The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.
Результаты исследования.
1. Меры операторов АЗС: Крупные сетевые компании (например,
«Узбекнефтегаз», «Газпромнефть-Центральная Азия») активно инвестируют
в модернизацию:
Установка систем улавливания и рекуперации паров бензина (Stage I &
II Vapor Recovery).
Замена старых одностенных резервуаров на двустенные с системой
непрерывного мониторинга межстенного пространства.
Оборудование площадок современными системами сбора и очистки
поверхностных стоков.
Внедрение систем электронного мониторинга топлива для
предотвращения переливов и утечек.
Программы экологического обучения персонала.
2. Действия государства: Государство принимает следующие меры в
отношении АЗС:
Нормативное регулирование: Ужесточение требований СанПиН к
санитарно-защитным зонам вокруг АЗС. Обязательность проведения ОВОС.
Контроль и надзор: Плановые и внеплановые проверки со стороны
Государственного комитета по экологии и охране окружающей среды, а
также санитарно-эпидемиологической службы.
Экономические механизмы: Введение платы за негативное воздействие
на окружающую среду (НВОС), что создает прямой финансовый стимул для
компаний снижать выбросы и сбросы. Рассматривается вопрос о внедрении
механизмов «зеленого» финансирования для модернизации.
Учет и отчетность: Требование к операторам АЗС вести журналы
учета отходов, проводить инструментальный контроль выбросов и
представлять соответствующую экологическую отчетность.
Выводы и практические рекомендации. АЗС в Узбекистане, будучи
важным элементом экономической инфраструктуры, несут в себе
значительные экологические риски, игнорирование которых может привести
к долгосрочным экономическим потерям. Для минимизации негативного
воздействия необходим синергетический подход:
1. Со стороны бизнеса — ускорение темпов модернизации
существующих АЗС в соответствии с международными экологическими
стандартами, инвестиции в «зеленые» технологии и постоянное повышение
экологической грамотности персонала.
2. Со стороны государства — дальнейшее совершенствование
нормативной базы с акцентом на предупредительные меры, усиление
контрольно-надзорной функции с применением современных средств
дистанционного мониторинга, а также разработка дополнительных
экономических стимулов (например, налоговых льгот) для компаний,
активно внедряющих наилучшие доступные технологии.
3. Необходимо развитие системы общественного контроля и
информирования населения о мерах экологической безопасности на nearby
АЗС.
664
Только комплексный подход, сочетающий ответственность бизнеса,
эффективное госрегулирование и общественный контроль, позволит
обеспечить устойчивое развитие сети АЗС в Узбекистане без ущерба для
экологии и экономики страны.
Список литературы:
1. Директива Европейского Парламента и Совета (ЕС) 2020 о сокращении
национальных
выбросов
определенных
загрязняющих
атмосферу
веществ
(пересмотрена). Актуальная консолидированная версия: https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/EN/TXT/?uri=CELEX:02016L2284-20230101
2. Всемирный банк. (2021). Экологический менеджмент автозаправочных станций:
Практическое
руководство.
Вашингтон,
округ
Колумбия.https://documents1.worldbank.org/curated/en/099125006132236008/
pdf/P1702520d1177f03c0ab180057556615297.pdf
3. Закон Республики Узбекистан «Об охране природы» (в новой редакции).
https://lex.uz/ru/docs/-6311326
4. Министерство здравоохранения Республики Узбекистан. (2021). *Санитарные
правила и нормы (СанПиН) № 0312-21 «Санитарно-защитные зоны и санитарная
классификация
предприятий,
сооружений
и
иных
объектов»* https://nrm.uz/contentf?doc=672403_ sanitarnye-pravila-i-normy-sanpin-0312-21sanitarno-zashhitnye-zony-i-sanitarnaya-klassifikaciya-predpriyatii-sooruzhenii-i-inyh-obektovutv-minzdravom-respubliki-uzbekistan-ot-27102021-g-0312-21
5. Каримов, Ж. К. (2023). Экологические аспекты размещения и эксплуатации
автозаправочных комплексов в урбанизированной среде Узбекистана. Экология и
промышленность,
(4),
45-51.https://cyberleninka.ru
/article/n/ekologicheskie-aspektyrazmescheniya-i-ekspluatatsii-avtozapravochnyh-kompleksov-v-urbanizirovannoy-sredeuzbekistana
6. Сандаков, О. П. (2022). Оценка рисков загрязнения подземных вод объектами
нефтепродуктообеспечения (на примере Ферганской долины). Гидрогеология и
инженерная
геология,
(1),
78-85https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-riskovzagryazneniya-podzemnyh-vod-obektami-nefteproduktobespecheniya-na-primere-ferganskoydoliny
МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ СНИЖЕНИЯ ПРОМЫШЛЕННЫХ
ВЫБРОСОВ В АТМОСФЕРУ: ТЕХНОЛОГИИ И ЭКОНОМИЧЕСКИЕ
МЕХАНИЗМЫ
Убайдуллаев Т.Б., 1 курс бакалавра,
toniubaydullaev19@gmail.com
Аннотация. В условиях глобального изменения климата и перехода к
низкоуглеродной экономике сокращение промышленных выбросов парниковых газов и
загрязняющих веществ является критически важной задачей для международного
сообщества. В статье проводится комплексный анализ мирового опыта,
систематизирующий
две
ключевые
группы
решений:
технологические
(энергоэффективность, возобновляемая энергетика, улавливание и хранение углерода,
модернизация производств) и экономические механизмы (ценовые и количественные
рыночные инструменты, такие как углеродный налог и система «квоты и торговля»).
Актуальность исследования обусловлена необходимостью выработки эффективной
665
государственной политики, сочетающей прямое регулирование с рыночными стимулами
для достижения углеродной нейтральности к середине XXI века.
Abstract. In the context of global climate change and the transition to a low-carbon
economy, reducing industrial greenhouse gas and pollutant emissions is a critically important
task for the international community. The article provides a comprehensive analysis of global
experience, systematizing two key groups of solutions: technological (energy efficiency,
renewable energy, carbon capture and storage, production modernization) and economic
mechanisms (price- and quantity-based market instruments, such as carbon tax and the "capand- trade" system). The relevance of the study is determined by the need to develop effective
public policy that combines direct regulation with market incentives to achieve carbon neutrality
by the middle of the 21st century.
Annotatsiya. Global iqlim oʻzgarishi va kam uglerodli iqtisodiyotga oʻtish sharotitda
sanoat gazlari va ifloslantiruvchi moddalar chiqindilarini kamaytirish xalqaro hamjamiyat
uchun juda muhim vazifadir. Maqolada ikki asosiy yechimlar guruhini tizimlashtirib, global
tajriba kompleks tahlii qilinadi: texnologik (energetik samaradorlik, qayta tiklanadigan energiya
manbalari, uglerodni tutib olish va saqlash, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish) va
iqtisodiy mexanizmlar (narxga asoslangan va miqdoriy bozor vositalari, masalan, uglerod
soligʻi va «kvota va savdo» tizimi). Tadqiqotning dolzarbligi XXI asrning oʻrtalariga kelib
uglerodli neytralga erishish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri tartibga solishni bozor ragʻbatlantiruvchi
vositalari bilan uygʻunlashtiruvchi samarali davlat siyosatini ishlab chiqish zarurati bilan
belgilanadi.
Ключевые
слова:
промышленные
выбросы,
парниковые
газы,
энергоэффективность, возобновляемая энергия, CCUS, углеродный налог, система
«квоты и торговля», международный опыт, экологическая политика.
Keywords: industrial emissions, greenhouse gases, energy efficiency, renewable energy,
CCUS, carbon tax, cap- and-trade system, international experience, environmental policy.
Kalit so‘zlar: sanoat chiqindilari, issiqxona gazlari, energiya samaradorligi, qayta
tiklanadigan energiya, CCUS, uglerod soligʻi, «chegara va savdo» tizimi, xalqaro tajriba,
ekologik siyosat.
Введение. Антропогенные выбросы парниковых газов (ПГ), основным
источником которых является промышленная деятельность, признаны
главной причиной глобального изменения климата. Согласно Парижскому
соглашению 2015 года, мировое сообщество поставило цель удержать рост
глобальной средней температуры значительно ниже 2 °C. Для достижения
этой амбициозной задачи, как подчёркивает Межправительственная группа
экспертов по изменению климата (МГЭИК), к 2030 году необходимо
сократить глобальные выбросы на 45% по сравнению с уровнями 2010 года, а
к 2050 году достичь углеродной нейтральности.
Промышленный сектор сталкивается с уникальным вызовом:
необходимость глубокой декарбонизации должна сочетаться с сохранением
экономической конкурентоспособности. Это требует внедрения как
передовых технологий, снижающих или улавливающих выбросы
непосредственно на производстве, так и продуманных экономических
механизмов, создающих устойчивые стимулы для таких инвестиций.
Опыт ведущих стран и международных организаций демонстрирует,
что наиболее эффективный результат даёт комплексный подход,
интегрирующий технологические инновации и рыночные инструменты в
рамках последовательной государственной политики.
666
Целью
данного
исследования
является
систематизация
международного опыта снижения промышленных выбросов через призму
технологических решений и экономических механизмов, а также анализ
условий их успешной реализации. В работе рассматриваются передовые
технологические практики, классифицируются основные рыночные
инструменты ценообразования на выбросы и формулируются принципы
построения эффективной политики, основанные на анализе успешных
кейсов.
Обзор литературы. Проблема сокращения промышленных выбросов
широко исследуется в международной научной литературе, причём фокус
смещается от изучения отдельных технологий к анализу комплексных
политических и экономических систем.
В области технологий исследователи выделяют несколько ключевых
направлений. Во-первых, это повышение энергоэффективности и системной
эффективности производственных процессов, что считается самым
экономически выгодным первым шагом. Актуальны практики совместного
использования ресурсов, тепла и побочных продуктов в промышленных
кластерах
(циркулярная
экономика).
Во-вторых,
декарбонизация
энергоснабжения за счёт перехода на возобновляемые источники энергии
(ВИЭ) и прямую электрификацию процессов, особенно в лёгкой и средней
промышленности. Для «трудно сокращаемых» секторов, таких как
металлургия, химическая промышленность и цементное производство,
рассматриваются водородная энергетика и технологии улавливания,
использования и хранения углерода (CCUS), которые требуют
масштабирования через создание хабов. Также важна модернизация
конкретных процессов, например, рекуперация попутного нефтяного газа
вместо его сжигания на факелах.
В сфере экономических механизмов доминирующей концепцией
является установление цены на углерод, что позволяет интернализировать
экологические издержки. Литература детально анализирует два основных
подхода:
1. Ценовые механизмы (углеродный налог): государство устанавливает
фиксированную плату за тонну выбросов CO₂, предоставляя рынку
самостоятельно определять итоговый уровень сокращений.
2. Количественные механизмы (система «квоты и торговля» — ETS):
государство устанавливает общий лимит (квоту) на выбросы для сектора или
группы компаний и распределяет разрешения, которые можно покупать и
продавать на рынке. Это гарантирует достижение экологического результата
при гибкости для участников.
Международные исследования, включая отчёт Лоуренс Беркли
национальной лаборатории (2008), подчёркивают, что успех таких программ
зависит от пакета мер поддержки: технической помощи, аудитов,
управленческих протоколов и чёткого мониторинга. Анализ также
показывает, что добровольные соглашения без строгого контроля часто
оказываются неэффективными.
667
Таким образом, современная литература подтверждает, что раскрытие
потенциала для сокращения выбросов требует синергии между
технологической модернизацией, эффективными рыночными стимулами и
продуманным государственным регулированием, включая стандарты,
мониторинг и прозрачную отчётность.
Методология исследования. Методология исследования основана на
системном и сравнительном анализе международного опыта. Использованы
методы тематического обзора научной литературы и официальных
документов международных организаций (ЕЭК ООН, МЭА, ИМО),
benchmarking успешных национальных и региональных практик (ЕС, США,
Китай и др.), а также классификация и обобщение данных по
технологическим решениям и экономическим инструментам. Оценка
проводилась
по
критериям
эффективности,
экономической
целесообразности, масштабируемости и интеграции в государственную
политику.
Результаты исследования. Анализ международной практики
позволяет структурировать ключевые решения по двум взаимодополняющим
направлениям.
1. Технологические решения для промышленной декарбонизации:
Энергоэффективность и циркулярность: Внедрение систем управления
энергопотреблением, использование энергосберегающего оборудования
(например, светодиодное освещение, дающее экономию до 75%),
оптимизация систем отопления и охлаждения. В промышленных кластерах —
организация замкнутых циклов использования ресурсов, тепла и материалов.
Переход на низкоуглеродную энергию: Прямая электрификация
процессов (особенно при температуре до 400-500 °C) за счёт ВИЭ.
Использование солнечных и ветровых установок непосредственно на
производственных площадках.
Водород и CCUS: Зелёный водород как альтернатива углю в
металлургии и сырьё для химической промышленности. Создание
инфраструктурных хабов для сбора, транспортировки и подземного хранения
CO₂, уловленного на предприятиях (проекты в Порт-Роттердама, кластере
Хамбер, Великобритания).
Модернизация конкретных процессов: Внедрение систем рекуперации
факельного газа, позволяющих снизить его сжигание на 90% и использовать в
качестве топлива. Использование УФ- отверждения вместо термического для
сокращения выбросов ЛОС и энергопотребления.
2. Экономические механизмы и политические рамки:
Углеродное ценообразование стало ключевым инструментом. По
данным на 2023 год, около 24% глобальных выбросов ПГ покрыто системами
ценообразования (ETS и налоги). Система ETS (действует в ЕС, Калифорнии,
Китае и др.) обеспечивает экологическую предсказуемость, но цена квот
волатильна. Углеродный налог (Канада, частично ЕС) даёт ценовую
определённость бизнесу.
668
Поддерживающая политика: Успешные программы (например, в ЕС,
приведшие к сокращению выбросов на 37% к 2023 г. с 1990 г.) включают
техническую помощь, субсидии на НИОКР, «зелёные» госзакупки и
механизмы корректировки углеродного границы (CBAM), защищающие
внутренних производителей.
Международное сотрудничество и стандарты: Роль отраслевых
стандартов, как стратегия ИМО по сокращению выбросов парниковых газов с
судов на 70-80% к 2040 году, и механизмов Парижского соглашения (Статья
6) для трансграничной передачи единиц сокращений.
Выводы и практические рекомендации. Международный опыт
свидетельствует, что эффективное снижение промышленных выбросов
требует комплексной стратегии, интегрирующей технологические инновации,
рыночные стимулы и сильное государственное регулирование.
На основе проведённого анализа можно сформулировать следующие
рекомендации для формирования эффективной политики:
1. Принять
многоуровневую
стратегию
декарбонизации
промышленности,
сочетающую
долгосрочные
цели
(углеродная
нейтральность к 2050-2060 гг.) с конкретными среднесрочными этапами и
отраслевыми дорожными картами.
2. Внедрить систему углеродного ценообразования, оптимально
адаптированную к национальным экономическим условиям. Для стран с
формирующимся рынком может быть эффективным поэтапный запуск,
начиная с добровольной системы или налога на ключевые сектора с
последующим переходом к обязательному ETS.
3. Стимулировать создание промышленных экосистем и кластеров для
совместной реализации проектов по энергоэффективности, циркулярной
экономике, водородной энергетике и CCUS, что снизит капитальные затраты
и риски.
4. Обеспечить технологическую и финансовую поддержку бизнесу,
особенно малым и средним предприятиям, через программы энергоаудита,
льготное кредитование, софинансирование пилотных проектов и налоговые
льготы для «зелёных» инвестиций.
5. Развивать систему мониторинга, отчётности и верификации
выбросов (MRV), обеспечить прозрачность данных и их публичную
доступность для укрепления доверия и контроля за исполнением
обязательств.
6. Активно
участвовать
в
международных
климатических
инициативах, использовать механизмы передачи технологий и финансовые
инструменты (зелёные климатические фонды), гармонизировать стандарты с
международными нормами.
Реализация этих мер позволит не только снизить негативное
воздействие промышленности на окружающую среду и климат, но и
модернизировать экономику, повысив её конкурентоспособность в условиях
глобального перехода к устойчивому развитию.
669
Список литературы:
1. Шкодинский С.В., Рыкова И.Н., Юрьева А.А. Опыт отдельных зарубежных
стран в сфере снижения выбросов загрязняющих веществ в атмосферный воздух //
Научная статья. 2021. [Электронный ресурс]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/opytotdelnyh-zarubezhnyh-stran-v-sfere-snizheniyavybrosov-zagryaznyayuschih-veschestv-vatmosfernyy-vozduh (дата обращения: 16.12.2025). Обзорный источник, посвящённый
именно международному опыту в области снижения выбросов, что полностью
соответствует теме статьи.
2. Lawrence Berkeley National Laboratory. International Experience with Key Program
Elements of Industrial Energy Efficiency or Greenhouse Gas Emissions Reduction TargetSetting
Programs.
2008.
[Электронный
ресурс].
URL:
https://energyanalysis.lbl.gov/publications/international-experience-keyprogram
(дата
обращения: 16.12.2025). Фундаментальный международный доклад, анализирующий
ключевые элементы успешных программ сокращения выбросов в промышленности на
основе опыта разных стран.
3. ScienceDirect. Harnessing market mechanisms for greenhouse gas reduction: A
comprehensive review // Science of The Total Environment. 2025. [Электронный ресурс]. URL:
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0195925525001714
(дата
обращения: 16.12.2025). Современный научный обзор, глубоко раскрывающий вторую
часть темы — экономические (рыночные) механизмы снижения выбросов.
4. European Environment Agency (EEA). Climate change mitigation: reducing emissions.
[Электронный ресурс]. URL: https://www.eea.europa.eu/en/topics/in-depth/climate-changemitigation-reducingemissions (дата обращения: 16.12.2025). Авторитетный источник, отражающий
политику и опыт Евросоюза — одного из лидеров в области регулирования промышленных
выбросов.
5. World Economic Forum. 4 solutions to help reduce carbon emissions from industrial
clusters. 2021. [Электронный ресурс]. URL: https://www.weforum.org/stories/2021/03/reduceemissions-industrial- clusters/ (дата обращения: 16.12.2025). Практико-ориентированный
источник, предлагающий конкретные технологические и организационные решения для
промышленных кластеров, что соответствует разделу о технологиях.
MEDIA SAVODXONLIKNING PEDAGOGIK JARAYONDAGI
O‘RNI VA AHAMIYATI
Solijonov Zoir Zafarjonovich, TGFU,
Sport faoliyati yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada media savodxonlikning pedagogik jarayondagi o‘rni va
uning ta’lim sifatiga ta’siri tahlil qilinadi. Maqolada pedagoglarning media savodxonlikni ta’lim
jarayoniga integratsiyalash usullari va uning yosh avlodning madaniy-ijtimoiy rivojlanishidagi
ahamiyati yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Media savodxonlik, pedagogik jarayon, axborotni tanqidiy baholash, ta’lim
sifati, yosh avlod, axborot madaniyati
Annotation. This article analyzes the role of media literacy in the pedagogical process
and its impact on the quality of education. The article highlights methods for integrating media
literacy into the educational process by educators and its significance in the cultural and social
development of the younger generation.
Keywords: Media literacy, pedagogical process, critical evaluation of information,
quality of education, younger generation, information culture.
Аннотация. В статье анализируется роль медиаграмотности в педагогическом
процессе и ее влияние на качество образования. Освещаются методы интеграции
670
медиаграмотности в образовательный процесс педагогами, а также ее значение в
культурном и социальном развитии молодого поколения.
Ключевые слова: Медиаграмотность, педагогический процесс, критическая
оценка информации, качество образования, молодое поколение, информационная
культура.
Kirish. Zamonaviy jamiyatda axborot oqimi tobora ko‘payib borayotgan bir
vaqtda, media savodxonlik yosh avlod uchun ajralmas qobiliyatga aylangan. Media
savodxonlik nafaqat axborotni tezkor va to‘g‘ri qabul qilishni, balki uning
ishonchliligini baholash va noto‘g‘ri ma’lumotlardan himoyalanishni ham
ta’minlaydi. Ta’lim jarayonida media savodxonlikni shakllantirish o‘quvchilarning
tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi, ularni axborot maydonidagi xavfxatarlardan himoya qiladi va mustaqil, ongli shaxslar bo‘lib voyaga yetishlariga
yordam beradi. Shu sababli, pedagogik jarayonda media savodxonlikning o‘rni va
ahamiyatini chuqur o‘rganish va uni samarali qo‘llash muhim ahamiyatga ega.
Yoshlar — jamiyatning eng kuchli va muhim o‘zgarish kuchi hisoblanadi.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining gumanitar masalalar bo‘yicha xalqaro
komissiyasi yoshlarni yangi davlatlar, ijtimoiy harakatlar, zamonaviy
texnologiyalar va transmilliy hamkorlik kabi ijtimoiy o‘zgarishlarning asosiy omili
sifatida belgilaydi. Yoshlar sonining ortishi ularni jamiyatni shakllantirishda hal
qiluvchi kuchga aylantirmoqda: taxminlarga ko‘ra, kelajakda dunyo aholisi
yarimdan ko‘pi 25 yoshgacha bo‘lgan yoshlardan iborat bo‘ladi [1].
Tadqiqot metodologiyasi. Mediasavodxonlik — bu shaxslarga turli
ommaviy axborot vositalaridan keladigan xabarlarni tahlil qilish, baholash va
yaratish imkonini beruvchi ko‘nikma va qobiliyatlar majmuasidir. “Media” so‘zi
lotin tilidan olingan bo‘lib, “vositachi” degan ma’noni anglatadi va keng tushuncha
sifatida aloqa vositalari, axborot uzatish usullari hamda ularni tashkil etuvchi
muhitni (media makonini) o‘z ichiga oladi. Ingliz tilidagi ilmiy adabiyotda keng
qo‘llaniladigan “axborot savodxonligi” atamasi Rossiyada hali to‘liq qabul
qilinmagan. Bu esa axborot savodxonligini insonlarning o‘zaro aloqasi va
axborotning murakkab tabiati haqida yetarlicha chuqur tushuncha bermaydi. Shu
sababli, mediasavodxonlik zamonaviy axborot jamiyatida yanada kengroq va
aniqroq tushuncha sifatida e’tirof etilmoqda.
Zamonaviy ta’lim jarayonida axborot savodxonligi — har bir bitiruvchining
hayotga tayyorgarlik darajasini belgilovchi asosiy ko‘rsatkichlardan biri
hisoblanadi. U har qanday sohada — ta’lim, tibbiyot, muhandislik, boshqaruv yoki
boshqa ishlab chiqarish va ijtimoiy sohalarda faoliyat yurituvchi stajyorlarning
kasbiy muvaffaqiyati uchun zarur bo‘lgan ilk zanjir bo‘g‘inidir. Axborot
savodxonligi faqat axborotni o‘qish yoki izlash qobiliyatini emas, balki uni
aniqlash, tahlil qilish, qayta ishlash, baholash, ulashish va amalda qo‘llay olish
madaniyatini ham o‘z ichiga oladi. Bu esa uni bir necha yo‘nalishlarda ko‘rib
chiqishni taqozo etadi:
1. Axborotni qayta ishlash madaniyati: O‘quvchilar va talabalar axborotni
nafaqat qabul qilishi, balki uni analitik va sintetik faoliyat orqali chuqur tahlil qilib,
671
yangi bilimga aylantira olishi kerak. Bu ko‘nikmalar tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish va mustaqil qaror qabul qilish uchun zarur.
2. Axborotni ishlab chiqish va foydalanish madaniyati: Ta’lim jarayonida
o‘rganuvchilar ilmiy-tadqiqot ishlarida, konferensiyalarda ishtirok etish, maqolalar
yozish, amaliy loyihalarda fan va texnika yutuqlarini qo‘llash orqali o‘z bilimlarini
hayotga tatbiq qilishga o‘rgatiladi.
3. Bibliografik ma’lumotlarni yaratish madaniyati: To‘g‘ri va ishonchli
manbalarni tanlash, ularga murojaat qilish, havola keltirish va bibliografik
ma’lumotlar bilan ishlash — ilmiy savodxonlikning ajralmas qismidir. Bu esa
plagiatdan qochish va akademik halollikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
4. Kompyuter va ofis texnikasidan foydalanish madaniyati: Axborot
savodxonligi zamonaviy raqamli texnologiyalar bilan chambarchas bog‘liq.
Kompyuter, ofis dasturlari, axborot bazalari va elektron resurslardan samarali
foydalanish ta’lim sifatini oshiradi.
5. Axborotni uzatish madaniyati: Axborot-kommunikatsiya vositalaridan
foydalanib, axborotni aniq va samarali shaklda uzatish ko‘nikmasi ham muhim
sanaladi. Bu nafaqat o‘rganuvchilar, balki o‘qituvchilar uchun ham zarur.
6. Axborotni tarqatish madaniyati: Axborotga ega bo‘lgan shaxs uni
huquqiy, axloqiy va ma’naviy me’yorlarga amal qilgan holda tarqatishni bilishi
lozim. Bu jarayonda intellektual mulk huquqlari (IP), foydalanuvchi etikasi va
bibliografik xizmatlar bo‘yicha bilimlarga ega bo‘lish talab etiladi.
Axborot madaniyati tushunchasi inson hayotining axborot jihatlari bilan
bog‘liq bo‘lgan madaniy komponentni ifodalaydi. Bu — axborot
texnologiyalaridan maqsadli va mas’uliyatli foydalanish madaniyati bo‘lib, u
insonning har qanday kasbiy faoliyatida muammolarni hal qilishdagi asosiy
vositaga aylanadi. Ta’lim jarayonida bu madaniyatni shakllantirish kibernetik
yondashuv va zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanishga asoslangan
pedagogik strategiyalar yordamida amalga oshiriladi (masalan, G. G. Vorobyov
konsepsiyasida) [2].
So‘nggi yillarda mediasavodxonlik va axborot madaniyati muammosiga oid
tadqiqotlar soni ortib bormoqda. Ushbu tadqiqotlar doirasida bir qancha umumiy
ilmiy masalalar aniqlangan bo‘lib, ular nafaqat ta’lim sohasida, balki kengroq
ijtimoiy-madaniy muhitda ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Xususan, quyidagi
yo‘nalishlar alohida e’tiborga loyiq:
Mediasavodxonlik va axborot madaniyatining asosiy tushunchalari va
turlari: bu yo‘nalishda tadqiqotchilar axborot bilan ishlash madaniyatini turli
shakllarda tasniflashga harakat qiladilar (axborotni izlash, baholash, qayta ishlash,
tarqatish va boshqalar).
Axborotlashtirishning huquqiy va axloqiy jihatlari: bu masala, ayniqsa,
raqamli axborotlar tezkorlik bilan tarqalayotgan davrda muhimdir. Plagiat, shaxsiy
ma’lumotlar himoyasi, axborot etikasi singari tushunchalar yoshlar o‘rtasida keng
muhokama qilinmoqda.
Shaxs axborot madaniyatini shakllantirishdagi psixologik-pedagogik
muammolar: o‘quvchi va talabalarning axborotga bo‘lgan yondashuvi, ularning
672
tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari, axborot xatti-harakati bugungi ta’lim tizimida
chuqur psixologik yondashuvni talab etadi.
Axborot texnologiyalari va global axborot tarmoqlarining madaniyatga
ta’siri: internet va ijtimoiy tarmoqlar nafaqat axborot tarqatuvchi vosita, balki
madaniyat shakllantiruvchi kuchga aylanmoqda.
Axborot resurslarining holati (xususan, Rossiya tajribasi misolida): ta’lim,
san’at va madaniyat sohalaridagi axborot resurslarining rivojlanishi o‘rgatilmoqda,
bu holat boshqa mamlakatlar, jumladan O‘zbekiston uchun ham o‘rnak bo‘lishi
mumkin.
Adabiyotlar taxlili: Yu. S. Zubov va N. A. Slyadneva singari tadqiqotchilar
madaniyatni materialistik faoliyat orqali tushunishga moyildirlar [3]. Ularning
fikricha, axborotni o‘zgartirish faoliyati ko‘pincha texnologik yoki ijtimoiy tarixga
bo‘ysundiriladi. Ammo ular shuni ham ta’kidlaydiki, aynan axborotni ishlab
chiqarish usuli insoniyatning madaniy rivojlanish yo‘nalishini belgilaydi. Bu fikrga
asoslanib, zamonaviy ta’lim va tarbiya jarayonlarida axborot texnologiyalaridan
foydalanish va media madaniyatni shakllantirish zaruriy shart bo‘lib qolmoqda. Z.
E. Vorobiyeva va A. I. Muxachev tomonidan ilgari surilgan fikrlarga ko‘ra, yaqin
kelajakda barcha tizimlarda energiya va axborotning o‘zaro ta’sirini o‘rganuvchi
yagona fan shakllanishi kerak [4]. Bunday yondashuv fanlararo integratsiyani
kuchaytiradi va mutaxassislik madaniyatining mazmunini tubdan qayta ko‘rib
chiqishga olib keladi. M. G. Voxrisheva, V. M. Petrova va A. S. Chachko kabi
olimlar, axborotga kirish imkoniyatlarining turli bo‘linishi shaxsning axborot
madaniyatining axloqiy aspektlariga ham ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydilar [5]. Bu
masalalar orasida:
Asl va mualliflik huquqi;
Pullik va bepul axborot manbalari;
Ijtimoiy munosabatlarning maxsus ierarxiyasi;
Turli ijtimoiy guruhlarning axborotga bo‘lgan hissasidagi farqlar kabi
muhim jihatlar mavjud.
Bunday murakkab axborot munosabatlari jamiyatning axborotlashtirish
tarixiy jarayonlari va nazariyasini chuqur o‘rganishni talab qiladi. Shuningdek, bu
jarayon mutaxassislarni shaxsiy ma’lumotlar himoyasi va axborot etikasi sohasida
yetarlicha tayyorlash zaruratini keltirib chiqaradi. Ta’lim dasturlarini
shakllantirishda “blok-modulli printsipni qo‘llash” ijobiy samara beradi. Bu
yondashuv ta’limning fundamental xarakterini saqlagan holda, kurs mazmunini
talabalar guruhining ehtiyojlari va tayyorgarlik darajasiga moslashtirish imkonini
beradi. Ma’naviy hayotning ajralmas qismi bo‘lgan ma’naviy iste’mol —
insonning estetik va axloqiy ehtiyojlarini qondirish jarayoni ham axborot
madaniyatining rivojlanishiga bevosita bog‘liqdir. Ma’naviy iste’mol — bu doimiy
ijodiy jarayon bo‘lib, inson tafakkuri orqali dunyoni o‘zlashtirish, go‘zallikni
qadrlash va muloqot qilishni o‘z ichiga oladi. Insonning estetik ehtiyojlari musiqa,
rasm, she’riyat kabi madaniy qadriyatlarni chuqur his qilishga yo‘naltirilgan. Shu
bilan birga, muloqot inson shaxsini shakllantiruvchi, uning ichki dunyosini
boyituvchi jarayon sifatida qaraladi. Muloqot orqali inson o‘zini anglaydi, axloqiy
va estetik g‘oyalar hamda irodali fazilatlarni rivojlantiradi. Ta’lim tizimida axborot
673
madaniyati va mediasavodxonlikni shakllantirish nafaqat texnik ko‘nikmalar
yig‘indisi, balki insonning ma’naviy, ijtimoiy va intellektual barkamolligini
ta’minlovchi kompleks jarayon sifatida e’tiborga olinishi kerak.
Xulosa. Media savodxonlik pedagogik jarayonning ajralmas qismi bo‘lib,
yosh avlodning axborotni tanqidiy qabul qilish va baholash ko‘nikmalarini
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ta’limda media savodxonlikni samarali
integratsiyalash nafaqat o‘quvchilarning axborot madaniyatini oshiradi, balki
ularning madaniy-ijtimoiy rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning
uchun pedagoglar uchun media savodxonlikni ta’lim jarayoniga kiritish
strategiyalarini ishlab chiqish va qo‘llash dolzarb vazifa hisoblanadi. Bu esa, o‘z
navbatida, ta’lim sifatini oshirish va yoshlarni zamonaviy axborot muhitida
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishga tayyorlash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2016-yil yakunlari va 2017-yil istiqbollariga bag‘ishlangan majlisidagi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining nutqi. //Xalq so‘zi gazetasi. 2017- yil 16-yanvar, №11.
2. Suvi Tyuminen, Sirkku Kotilaynen, Anniina Lundvall., Media va axborot
savodxonligini shakllantirishning pedagogik jihatlari. O‘quv-amaliy qo‘llanma. - Extremumpress, 2017-142.b
3. Yahyo, Muhammad Amin. Internetdagi tahdidlardan himoya. Yordamchi o‘quv
qo‘llanma. Movarounnahr, 2016.-672 b.
4. Ахметова Л.С. Медиаобразования и медиаграмотност: теория, методология,
практика. Учебное пособие. КазГУ. 2016 г.
5. Matibaev T. MatibaevaR. Jaholat xuruji. - Toshkent: Akademiya, 2013
O‘ZBEKISTON JAHON XO‘JALIGI TIZIMIDA
Gaipov Laziz Umid o‘g‘li, UMFT, II-kurs talabasi
lazizgaipov173@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasining jahon xo‘jaligi tizimidagi
o‘rni, xalqaro mehnat taqsimotidagi ishtiroki, tashqi savdo aloqalari va iqtisodiy integratsiya
jarayonlari ilmiy-nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida mamlakat
iqtisodiyotining ochiqligi, eksport-import tarkibi, asosiy savdo hamkorlari va global bozor bilan
uyg‘unlashuv darajasi statistik ma’lumotlar asosida yoritilgan.
Kalit so‘zlar: jahon xo‘jaligi, xalqaro mehnat taqsimoti, tashqi savdo, eksport, import,
iqtisodiy integratsiya, global iqtisodiyot.
Annotation. This article analyzes the role of the Republic of Uzbekistan in the world
economic system, its participation in the international division of labor, foreign trade relations,
and economic integration processes. Based on statistical data, the study examines the openness
of the national economy, export-import structure, major trading partners, and integration into
the global market.
Keywords: world economy, international division of labor, foreign trade, export, import,
economic integration, global economy.
Аннотация. В статье рассматривается место Республики Узбекистан в системе
мирового
хозяйства,
ее
участие
в
международном
разделении
труда,
внешнеэкономические связи и процессы экономической интеграции. На основе
статистических данных проанализированы структура экспорта и импорта, основные
торговые партнеры и степень интеграции в мировую экономику.
674
Ключевые слова: мировое хозяйство, международное разделение труда, внешняя
торговля, экспорт, импорт, экономическая интеграция, глобальная экономика.
Kirish. Jahon xo‘jaligi tizimi mamlakatlararo iqtisodiy munosabatlarning
murakkab va ko‘p qirrali tizimi bo‘lib, unda har bir davlat o‘z iqtisodiy salohiyati,
tabiiy resurslari, mehnat resurslari va texnologik rivojlanish darajasiga ko‘ra
ishtirok etadi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, jahon xo‘jaligi
tizimiga bosqichma-bosqich integratsiyalashib, ochiq bozor iqtisodiyotiga o‘tish
yo‘lini tanladi. Bugungi kunda mamlakatning tashqi iqtisodiy siyosati eksportni
diversifikatsiya qilish, xorijiy investitsiyalarni jalb etish va xalqaro savdo
aloqalarini kengaytirishga qaratilgan.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya. Jahon xo‘jaligi tizimi va unda milliy
iqtisodiyotlarning tutgan o‘rni masalasi iqtisodiy nazariya va amaliy tadqiqotlarda
markaziy o‘rinlardan birini egallaydi. Ushbu muammo bo‘yicha olib borilgan ilmiy
izlanishlar asosan globallashuv jarayonlari, xalqaro mehnat taqsimoti, tashqi savdo
munosabatlari hamda iqtisodiy integratsiya nazariyalari bilan uzviy bog‘liq holda
rivojlangan. Mazkur yo‘nalishda shakllangan ilmiy qarashlar O‘zbekiston
Respublikasining jahon xo‘jaligi tizimidagi ishtirokini tahlil qilishda muhim
nazariy asos vazifasini bajaradi.
Xorijiy iqtisodiy adabiyotlarda jahon xo‘jaligi tizimi masalalari klassik va
zamonaviy yondashuvlar orqali izohlangan. Klassik iqtisodchilar tomonidan ishlab
chiqilgan mutlaq va nisbiy ustunlik nazariyalari mamlakatlarning xalqaro savdoda
ishtirok etish sabablarini tushuntiradi. Keyingi davrda shakllangan neoklassik
yondashuvlar esa ishlab chiqarish omillarining taqsimoti, kapital va mehnat
harakati orqali jahon xo‘jaligi tizimining rivojlanish qonuniyatlarini ochib beradi.
Zamonaviy iqtisodiy adabiyotlarda esa globallashuv, transmilliy korporatsiyalar,
global qiymat zanjirlari va raqobatbardoshlik konsepsiyalari yetakchi o‘rin tutadi
[4].
Mahalliy iqtisodchi olimlar tadqiqotlarida O‘zbekiston iqtisodiyotining
jahon xo‘jaligi tizimiga integratsiyalashuvi mustaqillikdan keyingi islohotlar bilan
chambarchas bog‘liq holda tahlil qilingan. Xususan, B. Yu. Xodiyev, A. Vahobov,
S. G‘ulomovlarning ilmiy asarlarida tashqi iqtisodiy siyosatni liberallashtirish,
eksport salohiyatini oshirish, import o‘rnini bosuvchi va eksportga yo‘naltirilgan
ishlab chiqarishni rivojlantirish masalalari keng yoritilgan [1;2]. Ushbu
tadqiqotlarda O‘zbekistonning jahon xo‘jaligi tizimidagi ishtiroki iqtisodiy
o‘sishning muhim omili sifatida baholanadi.
Mazkur maqolada tadqiqot metodologiyasi sifatida tizimli va kompleks
yondashuv asos qilib olindi. Tadqiqot jarayonida umumilmiy tahlil va sintez
usullari orqali jahon xo‘jaligi tizimining nazariy asoslari hamda O‘zbekiston
iqtisodiyotining mazkur tizimdagi o‘rni o‘zaro bog‘liqlikda o‘rganildi. Taqqoslama
tahlil usuli yordamida O‘zbekistonning tashqi savdo ko‘rsatkichlari boshqa
mamlakatlar tajribasi bilan qiyosiy tahlil qilindi.
Shuningdek, statistik tahlil usuli asosida eksport-import hajmi, tashqi savdo
aylanmasi va savdo hamkorlari tarkibining yillar kesimidagi dinamikasi o‘rganildi.
Tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi, Jahon banki hamda
675
Xalqaro valyuta jamg‘armasining rasmiy ma’lumotlaridan foydalanildi [5].
Olingan natijalarni umumlashtirishda mantiqiy xulosalash va ilmiy abstraksiyalash
usullaridan foydalanildi. Mazkur metodologik yondashuv tadqiqot natijalarining
ishonchliligi va ilmiy asoslanganligini ta’minlashga xizmat qildi.
Mavzu yuzasidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jahon
xo‘jaligi va global iqtisodiy munosabatlar masalasi ko‘plab mahalliy va xorijiy
iqtisodchi olimlar tomonidan keng yoritilgan. Xususan, jahon xo‘jaligi nazariyasi,
xalqaro savdo va iqtisodiy integratsiya masalalari P. Samuelson, M. Porter, R.
Dornbusch kabi olimlar asarlarida ilmiy asoslangan. O‘zbekiston iqtisodiyotining
jahon bozoriga integratsiyasi esa B. Yu. Xodiyev, S. G‘ulomov, A. Vahobov
tadqiqotlarida tahlil qilingan [3]. Tadqiqot metodologiyasi sifatida tahlil va sintez,
taqqoslash, statistik kuzatuv hamda tizimli yondashuv usullaridan foydalanildi.
Rasmiy statistik ma’lumotlar asosida O‘zbekistonning tashqi savdo ko‘rsatkichlari
va ularning dinamikasi o‘rganildi.
Jahon xo‘jaligi tizimi va unda alohida mamlakatlarning tutgan o‘rni masalasi
iqtisodiy fanlarda muhim va doimiy tadqiq etib kelinayotgan yo‘nalishlardan biri
hisoblanadi. Mazkur mavzu bo‘yicha xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan olib
borilgan ilmiy izlanishlar asosan xalqaro mehnat taqsimoti, tashqi savdo
nazariyalari, iqtisodiy integratsiya va globallashuv jarayonlari doirasida
shakllangan. Klassik va neoklassik iqtisodiy nazariya vakillari tomonidan ishlab
chiqilgan konsepsiyalar bugungi kunda ham jahon xo‘jaligi tizimini tushuntirishda
muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Xususan, D. Rikardoning nisbiy ustunlik nazariyasi, E. Xeksher va B. Olin
tomonidan ishlab chiqilgan omillar nisbati nazariyasi mamlakatlarning xalqaro
savdoda ishtirok etish mexanizmlarini izohlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy davrda esa M. Porterning raqobat ustunliklari nazariyasi, globallashuv
va qiymat zanjirlari konsepsiyalari davlatlarning jahon xo‘jaligidagi o‘rnini
baholashda keng qo‘llanilmoqda. Ushbu nazariy yondashuvlar O‘zbekiston
Respublikasining jahon bozoriga integratsiyalashuv jarayonlarini tahlil qilishda
metodologik asos sifatida xizmat qiladi [4].
Mahalliy iqtisodchi olimlar tadqiqotlarida O‘zbekiston iqtisodiyotining
transformatsiya jarayonlari, bozor munosabatlariga o‘tish bosqichlari va tashqi
iqtisodiy faoliyatni rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Jumladan,
B. Yu. Xodiyev, S. S. G‘ulomov, A. Vahobovlarning ilmiy ishlarida mamlakat
tashqi savdo siyosati, eksport salohiyatini oshirish va xorijiy investitsiyalarni jalb
etish masalalari atroflicha yoritilgan. Ushbu asarlarda O‘zbekistonning jahon
xo‘jaligi tizimidagi ishtiroki bosqichma-bosqich rivojlanib borayotgan jarayon
sifatida talqin qilinadi.
Tadqiqot metodologiyasi jahon xo‘jaligi tizimi va O‘zbekiston
iqtisodiyotining o‘zaro bog‘liqligini kompleks yondashuv asosida o‘rganishga
qaratildi. Tadqiqot jarayonida umumilmiy va maxsus iqtisodiy tadqiqot usullaridan
keng foydalanildi. Jumladan, tahlil va sintez usuli orqali jahon xo‘jaligi tizimining
asosiy elementlari va O‘zbekiston iqtisodiyotining mazkur tizimdagi o‘rni alohidaalohida hamda o‘zaro bog‘liqlikda ko‘rib chiqildi.
676
Shuningdek, statistik tahlil va taqqoslash usullari yordamida O‘zbekiston
Respublikasining tashqi savdo ko‘rsatkichlari, eksport-import hajmi, savdo
hamkorlari tarkibi va ularning yillar kesimidagi dinamikasi o‘rganildi. Rasmiy
statistik ma’lumotlar manbasi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Statistika
agentligi, Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi hisobotlaridan foydalanildi
[5]. Tizimli yondashuv usuli esa tashqi iqtisodiy aloqalarni milliy iqtisodiyotning
boshqa tarmoqlari bilan uzviy bog‘liq holda tahlil qilish imkonini berdi.
Metodologik jihatdan olib borilgan tahlillar natijalarning ilmiy
asoslanganligini ta’minlashga xizmat qilib, O‘zbekiston Respublikasining jahon
xo‘jaligi tizimidagi hozirgi holati va istiqbolli rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlash
imkonini berdi.
Muhokama va natijalar. O‘zbekiston jahon xo‘jaligi tizimida asosan
xomashyo, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hamda sanoat mahsulotlari eksportchisi
sifatida ishtirok etmoqda. So‘nggi yillarda eksport tarkibida tayyor mahsulotlar
ulushining ortib borayotgani iqtisodiy islohotlarning samaradorligini ko‘rsatadi.
1-jadval
O‘zbekiston Respublikasining tashqi savdo aylanmasi (mlrd AQSh dollari)
Yil
Eksport
Import
Savdo aylanmasi
2021
16,6
24,9
41,5
2022
19,3
28,1
47,4
2023
22,1
30,5
52,6
Mazkur jadvaldan ko‘rinib turibdiki, tashqi savdo hajmi yildan-yilga ortib
bormoqda. Bu holat O‘zbekistonning jahon xo‘jaligi tizimidagi faol ishtirokini
tasdiqlaydi.
2-jadval
O‘zbekistonning asosiy savdo hamkorlari (2023 yil)
Davlat
Savdo ulushi (%)
Xitoy
18,0
Rossiya
17,5
Qozog‘iston
9,2
Turkiya
7,8
Janubiy Koreya 6,1
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning tashqi savdo aloqalari asosan
mintaqaviy va Osiyo davlatlari bilan rivojlanmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining jahon xo‘jaligi tizimidagi ishtiroki ko‘p qirrali
bo‘lib, u xalqaro mehnat taqsimoti, tashqi savdo munosabatlari, investitsiya
oqimlari hamda mintaqaviy va global iqtisodiy integratsiya jarayonlari orqali
namoyon bo‘lmoqda. So‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli
iqtisodiy islohotlar mamlakatning ochiq iqtisodiyot modeliga o‘tishini
jadallashtirdi hamda uning global bozorlar bilan aloqalarini mustahkamladi.
Xususan, savdo-sotiqni liberallashtirish, bojxona tartib-taomillarini soddalashtirish,
valyuta siyosatini erkinlashtirish O‘zbekistonning jahon xo‘jaligi tizimida faol
ishtirok etishiga muhim sharoit yaratdi.
677
Jahon xo‘jaligi tizimida mamlakatlarning o‘rni, avvalo, ularning eksport
salohiyati va xalqaro bozorga taklif etayotgan mahsulotlari tarkibi bilan
belgilanadi. O‘zbekiston iqtisodiyotida uzoq yillar davomida xomashyo
yo‘nalishidagi eksport ustunlik qilgan bo‘lsa-da, hozirgi davrda sanoat
mahsulotlari, qayta ishlangan tovarlar va yuqori qo‘shimcha qiymatga ega
mahsulotlar ulushini oshirish ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Bu jarayon
mamlakatning jahon xo‘jaligidagi rolini faqat xomashyo yetkazib beruvchi emas,
balki sanoat va ishlab chiqarish zanjirlarining faol ishtirokchisiga aylantirishga
xizmat qilmoqda.
Quyidagi jadvalda O‘zbekiston Respublikasining so‘nggi yillardagi tashqi
savdo ko‘rsatkichlari aks ettirilgan bo‘lib, ular mamlakatning global iqtisodiy
aloqalardagi faolligi ortib borayotganini ko‘rsatadi.
Eksport hajmining ortishi, bir tomondan, yangi bozorlarning o‘zlashtirilishi
va mahsulotlar nomenklaturasining kengayishi bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi
tomondan, ichki ishlab chiqarish quvvatlarining oshishi natijasidir. Import
hajmining ko‘payishi esa zamonaviy texnologiyalar, mashina-uskunalar va
investitsion tovarlarga bo‘lgan ehtiyojning ortayotganini anglatadi, bu esa uzoq
muddatli iqtisodiy rivojlanish uchun muhim omil hisoblanadi.
O‘zbekiston jahon xo‘jaligi tizimida mintaqaviy hamkorlikka alohida e’tibor
qaratmoqda. Mamlakat tashqi savdosida Xitoy, Rossiya, Qozog‘iston, Turkiya va
Janubiy Koreya kabi davlatlar muhim o‘rin egallaydi. Bu holat nafaqat geografik
yaqinlik, balki transport-logistika imkoniyatlari va tarixiy-iqtisodiy aloqalar bilan
ham izohlanadi.
Shu bilan birga, Yevropa Ittifoqi va Janubiy Osiyo mamlakatlari bilan savdo
aloqalarini kengaytirish bo‘yicha ham izchil ishlar olib borilmoqda. Xususan,
GSP+ tizimi doirasida Yevropa bozoriga bojxona imtiyozlari asosida mahsulot
eksport qilish imkoniyati mamlakat eksport salohiyatini oshirishga xizmat
qilmoqda.
Muhokama natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston jahon xo‘jaligi tizimida
faol va ochiq iqtisodiyotga ega davlat sifatida shakllanib bormoqda. Investitsiya
muhitining yaxshilanishi, xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikning
kengayishi hamda transport-logistika infratuzilmasining rivojlanishi mamlakatning
global iqtisodiy makondagi mavqeini mustahkamlovchi asosiy omillar hisoblanadi.
Shu bilan birga, eksport tarkibida yuqori texnologiyali va innovatsion mahsulotlar
ulushining hali yetarli darajada emasligi mazkur yo‘nalishda qo‘shimcha choratadbirlar zarurligini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasi jahon xo‘jaligi tizimida muhim strategik o‘ringa
ega bo‘lib, uning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi roli yildan-yilga ortib
bormoqda. Mamlakatning qulay geografik joylashuvi, boy tabiiy resurslari va
mehnat salohiyati global iqtisodiyotga integratsiyalashuv uchun mustahkam asos
bo‘lib xizmat qilmoqda. Kelgusida eksportni yanada diversifikatsiya qilish, yuqori
qo‘shimcha qiymatga ega mahsulotlar ulushini oshirish va xalqaro iqtisodiy
hamkorlikni kengaytirish O‘zbekistonning jahon xo‘jaligidagi mavqeini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
678
Xulosa. Mazkur tadqiqot doirasida olib borilgan nazariy va amaliy tahlillar
O‘zbekiston Respublikasining jahon xo‘jaligi tizimidagi o‘rni tobora
mustahkamlanib, mazmun jihatidan chuqurlashib borayotganini ko‘rsatadi.
Mamlakatning global iqtisodiy munosabatlarga qo‘shilishi tasodifiy jarayon emas,
balki izchil olib borilayotgan davlat siyosati, bozor mexanizmlarini joriy etish,
tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish va xalqaro hamkorlikni kengaytirishga
qaratilgan kompleks chora-tadbirlar natijasidir. Bu jarayon O‘zbekiston
iqtisodiyotining ochiqlik darajasini oshirib, uni jahon xo‘jaligi tizimining ajralmas
bo‘g‘iniga aylantirmoqda.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning jahon xo‘jaligi
tizimidagi ishtiroki, avvalo, xalqaro mehnat taqsimotidagi o‘rni orqali namoyon
bo‘lmoqda. Tabiiy resurslar, qishloq xo‘jaligi va sanoat salohiyatiga tayangan
holda mamlakat uzoq yillar davomida xomashyo eksportiga tayanib kelgan bo‘lsada, hozirgi bosqichda iqtisodiyotning tarkibiy jihatdan diversifikatsiyalashuvi
ustuvor yo‘nalishga aylandi. Qayta ishlash sanoati, tayyor mahsulotlar va xizmatlar
eksportining rivojlanishi O‘zbekistonni global qiymat zanjirlariga faolroq
qo‘shilishiga imkon bermoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xodiyev B.Yu. - Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar - Toshkent:
Iqtisodiyot, 2019. – 320 b.
2. G‘ulomov S. Tashqi iqtisodiy faoliyat asoslari - Toshkent: Fan, 2020. – 280 b.
3. Vahobov A. O‘zbekiston iqtisodiyoti va global integratsiya - Toshkent: O‘zbekiston,
2021. – 250 b.
4. Samuelson P. - Economics - New York: McGraw-Hill, 2018. – 700 p.
5. Porter M. Competitive Advantage of Nations - London: Macmillan, 2017. – 450 p.
ISLOHOTLAR VA TRANSFORMATSIYA DAVRIDA ZAMONAVIY
IQTISODIYOTNING VA MOLIYAVIY TAHLILNING ROLI
Karimov Abdulfayz Kamoliddinovich, UMFT,
Moliya va molyaviy texnologiyalar talabasi
abdulfayzkarimov673@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada XXI asr sharoitida jahon iqtisodiyotining rivojlanish
tendensiyalari, globallashuv va raqamlashtirish jarayonlarining iqtisodiy boshqaruv tizimlariga
ta’siri ilmiy-nazariy jihatdan yoritilgan. Zamonaviy iqtisodiyotning murakkab va dinamik
xususiyatlari sharoitida iqtisodiy tahlilning makro va mikro darajadagi ahamiyati asoslab
berilgan. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini samarali boshqarishda buxgalteriya hisobi,
iqtisodiy tahlil va audit fanlarining o‘zaro bog‘liqligi chuqur tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari
asosida moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, boshqaruv qarorlarining sifatini oshirish hamda
moliyaviy nazoratni kuchaytirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: XXI asr iqtisodiyoti, iqtisodiy tahlil, buxgalteriya hisobi, audit, moliyaviy
barqarorlik.
Аннотация. В статье рассматриваются основные тенденции развития мировой
экономики в XXI веке, влияние процессов глобализации и цифровизации на системы
экономического управления. Обоснована роль экономического анализа на макро- и
микроуровнях в условиях сложной и динамичной экономической среды. Проанализирована
взаимосвязь бухгалтерского учета, экономического анализа и аудита в управлении
деятельностью хозяйствующих субъектов. На основе полученных результатов
679
предложены практические рекомендации по обеспечению финансовой устойчивости,
повышению качества управленческих решений и усилению финансового контроля.
Ключевые слова: экономика XXI века, экономический анализ, бухгалтерский учет,
аудит, финансовая устойчивость.
Abstract. This article examines the key trends in the development of the global economy
in the 21st century and the impact of globalization and digitalization on economic management
systems. The importance of economic analysis at macro and micro levels in a complex and
dynamic economic environment is substantiated. The interconnection between accounting,
economic analysis, and auditing in managing economic entities is analyzed. Based on the
research results, practical recommendations are proposed to ensure financial stability, improve
the quality of managerial decision-making, and strengthen financial control.
Keywords: 21st century economy, economic analysis, accounting, audit, financial
stability.
Kirish. XXI asr jahon iqtisodiyoti tub tarkibiy va institutsional o‘zgarishlar
davri hisoblanadi. Globallashuv jarayonlarining jadallashuvi, raqamli
texnologiyalarning iqtisodiyotga keng joriy etilishi, xalqaro moliyaviy
munosabatlarning murakkablashuvi zamonaviy iqtisodiy tizimning asosiy
xususiyatlarini belgilab bermoqda. Bunday sharoitda xo‘jalik yurituvchi subyektlar
faoliyatini samarali boshqarish, moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va
raqobatdoshlikni oshirish aniq, ishonchli va tezkor axborotlarga tayanishni talab
etadi.
Mazkur jarayonda iqtisodiy tahlil, buxgalteriya hisobi va audit fanlari
zamonaviy boshqaruv tizimining ajralmas tarkibiy qismlari sifatida namoyon
bo‘lmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi XXI asr sharoitida iqtisodiy tahlil,
buxgalteriya hisobi va auditning o‘rni va ahamiyatini ilmiy-nazariy jihatdan
asoslashdan iborat. Tadqiqot vazifalari ushbu fanlarning rivojlanish bosqichlarini
o‘rganish, ularning o‘zaro bog‘liqligini aniqlash hamda amaliy ahamiyatini
yoritishdan iborat.
Adabiyotlar tahlili. Ilmiy adabiyotlarda iqtisodiy tahlil va buxgalteriya
hisobi masalalari keng yoritilgan. M. Karimov (2020) buxgalteriya hisobining
asosiy tamoyillari, xususan, ikki tomonlama yozuv prinsipi moliyaviy
axborotlarning aniqligi va ishonchliligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega
ekanligini ta’kidlaydi [1]. D. Norton (2021) raqamli texnologiyalarning
buxgalteriya tizimlariga joriy etilishi hisob jarayonlarini shaffof, tezkor va samarali
qilishini ilmiy jihatdan asoslab beradi [2].
J. Stiglitz (2005) iqtisodiy axborot va tahlilning boshqaruv qarorlaridagi
rolini ochib berib, to‘g‘ri tashkil etilgan hisob va tahlil tizimi iqtisodiy xavflarni
kamaytirishda muhim omil ekanligini ko‘rsatadi [3]. A. Abdukarimov (2022) esa
audit va moliyaviy nazorat tizimlarining rivoji xo‘jalik yurituvchi subyektlarning
moliyaviy barqarorligini mustahkamlashda asosiy omil ekanligini qayd etadi.
Mazkur ilmiy qarashlar ushbu tadqiqot uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qildi [4].
Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqot jarayonida ilmiy abstraksiyalash,
mantiqiy tahlil va sintez, taqqoslash, umumlashtirish va tizimli yondashuv
metodlaridan foydalanildi. Shuningdek, iqtisodiy jarayonlarni baholashda statistik
ma’lumotlar tahlili va ilmiy manbalarni o‘rganish usullaridan keng foydalanildi.
680
Tadqiqot metodologiyasi iqtisodiy tahlil, buxgalteriya hisobi va audit fanlarining
o‘zaro bog‘liqligini aniqlashga qaratilgan.
Tadqiqot natijalari. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, zamonaviy
iqtisodiyot sharoitida buxgalteriya hisobi moliyaviy axborotlarni shakllantiruvchi
asosiy manba hisoblanadi. Iqtisodiy tahlil ushbu axborotlarni chuqur qayta ishlash
orqali boshqaruv qarorlarini asoslash imkonini beradi. Audit esa buxgalteriya
ma’lumotlarining haqqoniyligi va ishonchliligini ta’minlovchi mustaqil nazorat
mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi [5].
Raqamlashtirilgan buxgalteriya tizimlarining joriy etilishi hisob
jarayonlarini avtomatlashtirish, inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni
kamaytirish va moliyaviy axborotlarni real vaqt rejimida olish imkonini
yaratmoqda. Natijada boshqaruv qarorlari tezkor va aniq ma’lumotlarga asoslanib
qabul qilinmoqda. Bu esa moliyaviy xavflarni kamaytirish va resurslardan samarali
foydalanishga xizmat qilmoqda.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda, XXI asr sharoitida
iqtisodiy tahlil, buxgalteriya hisobi va audit fanlari zamonaviy boshqaruv
tizimining ajralmas tarkibiy qismlari hisoblanadi. Ularning o‘zaro uyg‘un holda
faoliyat yuritishi xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy barqarorligini
ta’minlash va raqobatdoshlikni oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Amaliy tavsiyalar sifatida xo‘jalik yurituvchi subyektlarda raqamli
buxgalteriya tizimlarini keng joriy etish, iqtisodiy tahlil jarayonlarini
avtomatlashtirish hamda auditorlik faoliyatining sifatini oshirish taklif etiladi.
Ushbu chora-tadbirlar moliyaviy nazoratni kuchaytirish va boshqaruv
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Karimov M. Zamonaviy buxgalteriya hisobi tamoyillari.–Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
2. Norton D. Digital Accounting Systems and Transparency.– New York: Oxford
University Press, 2021.
3. Stiglitz J. Economics of Information and Accounting Systems. – Cambridge: MIT
Press, 2005.
4. Abdukarimov A. Moliyaviy nazorat va buxgalteriya tizimlari rivoji. – Toshkent: Fan
va texnologiya, 2022.
5. Raximov M. Iqtisodiyot subyektlari moliyaviy holatning tahlili. 1-bob: Moliyaviy tahlil
va uning ahborotlar tizimi.
OʻZBEKISTONDA TIJORAT BANKLARINING RAQAMLI
TRANSFORMATSIYASI, JORIY TRENDLAR VA MUAMMOLAR
TAHLILI
Jurayev Otabek Maxmudjonovich, UMFT,
Iqtisodiyot va biznes boshqaruvi yo’nalishi, 1-kurs magistrant
Annotatsiya. Ushbu maqola Oʻzbekistonda tijorat banklarining raqamli
transformatsiyasi, joriy trendlar va muammolarni tahlil qiladi. Maqolada internet va mobil
banking xizmatlarining rivojlanishi, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar (Big Data)
texnologiyalari, fintech bilan hamkorlik kabi yoʻnalishlar yoritilgan. Shuningdek, IT
infratuzilma, kadrlar malakasi, kiberxavfsizlik va mijozlarning raqamli savodxonligi kabi
muammolar ham tahlil qilingan.
681
Kalit so‘zlar: tijorat banklari, raqamli transformatsiya, internet banking, fintech,
kiberxavfsizlik, Oʻzbekiston.
Аннотация. В данной статье анализируется цифровая трансформация
коммерческих банков Узбекистана, современные тенденции и возникающие проблемы.
Рассматриваются развитие интернет- и мобильного банкинга, технологии
искусственного интеллекта и больших данных, а также сотрудничество с финтехкомпаниями. Кроме того, исследуются проблемы ИТ-инфраструктуры, квалификации
персонала, кибербезопасности и цифровой грамотности клиентов.
Ключевые слова: коммерческие банки, цифровая трансформация, интернетбанкинг, финтех, кибербезопасность, Узбекистан.
Abstract. This article analyzes the digital transformation of commercial banks in
Uzbekistan, current trends, and emerging challenges. It covers the development of internet and
mobile banking services, artificial intelligence and big data technologies, as well as
collaboration with fintech companies. The study also examines issues related to IT
infrastructure, staff qualifications, cybersecurity, and digital literacy of clients.
Keywords: commercial banks, digital transformation, internet banking, fintech,
cybersecurity, digital literacy, Uzbekistan
Kirish. Raqamli transformatsiya bugungi kunda tijorat banklari faoliyatida
strategik ahamiyatga ega bo‘lgan jarayon sifatida e’tiborni qozonmoqda. Global
raqamli iqtisodiyot sharoitida banklar nafaqat xizmatlar sifatini oshirish, balki
operatsion xarajatlarni kamaytirish va raqobatbardoshlikni kuchaytirish maqsadida
innovatsion texnologiyalarni joriy etmoqda. O‘zbekistonda internet va mobil
bankingning keng tarqalishi, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar (Big Data)
texnologiyalaridan foydalanish, shuningdek fintech kompaniyalari bilan hamkorlik
raqamli transformatsiya jarayonining asosiy yo‘nalishlarini belgilab bermoqda.
Shu bilan birga, IT infratuzilma, kadrlar malakasi, kiberxavfsizlik tahdidlari va
mijozlarning raqamli savodxonligi pastligi kabi muammolar banklarning raqamli
yechimlarni samarali joriy etishida asosiy to‘siqlar sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Ushbu maqola tijorat banklarining raqamli transformatsiyasini, so‘nggi trendlar va
duch kelinayotgan muammolarni kompleks tahlil qilish orqali bank sektorining
kelajak rivojlanish istiqbollarini aniqlashga qaratilgan.
Adabiyotlar tahlili. Tijorat banklarining raqamli transformatsiyasi va unga
ta’sir etuvchi omillarni o‘rganishda mahalliy va xalqaro manbalar keng
qo‘llanilgan. Global tadqiqotlar raqamli bank xizmatlarining samaradorlikni
oshirish, mijoz tajribasini yaxshilash va raqobatbardoshlikni kuchaytirishdagi
ahamiyatini ko‘rsatadi (KPMG, 2025). Shuningdek, sun’iy intellekt va katta
ma’lumotlar (Big Data) texnologiyalarining bank sohasida qo‘llanilishi kredit
risklarini baholash, mijozlarni segmentlash va individual xizmatlarni shakllantirish
imkoniyatlarini beradi (Genius Journals, 2023).
Mahalliy tadqiqotlar esa O‘zbekistondagi internet va mobil banking
xizmatlarining kengayishi, fintech bilan hamkorlik, shuningdek, kiberxavfsizlik va
raqamli savodxonlik masalalarini yoritadi (Abdullaev, 2022; Tursunov, 2023;
Saidov, 2021). Shu bilan birga, IT infratuzilma va malakali kadrlar yetishmasligi
raqamli transformatsiya jarayonining sekinlashuviga sabab bo‘lmoqda (Karimova,
2021; Rustamov, 2022; O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, 2024).
682
Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu maqolada O‘zbekiston tijorat
banklarining raqamli transformatsiyasi va unga ta’sir etuvchi omillarni o‘rganish
uchun tahliliy va sistemali yondashuv asos qilib olingan. Tadqiqot davomida:
✓ mavjud ilmiy adabiyotlar, maqolalar va bank hisobotlari tahlil qilindi;
✓ rasmiy statistik ma’lumotlar va raqamli faoliyat ko‘rsatkichlari asosida
xulosalar chiqarildi;
✓ bank xizmatlarining joriy raqamli innovatsiyalari va ularni joriy etishdagi
muammolar kompleks tarzda o‘rganildi.
Ushbu metodologiya tadqiqot natijalarining ob’ektiv, ilmiy asoslangan va
amaliy tavsiyalar bilan boyitilgan bo‘lishini ta’minlaydi.
Tadqiqot natijalari. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston tijorat banklarida
raqamli transformatsiya jarayonining joriy holatini, asosiy trendlar va mavjud
muammolarni aniqlashga imkon berdi. Olingan ma’lumotlar tahlili ko‘rsatdiki:
So‘nggi uch yil ichida mobil va internet banking foydalanuvchilari soni
sezilarli oshgan. Bu banklarning xizmat ko‘rsatish tezligi va mijoz qoniqishini
yaxshilashga yordam beradi. Sun’iy intellekt (AI) va Big Data texnologiyalari
yordamida kredit risklarini baholash, mijozlarni segmentlash va individual
xizmatlar yaratish imkoniyatlari ortmoqda. Mahalliy fintech kompaniyalari bilan
integratsiya jarayoni banklarning innovatsion xizmatlarini kengaytirishga yordam
bermoqda.
IT infratuzilma yetishmovchiligi, malakali kadrlar tanqisligi, kiberxavfsizlik
tahdidlari va mijozlarning raqamli savodxonligi pastligi jarayon samaradorligini
cheklab qolmoqda.
1-jadval
O‘zbekiston tijorat banklarida raqamli xizmatlardan foydalanuvchilar
soni (2021–2024)
Yil
2021
2022
2023
2024
2024- yilda 2021yilga nisbatan
o‘zgarishi
Internet banking
foydalanuvchilari (ming)
1,200
1,450
1,700
2,000
+800
Mobil banking
foydalanuvchilari (ming)
950
1,200
1,500
1,850
+900
1-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2021-2024 yillar davomida internet va mobil
banking foydalanuvchilari soni 60–70% ga oshgan, bu banklarning raqamli
xizmatlarga e’tiborini oshirganini ko‘rsatadi.
683