Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

Keywords: shyness, social factors, primary education, family environment, upbringing, peer relationships, pedagogical approach, psychological support. Inson shaxsining shakllanishida boshlang‘ich ta’lim davri alohida ahamiyatga ega. Bu davrda o‘quvchilar nafaqat bilim oladi, balki o‘z xarakteri, muloqot ko‘nikmalari va ijtimoiy faol pozitsiyasini ham shakllantira boshlaydi. Shu jarayonda tortinchoqlikning vujudga kelishi bolalarning o‘qish jarayoniga, o‘zini namoyon etishiga, tengdoshlari bilan munosabatiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tortinchoqlik ko‘pincha psixologik omillar bilan bog‘liq deb qaralsada, uning kelib chiqishida ijtimoiy sabablar — oila muhiti, tarbiya uslubi, maktabdagi koImmunikativ jarayonlar va tengdoshlar guruhi bilan bo‘lgan munosabatlar muhim rol o‘ynaydi. Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilaridagi tortinchoqlikning ijtimoiy ildizlari tahlil qilinib, ushbu hodisani erta aniqlash va kamaytirishga qaratilgan samarali pedagogik hamda psixologik yondashuvlar ko‘rib chiqiladi. 1. Oila muhitining ta’siri Oila – bolaning birinchi va eng muhim ijtimoiy muhitidir.Oila muhitidagi haddan tashqari nazorat yoki yetarli e’tiborning bo‘lmasligi bolalarda tortinchoqlikni kuchaytiradi. Shu bilan birga, ota-onaning mehr-muhabbat va pedagogik bilimlari bolaning ijtimoiy faolligini rivojlantirishga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, oilaviy muhit bolaning psixologik qo‘llabquvvatlash darajasi bilan bevosita bog‘liq [3]. 2. Tarbiya va maktabdagi munosabatlar Tarbiyauslubi va maktabdagi ijtimoiy muhit bolaning o‘zini namoyon etishiga ta’sir qiladi.O‘qituvchi va tengdoshlar bilan bo‘lgan salbiy tajribalar bolada tortinchoqlikni kuchaytiradi. Shu bois, maktabda samarali pedagogik yondashuvlar va psixologik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari joriy etilishi zarur [5]. 3. Tengdoshlar bilan munosabatlar Bola ijtimoiy tajribalarni aynan tengdoshlar munosabatiorqali o‘rganadi.Do‘stlar bilan muloqot qilish imkoniyatining cheklanishi yoki rad etilish holatlari tortinchoqlikni kuchaytiradi va o‘quvchining ijtimoiy faolligini pasaytiradi [7]. 4. Pedagogik yondashuv va psixologik qo‘llab-quvvatlash Pedagogik yondashuvlar bolaning ijtimoiy faolligini oshirish va tortinchoqlikni kamaytirishga yordam beradi.Shu bilan birga, maktabda amalga oshiriladigan psixologik qo‘llab-quvvatlash tadbirlari bolalarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi.Masalan, guruh ishlari, ijtimoiy o‘yinlar, ochiq muloqot mashg‘ulotlari samarali usullardan hisoblanadi [8]. 5. Tadqiqot natijalari va muhokama Ota-ona va o‘qituvchilar tomonidan tortinchoqlikni erta aniqlash bolalarning ijtimoiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir qiladi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, bolalarning boshlang‘ich ta’lim jarayonida faol qatnashishlari, ijtimoiy o‘yinlarda ishtirok etishlari va tengdoshlari bilan munosabatda bo‘lishlari ijtimoiy omillarni ijobiy rivojlantiradi va psixologik qo‘llab-quvvatlashni mustahkamlaydi. 204

Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tortinchoqlikning shakllanishi ko‘plab ijtimoiy omillarbilan chambarchas bog‘liq.Oila muhitidagi haddan tashqari nazorat, qo‘pollik yoki yetarli e’tibor bo‘lmasligi, maktabdagi noqulay psixologik atmosfera, o‘qituvchining noto‘g‘ri muloqot uslubi hamda tengdoshlar munosabati — barchasi bolada o‘ziga ishonchsizlik va faollikning pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Tortinchoqlikning erta bosqichda aniqlanishi va unga nisbatan to‘g‘ri pedagogik yondashuv va psixologik qo‘llab-quvvatlash qo‘llanishi o‘quvchining ijtimoiy rivojlanishini sezilarli darajada yaxshilaydi. Maqolada keltirilgan tavsiyalar pedagog va ota-onalarga bolalarning ruhiy holatini chuqurroq tushunish hamda ularga sog‘lom ijtimoiy muhit yaratishda yordam beradi.Quyidagi tavsiyalar orqali bolalardagi tortinchoqlik odatlarini yoqotishda samarali foyda beradi: 1. Ota-onalar bolaga mehr-muhabbat va e’tibor bilan yondashishi kerak. 2. Maktabda ochiq muloqot va ijtimoiy o‘yinlar orqali tortinchoqlikni kamaytirish. 3. Pedagogik yondashuvlar orqali o‘quvchilarning o‘zini namoyon etishi qo‘llab-quvvatlanishi zarur. 4. Psixologik qo‘llab-quvvatlashni muntazam amalga oshirish va tengdoshlari bilan munosabatlarni rivojlantirish. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Axmedov O. Bolalarda psixologik rivojlanish va tarbiya. 2020. 2. Holmatov S. Psixologik qo‘llab-quvvatlash metodlari maktabda. Samarqand: Ilm-Fan, 2019. 3. Islomova N. Tortinchoqlik va uning ijtimoiy sabablari. -T.: Pedagogika va Psixologiya, 2020. 4. Karimova M. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijtimoiy faolligi. -T.: Pedagogika, 2019. 5. Raxmatova F. Tengdoshlar munosabati va bolaning ijtimoiy rivojlanishi. -T.: Ma’naviyat, 2021. 6. Tursunov R. Bolalar psixologiyasi: nazariya va amaliyot. –T.: Ma’rifat, 2021. 7. Yunusov.A. Boshlang‘ich ta’limda pedagogik yondashuvlar. -T.: Fan va ta’lim, 2022. BOLALARDAGI HAVOTIRLANISH VA QO‘RQUVNING SHAXSIY XUSUSIYATLARIGA TA’SIRI Raxmadjonova Nilufar, “Psixologiya” taʼlim yo‘nalishi 1-kurs talabasi. E-mail: raxmadjonovanilufar@gmail.com Ilmiy rahbar: Qodirov Q.B., ped. fan. doktori, professor Annotatsiya. Ushbu maqolada bolalik davrida uchraydigan havotirlanish va qo‘rquv holatlarining psixologik ildizlari, ularning shaxs rivoji, hissiy barqarorligi va xulq-atvor xususiyatlariga ko‘rsatadigan ta’siri yoritiladi. Havotirlanishning kelib chiqish omillari, qo‘rquvning tabiiy va patologik shakllari, oilaviy muhit, tarbiya uslublari hamda maktabdagi psixologik muhitning bola ruhiyatiga ta’siri ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu omillar shaxsning keyingi hayotidagi o‘ziga ishonch, kommunikativ ko‘nikmalar va moslashuv qobiliyatiga qanday ta’sir qilishi ochib beriladi. Undan tashqari psixolog va pedagoglarning bu jarayondagi muhim ahamiyati haqida ham malumot beriladi. 205

Kalit so‘zlar: bolalardagi qo‘rquv, qo‘rquv yoki ehtiyotkorlik, bolalik psixologiyasi, havotirlanish, emotsional barqarorlik, shaxs rivoji, tarbiya, oilaviy muhit, moslashuv, xavfsizlik hissi, psixologik qo‘llab-quvvatlash. Hayotimizda juda ko‘p narsalardan qo‘rqamiz, qo‘rquvimizni yengish uchun harakat qilamiz, ba’zida esa undan qochamiz. Bolalarda ham huddi shunday holat kuzatiladi. Eng ko‘p uchraydigan hissiy holatlardan biri - havotirlanish va qo‘rquvdir. Ushbu holatlar tabiiy bo‘lishi mumkin, chunki bola atrof-muhitni bilish jarayonida yangi, noma’lum, ba’zan esa xavfli deb qabul qiladigan holatlar bilan to‘qnash keladi. Ammo haddan tashqari yoki uzoq davom etuvchi havotirlanish shaxsning shakllanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin[2]. Qo‘rqqanimizda bizning xulq-atvorimiz, qo‘rquvimizga munosabatimiz juda ham muhim. Hattoki bolalar nimadan qo‘rqayotganini ham bilmay qoladi. Bu ota-ona farzandlarini tushunmasligiga, unda travma hosil bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. Qo‘rquv o‘zi nima? Qo‘rquv- insonlarning ruhiy holatlaridan biri; narsa va hodisalarning asl mohiyati, ko‘rinishi to‘g‘risidagi aniq tasavurning yo‘qligi tufayli bezovtalanish, hadiksirash, tashvishlanish kechinmalarining yuzaga kelishi. Bolalar ko‘p narsadan qo‘rqishlarining sababi ham aslida mana shu: biror bir narsani asl mohiyatini bilmaslik. Umuman olganda, bolalik davrida qo‘rquvning normal shakllari bo‘ladi: qorong‘ulikdan qo‘rqish, yolg‘izlikdan qo‘rqish, begona odamlarni yoqtirmaslik va h.k. Agar qo‘rquv kuchli bo‘lib qolsa yoki uzoq davom etsa, bu havotirlanishga, keyinchalik esa shaxsiy xususiyatlarning shakllanishida qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Psixologiyada havotirlanish bu real xavf mavjud bo‘lmagan, ammo bola tomonidan xavf sifatida idrok etiladigan holatlarga nisbatan vujudga keladigan ichki bezovtalik holatidir[1]. Bolalarda havotirlanish ko‘pincha quyidagilarda namoyon bo‘ladi: tez-tez xavotirli kayfiyat; ayrim vaziyatlardan qochish; otaonadan uzoqlashishni yoqtirmaslik; uyqu buzilishi; yengil qo‘rqib ketish. Bolalardagi havotirlanish va qo‘rquvning kelib chiqishiga ta’sir etuvchi omillar bir qancha bo‘lib ularning bari katta ahamiyatga ega. Quyidagilarni asosiy ta’sir qiluvchi omillar desak bo‘ladi: 1. Oilaviy muhit Oiladagi psixologik muhit bola xavfsizlik hissining asosiy manbai hisoblanadi. Agar oilada: • tortishuvlar ko‘p bo‘lsa, • haddan tashqari ko‘p talab qo‘yilsa, • ota-onalar farzandini tez-tez tanqid qilsa, • muhabbat va qo‘llab-quvvatlash yetishmasa, bolada doimiy havotirlanish shakllanishi mumkin. 2. Tarbiya uslublari Avtoritar (katta talab, kam mehr) bolada o‘ziga ishonchsizlikni kuchaytiradi.[2] Liberal (erkinlik berilgan) tarbiya esa bola mustaqilligini haddan tashqari rag‘batlantirishi natijasida xavfsizlik hissining sustlashuviga olib kelishi mumkin. Eng maqbul tarbiya — demokratik (erkinlik va nazorat o‘rtasidagi muvozanatni saqlaydigan) tarbiya uslubi [1]. 206

3. Maktab va tengdoshlar muhitining ta’siri Maktab yangi ijtimoiy muhit bo‘lgani uchun bolada qo‘shimcha stress paydo bo‘ladi. O‘qituvchining qo‘llab-quvvatlashi, sinfdagi ijobiy psixologik iqlim havotirlanishni kamaytiradi. Ammo kamsitish, masxara, haddan tashqari bosim bolada uzoq muddatli qo‘rquv holatini kuchaytirishi mumkin [3]. Shuning uchun ham boshlang‘ich maktab o‘qituvchilari psixologik ta’limni o‘rganishlari zarur. 4. Biologik omillar Tug‘ma temperament xususiyatlari ham muhim sanaladi. Masalan, “xolerik” yoki “melanxolik” tipdagi bolalarda havotirlanishga moyillik biroz kuchroq bo‘lishi mumkin [4]. Havotirlanish va qo‘rquv bolaning egosining tushib ketishi, muloqotda qiynalishi, hissiyotlari bilan muammolar kelib chiqishi va kelajakda kattaroq psixik buzilishga olib kelishi mumkin. 1. O‘ziga ishonchning shakllanishi Uzoq davom etuvchi havotirlanish o‘ziga ishonchni pasaytiradi. Bola har bir vaziyatda “Menga baribir bo‘lmaydi” deb o‘ylaydigan bo‘lib qolishi mumkin [1]. 2. Kommunikativ ko‘nikmalarga ta’siri Havotirli bolalar ko‘proq gapirishdan uyaladilar, yangi tanishlardan qochadilar, jamoada o‘zini noqulay his qiladilar. Bu esa o‘z-o‘zidan ijtimoiy muloqotda qiynalishga olib keladi [3]. 3. Emotsional barqarorlik Doimiy qo‘rquv bolaning hissiy tizimini zaiflashtiradi. Natijada esa tez ranjish, tez yig‘lash, o‘zini bosolmaslik holatlari ko‘payadi [4]. 4. Moslashuv qobiliyati Yuqori havotirga ega bolalarda yangi vaziyatlarga moslashish sekin kechadi. Misol uchun yangi maktabga o‘tish, guruh yoki muhit almashishi, imtihonlar, tanish bo‘lmagan joylarga boorish [3]. 5. Shaxsning keyingi hayotiga ta’siri Agar bolalikdagi havotir o‘z vaqtida yengilmasa, kelajakda quyidagilarga sabab bo‘lishi mumkin: a) ijtimoiy faollikning pasayishi; b) qaror qabul qilishda ikkilanish; c) boshqalarning fikriga haddan tashqari bog‘lanish; d) stressga chidamlilikning pastligi [4]. Havotirlanishni kamaytirish va sog‘lom shaxs rivojini qo‘llab-quvvatlash usullaridan biri oilaviy muhit. Shunchaki mehr ko‘rsatish, bola fikrini eshitish, tanqidni kamaytirish, xavfsiz, barqaror muhit yaratish [2]. Farzand uning orqasida yaqinlari, oilasi borligini his qilishi lozim. Yana bir yo‘li ijobiy tarbiya usullaridan foydalanish. Masalan: rag‘batlantirish, sabr bilan tushuntirish, chegaralarni to‘g‘ri belgilash, mustaqil qaror qabul qilishga imkon berish [1]. Undan tashqari bolada maktab psixologining roli ham bor. Psixolog albatta diagnostika o‘tkazishi, individual suhbatlar olib borishi, guruhiy mashg‘ulotlar tashkil qilishi, ota-onalar bilan hamkorlik qilishi lozim [3]. Oxirgi usul esa emotsional intellektni rivojlantirish. Bolaga his-tuyg‘ularini tanish, ularni so‘z bilan ifodalash, stressni boshqarish ko‘nikmalarini o‘rgatish juda foydali hisoblanadi [4]. 207

Xulosa qilib aytganda, bolalardagi havotirlanish va qo‘rquv tabiiy holat bo‘lishi mumkin, ammo ularning kuchli yoki uzoq davom etuvchi shakli shaxs rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. O‘ziga ishonch, emotsional barqarorlik, muloqot ko‘nikmalari va ijtimoiy moslashuv kabi muhim shaxsiy xususiyatlar aynan bolalik davrida shakllanadigan bo‘lgani uchun, havotirlanishning oldini olish, uni kamaytirish va bolaga psixologik yordam ko‘rsatish ota-onalar, pedagoglar va psixologlarning birgalikdagi vazifasi sanaladi. Sog‘lom psixologik muhitda ulg‘aygan bola o‘z imkoniyatlarini erkin namoyon qila oladi va ijtimoiy hayotda faol, barqaror shaxs sifatida rivojlanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. Nurmatov A. Bolalar psixologiyasi. – T.: “O‘qituvchi”, 2019. 2. G‘aniyev M. Oilaviy tarbiya asoslari. – T.: “Fan”, 2021. 3. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim psixologiyasi bo‘yicha ilmiy maqolalar to‘plami. – T.: Pedagogika, 2020. 4. APA Psychology Research Group. Developmental Psychology Studies. -Washington: APA Publishing, 2018-2021. O‘QUVCHILARNI IQTIDORINI SHAKLLANTIRISHDA MOTIVATSIYANI O‘RNI VA AНAMIYATI Saidova Sevinch Salohiddin qizi, UMFT “Psixologiya” yo‘nalishi 1-bosqich talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘quvchilarning iqtidorini rivojlantirish jarayonida motivatsiyaning o‘rni va ahamiyatini ilmiy va amaliy jihatdan tahlil qilgan. Motivatsiyaning ta’lim jarayonidagi rolini ochib berish, uning o‘quv faoliyatiga, ijodiy salohiyatga va individual qobiliyatlarning shakllanishiga ta’siri ko‘rsatildi. Shu bilan birga, o‘quvchilarning ichki va tashqi motivatsiyasi, ularni rag‘batlantirish usullari va psixologik yondashuvlar haqida ham ma’lumot berildi. Kalit so‘zlar: motivatsiya, iqtidor, o‘quvchilarning rivojlanishi, ichki motivatsiya, tashqi motivatsiya, ta’lim psixologiyasi. Iqtidor – bu shaxsning ma’lum bir sohada yuqori natijalarga erishish qobiliyati bo‘lib, u o‘quv jarayonida faqat bilimga ega bo‘lish bilan cheklanmaydi, balki kreativ fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish va yangi g‘oyalarni yaratish kabi xususiyatlarni ham o‘z ichiga oladi (Gagne, 2004). Shu nuqtai nazardan, motivatsiya o‘quvchilarning iqtidorini rivojlantirishning asosiy vositasi hisoblanadi. Motivatsiya o‘quvchilarning o‘rganishga bo‘lgan istagi, qiziqishi va faoliyatga jalb qilinishini belgilaydi (Ryan & Deci, 2000). Agar motivatsiya kuchli bo‘lsa, o‘quvchi bilim olishga faol kirishadi, yangi qiyinchiliklarni yengishga intiladi va ijodiy faoliyatda yuqori natijalarga erishadi. Motivatsiya turlari Motivatsiya ikki asosiy turga bo‘linadi: Ichki motivatsiya (intrinsik motivatsiya) O‘quvchining o‘z qiziqishi, qoniqishi va shaxsiy rivojlanish istagi bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, o‘quvchi yangi mavzuni o‘rganish orqali shaxsiy qoniqish hosil qilsa yoki o‘z iqtidorini namoyon qilsa ichki motivatsiya kuchayadi (Deci & Ryan, 1985). Ichki 208

motivatsiya yuqori bo‘lgan o‘quvchilar o‘rganish jarayoniga faolroq jalb qilinadi va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Tashqi motivatsiya (extrinsik motivatsiya) Bu motivatsiya o‘quvchining tashqi rag‘batlar orqali harakatlanishi bilan bog‘liq: ota-onaning maqtovi, mukofotlar, baholar yoki tan olinishi. Tashqi motivatsiya o‘quvchilarni qisqa muddatda faoliyatga jalb qilishi mumkin, lekin ichki motivatsiyaga nisbatan uzoq muddatli samarasi pastroq bo‘lishi mumkin (Ryan & Deci, 2000). Motivatsiyaning iqtidorni rivojlantirishdagi o‘rni Ijodiy fikrlashni rag‘batlantiradi Motivatsiya o‘quvchilarda yangi g‘oyalarni izlash va innovatsion yechimlarni topish qobiliyatini oshiradi. Ichki motivatsiyaga ega o‘quvchilar murakkab masalalarni hal qilishga va eksperimentlar o‘tkazishga tayyor bo‘ladi (Amabile, 1996). O‘quv faoliyatini samarali qiladi Motivatsiya yuqori bo‘lgan o‘quvchilar bilimni faqat qabul qilmay, balki uni tahlil qiladilar, mustaqil qaror qabul qiladilar va o‘z qobiliyatlarini kengaytiradilar (Schunk, Pintrich, & Meece, 2008). Shaxsiy qobiliyatlarni aniqlash va rivojlantirish Motivatsiya o‘quvchilarga o‘z kuchli va zaif tomonlarini aniqlashga yordam beradi. Bu esa o‘quvchilarning individual iqtidorini to‘liq ochishga imkon beradi (Gagne, 2004). O‘z-o‘zini rivojlantirish va mustaqillik Ichki motivatsiya o‘quvchilarni o‘zo‘zini rivojlantirishga, maqsadlarni belgilashga va natijalarga erishishga yo‘naltiradi. Shu bilan birga, bu ularni tashqi bosimga kamroq bog‘liq qiladi. Motivatsiyaning iqtidorga ta’siri: Iqtidor – bu shaxsning o‘ziga xos qobiliyatlari, iste’dodlari va ijodiy potensialidir. O‘quvchilar iqtidorini rivojlantirish quyidagi elementlar orqali amalga oshiriladi: Faoliyatni yo‘naltirish: Motivatsiya o‘quvchining qaysi sohalarda o‘zini sinashini va ijodiy ishlashini belgilaydi. Samaradorlikni oshirish: Yuqori motivatsiyaga ega o‘quvchi darslarga faollik bilan qatnashadi, yangi bilimlarni mustahkamlashga intiladi. Ijodiy yondashuvni rag‘batlantirish: Ichki motivatsiya ijodiy fikrlashni kuchaytiradi, yangi g‘oyalarni ishlab chiqishga yordam beradi. Qiyinchiliklarga chidamlilik: Motivatsiya o‘quvchiga qiyin masalalarni yechishda qat’iyat va sabr beradi. O‘quvchilarda motivatsiyani oshirish usullar 1. Ma’lumotni qiziqarli qilish – mavzularni hayotiy misollar bilan bog‘lash, amaliy ishlar va tajribalar orqali o‘rgatish. 2. Rag‘batlantirish tizimi – mukofotlar, sertifikatlar, ijobiy baholar va e’tirof orqali tashqi motivatsiyani oshirish. 3. O‘z-o‘zini baholash va refleksiya – o‘quvchilarga o‘z faoliyatlarini tahlil qilish imkonini berish, maqsadlar qo‘yish. 4. Individual yondashuv – o‘quvchining qiziqishlari, qobiliyatlari va imkoniyatlarini inobatga olgan holda topshiriqlar berish. 5. Ijodiy va innovatsion metodlardan foydalanish – loyiha ishlari, guruh ishlari va interaktiv metodlar motivatsiyani oshiradi. Motivatsiyani oshirish strategiyalari 209

O‘quvchilarning iqtidorini rivojlantirish uchun motivatsiyani oshirish bo‘yicha quyidagi pedagogik yondashuvlar samarali: 1. Qiziqish va zavq asosida dars tashkil etish: O‘quvchilarga mavzularni amaliy misollar, tajribalar va interaktiv usullar bilan taqdim etish. Masalan, biologiya darsida hayvonlarning yashash sharoitini laboratoriya tajribalari orqali ko‘rsatish. 2. Maqsad qo‘yish va rag‘batlantirish: O‘quvchilarga kichik va aniq maqsadlar qo‘yishga yordam berish, muvaffaqiyatlarini e’tirof etish. 3. Shaxsiy yondashuv: Har bir o‘quvchining qobiliyatlari va qiziqishlarini hisobga olish. Misol: Rasm chizishga qiziqqan o‘quvchiga ijodiy loyiha berish. Pedagogik strategiyalar O‘quvchilarni motivatsiya qilish orqali iqtidorini rivojlantirishda quyidagi usullar samarali hisoblanadi: Ma’lumotlarni qiziqarli shaklda taqdim etish: Darslarni amaliy misollar, interaktiv metodlar va loyihaviy ishlarga asoslash. Maqsad qo‘yish va rag‘batlantirish: O‘quvchilarni kichik, aniq maqsadlar qo‘yishga o‘rgatish, muvaffaqiyatni e’tirof etish. Shaxsiy yondashuv: Har bir o‘quvchining qobiliyati va qiziqishlarini inobatga olish. Ichki motivatsiyani rivojlantirish: Baholar emas, balki o‘rganish jarayonidan zavq olishga urg‘u berish (Deci & Ryan, 1985). Xulosa qilib aytganda motivatsiya – o‘quvchilarning iqtidorini rivojlantirishda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Ichki motivatsiya iqtidorli o‘quvchilarda mustahkam shaxsiy rivojlanish va ijodiy faoliyatni rag‘batlantirsa, tashqi motivatsiya qisqa muddatli natijalarni oshirishda yordam beradi. Ta’lim jarayonida motivatsiyani to‘g‘ri tashkil qilish o‘quvchilarning individual qobiliyatlarini aniqlash va ularni maksimal darajada rivojlantirishga imkon yaratadi. Shu sababli o‘qituvchilar va pedagoglar uchun motivatsiya metodlarini chuqur bilish va ularni amaliyotda qo‘llash muhimdir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Amabile, T.M. Creativity in Context. Boulder, CO: Westview Press. (1996). 2. Deci, E.L., & Ryan, R.M. Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. New York: Plenum. (1985). 3. Gagné, F. Transforming Gifts into Talents: The DMGT as a Developmental Theory. High Ability Studies, 15(2), 119–147. (2004). 4. Ryan, R.M., & Deci, E.L. Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. (2000). 5. Schunk, D.H., Pintrich, P.R., & Meece, J.L. Motivation in Education: Theory, Research, and Applications. Pearson. (2008). BOLALAR XULQ ATVORINING SHAKILLANISHIDA OILADAGI EMOTSIONAL MUHITNING TA’SIRI Raximova Dilbar Muhitdinovna, UMFT, Ijtimoiy fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi Sharofova Lobar Xushnudovna, Psixologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi Annotatsiya. Mazkur maqolada bolalar xulq-atvorining shakllanish jarayonida oiladagi emotsional muhitning o‘rni va ahamiyati ilmiy-pedagogik jihatdan tahlil qilingan. Oilaning 210

bolaning shaxs sifatida kamol topishidagi yetakchi tarbiyaviy institut sifatidagi vazifalari yoritilgan. Ota-onalar o‘rtasidagi munosabatlar, bolaga bo‘lgan mehr-muhabbat, e’tibor va psixologik qo‘llab-quvvatlashning bolaning xulq-atvori, ruhiy holati hamda ijtimoiy moslashuviga ta’siri asoslab berilgan. Shuningdek, sog‘lom emotsional muhitni shakllantirish yo‘llari va ularning tarbiyaviy ahamiyati ko‘rsatib o‘tilgan. Kalit so‘zlar:oila, emotsional muhit, bola xulq-atvori, tarbiya, psixologik rivojlanish, ijtimoiy moslashuv, ota-ona munosabati. Аннотация. В данной статье с научно-педагогической точки зрения анализируется роль и значение эмоциональной среды в семье в процессе формирования поведения детей. Подчеркиваются функции семьи как ведущего воспитательного института в развитии ребенка как личности. Обосновывается влияние взаимоотношений между родителями, любви, внимания и психологической поддержки ребенка на его поведение, психическое состояние и социальную адаптацию. Также указываются пути формирования здоровой эмоциональной среды и их воспитательное значение. Ключевые слова:семья, эмоциональная среда, поведение ребенка, воспитание, психологическое развитие, социальная адаптация, отношение родителей. Abstract. This article analyzes the role and significance of the emotional environment in the family in the process of forming children's behavior from a scientific and pedagogical point of view. The functions of the family as a leading educational institution in the development of a child as a person are highlighted. The impact of relationships between parents, love, attention and psychological support for the child on the behavior, mental state and social adaptation of the child is substantiated. Also, ways to form a healthy emotional environment and their educational significance are indicated. Keywords: family, emotional environment, child behavior, upbringing, psychological development, social adaptation, parental attitude. Jamiyat taraqqiyoti bevosita sog‘lom, ma’naviy yetuk va ijtimoiy faol avlodni tarbiyalash bilan uzviy bog‘liqdir. Bu jarayonda bolalar xulq-atvorining shakllanishi muhim ahamiyat kasb etadi. Bola shaxsining rivojlanishida oila birlamchi ijtimoiy muhit bo‘lib, undagi emotsional holat bolaning psixik rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Oiladagi emotsional muhit-bu oila a’zolari o‘rtasidagi hissiy munosabatlar, mehr-muhabbat, o‘zaro hurmat va ishonch darajasi bilan belgilanadi. Sog‘lom emotsional muhitda tarbiyalangan bola ijobiy xulq-atvor sifatlarini o‘zlashtiradi, ijtimoiy munosabatlarga oson moslashadi. Shu bois mazkur maqolada oiladagi emotsional muhitning bolalar xulq-atvorini shakllantirishdagi ahamiyati keng yoritiladi [4]. Oiladagi emotsional muhit tushunchasi va uning mohiyati.Emotsional muhit - bu oilada hukm suruvchi ruhiy-psixologik holat bo‘lib, u oila a’zolarining birbiriga bo‘lgan munosabatlarida namoyon bo‘ladi. Ijobiy emotsional muhit mehroqibat, g‘amxo‘rlik, qo‘llab-quvvatlash va samimiy muloqot bilan tavsiflanadi. Bunday muhit bolaning o‘zini xavfsiz va qadrlangan his etishiga zamin yaratadi. Salbiy emotsional muhit esa doimiy kelishmovchilik, ziddiyat, befarqlik yoki zo‘ravonlik bilan ifodalanadi [3]. Bunday sharoitda ulg‘aygan bolalarda asabiylik, tajovuzkorlik, o‘ziga ishonchsizlik kabi salbiy xulqiy sifatlar shakllanishi mumkin.Bola xulq-atvorining shakllanishida oilaning roli. 211

Bolaning xulq-atvori ko‘p jihatdan ota-onaning shaxsiy namunasiga asoslanadi. Ota-onaning o‘zaro munosabatlari, muammolarni hal etish uslublari, hissiyotlarni ifodalash madaniyati bolaning xulq-atvor modelini belgilab beradi. Bola ko‘pincha kattalarning xatti-harakatlarini kuzatib, ularni takrorlaydi [1]. Ota-onaning bolaga nisbatan mehribonligi, adolatli talabchanligi va tushunishi bolaning mas’uliyatli, intizomli va ijtimoiy faol bo‘lib ulg‘ayishiga yordam beradi. Aksincha, haddan tashqari qat’iy nazorat yoki e’tiborsizlik bolada salbiy xulq-atvor shakllarini keltirib chiqaradi.Emotsional muhitning bolaning ruhiy holatiga ta’siri. Oiladagi emotsional muhit bolaning ruhiy barqarorligida muhim rol o‘ynaydi. Ijobiy emotsional muhit bolada stressga chidamlilikni oshiradi, o‘zini anglash va baholash jarayonini sog‘lom shakllantiradi. Bunday bolalar tengdoshlari bilan muloqotda faol bo‘lib, ijtimoiy muammolarni samarali hal etishga qodir bo‘ladi. Salbiy emotsional muhit esa bolada qo‘rquv, xavotir, depressiv holatlar va ijtimoiy chekinishga sabab bo‘lishi mumkin [2]. Bu holatlar kelajakda shaxsning jamiyatga moslashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Oilada sog‘lom emotsional muhitni shakllantirish omillari:oilada sog‘lom emotsional muhitni ta’minlash uchun ota-onalar quyidagi jihatlarga e’tibor qaratishlari lozim: o‘zaro hurmat va hamjihatlikni mustahkamlash; bolaning hissiyotlarini tushunish va qo‘llab-quvvatlash; tarbiyaviy jarayonda rag‘batlantirish usullaridan foydalanish; ochiq va samimiy muloqotni yo‘lga qo‘yish; oilaviy qadriyat va an’analarni rivojlantirish. Mazkur omillar bolaning ijobiy xulq-atvori va barkamol shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, bolalar xulq-atvorining shakllanishida oiladagi emotsional muhit muhim va hal qiluvchi ahamiyatga ega. Oila-bolaning ilk tarbiya maskani bo‘lib, undagi ruhiy muhit bolaning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishini belgilab beradi. Ijobiy emotsional muhitda tarbiyalangan bolalar jamiyatda o‘z o‘rnini topa oladigan, ma’naviy yetuk va mas’uliyatli shaxslar bo‘lib voyaga yetadi. Shu bois ota-onalar oiladagi emotsional muhitni sog‘lomlashtirishga alohida e’tibor qaratishlari zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Bowlby J. Attachment and Loss-New York: Basic Books, 1988. 2. Davletshin M.G. Umumiy psixologiya. –T.: O‘zbekiston, 2017. 3. Karimova V.M. Oila psixologiyasi. -T.: O‘qituvchi, 2018. 4. Mavlonova R., Rahmonqulova N. Pedagogika. -T.: Ilm Ziyo, 2020. MAKTABGACHA TA’LIM YOSHDAGI BOLALARDA HISSIYEMOTSIONAL HOLATLARINI SHAKILLANISHIDAGI MUAMMOLAR Raximova Dilbar Muxitdinovna, UMFT, Gumanitar fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi, To‘ychiyeva Umidaxon Olim qizi, Psixologiya yo‘nalishi 1-bosqich talabasi Annotatsiya. Mazkur ishda maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda hissiy-emotsional holatlarning shakllanish jarayoni va ushbu jarayonda uchraydigan psixologik-pedagogik 212

muammolar batafsil yoritiladi. Tadqiqotda Ergash G‘oziyevning ontogenezga doir qarashlari, H. G‘aniyevaning psixodiagnostika metodlari hamda Vigotskiy, Vallon, Erikson, Bowlby, Rodjers, Elkonin kabi mashhur psixologlarning nazariy yondashuvlari asos qilib olingan. Bolalarda emotsional beqarorlik, qo‘rquvlar, tashvish, agressiv xulq, ijtimoiy moslashuv qiyinchiliklari, emotsional aloqa buzilishi kabi holatlarning kelib chiqish sabablari chuqur tahlil etilib, ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy asosda yoritilgan. Ish yakunida maktabgacha yoshdagi bolalarda hissiy barqarorlikni shakllantirishda oila, pedagog va ijtimoiy muhitning roli ilmiy dalillar bilan asoslanadi. Kalit so‘zlar: Maktabgacha yosh, hissiy-emotsional holat, emotsional rivojlanish, emotsional beqarorlik, tashvish, qo‘rquv, agressivlik, psixodiagnostika, attachment, ijtimoiy moslashuv, G‘oziyev, G‘aniyeva, Vigotskiy, Erikson, o‘yin faoliyati, empatiya, emotsional aloqa, psixologik muhit. Аннотация. В данной работе подробно описан процесс формирования эмоциональных состояний у детей дошкольного возраста и психолого-педагогические проблемы, встречающиеся в этом процессе. Исследование основано на взглядах Ергаша Газиева на онтогенез, психодиагностических методах Г. Ганиевой и теоретических подходах таких известных психологов, как Выготский, Валлон, Эриксон, Боулби, Роджерс, Эльконин. Подробно анализируются причины эмоциональной нестабильности, страхов, тревожности, агрессивного поведения, трудностей социальной адаптации и нарушений эмоциональной коммуникации у детей, а также научно объясняются пути их устранения. В заключение работы научно обоснована роль семьи, воспитателя и социальной среды в формировании эмоциональной стабильности у детей дошкольного возраста. Ключевые слова: Дошкольный возраст, эмоциональное состояние, эмоциональное развитие, эмоциональная нестабильность, тревожность, страх, агрессия, психодиагностика, привязанность, социальная адаптация, Газиев, Ганиева, Выготский, Эриксон, игровая деятельность, эмпатия, эмоциональная коммуникация, психологическая среда. Abstract. This work describes in detail the process of formation of emotional states in preschool children and the psychological and pedagogical problems encountered in this process. The study is based on Ergash Gaziyev's views on ontogenesis, H. Ganieva's psychodiagnostic methods, and theoretical approaches of such famous psychologists as Vygotsky, Vallon, Erikson, Bowlby, Rogers, Elkonin. The causes of emotional instability, fears, anxiety, aggressive behavior, social adaptation difficulties, emotional communication disorders in children are analyzed in depth, and ways to eliminate them are scientifically explained. At the end of the work, the role of the family, teacher, and social environment in the formation of emotional stability in preschool children is substantiated by scientific evidence. Keywords: Preschool age, emotional state, emotional development, emotional instability, anxiety, fear, aggression, psychodiagnostics, attachment social adaptation, Gaziyev, Ganiyeva, Vygotsky, Erikson, play activity, empathy, emotional communication, psychological environment. Maktabgacha ta’lim yoshi — bolalikning eng sezgir bosqichlaridan biri bo‘lib, bu davrda bola psixik tizimining barcha komponentlari faol shakllanadi. Aynan ushbu jarayonlarda hissiy-emotsional holatlar yetakchi o‘rin egallaydi, chunki bola o‘z kechinmalarini anglash, boshqarish, ifodalash, atrofdagilar bilan emotsional aloqa o‘rnatish kabi qator murakkab psixik mexanizmlarni shu yoshda o‘zlashtira boshlaydi. Shu sababli maktabgacha ta’lim yoshida uchraydigan emotsional muammolar keyingi yillardagi shaxs rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Hissiy-emotsional rivojlanishning nazariy asoslaridan kelib chiqib Ergash G‘oziyev bolaning emotsional taraqqiyoti biologik tug‘ma imkoniyatlar bilan 213

ijtimoiy muhitning o‘zaro uyg‘unlashuvi natijasida shakillanishini ta’kidlaydi. Uning fikricha, bolaning erta bolalik davridagi hissiy barqarorligi: oilaviy muhitning illiqligi, ota-ona bilan ijobiy emotsional aloqa, pedagogning mehribon, tushunarli yondashuvi kabi omillarga kuchli bog‘liq. Shuningdek, kattalarning keskin, qattiqqo‘l, e’tiborsiz munosabati bolaning nevro-emotsional tizimini izdan chiqarib, qo‘rquv, tashvish, agressiya kabi holatlarni kuchaytirishini ilmiy asoslagan Maktabgacha yoshdagi bolalarda hissiy-emotsional muammolarning asosiy ko‘rinishlari quyidagilardan iborat: 1.Qo‘rquv va xavotirning kuchayishi - ko‘plab bolalarda kattalar tomonidan noto‘g‘ri tarbiya, ortiqcha taqiqlar, zo‘riqishlar yoki stressli vaziyatlar natijasida qo‘rquv kuchayadi. Masalan: qorong‘ilikdan qo‘rquv, ota-onadan ajralish qo‘rquvi, begona odamlar bilan muloqotda o‘zini noqulay his qilish, baland ovozlarga haddan tashqari sezgirlik. Bunday hissiy holatlar bolaning ijtimoiy moslashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 2.Aggressiv xulq-atvor – emotsional boshqaruv pastligi agressivlikning oshishiga olib kelishi mumkin. Maktabgacha yoshdagi bolalarda uchraydigan agressivlik ko‘rinishlari: itarish, urish, qichqirish, yig‘lash orqali talab qo‘yish, buyumlarni sindirish. Ko‘pincha bunday xulqning ildizi – emotsiyalarni ifoda etish ko‘nikmasining shakllanmaganligidir. 3.Tortinchoqlik va muloqotdan qochish - emotsional rivojlanishi sust bolalar odatda:tengdoshlari bilan muloqotga kirishmaydi, o‘yinlarda faol bo‘lmaydi, o‘z fikrini ifodalashda qiynaladi. Bu holat kelajakda ijtimoiy moslashuv va o‘qish jarayonida qiynalishlarga sabab bo‘lishi mumkin. 4.Tez-tez yig‘lash, emotsional beqarorlik-bunday bolalarda kichik sabab bilan: yig‘lash, jahli chiqish, o‘zini tutolmaslik, kayfiyatning tez-tez o‘zgarishi kuzatiladi. Bu ko‘pincha oiladagi notinch muhit yoki haddan tashqari erkalatish bilan bog‘liq bo‘ladi. Hissiy-emotsional muammolarning kelib chiqish sabablari bo‘lib bular: 1.Oilaviy muhitning rol-bola uchun asosiy emotsional maktab – bu oiladir. Quyidagi omillar muammolarni kuchaytiradi: ota-onalar o‘rtasidagi ziddiyatlar; mehr yetishmasligi; haddan ziyod tanqid qilish; aralash noto‘g‘ri tarbiya usullari (kerak bo‘lganda qo‘llab-quvvatlamaslik). 2.Maktabgacha ta’lim muassasasidagi sharoit: tarbiyachilarning emotsional kompetensiyasi past bo‘lsa, bolaga individual yondashuv bo‘lmasa, jamoa ichidagi ziddiyatlar nazorat qilinmasa, bu bolalarda emotsional tenglikni kuchaytiradi. 3.Axborot texnologiyalarining ortiqcha ta’sirimobil telefon, televizor va planshetlardan haddan tashqari foydalanish: asabiylikni kuchaytiradi, tengdoshlar bilan muloqotni kamaytiradi, agressivlik yoki befarqlikka olib keladi. 4.Ijtimoiy va psixologik omillar: stressli hayot sharoiti, parvarish yetishmasligi, sog‘liqdagi ayrim nuqsonlar (nutqning kech rivojlanishi), shaxsiy temperament xususiyatlarini o‘z ichiga oladi. H.G‘aniyeva bolalarda emotsional holatlarni aniqlash, kuzatish va baholashning samarali metodlarini taklif etadi. Uning fikricha, emotsional buzilishlarning asosiy manbalari quyidagilardan kelib chiqadi: oilaviy tarbiya uslubining nomutanosibligi, emotsional qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi, psixotemperamental xususiyatlar bilan teng bo‘lmagan talablar, stress va zo‘riqish. U tavsiya qilgan diagnostik vositalar — ranglar testi, “Oilam” rasmi, xulqiy kuzatuv kartalari — erta aniqlash uchun juda samarali deb hisoblagan 214

Boshqa psixologlarning ilmiy yondashuvidan kelib chiqadigan bo‘lsak. Vigotskiy emotsiyalar ijtimoiy faoliyat jarayonida shakllanishini asoslab, kattalar bilan muloqotning markaziy rolini ko‘rsatadi A.Vallon yosh bolaning emotsiyalari uning ijtimoiy moslashuv mexanizmi sifatida ishlashini ta’kidlaydi E.Erikson 3–6 yosh davrida “tashabbus va aybdorlik” psixososial krizisi mavjudligini, noto‘g‘ri munosabat bolada ichki aybdorlik va xavotirni kuchaytirishini ta’kidlaydi Bowlby va Ainsworth boladagi xavfsiz yoki nosog‘lom emotsional bog‘lanish turining keyingi rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini ilmiy dalillar bilan isbotlagan Rodjers esa bolaning qabul qilinishi, mehr berilishi uning “men-konsepsiyasi”ni barqarorlashtirishini ta’kidlaydi D.B. Elkonin o‘yin faoliyatini shu yoshdagi hissiy rivojlanishning yetakchi omili deb biladi Yuqorida keltirilgan bolalardagi hissiy-emotsional muammolarni bartaraf etish usullari quydagicha: 1.Oilaviy sharoitda - bola bilan muntazam muloqot qilish; har kuni emotsional qo‘llab-quvvatlash (quchoqlash, maqtash, tinglash); ota-onalarning o‘zaro hurmatga asoslangan muomalasi; jazolashdan ko‘ra tushuntirish va namuna ko‘rsatish usullarini qo‘llash. 2.Maktabgacha ta’lim tashkilotida- tarbiyachilarning emotsional savodxonligini oshirish; o‘yin terapiyasi, art-terapiya, musiqiy terapiya kabi psixologik texnikalarni qo‘llash; jamoaviy o‘yinlar orqali ijtimoiy-emotsional ko‘nikmalarni rivojlantirish; har bir bola uchun individual rivojlanish kartasini yuritish. 3.Psixologik xizmatning o‘rnimaktabgacha ta’lim muassasasida psixolog faoliyati quyidagilarga qaratilishi lozim: bolalarda qo‘rquv va agressiyani aniqlash, individual suhbatlar o‘tkazish, ota-onalar bilan psixoprofilaktik treninglar, emotsional intellektni rivojlantirish mashg‘ulotlari. 4.Bola bilan shaxsiy ishlash usullari: nafas mashqlari; hissiyotlarni ifoda qilish o‘yinlari (“Men hozir o‘zimni qanday his qilyapman?”); ranglar terapiyasi; hikoya tuzish orqali his-tuyg‘ularni ifoda etish; sport va harakatli o‘yinlar bilan stressni kamaytirish; art-terapiya; musiqiy terapiya; ro‘lli o‘yinlar; qum terapiyasi; badiiy o‘qish; psixolog tomonidan kuzatish va diagnostika G‘aniyeva tavsiya etgan metodlarini qo‘llash samarali foyda beradi. Bolada empatiya rivojlantirish: ertak terapiya, qo‘g‘irchoq teatri, “mening hislarim” mashqlari, guruhiy o‘yinlar. Diagnostika va erta aniqlash - H.G‘aniyeva tavsiya etgan: “Rang tanlash testi”, “Emotsional holatlarni baholash kartalari”, “Oilam” rasmi, kuzatish xaritalari, o‘quvchi muammolarni erta aniqlash uchun juda samarali. Xulosa qilib aytganda maktabgacha yoshdagi bolalarda hissiy-emotsional holatlarning shakllanishi ko‘plab psixologik, pedagogik va ijtimoiy omillar bilan bog‘liq murakkab jarayondir. E.G‘oziyev va H.G‘aniyeva ilmiy qarashlari shuni ko‘rsatadiki, bola emotsional rivojida asosiy rol — oila va pedagogga tegishlidir. Mehr yetishmovchiligi, ziddiyatli muhit, sovuq munosabat yoki haddan tashqari talabchanlik bolada emotsional beqarorlik, qo‘rquv, tashvish, agressiya kabi holatlarni kuchaytiradi. Aksincha, iliq emotsional aloqa, diagnostika, terapevtik o‘yinlar va pedagogik qo‘llab-quvvatlash bolaning ruhiy barqarorligini tiklaydi va sog‘lom shaxs sifatida shakllanishiga zamin yaratadi . 215

Shuningdek Ergash G‘oziyev bolaning emotsional taraqqiyoti-tug‘ma hissiy imkoniyatlar va bola yashayotgan muhitning o‘zaro uyg‘unlashuvi mahsulidir. Shuning uchun bola tarbiyasida: mehrli oila, qo‘llab-quvvatlovchi ota-ona, tushunadigan pedagog barchasi bir butun tizim sifatida xizmat qiladi. Bu tizim qanchalik sog‘lom bo‘lsa, bolada emotsional barqarorlik, ijobiy munosabatlar, sog‘lom psixik rivojlanish shunchalik muvaffaqiyatli shakillanadi deb takidlagan. Foydalaniygan adabiyotlar: 1. Vallon A. Emotsional rivojlanish nazariyasi. 2. Erikson E. Childhood and Society. 3. Elkonin D.B. Bola psixologiyasi. 4. G‘aniyeva H. Psixodiagnostika. 5. Bowlby J. Attachement theory. 6. Rodjers K. Shaxsning rivojlanishi. 7. Vigotskiy L.S. Ontogenez va madaniy taraqqiyot nazariyalari. 8. G‘oziyev E. Umumiy psixologiya. — Toshkent. 9. G‘oziyev E. Ontogenez psixologiyasi. MOTIVATSIYA, EMOTSIYA VA IRODA: ZAMONAVIY PSIXOLOGIK YONDASHUV ASOSIDA TIZIMLI TAHLIL Mirzakarimov Jasurbek Boboxon oʻgʻli, 1-kurs, Psixologiya Motivatsiya, emotsiya va iroda inson faoliyatining psixologik asoslarini tashkil etuvchi eng markaziy uchlik sifatida psixologiya fanida doimo chuqur tadqiqotlar markazida turadi. Ushbu uch psixik hodisa insonning maqsadga yo‘naltirilgan harakatlari, ichki energiyasi, hissiy kechinmalari va irodaviy barqarorligining negizida yotadi. Shaxsning hayotiy pozitsiyasi, o‘zini o‘zi boshqarishi, ongli qaror qabul qilishi va maqsadlarga erishish jarayonida uchlikning o‘zaro ta’siri hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Motivatsiya faoliyatning energiya manbai sifatida tushunilsa, emotsiya uning sifatini, irodaviy jarayonlar esa uni ongli boshqarish mexanizmini belgilaydi. Zamonaviy psixologiyada tizimli yondashuv barcha psixik jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligini aniqlashga imkon beradi. Ayniqsa motivatsiya, emotsiya va irodaning o‘zaro dinamik integratsiyasi insonning individual rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Tadqiqot maqsadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi — motivatsiya, emotsiya va irodaning psixologik mexanizmlarini chuqur ilmiy asoslarda yoritish, ularning ontogenez jarayonidagi shakllanish bosqichlarini tahlil qilish hamda ushbu uchlikning shaxs faoliyatidagi integrativ rolini tizimli yondashuv asosida yoritishdir. Shuningdek, zamonaviy nazariyalar (Maslou, Gertsberg, MakKlelland, Deci & Ryan, Bandura) asosida motivatsiya va emotsiyaning nazariy asoslari keng ko‘lamda tahlil qilindi. Metodlar. Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi: 1. Tizimli tahlil — motivatsiya, emotsiya va iroda shaxs psixikasining yagona regulyativ tizimi sifatida o‘rganildi. 216

2. Komparativ tahlil — motivatsiya nazariyalari o‘zaro solishtirildi, klassik va zamonaviy yondashuvlar qiyosiy o‘rganildi. 3. Ontogenetik tahlil — motivatsion va emotsional jarayonlarning yosh davrlari bo‘yicha shakllanishi tahlil qilindi. 4. Nazariy umumlashtirish — zamonaviy psixologik maktablar yondashuvlari birlashtirildi. Natijalar. 1. Motivatsiyaning tuzilishi va rivojlanishi Motivatsiya — insonning ehtiyojlari, maqsadlari, qadriyatlari va intilishlari yig‘indisi bo‘lib, faoliyatning ichki dinamikasini shakllantiradi. U biologik, ijtimoiy va ma’naviy komponentlarni o‘z ichiga olgan ko‘p qatlamli tizimdir. Maslou ehtiyojlar iyerarxiyasi motivatsiyaning bosqichma-bosqich rivojlanishini tushuntiradi. Gertsbergning ikki omilli nazariyasi esa inson faoliyatiga ma’no beruvchi ichki omillarni asosiy motivator sifatida ko‘rsatadi. MakKlelland esa muvaffaqiyatga intilish, hokimiyat va hamkorlik ehtiyojlarini motivatsiyaning asosiy mexanizmlari deb belgilaydi. Deci va Ryangning O‘z-o‘zini belgilash nazariyasi zamonaviy motivatsiya psixologiyasining eng muhim yondashuvlaridan biri bo‘lib, unda avtonomiya, kompetentlik va ijtimoiy aloqadorlik asosiy motivatsion komponentlar sifatida ko‘rsatiladi. 2. Emotsiya va uning funksiyalari Emotsiya — shaxsning ichki va tashqi ta’sirlarga nisbatan subyektiv munosabati bo‘lib, faoliyatning sifat ko‘rsatkichini belgilaydi. Emotsiya jarayonlari ong, xotira, idrok va motivatsiya bilan uzviy bog‘liqdir. Jeyms–Lange nazariyasiga ko‘ra, emotsiya tana reaksiyalaridan so‘ng shakllanadi. Kennon–Bard esa emotsional va fiziologik javoblarning bir vaqtda yuz berishini ta’kidlaydi. Kognitiv-emotsional nazariyalar (Shenkter–Singer) emotsiyaning kognitiv talqinga bog‘liq holda yuzaga kelishini asoslaydi. Emotsiyaning asosiy funksiyalari: - signal funksiyasi, - baholash funksiyasi, - motivatsion funksiyasi, - moslashuv funksiyasi. 3. Iroda va irodaviy jarayonlar Iroda — shaxsning ongli ravishda belgilangan maqsad sari harakat qilish, to‘siqlarni bartaraf etish va o‘zini boshqarish qobiliyatidir. Bandura tomonidan ishlab chiqilgan “o‘z-o‘ziga ishonch” konsepsiyasiga ko‘ra irodaning kuchi insonning o‘z qobiliyatlariga ishonchi bilan bog‘liq. Irodaviy jarayonlar quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: 1. Maqsad qo‘yish 2. Vaziyatni baholash 3. Qaror qabul qilish 4. Rejalashtirish 5. Amalga oshirish 6. To‘siqlarni yengish 217

7. Natijani baholash Irodaviy sifatlar — qat’iyat, sabr, matonat, mas’uliyat — motivatsiyani barqaror faoliyatga aylantirishda muhim omil hisoblanadi. Muhokama. Uchlikning (motivatsiya–emotsiya–iroda) o‘zaro integratsiyasi shaxs faoliyatining psixologik mexanizmini to‘liq tushunishga imkon beradi. Motivatsiya harakatning boshlanishi uchun energiya beradi, emotsiya yo‘nalishni bildiradi va jarayonni baholaydi, iroda esa faoliyatni maqsadga yo‘naltiradi va uni boshqaradi. Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, ushbu uch jarayonning neyropsixologik asoslari (prefrontal korteks, limbik tizim, dopamin tizimi) inson faoliyatining barqarorligi va muvaffaqiyatida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Xulosa. Motivatsiya, emotsiya va iroda — shaxs psixikasining integrativ tizimidir. Ularning o‘zaro bog‘liqligi insonning psixologik barqarorligini, maqsadga intiluvchanligini va emotsional farovonligini belgilaydi. Zamonaviy psixologiya ushbu uchlikning nazariy asoslarini yanada chuqur tadqiq etishda davom etmoqda. Kelgusida neyropsixologik yondashuvlar, sun’iy intellekt modellarida motivatsion tizimlar va emotsional barqarorlik mexanizmlarini o‘rganish ushbu sohaning rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA SUV RESURSLARINI OPTIMAL BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH Karimova Zamira G‘ulom qizi, UMFT, Raqamli iqtisodiyot magistranti, Ilmiy rahbar: Murtozayeva D.B., UMFT, i.f.f.d. (PhD), professor v.b., Iqtisodiyot kafedrasi Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida suv resurslarini boshqarish tizimini takomillashtirish masalalari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan chuqur tahlil qilingan. Tadqiqotda suv resurslarining cheklanganligi, iqlim o‘zgarishlari, urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi va aholi sonining o‘sishi sharoitida ichimlik suvi ta’minotiga bo‘lgan talabning oshib borishi asosiy muammo sifatida ko‘rib chiqilgan. Amaldagi suv ta’minoti tizimlarida suv sarfini hisobga olish va monitoring qilish mexanizmlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi natijasida yuzaga kelayotgan texnik va tijorat yo‘qotishlar, shuningdek, inson omilining yuqori darajasi suv resurslaridan foydalanish samaradorligini pasaytirayotgan omillar sifatida aniqlangan. Maqolada suv resurslarini boshqarishda raqamli texnologiyalar, xususan, real vaqt rejimida ishlovchi aqlli monitoring tizimlari, IoT qurilmalar va avtomatlashtirilgan axborot platformalarini joriy etishning iqtisodiy va boshqaruv samaradorligi asoslab berilgan. Tadqiqot jarayonida an’anaviy suv hisoblash tizimlari bilan raqamli monitoring tizimlari o‘rtasida qiyosiy tahlil o‘tkazilib, raqamli yondashuvning suv yo‘qotishlarini kamaytirish, operatsion xarajatlarni qisqartirish va boshqaruv shaffofligini oshirishdagi ustun jihatlari ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, maqolada aqlli suv monitoring qurilmalaridan foydalanish orqali suv sarfini aniq hisoblash, yashirin yo‘qotishlarni aniqlash va suv resurslarini boshqarish bo‘yicha tezkor va asoslangan qarorlar qabul qilish imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari raqamli suv boshqaruvi tizimlarini joriy etish suv resurslaridan oqilona foydalanishni ta’minlash, ichimlik suvi ta’minotining barqarorligini oshirish hamda raqamli iqtisodiyot sharoitida suv 218

xo‘jaligi sohasining iqtisodiy samaradorligini yaxshilashda muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, suv resurslari, ichimlik suvi, raqamli monitoring, aqlli texnologiyalar, IoT, boshqaruv samaradorligi. Аннотация. В данной статье всесторонне проанализированы вопросы совершенствования системы управления водными ресурсами в условиях цифровой экономики. В исследовании особое внимание уделено проблеме ограниченности водных ресурсов, росту потребности в питьевой воде в условиях ускоренной урбанизации, увеличения численности населения и изменения климата. Установлено, что недостаточное развитие систем учета и мониторинга водопотребления, высокий уровень технических и коммерческих потерь, а также влияние человеческого фактора существенно снижают эффективность использования водных ресурсов. В статье обоснована целесообразность внедрения цифровых технологий в систему управления водными ресурсами, в частности интеллектуальных систем мониторинга, IoT-устройств и автоматизированных информационных платформ, функционирующих в режиме реального времени. Проведен сравнительный анализ традиционных методов учета воды и цифровых решений, в результате которого выявлены преимущества цифрового подхода в снижении потерь воды, оптимизации эксплуатационных затрат и повышении прозрачности управленческих процессов. Отдельное внимание уделено анализу возможностей применения интеллектуальных устройств мониторинга воды для точного учета водопотребления, выявления скрытых потерь и формирования обоснованных управленческих решений. Результаты исследования свидетельствуют о том, что внедрение цифровых технологий в управление водными ресурсами способствует рациональному использованию воды, повышению устойчивости систем питьевого водоснабжения и росту экономической эффективности водохозяйственной отрасли в условиях цифровой экономики. Ключевые слова: цифровая экономика, водные ресурсы, питьевая вода, цифровой мониторинг, интеллектуальные технологии, IoT, эффективность управления. Abstract. This article provides a comprehensive scientific analysis of improving water resource management systems in the context of the digital economy. The study examines the growing demand for drinking water caused by population growth, rapid urbanization, and climate change, as well as the limited availability of water resources. It identifies insufficient monitoring and accounting mechanisms, high levels of technical and commercial water losses, and the significant impact of human factors as key challenges reducing the efficiency of water resource utilization. The paper substantiates the importance of implementing digital technologies in water resource management, including smart monitoring systems, Internet of Things (IoT) devices, and real-time automated information platforms. A comparative analysis between traditional water accounting methods and digital monitoring solutions is conducted, demonstrating the advantages of digital approaches in reducing water losses, optimizing operational costs, and enhancing transparency in management processes. Special attention is given to the application of smart water monitoring devices for accurate measurement of water consumption, detection of hidden losses, and support of timely and data-driven management decisions. The research findings indicate that the adoption of digital water management systems plays a crucial role in ensuring rational use of water resources, improving the sustainability of drinking water supply, and increasing the overall economic efficiency of the water sector within the framework of the digital economy. Keywords: digital economy, water resources, drinking water, digital monitoring, smart technologies, IoT, management efficiency. Kirish XXI asrda suv resurslari global miqyosda iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy barqarorlikni belgilovchi asosiy omillardan biriga aylandi. Jahon 219

iqtisodiyoti rivojlanishi, sanoatlashtirish, urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi hamda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining kengayishi suv resurslariga bo‘lgan bosimni keskin oshirmoqda. Shu bilan birga, iqlim o‘zgarishlari natijasida suv manbalarining notekis taqsimlanishi va ayrim hududlarda suv tanqisligining kuchayishi kuzatilmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti prognozlariga ko‘ra, 2030-yilga borib dunyo aholisining qariyb 40 foizi suv tanqisligi sharoitida yashashi mumkin.[3] Bu holat suv resurslarini boshqarish masalasini faqat ekologik muammo emas, balki strategik iqtisodiy masala sifatida ko‘rib chiqishni talab etadi. O‘zbekiston Respublikasida suv resurslarining asosiy qismi transchegaraviy daryolarga bog‘liq bo‘lib, bu holat suvdan foydalanishda yuqori darajadagi samaradorlik va aniq boshqaruv mexanizmlarini talab qiladi. Aholi sonining barqaror o‘sishi, yangi sanoat zonalarining tashkil etilishi va qishloq xo‘jaligi yerlarining kengayishi ichimlik va texnik suvga bo‘lgan talabni oshirmoqda. Amaldagi suv ta’minoti tizimlarida suv sarfini hisobga olish va monitoring qilish jarayonlari yetarli darajada raqamlashtirilmaganligi sababli katta hajmdagi suv yo‘qotishlari yuzaga kelmoqda. Bu esa iqtisodiy samarasizlik, byudjet xarajatlarining oshishi va aholining suv ta’minotidan noroziligiga olib kelmoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida suv resurslarini boshqarishda axborotkommunikatsiya texnologiyalari, aqlli monitoring tizimlari va real vaqt rejimida ishlovchi raqamli platformalarni joriy etish ushbu muammolarni hal etishning eng samarali yo‘li sifatida namoyon bo‘lmoqda. Adabiyotlar tahlili So‘nggi yillarda suv resurslarini boshqarish masalalari ilmiy adabiyotlarda barqaror rivojlanish, iqtisodiy xavfsizlik va raqamli transformatsiya konsepsiyalari bilan uzviy bog‘liq holda keng o‘rganilmoqda. Xususan, suv resurslarining cheklanganligi va iqlim o‘zgarishlari sharoitida suv xo‘jaligi sohasida samarali boshqaruv mexanizmlarini joriy etish zarurati ko‘plab xalqaro va mahalliy tadqiqotlarda alohida ta’kidlanadi.[10] Jahon banki tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda rivojlanayotgan davlatlarda ichimlik suvi ta’minoti tizimlarida texnik va tijorat yo‘qotishlari umumiy suv hajmining 30–40 foizigacha yetishi qayd etilgan.[1] Ushbu yo‘qotishlar suv resurslarining yetishmasligi bilan bir qatorda, suv xo‘jaligi korxonalarining moliyaviy barqarorligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.[3] Tadqiqotlarda suv yo‘qotishlarining asosiy sabablari sifatida eskirgan infratuzilma, suv sarfini aniq hisobga olish mexanizmlarining yo‘qligi va monitoring tizimlarining sust rivojlanganligi ko‘rsatiladi. UNESCO tomonidan e’lon qilingan Jahon suv rivojlanishi hisobotlarida suv resurslarini boshqarishda raqamli texnologiyalarni joriy etish suv sarfini real vaqt rejimida kuzatish, yashirin yo‘qotishlarni aniqlash va boshqaruv qarorlarini tezkor qabul qilish imkonini berishi ta’kidlanadi. Hisobotlarda qayd etilishicha, raqamli monitoring tizimlari joriy etilgan hududlarda suvdan foydalanish samaradorligi o‘rtacha 20–25 foizga oshgan.[3] FAO tadqiqotlarida suv resurslarini boshqarishda aqlli texnologiyalar, xususan IoT asosidagi sensorlar va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarining qishloq xo‘jaligida suv tejashdagi roli keng yoritilgan.[4] Tadqiqot natijalariga 220

ko‘ra, raqamli irrigatsiya va monitoring tizimlari suvdan foydalanish samaradorligini oshirish bilan birga hosildorlikning barqaror o‘sishini ta’minlaydi.[5] OECD tomonidan olib borilgan tahlillarda suv xo‘jaligida raqamli transformatsiya jarayonlari davlat boshqaruvi samaradorligini oshirishning muhim yo‘nalishi sifatida baholanadi.[6] Mazkur tadqiqotlarda suv resurslarini boshqarishda ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish (data-driven management) modeli samarali boshqaruv mexanizmi sifatida ilgari suriladi. Ushbu yondashuv suv resurslarini rejalashtirish va prognozlash jarayonlarini sezilarli darajada takomillashtirishga xizmat qiladi.[7] Ilmiy adabiyotlarda raqamli suv boshqaruvi tushunchasi ko‘pincha “Smart Water Management” konsepsiyasi bilan izohlanadi. Ushbu konsepsiya suv ta’minoti tizimlarida aqlli hisoblagichlar, sensorlar, bulutli texnologiyalar va sun’iy intellekt elementlaridan foydalanishni nazarda tutadi. Tadqiqotchilar ushbu yondashuv suv infratuzilmasidagi nosozliklarni erta aniqlash, suv isrofini kamaytirish va xizmat ko‘rsatish xarajatlarini optimallashtirish imkonini berishini ta’kidlaydilar. Mahalliy ilmiy adabiyotlarda ham suv resurslarini boshqarishda raqamli iqtisodiyot tamoyillarini joriy etish masalalari tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekistonlik olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda suv ta’minoti tizimlarida avtomatlashtirilgan monitoring va hisobga olish tizimlarini joriy etish suv xo‘jaligi faoliyatining shaffofligini oshirishi, korrupsiya xavfini kamaytirishi va iqtisodiy samaradorlikni yaxshilashi ilmiy asosda isbotlangan. Shuningdek, normativ-huquqiy hujjatlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston Respublikasida suv resurslarini boshqarishni takomillashtirish va raqamli texnologiyalarni joriy etish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri etib belgilangan. Suv xo‘jaligi tizimida raqamli platformalar va avtomatlashtirilgan boshqaruv mexanizmlarini joriy etish bo‘yicha qabul qilingan qarorlar ushbu sohada raqamli transformatsiyani jadallashtirishga xizmat qilmoqda. Xulosa qilib aytganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, suv resurslarini boshqarishda raqamli texnologiyalarni joriy etish masalasi xalqaro va milliy miqyosda yetarli darajada o‘rganilgan bo‘lsa-da, raqamli monitoring tizimlarining iqtisodiy samaradorligini chuqur empirik tahlil qilish va ularni mahalliy sharoitga moslashtirish bo‘yicha tadqiqotlar olib borish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqola aynan ushbu ilmiy bo‘shliqni to‘ldirishga qaratilgan. Tadqiqot metodologiyasi Mazkur tadqiqot suv resurslarini boshqarishda raqamli texnologiyalarni joriy etishning iqtisodiy, tashkiliy va boshqaruv samaradorligini har tomonlama o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, unda umumilmiy va maxsus ilmiy tadqiqot metodlaridan kompleks tarzda foydalanildi. Tadqiqot metodologiyasi suv resurslarini boshqarish jarayonini yaxlit tizim sifatida tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash hamda ularni raqamli iqtisodiyot sharoitida hal etish imkoniyatlarini ilmiy asosda baholashga yo‘naltirilgan. Tadqiqot jarayonida, avvalo, tizimli tahlil metodi qo‘llanildi. Ushbu metod yordamida suv resurslarini boshqarish infratuzilmasi, suv ta’minoti tizimlari, 221

monitoring va hisobga olish mexanizmlari, boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayonlari o‘zaro bog‘liq elementlar majmui sifatida o‘rganildi. Tizimli yondashuv suv yo‘qotishlarining kelib chiqish sabablari va ularning iqtisodiy oqibatlarini aniqlash imkonini berdi. Tahlil va sintez metodlari orqali suv resurslarini boshqarish jarayonidagi alohida muammolar — eskirgan quvurlar, hisobga olish tizimlarining aniqlik darajasi, inson omilining ta’siri — alohida tahlil qilinib, keyinchalik ular yagona konseptual model doirasida umumlashtirildi. Ushbu metodlar suv xo‘jaligi tizimida raqamli texnologiyalarni joriy etishning kompleks mexanizmini shakllantirishga xizmat qildi. Tadqiqotda qiyosiy tahlil metodi muhim o‘rin tutdi. Ushbu metod yordamida an’anaviy suv hisoblash va boshqarish usullari bilan raqamli monitoring tizimlari o‘rtasida solishtirma tahlil o‘tkazildi. Qiyosiy tahlil natijasida raqamli yondashuvning suv sarfini aniq hisoblash, yo‘qotishlarni real vaqt rejimida aniqlash va boshqaruv samaradorligini oshirishdagi ustun jihatlari ilmiy asosda aniqlab berildi. Statistik tahlil va guruhlash metodlari suv yo‘qotishlarining tarkibi, ularning sabablari va ulushi, shuningdek, raqamli monitoring tizimlari joriy etilgandan keyingi o‘zgarishlarni miqdoriy baholashda qo‘llanildi. Statistik ma’lumotlar asosida suv ta’minoti tizimlarida yo‘qotishlarning kamayishi, operatsion xarajatlarning qisqarishi va hisob-kitob aniqligining oshishi kabi ko‘rsatkichlar tahlil qilindi. Shuningdek, iqtisodiy baholash metodi orqali raqamli monitoring tizimlarini joriy etishning iqtisodiy samaradorligi aniqlanib, suv yo‘qotishlarini kamaytirish hisobiga erishiladigan moliyaviy foyda baholandi. Ushbu metod suv xo‘jaligi korxonalarining xarajatlari va daromadlari o‘rtasidagi nisbatni tahlil qilish, raqamli texnologiyalarning investitsion jozibadorligini aniqlash imkonini berdi. Analitik umumlashtirish metodi xalqaro va mahalliy ilmiy adabiyotlar, normativ-huquqiy hujjatlar hamda amaliy tajribalar asosida umumiy ilmiy xulosalar chiqarishda qo‘llanildi. Ushbu metod yordamida suv resurslarini boshqarishda raqamli iqtisodiyot tamoyillarining ahamiyati konseptual darajada asoslab berildi. Tadqiqotda induktiv va deduktiv xulosa chiqarish metodlari ham qo‘llanildi. Induktiv yondashuv asosida alohida empirik kuzatuvlar va statistik ma’lumotlardan umumiy ilmiy xulosalar chiqarildi, deduktiv metod yordamida esa umumiy nazariy qoidalar asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Bundan tashqari, tadqiqot jarayonida normativ-huquqiy hujjatlar tahlili amalga oshirilib, suv resurslarini boshqarish va raqamli texnologiyalarni joriy etishga oid milliy va xalqaro me’yoriy hujjatlar o‘rganildi. Bu yondashuv suv xo‘jaligi sohasida raqamli transformatsiyani amalga oshirish uchun huquqiy asoslarning yetarlilik darajasini baholash imkonini berdi. Umuman olganda, qo‘llanilgan metodologik yondashuvlar majmui suv resurslarini boshqarishda raqamli monitoring tizimlarini joriy etishning iqtisodiy, tashkiliy va boshqaruv samaradorligini har tomonlama o‘rganish, mavjud muammolarni aniqlash hamda 222

ularni hal etish bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish imkonini berdi. Tadqiqot natijalari va tahlil Tadqiqot natijalari suv resurslarini boshqarishda raqamli monitoring texnologiyalarini joriy etish nafaqat texnik, balki iqtisodiy va boshqaruv samaradorligini sezilarli darajada oshirishini ko‘rsatdi. Olib borilgan tahlillar suv ta’minoti tizimlarida asosiy muammolar suv sarfini aniq hisobga olishning yetishmasligi, yashirin yo‘qotishlarning yuqori ulushi va boshqaruv qarorlarining kech qabul qilinishi bilan bog‘liqligini tasdiqladi. 1. Suv yo‘qotishlari dinamikasining tahlili Ilmiy tadqiqotlar (World Bank, UNESCO) natijalariga ko‘ra, raqamli monitoring tizimlari joriy etilmagan hududlarda suv yo‘qotishlari umumiy suv hajmining 30–40 foizini tashkil etadi.[1],[3] Tadqiqot doirasida o‘rganilgan mahalliy suv ta’minoti tizimlarida ham shunga yaqin ko‘rsatkichlar aniqlangan. 1-jadval Suv yo‘qotishlarining tarkibiy tuzilmasi (raqamlashtirishdan oldin) Yo‘qotish turi Ulushi (%) 1 Eskirgan quvurlar va sizib chiqishlar 34 2 Texnik nosozliklar 21 3 Noqonuniy ulanishlar 16 4 Hisoblagich xatolari 17 5 Inson omili 12 2. Raqamli monitoring joriy etilgandan keyingi natijalar Ilmiy tadqiqotlar (FAO, OECD) shuni ko‘rsatadiki, aqlli suv monitoring tizimlari joriy etilgan hududlarda suv yo‘qotishlari o‘rtacha 20–30 foizga kamayadi.[4] Tadqiqot doirasida raqamli monitoring joriy etilgan shartli model asosida olingan natijalar ham ushbu xulosani tasdiqladi.[6] 2-jadval Raqamli monitoring joriy etilishidan oldin va keyingi ko‘rsatkichlar Ko‘rsatkich oldin keyin Suv yo‘qotishlari 35% 22% Hisob-kitob aniqligi 65% 92% Operatsion xarajatlar 100% 78% Nosozlikni aniqlash vaqti 7–10 kun 1–2 kun Boshqaruv qarori qabul Sekin Tezkor qilish Raqamli monitoring tizimlari joriy etilishidan oldingi va keyingi holatni aks ettiruvchi ko‘rsatkichlar 2-jadval va tegishli diagrammada ifodalangan. Diagramma natijalari raqamli monitoring joriy etilgandan so‘ng suv yo‘qotishlari sezilarli darajada kamayganini, hisob-kitob aniqligi esa oshganini ko‘rsatadi. Qurilmaning past energiya sarfi va 5–10 yilgacha yetadigan batareya ishlash muddati uning ekspluatatsion samaradorligini oshiradi. Texnik xizmat ko‘rsatishga bo‘lgan ehtiyojning minimal darajada ekanligi suv xo‘jaligi korxonalari uchun ekspluatatsion xarajatlarni qisqartirish imkonini beradi. Qurilmaning IP68 himoya 223