi. Ayni vaqtda kiberhujumlar, ma’lumotlar sizishi, moliyaviy firibgarliklar kompaniyalar va davlat institutlari uchun katta zarar keltirishi mumkin. Kiberxavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha qonunchilik va texnik platformalar yetarlicha rivojlanmagan hollarda muammo yanada keskinlashadi. Hududlar o‘rtasida internet qamrovi, texnologiyalarga kirish imkoniyati, ta’lim darajasi va daromadlar bo‘yicha farqlar mavjud. Bu raqamli rivojlanishdan teng foydalanish imkoniyatini cheklaydi. Elektron xizmatlardan foydalanishdagi ishonchsizlik, ma’lumotlar maxfiyligi bilan bog‘liq xavotirlar jarayonni sekinlashtiradi. Raqamli iqtisodiyotni shakllantirish va rivojlantirish bo‘yicha jahon tajribasi boy va xilma xil. Xususan, AQSH raqamli iqtisodiyotning global standartlarini belgilab bermoqda. Davlat hokimiyati tizimida ko‘plab jarayonlar raqamlashtirilgan.Yevropa Ittifoqida esa “Raqamli Yevropa” strategiyasi asosida barcha sohalar raqamlashtirilmoqda. Estoniya elektron hukumat modeli bilan dunyoda yetakchi hisoblanadi. Koreya Respublikasi raqamli infratuzilma, 5G texnologiyasi, raqamli ta’lim va “aqlli shaharlar” bo‘yicha yetakchi. “Digital New Deal” dasturi orqali iqtisodiyoti sun’iy intellekt va avtomatlashtirishga keng o‘tayotgan davlat sifatida qadrlanadi. Xitoyda raqamlashtirish davlat tomonidan strategik darajada qo‘llabquvvatlanadi. Alibaba, Tencent, Huawei kabi kompaniyalar raqamli to‘lovlar, sun’iy intellekt, elektron tijorat va Big Data sohalarida dunyo bozorida katta mavqega ega. “Made in China 2025” dasturi raqamli sanoatni jadallik bilan rivojlantirishni nazarda tutadi. 776

O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni shakllantirish bo‘yicha so‘nggi yillarda keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi davlat boshqaruvida elektron xizmatlar ulushini oshirish, raqamli infratuzilmani rivojlantirish, 5G sinov loyihalarini joriy etish va davlat xizmatlarini 100% raqamlashtirish kabi vazifalarni o‘z ichiga oladi. Elektron hukumat, onlayn to‘lov tizimlari, elektron tijorat va masofaviy ta’lim tizimlarining jadal rivojlanishi iqtisodiyotning raqamli transformatsiyasiga zamin yaratmoqda. Raqamli to‘lovlar, elektron tijorat va bulut xizmatlarining rivojlanishi iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi. AI texnologiyalari ishlab chiqarish, sog‘liqni saqlash, moliya sektori va davlat boshqaruvida qo‘llaniladi. IoT asosidagi sensorlar tarmoqlari transport, energiya, kommunal xizmatlar va xavfsizlikni avtomatlashtiradi. Moliyaviy operatsiyalar, yer kadastri, soliq tizimi va bojxona jarayonlarida shaffoflik va ishonchlilikni oshiradi. Onlayn ta’lim platformalari orqali aholining IT kompetensiyasi oshadi. XULOSA Iqtisodiyotni raqamlashtirish global iqtisodiy rivojlanishning muhim omili bo‘lib, davlatlar raqobatbardoshligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Biroq jarayon bir qator muammolar – infratuzilmaning yetishmasligi, kadrlar tanqisligi, kiberxavfsizlik xatarlarining kuchayishi va raqamli tengsizlik bilan to‘qnash keladi. Jahon tajribasi ushbu muammolarni kompleks yondashuv, davlat va xususiy sektor hamkorligida barqaror siyosat orqali hal qilish mumkinligini ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston ham raqamli transformatsiya bo‘yicha muhim qadamlarni tashlamoqda va kelgusida raqamli iqtisodiyotning ustuvor yo‘nalishlari mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va innovatsion rivojlanishiga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-maydagi “Raqamli Oʻzbekiston 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF-6079-son Farmoni 2. Гулямов С.С. va boshqalar. Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn texnologiyalari. Т.: “Iqtisod Molia” nashriyoti, 2019. – 386 b. 3. Гаврилов Л. П. Электронная коммерция: учебник и практикум для вузов / 3-е изд., доп. Москва : Издательство Юрайт, 2019. – 477 с. 4. Лапидус Л.В. Цифровая экономика: управление электронным бизнесом и электронной коммерцией.–М.:ИНФРА-М,2018. – 381 с. 5. Mаркова В.Д. Цифровая экономика: Учебник для ВУЗов (Высшее образование: бакалавриат). – М: Инфра-М, 2019. – 186 с. 6. Аюпов Р.Х., Балтабаева Г.Р. Ракамли валюталар бозори: инновациялар ва ривожланиш истикболлари. –Т: “Фан ва технология” nashriyoti, 2018. – 172 б. 7. Ayupov R.X. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari. “Молия” илмий журнали, Т.: ТМИ, №4-сентябрь, 2019, 25-35 бетлар. 777

RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA YANGI BIZNES-MODELLAR: ‘SUBSCRIPTION ECONOMY’NING O‘ZBEKISTON UCHUN IMKONIYATLARI Roʻziyev A.B., 1-kurs magistri Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida shakllanayotgan yangi biznes-modellar, xususan “Subscription Economy” (obuna asosidagi iqtisodiyot) konsepsiyasining mohiyati va uning O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun imkoniyatlari tahlil qilinadi. Raqamli platformalar, bulutli texnologiyalar va onlayn xizmatlar rivoji natijasida obuna asosidagi biznes-modellar an’anaviy savdo va xizmat ko‘rsatish usullariga muqobil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Maqolada “Subscription Economy”ning asosiy xususiyatlari, daromadlarni barqarorlashtirishdagi roli, mijozlar bilan uzoq muddatli munosabatlarni shakllantirishdagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, O‘zbekistonda raqamli infratuzilma, huquqiy muhit va bozor sharoitlari nuqtayi nazaridan mazkur modelni joriy etish istiqbollari va muammolari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari obuna asosidagi biznes-modellar milliy iqtisodiyotda innovatsion rivojlanishni jadallashtirish va raqamli transformatsiyani chuqurlashtirishda muhim omil ekanini ko‘rsatadi. Аннотация. В данной статье анализируются новые бизнес-модели, формирующиеся в условиях цифровой экономики, в частности концепция «Subscription Economy» (экономика подписки) и возможности ее применения в Республике Узбекистан. Развитие цифровых платформ, облачных технологий и онлайн-сервисов способствует широкому распространению моделей бизнеса, основанных на подписке, как альтернативы традиционным формам торговли и оказания услуг. В статье раскрываются основные характеристики экономики подписки, ее роль в обеспечении устойчивых доходов и формировании долгосрочных отношений с потребителями. Также рассматриваются перспективы и ограничения внедрения данной модели в Узбекистане с учетом уровня цифровой инфраструктуры, нормативно-правовой базы и рыночной среды. Результаты исследования подтверждают, что Subscription Economy является важным фактором инновационного развития и углубления цифровой трансформации национальной экономики. Abstract. This article explores new business models emerging in the context of the digital economy, with a particular focus on the concept of the Subscription Economy and its potential opportunities for Uzbekistan. The rapid development of digital platforms, cloud technologies, and online services has led to the widespread adoption of subscription-based business models as an alternative to traditional sales and service delivery methods. The paper examines the key features of the Subscription Economy, its role in ensuring stable revenue streams, and its importance in building long-term customer relationships. In addition, the study analyzes the prospects and challenges of implementing subscription-based models in Uzbekistan, considering the country’s digital infrastructure, regulatory environment, and market conditions. The findings indicate that the Subscription Economy can serve as a significant driver of innovation and digital transformation in the national economy. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, biznes-modellar, Subscription Economy, obuna asosidagi xizmatlar, raqamli platformalar, innovatsiya, mijozlar qiymati, O‘zbekiston iqtisodiyoti. Ключевые слова: цифровая экономика, бизнес-модели, Subscription Economy, экономика подписки, цифровые платформы, инновации, ценность клиента, экономика Узбекистана. Keywords: digital economy, business models, Subscription Economy, subscription-based services, digital platforms, innovation, customer value, Uzbekistan economy. 778

Kirish. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar hayotimizning barcha sohalariga tez sur’atlar bilan kirib bormoqda. Internet, mobil ilovalar va onlayn platformalar nafaqat kundalik muloqot va axborot almashuvini, balki biznes yuritish usullarini ham tubdan o‘zgartirmoqda. Endilikda ko‘plab kompaniyalar mahsulotni bir martalik sotishdan ko‘ra, mijozlarga xizmatni doimiy va qulay shaklda taqdim etishga intilmoqda. Bu jarayon yangi biznes-modellar paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Shunday modellardan biri - “Subscription Economy”, ya’ni obuna asosida ishlaydigan biznes tizimidir. Ushbu modelda iste’molchi mahsulot yoki xizmat uchun har safar alohida to‘lov qilish o‘rniga, ma’lum muddat davomida obuna bo‘lib foydalanadi. Natijada kompaniya barqaror daromadga ega bo‘ladi, mijoz esa xizmatdan uzluksiz va qulay foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bugungi kunda bu model axborot texnologiyalari, media, ta’lim, moliya va elektron savdo sohalarida keng qo‘llanilmoqda. O‘zbekiston ham raqamli iqtisodiyot sari faol qadam tashlamoqda. Davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi, internet foydalanuvchilari sonining ortishi va yoshlarning texnologiyaga qiziqishi yangi biznes-modellarni joriy etish uchun qulay muhit yaratmoqda. Shu bilan birga, mamlakatimizda obuna asosidagi biznes tizimlari hali to‘liq shakllanib ulgurmagan bo‘lib, ularni joriy etishda bozor sharoiti, aholining to‘lov madaniyati va texnologik tayyorgarlik kabi omillar muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada “Subscription Economy” tushunchasining mazmuni, uning afzalliklari va amaliy imkoniyatlari yoritilib, O‘zbekiston sharoitida ushbu biznes-modelni rivojlantirish istiqbollari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari raqamli iqtisodiyot sharoitida samarali va zamonaviy biznes-modellarni shakllantirishga xizmat qilishi kutiladi. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. Xorijiy olimlar fikricha, raqamli iqtisodiyot sharoitida yangi biznes-modellarni shakllantirish, xususan “Subscription Economy” (obuna asosidagi iqtisodiyot) masalasi so‘nggi yillarda xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar e’tiborining markazida bo‘lib kelmoqda. Ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar rivoji an’anaviy savdo va xizmat ko‘rsatish modellarining samaradorligini cheklab, obuna asosidagi barqaror daromad modeliga o‘tishni taqozo etmoqda. O‘zbekiston Respublikasida ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Xususan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasida raqamli platformalar, elektron xizmatlar va innovatsion biznes-modellarni keng joriy etish ustuvor vazifa etib belgilangan [1]. Shuningdek, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha qabul qilingan qarorlarda zamonaviy biznes yuritish usullarini joriy etish, xususiy sektor faolligini oshirish va innovatsion muhitni shakllantirishga alohida e’tibor qaratilgan [2]. T. Tzuo va G. Weisert o‘z tadqiqotlarida “Subscription Economy”ni raqamli iqtisodiyotning eng istiqbolli biznes-modellaridan biri sifatida baholab, ushbu model kompaniyalarga mijozlar bilan uzoq muddatli munosabatlarni shakllantirish va daromadlarni barqarorlashtirish imkonini berishini asoslab bergan [3]. 779

Mualliflarning ta’kidlashicha, obuna modeli mahsulotga emas, balki xizmat va mijoz ehtiyojlariga yo‘naltirilgan yondashuvni talab qiladi. N. Srnicek tomonidan ilgari surilgan “Platform Capitalism” konsepsiyasida raqamli platformalar va obuna asosidagi xizmatlar o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik tahlil qilinadi [4]. Muallif platforma iqtisodiyoti sharoitida obuna modellarining keng tarqalishi raqamli infratuzilma va ma’lumotlarga asoslangan qiymat yaratish bilan bevosita bog‘liqligini ko‘rsatadi. C. Shapiro va H. Varian tadqiqotlarida esa raqamli bozorlarda axborot va tarmoq effektlari muhim ahamiyat kasb etishi ta’kidlanib, obuna asosidagi biznes-modellar strategik ustunlik beruvchi mexanizm sifatida baholanadi [5]. S. Zuboff tadqiqotlarida raqamli iqtisodiyotda ma’lumotlar asosida qiymat yaratish jarayonlari chuqur tahlil qilinib, obuna modellarining rivoji iste’molchi xulq-atvori va raqamli nazorat mexanizmlari bilan chambarchas bog‘liqligi ko‘rsatib berilgan [6]. Bu esa “Subscription Economy”ning nafaqat iqtisodiy, balki institutsional jihatdan ham muhim ekanini anglatadi. Cobzaru va Tugui tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda “Subscription Economy”ning global iqtisodiyotdagi hissasi empirik ma’lumotlar asosida tahlil qilinib, ushbu model ayniqsa xizmatlar va raqamli mahsulotlar bozorida yuqori samaradorlik berishi qayd etilgan [7]. Nosratabadi va hammualliflar tomonidan olib borilgan ilmiy sharhlarda esa obuna asosidagi biznes-modellar barqaror va uzoq muddatli rivojlanishga xizmat qiluvchi innovatsion yondashuv sifatida baholanadi [8]. Roberts va hammualliflar tadqiqotlarida obuna asosidagi bozorlarda mijozlar ketishi (churn) muammosi tahlil qilinib, raqamli texnologiyalar yordamida ushbu risklarni boshqarish imkoniyatlari asoslab berilgan [9]. Bu tadqiqotlar obuna modellarining samaradorligi bevosita mijozlar bilan ishlash strategiyasiga bog‘liqligini ko‘rsatadi. Mahalliy olimlar tadqiqotlari ham O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot va yangi biznes-modellarni rivojlantirish masalalariga tobora ko‘proq e’tibor qaratilayotganini ko‘rsatadi. Xamraeva va Ravshanova O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish jarayonida innovatsion biznes-modellar, jumladan obuna asosidagi xizmatlar muhim istiqbolga ega ekanini ta’kidlaydi [10]. Sharipova tadqiqotlarida raqamli iqtisodiyot iqtisodiy o‘sishning muhim omili sifatida baholanib, xizmatlar sohasida zamonaviy biznes-modellarni joriy etish zarurligi asoslab berilgan [11]. Mahammadalieva ishlarida elektron tijorat va raqamli xizmatlarning rivojlanishi obuna asosidagi biznes-modellar uchun qulay shart-sharoit yaratishi ko‘rsatib o‘tilgan [12]. Kobilov va Majidova esa raqamli iqtisodiyotning rivojlanish xususiyatlarini tahlil qilib, yangi biznes-modellarni joriy etishda texnologik va institutsional omillarning ahamiyatini ta’kidlaydi [13]. Dusmatov va Safarov tadqiqotlarida esa “Subscription Economy” asosida biznes-modellarni transformatsiyalash masalalari bevosita o‘rganilib, ushbu modelning O‘zbekiston sharoitida qo‘llanish imkoniyatlari yoritilgan [14]. Umuman olganda, xorijiy va mahalliy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, “Subscription Economy” raqamli iqtisodiyot sharoitida samarali va istiqbolli 780

biznes-model bo‘lib, uni O‘zbekiston iqtisodiyotiga joriy etish raqamli transformatsiyani jadallashtirish va innovatsion rivojlanishni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu maqolada abstraksiya, tahlil va sintez, qiyosiy tahlil, tizimli yondashuv, statistik va empirik baholash, adabiyotlar tahlili, taqqoslash, shuningdek induktiv va deduktiv xulosa chiqarish usullari qo‘llanildi. Abstraksiya metodi orqali raqamli iqtisodiyot va biznes-modellar sohasidagi murakkab jarayonlardan asosiy tushunchalar ajratib olindi hamda “Subscription Economy”ning nazariy mohiyati umumlashtirildi. Ushbu metod obuna asosidagi biznes-modellarning konseptual asoslarini shakllantirish va ularning an’anaviy biznes yuritish usullaridan farqli jihatlarini aniqlashga xizmat qildi. Tahlil va sintez metodlari yordamida raqamli iqtisodiyotda qo‘llanilayotgan turli biznes-modellar alohida o‘rganilib, keyinchalik ularning “Subscription Economy” modeli bilan o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilindi. Natijada obuna asosidagi biznes-modellarning raqamli platformalar, elektron xizmatlar va mijozlar bilan uzoq muddatli munosabatlar tizimidagi o‘rni yaxlit holda asoslab berildi. Tizimli tahlil metodi orqali “Subscription Economy” modeli yagona tizim sifatida ko‘rib chiqilib, unda raqamli infratuzilma, texnologik platformalar, iste’molchilar, to‘lov tizimlari va normativ-huquqiy muhit o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklar aniqlab berildi. Ushbu yondashuv obuna asosidagi biznes-modellarni joriy etishda muhim bo‘lgan institutsional va texnologik omillarni baholash imkonini berdi. Statistik va empirik baholash metodlari xalqaro tadqiqotlar, ochiq statistik ma’lumotlar hamda ilmiy manbalar asosida qo‘llanildi. Ushbu metodlar yordamida obuna asosidagi biznes-modellarning daromad barqarorligi, mijozlarni ushlab qolish darajasi va bozordagi samaradorligi miqdoriy jihatdan baholandi. Qiyosiy tahlil metodi orqali an’anaviy biznes-modellar bilan obuna asosidagi biznes-modellar solishtirildi. Natijada “Subscription Economy” modelining moslashuvchanlik, barqaror daromad shakllantirish va mijozlar ehtiyojlariga tez javob berish kabi ustun jihatlari aniqlab berildi. Taqqoslash metodi yordamida xorijiy mamlakatlarda obuna asosidagi biznes-modellarni rivojlantirish tajribasi O‘zbekiston sharoiti bilan solishtirildi. Bu yondashuv milliy bozorning o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda amaliy xulosalar chiqarishga xizmat qildi. Adabiyotlar tahlili metodi asosida xorijiy va mahalliy olimlarning ilmiy ishlari, tahliliy hisobotlar hamda normativ-huquqiy hujjatlar tizimli ravishda o‘rganildi. Ushbu metod tadqiqotning nazariy va metodologik poydevorini mustahkamlashga imkon berdi. Induktiv va deduktiv xulosa chiqarish metodlari orqali alohida empirik kuzatuvlar va tahlillar asosida umumiy ilmiy xulosalar ishlab chiqildi hamda umumiy nazariy qoidalar asosida O‘zbekiston sharoitida “Subscription Economy”ni rivojlantirishga doir amaliy tavsiyalar shakllantirildi. Tadqiqot natijalari. O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, zamonaviy biznes-modellarni joriy etish va raqamli xizmatlar ulushini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida 781

belgilangan. So‘nggi yillarda Prezident Sh. M. Mirziyoyev rahnamoligida qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar raqamli platformalar, elektron xizmatlar va innovatsion biznes-modellar, jumladan “Subscription Economy”ni rivojlantirish uchun muhim institutsional asos yaratdi. Xususan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasida iqtisodiyotning barcha sohalarida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, IT-xizmatlar va elektron savdoni rivojlantirish, raqamli platformalar asosida yangi biznesmodellarni qo‘llab-quvvatlash ustuvor vazifalar sifatida belgilangan. Mazkur strategiya obuna asosidagi xizmatlar va doimiy daromadga yo‘naltirilgan biznesmodellarni joriy etish uchun qulay muhit yaratmoqda. Shuningdek, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha qabul qilingan qarorlarda xususiy sektor faolligini oshirish, startap loyihalarni qo‘llab-quvvatlash va innovatsion xizmatlarni tijoratlashtirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ushbu chora-tadbirlar “Subscription Economy” modelining IT-xizmatlar, onlayn ta’lim, media, elektron savdo va moliyaviy texnologiyalar sohalarida joriy etilishi uchun real imkoniyatlar yaratmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, obuna asosidagi biznes-modellar korxonalar uchun barqaror va prognoz qilinadigan daromad manbaini shakllantiradi, mijozlar bilan uzoq muddatli munosabatlarni mustahkamlaydi hamda bozor talablariga tez moslashish imkonini beradi. O‘zbekiston sharoitida ushbu model ayniqsa raqamli xizmatlar va yoshlar auditoriyasiga yo‘naltirilgan bozorlarda yuqori samaradorlikka ega. Bundan tashqari, tadqiqot davomida aniqlanishicha, O‘zbekistonda to‘lov tizimlarining rivojlanishi, internet va mobil texnologiyalarning keng tarqalishi “Subscription Economy”ni joriy etishdagi asosiy texnologik to‘siqlarni sezilarli darajada kamaytirgan. Shu bilan birga, aholining raqamli savodxonligi va onlayn xizmatlardan foydalanish madaniyati oshib borayotgani obuna asosidagi biznesmodellarni qabul qilish jarayonini tezlashtirmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, “Subscription Economy” modelini O‘zbekiston iqtisodiyotiga keng joriy etish raqamli transformatsiyani chuqurlashtirish, xizmatlar sektorining ulushini oshirish va innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ushbu modelning rivojlanishi kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun ham yangi daromad manbalari va bozor imkoniyatlarini yaratadi. Umuman olganda, olib borilgan tadqiqot natijalari “Subscription Economy” O‘zbekiston uchun istiqbolli va amaliy jihatdan samarali biznes-model ekanini tasdiqlaydi. Uni rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan davlat siyosati va raqamli infratuzilmaning takomillashuvi mazkur modelni milliy iqtisodiyotga bosqichma-bosqich joriy etish uchun mustahkam asos yaratmoqda. Subscription Economy’ning O‘zbekiston uchun dolzarbligi Subscription Economy O‘zbekiston uchun dolzarb bo‘lib, nafaqat biznes daromadlarini barqarorlashtiradi, balki raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi, innovatsiyalar joriy qilinishi va iste’molchi sodiqligini oshirishga xizmat qiladi. 782

Subscription Economy - bu biznes modeli bo‘lib, unda iste’molchilar mahsulot yoki xizmatga oylik, choraklik yoki yillik asosda to‘lov qilib, xizmatdan uzluksiz foydalanadilar. Asosiy xususiyatlari: Doimiy daromad oqimi – kompaniya bir martalik sotuv o‘rniga, muntazam daromad oladi. Mijoz bilan uzoq muddatli munosabat – xizmatlar yangilanadi, shaxsiylashtiriladi va mijoz sodiqligi oshadi. Raqamli integratsiya va innovatsiya – abonentlar tajribasini yaxshilash uchun yangi texnologiyalar, avtomatlashtirilgan billing tizimlari va onlayn platformalar joriy qilinadi. Subscription modeli tarixan jurnallar, radio va televideniye xizmatlaridan boshlangan bo‘lsa, hozirgi kunda u bulutli dasturlar (SaaS), multimedia platformalar, onlayn o‘quv xizmatlari va ba’zi real mahsulotlarga ham kengaygan. Global tendensiyalar va statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Subscription Economy global darajada tez sur’atlar bilan o‘smoqda. 2024-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, global subscription economy bozori 492,3 milliard AQSh dollarini tashkil etgan, va 2033-yilga kelib bu ko‘rsatkich 1,512,14 milliard dollargacha o‘sishi kutilmoqda. CAGR (yillik o‘rtacha o‘sish sur’ati) ~13,3%. Shu bilan birga boshqa manbalarga ko‘ra, 2025-yilda global subscription bozorining hajmi 557,8 milliard dollar bo‘lishi, 2035-yilga kelib esa 1,944,4 milliard dollargacha yetishi kutilmoqda. Subscription modeli bizneslar uchun doimiy daromad oqimi yaratadi, mijozlar bilan uzoq muddatli aloqalarni mustahkamlaydi va xarajatlarni oldindan prognozlash imkonini beradi. Misollar: Netflix, Spotify, Adobe Creative Cloud va Salesforce kabi global kompaniyalar subscription modelidan foydalangan holda barqaror daromad olmoqda. Subscription Economy modeli biznesni an’anaviy “bir martalik sotuv”dan uzoqlashtirib, mijozlarga mahsulot yoki xizmatdan uzluksiz foydalanish uchun davriy to‘lov asosida xizmat ko‘rsatishga asoslanadi. Bu model nafaqat kompaniyalarga barqaror daromad keltiradi, balki mijoz bilan uzoq muddatli munosabatlarni mustahkamlaydi va xizmatlarni muntazam yangilash orqali innovatsiyalarni rag‘batlantiradi. O‘zbekiston uchun asosiy imkoniyatlar: Barqaror daromad manbai yaratish. Subscription modeli orqali bizneslar doimiy daromad oqimini ta’minlay oladi. Bu ayniqsa kichik va o‘rta bizneslar uchun muhimdir, chunki ular moliyaviy rejalarni oldindan tuzish va bozor xavfini kamaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Masalan, onlayn ta’lim platformalari oylik yoki yillik abonentlar orqali daromad oladi va xizmatlarni kengaytiradi. Mijoz sodiqligini oshirish. Abonentlik modeli mijozlarni uzoq muddat davomida xizmatga jalb qiladi. Kompaniyalar xizmatni shaxsiylashtirish va muntazam yangilash orqali mijoz sodiqligini oshiradi. Bu esa churn (abonent ketishi) darajasini pasaytiradi va raqobatbardoshlikni oshiradi. 783