Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

Read the issue as a PDF

805 p. · PDF · 7.80 MB

Download
Text view 261–280 / 805 p.

The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.

261-p.

Martin Haydegger texnikani faqat vosita emas, balki insonning borliqni anglash usuli sifatida talqin qiladi [1]. Mazkur maqolaning asosiy maqsadi — raqamli va texnologik taraqqiyot sharoitida falsafiy tafakkurning ahamiyatini ochib berish, uning tanqidiy, axloqiy va metodologik vazifalarini tahlil qilishdan iborat. Texnologik taraqqiyot va inson tafakkuri. Texnologiyalar inson faoliyatining barcha sohalariga kirib kelar ekan, tafakkur jarayonlari ham o‘zgarishga yuz tutmoqda. Axborotning haddan tashqari ko‘pligi inson ongida yuzaki fikrlash, tezkor, ammo chuqurlikdan yiroq xulosalar shakllanishiga olib kelmoqda. Amerikalik futurolog Elvin Toffler bu holatni “axborot zarbasi” deb ataydi [2]. Raqamli muhitda inson ko‘proq iste’molchi pozitsiyasiga o‘tib, tayyor axborotni qabul qilishga o‘rganmoqda. Natijada mustaqil fikrlash, sabab-oqibat aloqalarini tahlil qilish qobiliyati zaiflashishi mumkin. Falsafiy tafakkur esa insonni shoshilinch xulosalardan tiyilish, mazmun va mohiyatni ajratib ko‘rishga o‘rgatadi. Texnologik determinizm tarafdorlari jamiyat taraqqiyotini asosan texnologiyalar belgilaydi, degan fikrni ilgari suradilar [3]. Biroq falsafa ushbu yondashuvni tanqidiy tahlil qilib, texnologiyalarni insoniy qadriyatlar va maqsadlar bilan muvofiqlashtirish zarurligini ta’kidlaydi. Raqamli jamiyatda tanqidiy fikrlash zarurati. Raqamli jamiyat sharoitida axborotning haqqoniyligini aniqlash, manipulyatsiyaga berilmaslik va mustaqil qaror qabul qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Tanqidiy fikrlash — bu faqat shubha qilish emas, balki dalillarni tahlil qilish, manbalarni solishtirish va mantiqiy xulosa chiqarish qobiliyatidir. J. Dyui ta’kidlaganidek, tanqidiy fikrlash insonni passiv qabul qiluvchidan faol tadqiqotchiga aylantiradi [4]. Falsafa esa ushbu fikrlash madaniyatini shakllantiruvchi asosiy fanlardan biridir. Ayniqsa, axborot texnologiyalari yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun texnologik yechimlar bilan bir qatorda, ularning ijtimoiy va axloqiy oqibatlarini anglash muhimdir. Raqamli platformalarda tarqalayotgan soxta axborotlar, algoritmik manipulyatsiyalar va virtual identifikatsiya muammolari falsafiy yondashuvsiz chuqur tahlil etilishi qiyin bo‘lgan hodisalardir. Falsafiy tafakkurning axloqiy va metodologik vazifalari. Texnologik taraqqiyot axloqiy mas’uliyat masalasini ham keskinlashtirmoqda. Sun’iy intellekt qarorlari uchun kim javobgar? Algoritmlar adolatli bo‘lishi mumkinmi? Raqamli nazorat shaxs erkinligini cheklamayaptimi? Bu savollar texnik emas, balki falsafiy savollardir. Nemis faylasufi Immanuil Kant axloqiy qarorlar inson aqlining avtonomligiga tayanishi lozimligini ta’kidlaydi [5]. Demak, texnologiyalar inson axloqiy tanlovini almashtirmasligi, balki unga xizmat qilishi kerak. Falsafiy tafakkur ana shu chegaralarni belgilashda muhim metodologik rol o‘ynaydi. Shuningdek, falsafa texnologik jarayonlarga ma’no baxsh etadi. U “nima qilish mumkin?” degan savoldan tashqari “nima qilish kerak?” degan savolni ham o‘rtaga qo‘yadi. Bu esa ijtimoiy barqarorlik va ma’naviy muvozanatni saqlashda muhim omil hisoblanadi. Yoshlar va raqamli madaniyat: falsafaning tarbiyaviy ahamiyati. Yoshlar raqamli muhitning eng faol ishtirokchilaridir. Ularning dunyoqarashi, 264

262-p.

qadriyatlari va o‘zligi ko‘p jihatdan virtual makon orqali shakllanmoqda. Shu sababli falsafa fanining tarbiyaviy va ma’naviy ahamiyati yanada ortmoqda. Falsafa fani yoshlarni faqat bilim bilan emas, balki mas’uliyat, ma’no va maqsad tushunchalari bilan qurollantiradi. Faylasuf Alber Kamyu inson hayotining ma’nosi masalasini markazga qo‘yib, ongli tanlov va mas’uliyatni asosiy tamoyil sifatida ko‘rsatadi [6]. Raqamli va texnologik taraqqiyot sharoitida falsafa yoshlarni texnologiyaga qaram emas, balki ongli foydalanuvchi va yaratuvchi sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, raqamli va texnologik taraqqiyot sharoitida falsafiy tafakkur inson va jamiyat uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lgan intellektual resursdir. U texnologiyalarni mutlaq qadriyatga aylantirishdan saqlaydi, tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi va axloqiy mas’uliyatni mustahkamlaydi. Ayniqsa, yoshlar va axborot texnologiyalari sohasida ta’lim olayotgan talabalar uchun falsafiy tafakkur texnologik bilimlarni ma’naviy va ijtimoiy mazmun bilan boyituvchi muhim omil hisoblanadi. Shu bois, falsafa fani raqamli jamiyat sharoitida nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan fan sifatida qaralishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati^ 1. Heidegger M. The Question Concerning Technology. New York: Harper & Row, 1977. 2. Toffler A. Future Shock. New York: Random House, 1970. 3. Ellul J. The Technological Society. New York: Vintage Books, 1964. 4. Dewey J. How We Think. Boston: D.C. Heath and Company, 1910. 5. Kant I. Groundwork of the Metaphysics of Morals. Cambridge University Press, 1998. 6. Camus A. The Myth of Sisyphus. New York: Vintage Books, 1955. SUN’IY INTELLEKTNING RIVOJLANISHI: IMKONIYATLAR, MUAMMOLAR VA KELAJAK ISTIQBOLLARI Xakimov Abubakr Abduxalim o‘g‘li, UMFT, Sun'iy intelekt yo‘nalishi, 1-bosqich talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt tushunchasi, uning paydo bo‘lishi va rivojlanish bosqichlari keng yoritilgan. Sun’iy intellekt texnologiyalarining zamonaviy jamiyat hayotidagi o‘rni, turli sohalarda qo‘llanilishi hamda ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, sun’iy intellektning afzalliklari bilan bir qatorda, uni joriy etish jarayonida yuzaga kelayotgan muammolar, axloqiy va huquqiy masalalar ko‘rib chiqilgan. Maqolada sun’iy intellekt va inson o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar hamda kelajakdagi rivojlanish istiqbollari ilmiy-nazariy asosda yoritilib, texnologiyaning inson manfaatlariga xizmat qilishi zarurligi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, mashinaviy o‘rganish, chuqur o‘rganish, neyron tarmoqlar, raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirish, axborot texnologiyalari, innovatsiya, kelajak texnologiyalari. Kirish. Zamonaviy dunyoda texnologik taraqqiyot juda tez sur’atlarda rivojlanmoqda. Ayniqsa, so‘nggi o‘n yilliklarda sun’iy intellekt (SI) tushunchasi fan, texnika, iqtisodiyot va kundalik hayotning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Sun’iy intellekt — bu inson aql-idrokiga xos bo‘lgan fikrlash, 265

263-p.

o‘rganish, tahlil qilish va qaror qabul qilish jarayonlarini mashinalar yordamida amalga oshirishga qaratilgan texnologiyalar majmuasidir. Bugungi kunda sun’iy intellekt nafaqat ilmiy tadqiqotlarda, balki tibbiyot, ta’lim, sanoat, moliya, transport va hatto ijod sohalarida ham keng qo‘llanilmoqda. Sun’iy intellektning rivojlanishi insoniyat uchun ulkan imkoniyatlar yaratish bilan birga, muayyan muammolar va mas’uliyatli savollarni ham kun tartibiga olib chiqmoqda. Ushbu maqolada sun’iy intellektning paydo bo‘lish tarixi, rivojlanish bosqichlari, asosiy yo‘nalishlari, jamiyatga ta’siri hamda kelajak istiqbollari atroflicha tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt tushunchasi va uning kelib chiqishi. “Sun’iy intellekt” atamasi ilk bor 1956-yilda amerikalik olim Jon Makkarti tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan. U sun’iy intellektni “inson aqliga xos vazifalarni bajarishga qodir bo‘lgan mashinalarni yaratish fani” sifatida ta’riflagan. Dastlabki davrlarda sun’iy intellekt faqat matematik mantiq va algoritmlarga asoslangan sodda dasturlar ko‘rinishida mavjud bo‘lgan. XX asrning ikkinchi yarmida kompyuter texnologiyalarining rivojlanishi, hisoblash quvvatining ortishi va ma’lumotlar hajmining kengayishi sun’iy intellektning yangi bosqichga o‘tishiga sabab bo‘ldi. Ayniqsa, mashinaviy o‘rganish (machine learning) va chuqur o‘rganish (deep learning) texnologiyalarining paydo bo‘lishi sun’iy intellekt imkoniyatlarini keskin kengaytirdi. Sun’iy intellekt rivojlanishining asosiy bosqichlari. Sun’iy intellekt rivojlanishini bir necha asosiy bosqichlarga ajratish mumkin. Birinchi bosqich — qoidaga asoslangan tizimlar davri bo‘lib, bunda mashinalar oldindan belgilangan algoritmlar asosida ishlagan. Bu tizimlar murakkab muammolarni mustaqil hal qila olmagan, faqat dasturchi tomonidan belgilangan chegaralarda faoliyat yuritgan. Ikkinchi bosqich mashinaviy o‘rganish bilan bog‘liq. Bu davrda sun’iy intellekt tizimlari katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilib, ulardan xulosa chiqarish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Natijada mashinalar tajriba orqali “o‘rganish” xususiyatini namoyon qila boshladi. Uchinchi bosqich esa chuqur o‘rganish va neyron tarmoqlar rivoji bilan xarakterlanadi. Inson miyasi faoliyatiga o‘xshash tuzilgan sun’iy neyron tarmoqlar tasvirni tanish, nutqni anglash, matn yaratish kabi murakkab vazifalarni bajarishga muvaffaq bo‘ldi. Bugungi kundagi ko‘plab ilg‘or sun’iy intellekt tizimlari aynan shu texnologiyalarga tayanadi. Sun’iy intellektning asosiy yo‘nalishlari: Sun’iy intellekt bir nechta muhim yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Ulardan biri — mashinaviy o‘rganish bo‘lib, u ma’lumotlar asosida modellarni avtomatik tarzda shakllantirishni nazarda tutadi. Ikkinchi muhim yo‘nalish — tabiiy tilni qayta ishlash bo‘lib, u kompyuterlarga inson tilini tushunish va undan foydalanish imkonini beradi. Bundan tashqari, kompyuter ko‘rishi, ekspert tizimlari, robototexnika va intellektual agentlar ham sun’iy intellektning muhim tarkibiy qismlari hisoblanadi. Ushbu yo‘nalishlarning har biri alohida sohalarda katta amaliy ahamiyatga ega. Sun’iy intellektning jamiyat hayotidagi o‘rni. Bugungi kunda sun’iy intellekt kundalik hayotimizning ko‘plab jabhalarida faol qo‘llanilmoqda. Masalan, tibbiyot sohasida sun’iy intellekt kasalliklarni erta aniqlash, tashxis qo‘yish va davolash rejasini tuzishda shifokorlarga yordam bermoqda. Ta’lim tizimida esa individual o‘qitish, bilimlarni baholash va o‘quv jarayonini avtomatlashtirishda keng foydalanilmoqda. Sanoat va 266

264-p.

ishlab chiqarishda sun’iy intellekt texnologiyalari mehnat unumdorligini oshirish, resurslarni tejash va xavfsizlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Moliya sohasida firibgarlikni aniqlash, risklarni baholash va investitsiya qarorlarini qabul qilish jarayonlari sun’iy intellekt yordamida yanada samarali amalga oshirilmoqda. Sun’iy intellektning afzalliklari. Sun’iy intellektning eng katta afzalligi — katta hajmdagi ma’lumotlarni tez va aniq tahlil qilish qobiliyatidir. Inson uchun murakkab va vaqt talab qiladigan jarayonlar sun’iy intellekt yordamida qisqa fursatda bajarilishi mumkin. Bundan tashqari, sun’iy intellekt inson omilidan kelib chiqadigan xatolarni kamaytirishga xizmat qiladi. Yana bir muhim afzallik shundaki, sun’iy intellekt uzluksiz ishlash qobiliyatiga ega. U charchamaydi, hissiyotlarga berilmaydi va bir xil sifatda faoliyat yurita oladi. Bu esa ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida yuqori samaradorlikni ta’minlaydi. Sun’iy intellekt bilan bog‘liq muammolar. Sun’iy intellektning rivojlanishi bilan bir qatorda qator muammolar ham yuzaga kelmoqda. Eng muhim masalalardan biri — ish o‘rinlarining qisqarishi ehtimolidir. Avtomatlashtirish jarayonlari ayrim kasblarning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, axloqiy va huquqiy masalalar ham dolzarb hisoblanadi. Sun’iy intellekt qabul qilgan qarorlar uchun kim javobgar bo‘lishi, shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi va maxfiyligi qanday ta’minlanishi kabi savollar hanuzgacha aniq yechim topmagan. Bu borada xalqaro miqyosda muvofiqlashtirilgan yondashuv zarur. Sun’iy intellekt va inson o‘rtasidagi munosabat. Sun’iy intellekt insonni to‘liq almashtiradimi yoki unga yordamchi sifatida qoladimi, degan savol ko‘plab bahslarga sabab bo‘lmoqda. Aksariyat mutaxassislarning fikricha, sun’iy intellekt insonni emas, balki uning imkoniyatlarini kengaytiradi. Inson ijodkorlik, tanqidiy fikrlash va axloqiy qarorlar qabul qilishda ustun bo‘lib qoladi. Shu sababli, sun’iy intellektni rivojlantirish jarayonida inson omilini e’tibordan chetda qoldirmaslik muhimdir. Texnologiya inson manfaatlariga xizmat qilishi, uning hayot sifatini yaxshilashi lozim. Sun’iy intellektning kelajak istiqbollari. Kelajakda sun’iy intellekt yanada aqlli, moslashuvchan va mustaqil tizimlarga aylanishi kutilmoqda. Aqlli shaharlar, avtonom transport vositalari, shaxsiy raqamli yordamchilar va tibbiy robotlar sun’iy intellekt asosida ishlashi bashorat qilinmoqda. Bundan tashqari, sun’iy intellekt ilm-fan rivojida ham muhim rol o‘ynaydi. Murakkab ilmiy masalalarni yechish, yangi dori vositalarini yaratish va global muammolarga innovatsion yechimlar topishda sun’iy intellektning ahamiyati yanada ortadi. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellektning rivojlanishi insoniyat taraqqiyotida muhim bosqich hisoblanadi. U hayotning deyarli barcha sohalariga ta’sir ko‘rsatib, katta imkoniyatlar yaratmoqda. Shu bilan birga, muammolar va xavflarni ham inkor etib bo‘lmaydi.Sun’iy intellektdan oqilona va mas’uliyat bilan foydalanish, uning rivojini inson manfaatlariga yo‘naltirish bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan biridir. Faqat shundagina sun’iy intellekt jamiyat taraqqiyotiga ijobiy hissa qo‘sha oladi va kelajak avlodlar uchun barqaror rivojlanish asosini yaratadi.Ushbu maqolada sun’iy intellekt tushunchasi, uning paydo bo‘lishi va rivojlanish bosqichlari keng yoritilgan. Sun’iy intellekt texnologiyalarining zamonaviy jamiyat hayotidagi o‘rni, turli sohalarda 267

265-p.

qo‘llanilishi hamda ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, sun’iy intellektning afzalliklari bilan bir qatorda, uni joriy etish jarayonida yuzaga kelayotgan muammolar, axloqiy va huquqiy masalalar ko‘rib chiqilgan. Maqolada sun’iy intellekt va inson o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar hamda kelajakdagi rivojlanish istiqbollari ilmiy-nazariy asosda yoritilib, texnologiyaning inson manfaatlariga xizmat qilishi zarurligi asoslab berilgan. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. — New Jersey: Prentice Hall, 2021. 2. Goodfellow I., Bengio Y., Courville A. Deep Learning. — Cambridge: MIT Press, 2016. 3. Nilsson N.J. The Quest for Artificial Intelligence. — Cambridge: Cambridge University Press, 2010. 4. Poole D., Mackworth A. Artificial Intelligence: Foundations of Computational Agents. — Cambridge: Cambridge University Press, 2017. 5. Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar asoslari / O‘quv qo‘llanma. -T.: O‘zbekiston, 2020. IJTIMOIY IQTISODIYOT Muzaffarov A.A., UMFT talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada jamiyatda mavjud ijtimoiy-iqtisodiy muammolar, aholining moliyaviy savodxonligi pastligi, daromad va xarajatlar o‘rtasidagi nomutanosiblik, shuningdek, tarixiy va ijtimoiy stereotiplarning shaxslarning iqtisodiy xulq-atvoriga ta’siri tahlil qilinadi. Moliyaviy savodxonlikni rivojlantirish va ongli iqtisodiy qarorlar qabul qilish orqali ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash masalalari yoritiladi. Kalit so‘zlar. Ijtimoiy iqtisod, moliyaviy savodxonlik, kredit, stereotiplar, tadbirkorlik. Kirish. Ijtimoiy iqtisod ijtimoiy xulq-atvor va iqtisodiy faoliyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganuvchi fan sohasi hisoblanadi. Ijtimoiy iqtisodiyot iqtisodiy jarayonlarning jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlar bilan o‘zaro aloqasini o‘rganuvchi fan sohasi hisoblanadi. Ushbu fan shaxslar, ijtimoiy guruhlar va institutlarning iqtisodiy xulq-atvori qanday shakllanishini, ularning iqtisodiy qarorlari ijtimoiy omillar ta’sirida qanday o‘zgarishini tahlil qiladi. Ijtimoiy iqtisodiyot an’anaviy iqtisodiy nazariyalardan farqli o‘laroq, iqtisodiy jarayonlarni faqat foyda va daromad mezonlari asosida emas, balki ijtimoiy adolat, farovonlik va barqarorlik nuqtayi nazaridan baholaydi. Ijtimoiy iqtisodiyot predmetining markazida jamiyat a’zolarining iste’mol qilish, tejash, investitsiya qilish va kreditdan foydalanishdagi xatti-harakatlari turadi. Bu jarayonda shaxslarning moliyaviy savodxonligi, madaniy qadriyatlari, urf-odatlari va ijtimoiy stereotiplari muhim rol o‘ynaydi. Masalan, jamiyatda mavjud bo‘lgan ijtimoiy bosim yoki “ijtimoiy maqom” tushunchasi ayrim hollarda iqtisodiy jihatdan asossiz qarorlar qabul qilinishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, ijtimoiy iqtisodiyot ijtimoiy institutlarning — oila, ta’lim tizimi, mehnat bozori va davlatning — iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini o‘rganadi. Ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalariga yo‘naltirilgan investitsiyalar inson kapitalini 268

266-p.

rivojlantiradi va uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishning muhim omili sifatida namoyon bo‘ladi. Davlat tomonidan amalga oshiriladigan ijtimoiy siyosat esa daromadlar tengsizligini yumshatish, kambag‘allikni qisqartirish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Bundan tashqari, ijtimoiy iqtisodiyot iqtisodiy faoliyatning ijtimoiy oqibatlarini tahlil qiladi. Iqtisodiy qarorlarning bandlik darajasi, turmush sifati va ijtimoiy farovonlikka ta’siri ushbu fan doirasida muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi. Shu sababli, ijtimoiy iqtisodiyot jamiyat taraqqiyotini ta’minlashda iqtisodiy samaradorlik bilan bir qatorda ijtimoiy mas’uliyatni ham ustuvor deb biladi. Bugungi kunda jamiyatda iste’mol ma’daniyatining o‘zgarishi, kredit xizmatlaridan keng foydalanish va ijtimoiy maqomni moddiy omillar orqali belgilashga intilish kuchayib bormoqda. Ushbu holatlar aholining moliyaviy qarorlariga bevosita ta’sir ko‘rsatib, ayrim ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni yuzaga keltirmoqda. Asosiy qism Hozirgi kunda yurtimizda bank kredit xizmatlaridan foydalanmagan oila deyarli uchramaydi. Bu holat, bir tomondan, iqtisodiy faollik va yalpi ichki mahsulot o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatsa, ikkinchi tomondan, aholining moliyaviy yuklamasini oshirmoqda. Ko‘plab hollarda daromad va xarajatlar o‘rtasidagi nomutanosiblik kreditga murojaat qilishga majbur etadi. Jamiyatda mavjud bo‘lgan ijtimoiy stereotiplarga ko‘ra, shaxsning mavqei uy-joy, avtomobil yoki farzandining xususiy ta’lim muassasasida o‘qishi bilan baholanadi. Natijada ayrim oilalar real moliyaviy imkoniyatlarini inobatga olmagan holda qaror qabul qiladilar. Insoniyat tarixida aynan ijtimoiy stereotiplar, “ko‘z-ko‘z qilish”, maqomni namoyish etish istagi sababli keng miqyosda kreditlar olinib, jiddiy oqibatlarga olib kelgan. Ijtimoiy stereotiplar va “ko‘z-ko‘z qilish” natijasida olingan kreditlar: tarixiy misollar. 1920-yillar AQSh: “Consumerism” va obro‘ uchun qarz. 1920-yillarda AQShda iste’mol jamiyati (consumer society) shakllandi. Avtomobil, radio, maishiy texnika kabi mahsulotlar ijtimoiy maqom belgisiga aylandi. Yaxshi hayot degani — mashina, zamonaviy uy va texnika degan stereotip keng tarqaldi. Ko‘plab oilalar daromadidan qat’i nazar, “boshqalardan qolib ketmaslik” uchun bo‘lib-bo‘lib to‘lash (installment credit) orqali xarid qila boshladi. Natijada 1929-yilgi Buyuk Depressiya davrida millionlab oilalar qarzini to‘lay olmadi, bankrot bo‘ldi, ijtimoiy tanglik kuchaydi. Bu tarixda birinchi marta iste’mol krediti ijtimoiy bosim xavfli kombinatsiya ekanini ko‘rsatdi. 1950–1960-yillar AQSh: “Amerika orzusi” stereotipi. Ikkinchi jahon urushidan keyin AQShda, shaxsiy uy, avtomobil, oilaviy farovonlik “Amerika orzusi” sifatida targ‘ib qilindi. Jamiyatda, “Uy va mashinasi bo‘lmagan odam muvaffaqiyatli emas”degan ijtimoiy qarash shakllandi. Ko‘plab oilalar, ipoteka kreditlari, avtomobil kreditlari olib, real imkoniyatidan yuqori darajada yashay boshladi. Natijada, o‘rta sinfning qarz yuki oshdi, kreditga yashash “norma”ga aylandi. Keyingi inqirozlar uchun zamin yaratildi. 2000-yillar: AQSh va Yevropada ipoteka pufagi (status uchun uy) 2000-yillarda AQSh va Yevropada katta uy — muvaffaqiyat ramzi, kichik uy — “yetarli emas” degan 269

267-p.

stereotip shakllandi. Ko‘plab oilalar daromadini oshirib ko‘rsatib, foiz va riskni tushunmasdan, “boshqalar qanday uyda yashayapti?” degan bosim ostida ipoteka krediti oldi. Natijada (2007–2009-yillar): millionlab uylar musodara qilindi, banklar qulab tushdi, global moliyaviy inqiroz yuz berdi. Bu holat tarixda “status uchun olingan kreditlar iqtisodiy falokatga olib kelishi”ning eng yaqqol misolidir. Buyuk Britaniya: “Middle-class lifestyle” bosimi. Buyuk Britaniyada 1990–2000-yillarda xususiy maktab, yaxshi avtomobil, sayohatlar o‘rta sinf belgisi sifatida qaraldi. Ko‘plab oilalar kredit kartalari, iste’mol kreditlari orqali ijtimoiy maqomni saqlab qolishga urindi. Natijada, Uy xo‘jaliklarining qarzi keskin oshdi “Debt culture” (qarz ma’daniyati) shakllandi. Davlat moliyaviy savodxonlik dasturlarini joriy qilishga majbur bo‘ldi. Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy stereotiplar asosida, maqomni namoyish etish uchun olingan kreditlar individual muammo emas, balki makroiqtisodiy inqirozlarga olib keluvchi omil bo‘lishi mumkin. Yurtimizdagi ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan aslida rivojlanish davrida, ammo kamchiliklardan holi emas, bu kamchiliklarni bartaraf etish uning ustida ishlanmasa, kamchiliklar katta muammolarga aylanishi mumkin. Hozirgi kunda banklarning krеdit xizmatlaridan foydalanmagan oila dеyarli kam uchraydi, dеmak insonlarning ehtiyojlari va shu bilan birga xarajatlari ham ortib bormoqda (bu albatta Davlat YaIMning o‘sishiga foyda)va shuning asnosida muammolar ham. Odamlarning ijtimoiy hayotida yangi va yanada yaxshi mahsulot, yaxshi xizmatlardan foydalanishga harakat qiladi, bu tabiiy. Bu albatta insonning moliyaviy holatidan kеlib chiqib albatta. Afsuski har doim ham emas, yani daromadning xarajatlarga nomutanosib bo‘lishi mumkin. Bu holatda Moliyaviy sharoitingizda muammoga duch kеlsangiz, yani siz istagan tovarlar yoki xizmatlardan foydalanishga mablag‘ingiz yetmasa bankning krеdit xizmatidan foydalanasiz va ikki tomon ham bundan manfaatdordir. Kеlgusida bankdan olgan krеditingizning %qancha bo‘lishi, siz istagan tovar yoki xizmatdan foydalanganingizda siz zararda yohud foydada bo‘lishigizni hisoblab chiqasiz. Umuman olganda maqsadga erishish yo‘lida bankdan krеdit olmasdan, o‘z ehtiyojlaringiz uchun daromadingizdan har oyda masalan, kamida 10 %ni tеjash, ya’ni zarur bo‘lmagan xarajatlarni chеklash evaziga amalga oshirishingiz mumkin. Yurtimizda ma’lum bir narsalar bilan shaxsning jamiyatdagi statusini, ya’ni o‘rnini bеlgilaydi dеgan biroz noto‘g‘ri strеotip mavjud. Davlat ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan aslida rivojlanish davrida, ammo kamchiliklardan holi emas, bu kamchiliklarni bartaraf etish uning ustida ishlanmasa, kamchiliklar katta muammolarga aylanishi mumkin. Masalan, Maktabgacha talim muassasasi (MTM)dan boshlanadi, har bir ota-ona farzandini sifatli ta’lim olishini xohlaydi. Moliyaviy sharoitidan kеlib chiqib, moliyaviy holati yaxshi oilalar davlat MTM lariga emas xususiy MTM larga farzandlarini topshirishmoqda. Xususiy MTM ga moliyaviy imkoniyatlari yo‘l qo‘ymaydiganlar (qurbi yetmaydiganlar) ham topshirmoqdalar bu albatta yaxshi, chunki bilimga sarflangan invеstisiya eng yaxshi invеstisiyadir. Ammo yon-atrofdagilardan qolib kеtmay dеb o‘zini va oilasidagilarni qiyin ahvolga solib qo‘yishadi. Hozirgi davrdagi yosh oilalar katta avlodga nisbatan farzandlarining sifatli bilim olishiga 270

268-p.

ko‘proq e’tibor bеrmoqdalar. Lеkin yosh oilalar yashaydigan uylari, hozirgi paytda foydalanish zarur bo‘lgan avtomobilni krеditga xarid qilingan bo‘lsa, shu xarajatlarni hisobga olgan holda boshqa altеrnativ yo‘llarini izlash kеrak. Yurtimizda boshqa birov nima ish qilsa shu ishni takrorlashga moyillik bor, bu barcha sohalarda, bu albatta shaxsning o‘z fikri yo‘qligidan dalolatdir. Bir hisobda katta avlodning ham xissasi bor. Masalan farzandi o‘z yoqtirgan ishini, ya'ni kasbni tanlashi muammo bo‘lgan (bilaman bu gapning “siyqasi chiqgan”, ko‘p martta aytiladi, lekin butun bir avlod shunday tushuncha bilan katta bo‘lgan) chunki ota-onalar ana falonchining o‘g‘li mana bunday ish qilib zo‘r bo‘lib kеtdi sеni undan nima kam joying bor dеb farzandiga o‘zi orzu qilgan niyatlarini jozibali qilib uqtirmoqchi bo‘ladi va farzandi o‘zi xohlamagan kasbda ishlab natijada usha falonchining o‘g‘li erishgan yutuqlariga ham yaqinlasholmaydi. Oqibatda jamiyatda o‘z fikriga ega bo‘lmagan navbatdagi yana bir shaxsga ko‘payadi. Bunday shaxslar yurtimizda davlat va jamiyat miqyosida juda ko‘p hozirgi vaqtda. Iqtisod masalasiga kеlsak, SSSR davrida maktablarda savdoga, oldi-sotdiga nisbatan nafrat uyg‘otishga, bozorda savdo-sotiq bilan shug‘ullanishni sharmandalikdеk ko‘rsatish elеmеntlari bo‘lgan. Masalan, yaxshi o‘qimasang bozorda kartoshka sotib o‘tirasan dеgan gaplar o‘qituvchilar tomonidan ta'zir tariqasida aytilgan. O‘sha paytlari davlat tashkilotlarida ishlash urf bo‘lgan va siyosat ham shu yo‘nalishda bo‘lgan. Shu siyosat natijasida jamiyatda insonlarda tadbirkorlar va tadbirkorlikga nisbatan qandaydir ma’noda nafrat shakllangan, ya’ni oldi sotdini amalga oshirgan shaxs spеkulyant dеgan tamg‘a urilgan. Davlat tashkilotlarida faoliyat yuritish urf bo‘lgan, kam sonli aholi vakillari savdo bilan shug‘illanishgan. Vaholanki davlatni rivojlanishi va boyishi, byudjеt tashkilotlarida ishlagan ishchilardan olingan soliqlardan emas balki tovar ishlab chiqarish, xizmatlar, uni oldi-sotdi import-eksport qilish evazigadir. Muammoning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari. Moliyaviy savodxonlikning pastligi kreditga qaramlikning kuchayishiga olib keladi. Bu holat oilaviy byudjet barqarorligini izdan chiqarib, jamg‘arish imkoniyatlarini cheklaydi hamda ijtimoiy taranglikni kuchaytiradi. Uzoq muddatda esa o‘rta sinf shakllanishiga va tadbirkorlik faolligining oshishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, jamiyatda moliyaviy savodxonlikni oshirish, mustaqil fikrlashni rag‘batlantirish va tadbirkorlikka nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Faqatgina ongli iqtisodiy qarorlar orqali barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga erishish mumkin. ЗНАЧЕНИЕ КРИТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВОЙ ИНФОРМАЦИОННОЙ СРЕДЫ ДЛЯ СОЦИАЛЬНОЙ СТАБИЛЬНОСТИ Махкамов Давлатшох Фуркат угли, Студент направления «Информационная безопасность», Научный руководитель: Ярашов Сарвар Норкул угли Ст.преп. кафедры «Социальных наук», UMFT 271

269-p.

Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli axborot muhiti sharoitida tanqidiy fikrlashning ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashdagi o‘rni tahlil qilinadi. Muallif axborot bosimi, feyk xabarlar va manipulyatsiya sharoitida inson ongining chidamliligi masalasini tadqiq etadi. Tanqidiy fikrlash nafaqat shaxsiy ko‘nikma, balki jamiyatning axborot xurujlariga qarshi barqarorligini ta’minlovchi ijtimoiy instrument ekanligi asoslanadi. Maqolada IT va ijtimoiy fanlar chorrahasidagi muammolar ko‘rib chiqilib, raqamli savodxonlikni oshirish bo‘yicha falsafiymetodologik tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar. tanqidiy fikrlash, raqamli muhit, ijtimoiy barqarorlik, feyk xabarlar, axborot xavfsizligi. Аннотация. В данной статье анализируется роль критического мышления в обеспечении социальной стабильности в условиях цифровой информационной среды. Автор исследует проблему устойчивости человеческого сознания в условиях информационного давления, фейковых новостей и манипуляций. Обосновывается, что критическое мышление является не только личным навыком, но и социальным инструментом, обеспечивающим устойчивость общества к информационным угрозам. В статье рассматриваются проблемы на стыке ИТ и социальных наук, даются философско-методологические рекомендации по повышению цифровой грамотности. Ключевые слова. критическое мышление, цифровая среда, социальная стабильность, фейковые новости, информационная безопасность. Abstract. This article analyzes the role of critical thinking in ensuring social stability within the digital information environment. The author explores the resilience of human consciousness amidst information overload, fake news, and manipulation. It is argued that critical thinking is not merely a personal skill but a vital social instrument that ensures societal resistance to information threats. The paper examines issues at the intersection of IT and social sciences, providing philosophical and methodological recommendations for enhancing digital literacy. Keywords. Critical thinking, digital environment, social stability, fake news, information security. Введение. В современном мире цифровые технологии стали неотъемлемой частью повседневной жизни человека. Интернет и онлайнплатформы позволяют быстро распространять информацию, однако вместе с этим возникают угрозы манипуляции общественным мнением. В этих условиях развитие критического мышления становится экзистенциальной необходимостью. Как отмечают исследователи, в эпоху «постправды» способность анализировать информацию становится главным фильтром восприятия реальности [1]. Критическое мышление важно не только для личности, но и для государства, так как от него зависит устойчивость общества к информационным угрозам. Основная часть. Понятие цифровой информационной среды. Цифровая среда — это совокупность технологий, обеспечивающих создание и распространение данных в цифровом формате. Ее главной особенностью является высокая скорость передачи информации. Однако эта доступность создает условия для распространения «информационного шума», где истина часто скрыта за эмоционально окрашенным контентом [2]. Понятие критического мышления. Под критическим мышлением в философии понимается рациональный, рефлексивный тип мышления, направленный на решение того, чему доверять и что делать [3]. Человек с 272

270-p.

развитым критическим мышлением не принимает информацию на веру, а выявляет скрытые мотивы источника. Роль критического мышления в цифровой среде. В условиях информационного давления критическое мышление позволяет отличать факты от субъективных мнений. Фейковые новости часто апеллируют к эмоциям, отключая рациональный анализ. По мнению экспертов по киберпсихологии, умение верифицировать контент через несколько независимых источников снижает риск попадания в «эхо-камеры» социальных сетей [4]. Связь критического мышления и социальной стабильности. Социальная стабильность напрямую зависит от информационной безопасности. Когда общество насыщается дезинформацией, падает уровень доверия к социальным институтам. В классической философии отмечается, что стабильное общество — это общество просвещенных граждан, способных к осознанному выбору [5]. Таким образом, критическое мышление становится фундаментом гражданской ответственности и предотвращает деструктивные процессы в государстве. Механизмы манипуляции в цифровом пространстве и когнитивные искажения Современная цифровая среда функционирует на основе алгоритмов ранжирования, которые направлены на удержание внимания пользователя. В этом контексте возникает феномен «информационных пузырей» или «эхо-камер», когда алгоритмы социальных сетей предлагают пользователю только тот контент, который соответствует его предыдущим предпочтениям. Это ограничивает кругозор и создает иллюзию единомыслия, что делает общество более уязвимым к радикализации и внешним манипуляциям [6]. Критическое мышление в таких условиях выступает как инструмент деконструкции алгоритмических моделей. Одной из главных проблем является использование технологий «дипфейков» и «астротурфинга» (создание искусственного общественного мнения с помощью ботов). Без навыка верификации источников и понимания технических принципов работы нейросетей, современный гражданин становится объектом информационного воздействия, что напрямую угрожает политической и социальной стабильности государства. Информационная гигиена как прикладной аспект критического мышления В рамках ИТ-философии критическое мышление тесно связано с понятием «информационной гигиены». Это не просто отсеивание ложных новостей, а осознанное управление своим цифровым следом и потреблением информации. Основными методами противодействия манипуляциям являются: • Латеральное чтение: метод, при котором пользователь проверяет информацию, не ограничиваясь одним сайтом, а открывая множество вкладок для поиска первоисточника; • Анализ метаданных: проверка даты публикации, авторства и технических характеристик медиафайлов; 273

271-p.

• Эмоциональное дистанцирование: способность распознавать «кликбейт» и заголовки, направленные на провокацию гнева или страха. Критическое мышление в контексте искусственного интеллекта Развитие систем искусственного интеллекта (ИИ) ставит перед обществом новый вызов: делегирование принятия решений машинам. Студент направления «Программная инженерия» должен понимать, что любой алгоритм несет в себе этические и логические установки его создателя. Критический подход к ИИ подразумевает осознание того, что данные могут быть предвзятыми (algorithmic bias). Если общество теряет способность критически оценивать выводы систем ИИ, это может привести к утрате субъектности человека в управлении социальными процессами [7]. Таким образом, социальная стабильность будущего напрямую зависит от симбиоза технологической грамотности и глубокого философского анализа поступающей информации. Заключение. Развитие навыков критического анализа является необходимым условием социальной стабильности. Это защищает общество от манипуляций и способствует формированию осознанной позиции. Формирование этих навыков должно быть интегрировано в образовательный процесс на всех уровнях, особенно для студентов ИТ-направлений, которые являются создателями будущей цифровой среды. Список использованных источников: 1. McIntyre, L. Post-Truth. MIT Press, 2018. 2. Castells, M. The Information Age: Economy, Society and Culture. Blackwell Publishers, 2010. 3. Ennis, R. H. Critical Thinking. Prentice Hall, 1996. 4. Pariser, E. The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You. Penguin Press, 2011. 5. Popper, K. The Open Society and Its Enemies. Routledge, 1945. 6. Sunstein, C. R. #Republic: Divided Democracy in the Age of Social Media. Princeton University Press, 2017. 7. O‘Neil, C. Weapons of Math Destruction: How Big Data Increases Inequality and Threatens Democracy. Crown, 2016 ИЗМЕНЕНИЕ ЧЕЛОВЕЧЕСКИХ ОТНОШЕНИЙ В УСЛОВИЯХ РАЗВИТИЯ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА Азимова Зилолахон Нодир кизи, Студентка направления «Программная инженерия», Научный руководитель: Ярашов Сарвар Норкул угли Ст.преп. кафедры «Социальных наук» Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining jadal rivojlanishi sharoitida insonlararo munosabatlarning transformatsiyalashuv jarayonlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda algoritmlar va raqamli vositachilarning an’anaviy muloqot tizimiga ta’siri, ijtimoiy bog‘liqlikning yangi formatlari hamda emotsional intellekt inqirozi masalalari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, muloqotning raqamli vositachiligi natijasida yuzaga keladigan begonalashuv fenomenining falsafiy-etik jihatlari yoritilgan. Maqolada insoniy qadriyatlar va texnologik qulayliklar o‘rtasidagi muvozanatni saqlash zaruriyati asoslanadi. SI muloqotni osonlashtirsada, u insoniy yaqinlikning sifat ko‘rsatkichlariga qanday ta’sir etishi haqida xulosalar berilgan. 274

272-p.

Kalit so‘zlar. Sun’iy intellekt, insonlararo munosabatlar, raqamli transformatsiya, axloqiy mas’uliyat, begonalashuv. Аннотация. В данной статье анализируются процессы трансформации межличностных отношений в условиях стремительного развития технологий искусственного интеллекта (ИИ). В исследовании рассматриваются влияние алгоритмов и цифровых посредников на традиционную систему коммуникации, новые форматы социальных связей и вопросы кризиса эмоционального интеллекта. Также освещаются философско-этические аспекты феномена отчуждения, возникающего в результате цифровой медиатизации общения. В статье обосновывается необходимость соблюдения баланса между человеческими ценностями и технологическими удобствами. Сделаны выводы о том, как ИИ, облегчая процесс коммуникации, влияет на качественные показатели человеческой близости. Ключевые слова. Искусственный интеллект, межличностные отношения, цифровая трансформация, этическая ответственность, отчуждение. Abstract. This article analyzes the transformation of interpersonal relationships amidst the rapid advancement of Artificial Intelligence (AI) technologies. The research explores the impact of algorithms and digital intermediaries on traditional communication systems, new formats of social connectivity, and the crisis of emotional intelligence. Furthermore, it highlights the philosophical and ethical aspects of the alienation phenomenon arising from the digital mediation of interaction. The paper substantiates the necessity of maintaining a balance between human-centric values and technological conveniences. It concludes that while AI facilitates the communication process, it significantly alters the qualitative indicators of human intimacy and authentic connection. Keywords. Artificial intelligence, interpersonal relationships, digital transformation, ethical responsibility, alienation. Введение. В современном мире технологии развиваются очень быстро. Одной из таких технологий является искусственный интеллект (ИИ) — умные программы и системы, которые могут выполнять задачи, похожие на человеческий разум. ИИ уже используется ежедневно: в телефонах, социальных сетях, приложениях, службах поддержки и многом другом [1]. Тема влияния искусственного интеллекта на человеческие отношения важна, потому что технологии всё больше входят в нашу жизнь. Из-за этого меняется общение между людьми, их привычки и взгляды на дружбу, любовь и работу. Понимание этих изменений помогает нам лучше подготовиться к будущему и использовать технологии так, чтобы они помогали, а не мешали нашему общению. Цель этой работы — показать, как искусственный интеллект влияет на отношения людей, какие преимущества и проблемы это приносит, а также привести примеры, отражающие реальные мировые тенденции. Основная часть. Определения. Искусственный интеллект (ИИ) — это современные технологии и компьютерные программы, которые способны выполнять задачи, обычно требующие человеческого мышления. К таким задачам относятся распознавание речи и изображений, анализ информации, принятие решений и обучение на основе опыта. Например, голосовые помощники в телефонах, чат-боты в службах поддержки и рекомендательные системы в социальных сетях работают с использованием ИИ. Эти технологии помогают людям быстрее получать информацию и решать разные задачи, но при этом они всё чаще заменяют живое человеческое общение. 275

273-p.

Человеческие отношения — это взаимодействие между людьми, которое включает дружбу, любовь, общение, сотрудничество, поддержку и обмен эмоциями. Такие отношения формируются через личные разговоры, совместные действия и эмоциональную связь. Общение между людьми важно для психологического здоровья, потому что оно помогает чувствовать поддержку, понимание и принадлежность к обществу. Цифровое общение — это форма общения с помощью интернета, социальных сетей, мессенджеров, видеозвонков и различных приложений. Сегодня многие люди переписываются чаще, чем разговаривают лично. С одной стороны, это удобно, так как можно общаться на расстоянии. С другой стороны, цифровое общение часто бывает менее эмоциональным и не всегда передаёт настоящие чувства. Основные понятия. Как ИИ изменяет общение. ИИ усовершенствует способы общения: чат-боты и голосовые помощники помогают людям быстрее находить ответы, учиться и решать бытовые задачи. Однако такие технологии могут сократить количество живого общения между людьми. Например, если человек часто обращается к ИИ-ассистенту, он может реже общаться с друзьями или семьёй. Влияние на дружбу и любовь. ИИ помогает людям знакомиться через приложения для знакомств, предлагая подходящие пары по интересам. Это удобно, но нередко отношения становятся более быстрыми и поверхностными, ведь всегда есть выбор «лучше и удобнее» в несколько кликов. Кроме того, появляются цифровые друзья и партнёры, с которыми можно общаться через ИИ-ботов. По данным исследования, более 30% подростков уже используют ИИ-системы как настоящих друзей или собеседников регулярно, а не только как инструмент для информации или помощи [2]. Формирование зависимости от ИИ. Существует мнение учёных и социологов, что длительное общение с ИИ может вызвать эмоциональную зависимость, когда люди начинают проводить много времени с программами, а не с реальными людьми. Это может привести к ощущению одиночества и социальной изоляции. В исследованиях отмечалось, что тяжелые пользователи ИИ-чатботов чаще испытывают чувство одиночества и меньше участвуют в реальных социальных взаимодействиях [3]. Общественное восприятие ИИ. Статистика показывает, что многие люди сомневаются, что ИИ поможет в важных человеческих навыках. Например, около 56% взрослых в США считают, что ИИ может ухудшить способность людей налаживать глубокие человеческие отношения. Среди молодых людей (18–29 лет) это мнение ещё более распространено — около 61% [4]. Примеры влияния искусственного интеллекта на общение людей: Пример 1. Студент всё чаще использует искусственный интеллект для получения ответов на учебные вопросы вместо общения с преподавателем. Это удобно и экономит время, так как ИИ может быстро дать объяснение. Однако при этом студент реже задаёт вопросы лично и меньше общается с 276

274-p.

другими людьми. Со временем это может снизить навыки устного общения и уверенность в живых обсуждениях. Пример 2. Подросток заменяет общение с друзьями разговорами с ИИботом, который всегда готов выслушать и поддержать. Такой бот не критикует и всегда отвечает вежливо, что создаёт чувство комфорта. Но реальное общение с людьми важно для понимания эмоций, решения конфликтов и развития социальных навыков, чего ИИ дать не может [5]. Пример 3. В учебной или рабочей среде люди используют ИИ для выполнения заданий и поиска информации. Это помогает быстрее справляться с работой, но уменьшает количество обсуждений между людьми. Из-за этого снижается живое общение в коллективе и ослабляется чувство командной работы. Заключение. Развитие искусственного интеллекта значительно влияет на человеческие отношения. С одной стороны, технологии упрощают общение, помогают быстрее получать информацию и находить людей по интересам. С другой стороны, уменьшается количество живых разговоров, усиливается зависимость от гаджетов и виртуального общения. Человеческие отношения становятся более цифровыми, но при этом важно не забывать о настоящем общении, эмоциях и поддержке. Искусственный интеллект должен быть помощником, а не заменой реальных людей. Таким образом, главная задача современного общества — научиться правильно использовать технологии, сохраняя человеческие ценности, уважение и живое общение. Список использованных источников: 1. World Economic Forum. How AI is changing human interaction. (Материалы о влиянии искусственного интеллекта на общение людей) 2. Образовательные материалы по теме искусственного интеллекта и цифрового общения. 3. The Guardian. Heavy AI users tend to be more lonely (Статьи о зависимости от ИИ и чувстве одиночества) 4. Pew Research Center. Public attitudes toward artificial intelligence. (Исследования общественного мнения об ИИ и его влиянии на общество) 5. Edison Research. Young people and AI communication (Данные о том, как молодёжь использует ИИ для общения) ТИШИНА ВНУТРИ: КАК СЛЫШАТЬ СЕБЯ В ШУМНОМ МИРЕ Маннанов Саидварисхан, К-301-25 Аннотация. В статье рассматривается проблема утраты внутренней тишины человека в условиях современного информационно насыщенного общества. Анализируется влияние внешнего шума, социальных ожиданий и навязанных ценностей на формирование личности и отчуждение человека от собственного «я». Особое внимание уделяется внутреннему кризису, переживанию пустоты, поиску идентичности и постепенному возвращению к подлинному восприятию мира и себя. Автор раскрывает тишину не как отсутствие мыслей, а как форму осознанного присутствия, необходимую для сохранения целостности личности и внутренней свободы. 277

275-p.

Ключевые слова: внутренняя тишина, самопознание, идентичность, отчуждение, экзистенциальный кризис, личность, современное общество, осознанность Введение. Современный мир характеризуется постоянным информационным потоком, высокой скоростью коммуникации и непрерывным социальным взаимодействием. Человек оказывается в пространстве, где молчание воспринимается как отсутствие, а пауза — как слабость. В таких условиях возрастает риск утраты связи с собственным внутренним миром. Внешний шум постепенно трансформируется во внутренний: ожидания общества, сравнения, социальные роли и навязанные цели становятся частью сознания человека. В результате он всё чаще живёт в режиме реакции, теряя способность к саморефлексии и осознанному выбору. Это приводит к состоянию отчуждённости, эмоциональной пустоты и экзистенциального кризиса. Цель данной статьи — рассмотреть внутреннюю тишину как важнейшее условие самопознания и личностного роста, а также показать, каким образом человек может утратить и вновь обрести связь с самим собой в условиях шумного мира. Основная часть (краткое описание содержания). В статье раскрывается путь внутреннего поиска личности: от раннего философского осмысления бытия и отказа от навязанных смыслов — к отчуждению, эмоциональной холодности и изоляции. Автор показывает, как стремление к защите приводит к внутренней пустоте, символически описываемой как «чёрная дыра». Далее рассматривается этап временного растворения в социуме, попытка забыть себя через принятие внешнего мира и социальных ролей. Однако такое существование оказывается неполным и приводит к необходимости возвращения к подлинному «я». Кульминацией становится момент принятия мира во всей его противоречивости, соединение чувствительности и осознанности, где внутренняя тишина выступает не как изоляция, а как форма глубокого присутствия в жизни. Заключение. Внутренняя тишина является неотъемлемой частью целостной личности. Её утрата приводит к отчуждению человека от собственных чувств, желаний и смыслов. Современное общество, ориентированное на скорость и внешнюю активность, часто лишает человека возможности остановиться и услышать себя. Однако тишина не означает уход от мира. Напротив, она позволяет глубже воспринимать реальность, устанавливать подлинные связи с людьми и осознавать собственную ответственность за выбор жизненного пути. Слышать себя — значит принимать неопределённость, сомнение и страх как признаки живого, мыслящего человека. Таким образом, внутренняя тишина становится не стеной между человеком и миром, а мостом, соединяющим внутренний и внешний опыт, позволяющим личности сохранить свою уникальность в условиях шумного современного мира. Список использованной литературы: 1. Франкл В. Человек в поисках смысла. — М.: Прогресс, 1990. 278

276-p.

2. Хайдеггер М. Бытие и время. — СПб.: Наука, 2006. 3. Камю А. Миф о Сизифе. — М.: АСТ, 2018. 4. Фромм Э. Бегство от свободы. — М.: АСТ, 2019. ФИЛОСОФИЯ ПЕРЕД ВЫЗОВОМ АЛГОРИТМОВ: ОСМЫСЛЕНИЕ ЦИФРОВОЙ РЕАЛЬНОСТИ Саидрасулов Сайидхужа Абдурашидович, UMFT Студент направления «Информационная безопасность», Научный руководитель: Ярашов Сарвар Норкул угли, Ст.преп.кафедры «Социальных наук» UMFT Annotasiya. Ushbu maqola raqamli texnologiyalar zamonasida falsafaning ahamiyatini o‘rganishga bag‘ishlangan. Falsafiy fikrlash usuli algoritmlar, sun'iy intellekt va raqamli muhitdagi yangi axloqiy va bilish muammolarini tushunishda qanday yordam berishi mumkinligi ko‘rib chiqiladi. Tahlil shaxsiy tajribalar va faqat fikrlashning amaliy qo‘llanilishiga asoslangan. Kalit so‘zlar. Falsafa, raqamli texnologiyalar, sun‘iy intellekt, axloq, epistimialogiya, ontologiya, algoritm, mas‘suliyat. Аннотация. В статье исследуется важность философии в эпоху цифровых технологий. Анализируется то, как философский подход может помочь в осмыслении новых этических и познавательных проблем, связанных с алгоритмами, искусственным интеллектом и цифровой средой. Анализ основан на личном опыте и практическом применении мышления. Ключевые слова. Философия, цифровые технологии, искусственный интеллект, этика, познание, человек, смысл. Abstract. This article is devoted to studying the importance of philosophy in the age of digital technology. It analyzes how a philosophical approach can help in understanding the new ethical and cognitive problems associated with algorithms, artificial intelligence, and the digital environment. The analysis is based on personal experience and the practical application of thinking. Keywords. Philosophy, digital technology, artificial intelligence, ethics, cognition, human, meaning. Введение. Обычный вечер. Человек листает ленту социальной сети. Видео с котиками, новости от друзей, внезапно - пост о важном событии. Он останавливается, читает. Через минуту алгоритм предлагает другую точку зрения, затем третью. Где правда? Кому верить? Он делает репост, его цифровой след пополняется, а система узнаёт его чуть лучше. Это повседневность. Кажется, что технологии - просто инструменты, которые делают жизнь удобнее. Но они меняют не только то, как люди действуют, но и то, как они мыслят, общаются, воспринимают реальность. Вот здесь и возникает простой, но важный вопрос: а где же место философии в этом цифровом потоке? Зачем думать о Платоне или Канте, когда есть нейросети и большие данные? Студенту, только начинающему погружаться в философию, этот вопрос кажется центральным. Современный мир создаётся кодом. Этот мир ставит перед обществом вызовы, которые выходят за рамки чистой инженерии. Кто отвечает за решение, принятое алгоритмом кредитного скоринга? Можно ли считать знанием то, что предлагает поисковик на 279

277-p.

первой странице? Что такое «я» в социальной сети — это человек или тщательно отобранный образ? Технологии дают возможности, но не отвечают на вопросы о смысле, ценности и последствиях этих возможностей. Они задают новые условия для старых, как мир, философских проблем. Целью данной статьи является попытка рассмотреть, как философское мышление помогает осмыслить мир цифровых технологий. Автор не будет доказывать, что философия «нужна». Он просто попробует проанализировать точки их пересечения. Ему кажется, что именно сейчас, когда технологии развиваются с головокружительной скоростью, умение задавать глубокие, а иногда и неудобные вопросы становится критически важным. Это не вопрос выбора между кодом и мыслью. Это вопрос о том, как мысль может направлять развитие и использование кода. Основная часть. Что такое «цифровые технологии» для философии? Для философии цифровые технологии — это не просто смартфоны или программы. Это новая среда существования, новый способ организации человеческого опыта. Можно сказать, что они создают своего рода «цифровую прослойку» между человеком и миром. Возьмём, к примеру, алгоритмы рекомендаций. Кажется, они просто предлагают контент по вкусу. Но на деле они активно формируют информационную диету, создавая персонализированную реальность. Человек начинает видеть то, что система считает для него релевантным, и постепенно оказывается в «информационном пузыре» [1]. Другой пример - цифровая идентичность. В социальных сетях люди конструируют себя: выбирают фото, пишут посты, ставят лайки. Эта цифровая проекция становится частью социальной жизни, а иногда и источником тревоги. Кто этот «я» онлайн? Это инструмент для общения или новая форма бытия? Философию здесь интересует не техническая сторона (как работает сервер), а то, как эти практики меняют понимание себя и отношений с другими. Наконец, фильтры информации. Новости приходят не напрямую, а через агрегаторы и платформы, которые ранжируют их по таинственным правилам. Познание мира опосредовано этими системами. Такой опыт ставит под вопрос прозрачность и непосредственность доступа к реальности, что является классической философской темой. Философские вопросы, которые возникают. Цифровая среда порождает целый рой старых вопросов в новой форме. Их можно условно разделить на несколько групп. Этика. Когда беспилотный автомобиль выбирает, кого спасти в аварийной ситуации - пешехода или пассажира, кто несет ответственность? Программист, компания-производитель, владелец машины или сам алгоритм? Это современный вариант проблемы тележки, которая давно обсуждается в философии [2]. Или другой случай: компании собирают огромные массивы данных о пользователях, часто без их явного понимания, как они будут использоваться. Шошана Зубофф называет эту практику «капитализмом наблюдения» [3]. Здесь встают вопросы о приватности, автономии и согласии, которые уходят корнями в философские дискуссии о 280

278-p.

свободе и достоинстве личности.Эпистемология (теория познания). В мире фейковых новостей и глубоких подделок (deepfakes) становится сложно понять, что истинно, а что ложно. Алгоритмы соцсетей часто продвигают контент, который вызывает сильные эмоции, а не тот, что наиболее достоверен [4]. Что человек может знать в таких условиях? Как отличить знание от мнения или манипуляции? Это заставляет по-новому взглянуть на идеи Платона о знании как обоснованной истинной вере или на скептицизм Декарта, который сомневался во всём, чтобы найти надежное основание.Онтология (учение о бытии). Что значит «существовать» в цифровом пространстве? Виртуальный предмет в компьютерной игре, крипто-токен, профиль умершего человека в Facebook — обладают ли они каким-то особым статусом бытия? Этот вопрос не праздный. Жизнь всё больше проходит в гибридной реальности, где цифровое и физическое переплетаются. Философия помогает осмыслить эту новую онтологическую сложность, задаваясь вопросом о природе и границах реального. Почему философия нужна именно сейчас. Кажется, что технологии развиваются по экспоненте, а осмысление их последствий еле поспевает. Люди создают мощные инструменты, не до конца понимая, как они повлияют на общество, психику, политику. Философия в этой ситуации выступает не как поставщик готовых ответов, а как «инструмент для задавания вопросов». Она замедляет, заставляет задуматься о целях, а не только о средствах. Например, проблема дезинформации. Техническое решение — это факт-чекинг и алгоритмы борьбы с фейками. Но философский подход спрашивает: а почему люди так легко поддаются манипуляциям? Что такое коллективное убеждение? Как устроено общественное доверие к знанию? Ответы на эти вопросы требуют обращения к работам по социальной эпистемологии и философии языка [5]. Или зависимость от алгоритмов. Человек делегирует им выбор музыки, новостей, даже спутников жизни. Это удобно. Но философия напоминает об идее автономии, которую так ценил Иммануил Кант. Автономия — это способность самоопределяться, давать себе закон. Не утрачивает ли человек часть этой способности, чрезмерно полагаясь на предсказания машин? Философия помогает сохранить критическую дистанцию. Примеры философского подхода к цифровым технологиям. Возьмём конкретное понятие - «свобода воли». Кажется, что в цифровом мире человек свободен как никогда: миллионы вариантов выбора, любая информация под рукой. Однако современные исследования показывают, что алгоритмы предсказательного анализа могут весьма точно прогнозировать поведение на основе данных [6]. Если поведение предсказуемо, значит ли это, что оно детерминировано? Где здесь место для свободы? Этот спор между детерминизмом и свободой воли длится века, но цифровые технологии придают ему новую, практическую остроту. Философский анализ помогает отделить техническую предсказуемость от метафизической несвободы. 281

279-p.

Другое понятие - «ответственность». В традиционной этике ответственность обычно возлагается на человека, который обладает сознанием и намерением. Но как быть со сложными системами ИИ, где решение является результатом работы нейросети, обученной на огромном наборе данных? Ни один программист не может полностью проследить логику такого решения. Возникает «проблема множественных рук» и «ответственность за незнание» [7]. Современные философы, такие как Ювал Ной Харари, говорят о необходимости новых этических моделей, возможно, выходящих за рамки человекоцентричных подходов [8]. Философия становится площадкой для поиска этих новых моделей. Заключение. В данной статье была предпринята попытка рассмотреть, как философия взаимодействует с миром цифровых технологий. Было показано, что цифровая среда - это не нейтральный инструмент, а пространство, которое меняет человеческий опыт, познание и само бытие. Оно ставит перед обществом острые этические, эпистемологические и онтологические вопросы. Философия оказывается необходимой именно потому, что она не спешит с быстрыми техническими решениями. Она возвращает к фундаментальным проблемам: что есть человек, что есть знание, что есть благо. Она даёт язык для описания тех тревог и надежд, которые порождают новые технологии. Без этого осмысления общество рискует оказаться в плену у созданных им же систем, не понимая их глубинного влияния на жизнь. Поэтому важность философии сегодня, вероятно, даже выше, чем в прошлые эпохи. Она нужна не вместо программирования или data science, а вместе с ними. Студентам предстоит жить в этом гибридном мире. И им решать, станут ли они просто пользователями, которые реагируют на интерфейсы, или мыслящими существами, которые способны задавать вопросы о том, куда всё это движется и зачем. Может быть, именно в этом и состоит настоящая свобода воли в цифровую эпоху? Список использованных источников: 1. Pariser E. The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You. L.: Penguin Press, 2011. — 304 с. 2. Томсон Д.Дж. «Проблема телеги» // The Yale Law Journal. 1985. Т. 94, № 6. С. 1395–1415. 3. Zuboff S. The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. N.Y.: PublicAffairs, 2019. — 704 с. 4. Алгоритмы и общественное мнение: Сборник докладов / Под ред. И.В. Смирнова. М.: НИУ ВШЭ, 2022. — 180 с. 5. Голдман А. «Социальная эпистемология» // Стэнфордская философская энциклопедия. 2011. URL: https://plato.stanford.edu/entries/epistemology-social/ 6. Матесон Дж. «Предсказание поведения и философия свободы» // Journal of Digital Ethics. 2021. № 3. С. 22–35. 7. Джонсон Д.Г. «Ответственность за технологии: этика для инженеров» // Philosophy & Technology. 2020. Т. 33. С. 685–700. 8. Харари Ю.Н. 21 урок для XXI века. М.: Синдбад, 2018. — 416 282

280-p.

BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA FANLARARO INTEGRATSIYA TUSHUNCHASI VA ZAMONAVIY PEDAGOGIK TALQINDA INTEGRATSION YONDASHUVNING AFZALLIKLARI Xurramova Gulnoza Zokirovna, Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti 1-kurs magistranti Ilmiy rahbar: Qodirov Q.B., ped. fan. dokt., professor. Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim jarayonida fanlararo integratsiyaning nazariy asoslari, uning pedagogik mohiyati, ta’lim tizimidagi o‘rni hamda zamonaviy talqinlari ochiq oydin yoritilgan. Shuningdek, boshlang‘ich sinf fanlari o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik va integratsion yondashuvning afzalliklari ilmiy-pedagogik nuqtayi nazardan tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: fanlararo integratsiya, boshlang‘ich ta’lim, integratsion yondashuv, kompetensiya, pedagogik texnologiya. Hozirgi rivojlanayotgan va axborotlashuv davrida ta’lim tizimiga qo‘yilayotgan talablar tobora ortib bormoqda. O‘zbekistonda zamonaviy ta’lim faqat alohida fanlar doirasida bilim berish bilan cheklanib qolmay, balki o‘quvchilarda yaxlit dunyoqarash, mustaqil fikrlash va muammoli vaziyatlarda bilimlardan foydalanish kompetensiyalarini shakllantirishni ko‘zda tutadi. Shu nuqtayi nazardan, boshlang‘ich ta’lim bosqichida fanlararo integratsiyani amalga oshirish dolzarb pedagogik muammolardan biri hisoblanadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun bilimlarning parchalangan holda berilishi ularning tafakkurida mantiqiy uzilishlarga sabab bo‘lishi mumkin. Fanlararo integratsiya esa bilimlarni yagona tizim sifatida idrok etishga, o‘quvchilarning intellektual va ijodiy salohiyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Boshlang‘ich ta’limda fanlararo integratsiya tushunchasi va mohiyati: Fanlararo integratsiya — bu o‘quv fanlari mazmunini o‘zaro uyg‘unlashtirish, ular o‘rtasidagi mantiqiy va mazmuniy bog‘liqlikni ta’minlashga qaratilgan pedagogik jarayondir. Boshlang‘ich ta’limda integratsiya o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga oshiriladi. Integratsiyaning mohiyati shundan iboratki, o‘quvchi bilimlarni alohida fanlar kesimida emas, balki hayotiy hodisalar va jarayonlar bilan bog‘liq holda o‘zlashtiradi. Bu esa o‘quvchilarda: tizimli fikrlash,tahlil qilish,umumlashtirish va real vaziyatlarda bilimni qo‘llash kabi ko‘nikmalarni shakllantiradi. Boshlang‘ich ta’limda fanlararo integratsiya o‘quv faoliyatining samaradorligini oshirib, ta’limtarbiya jarayonining uzviyligini ta’minlaydi. Integratsiya atamasining mazmuni va ta’limdagi o‘rni “Integratsiya” atamasi lotincha integratio so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “birlashtirish”, “yaxlitlash”, “to‘ldirish” ma’nolarini anglatadi. Pedagogikada integratsiya turli fanlar, bilimlar va faoliyat turlarini yagona maqsad asosida birlashtirishni ifodalaydi. Ta’lim tizimida integratsiyaning o‘rni quyidagilar bilan belgilanadi: bilimlarning uzviyligini ta’minlash; fanlararo chegaralarni yumshatish, o‘quvchilarning bilish faolligini oshirish va ta’lim jarayonini hayot bilan bog‘lash. Integratsiya an’anaviy fanlarga bo‘linib o‘qitish tizimini inkor etmaydi, balki ularni o‘zaro boyitadi va samaradorligini oshiradi. 283

PDF Document

1 / 1
Download

University Licenses

License preview