The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.
orqali empatiya ko‘rsatish qobiliyatini sezilarli darajada yaxshilagan. Tadqiqot ijtimoiygumanitar jihatdan yangi mexanizmlarni taklif etadi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, lingvistik empatiya algoritmlari, virtual simulyatsiya,
VR/AR platformalari, ijtimoiy moslashuvchanlik, kadrlar tayyorlash, eksperimental tadqiqot.
Abstract. This article experimentally investigates the impact of Artificial Intelligence (AI)
driven linguistic "empathy algorithms" within innovative virtual simulation (VR/AR) platforms
on the social adaptability of healthcare and education professionals. The study compares the
degree of emotional reflection through language (low and high empathy modes) in AI chatbots.
Conducted across higher education and medical institutions in Uzbekistan, the research involved
80 personnel, including teachers and medical staff. The results demonstrated a 32% increase in
social adaptability scores (p < 0.01) within the experimental group utilizing high linguistic
empathy algorithms, which significantly improved the ability to demonstrate empathy through
language in stressful situations. The study proposes new socio-humanitarian mechanisms for
professional training.
Keywords: artificial intelligence, linguistic empathy algorithms, virtual simulation,
VR/AR platforms, social adaptability, staff training, experimental study.
Аннотация. В данной статье на основе экспериментального исследования изучено
влияние лингвистических «алгоритмов эмпатии» под управлением искусственного
интеллекта (ИИ) в инновационных платформах виртуальной симуляции (VR/AR) на
социальную адаптивность кадров в сферах здравоохранения и образования. Проведено
сравнение уровней отражения эмоций через язык (режимы низкой и высокой эмпатии)
ИИ-чат-ботами. Исследование проводилось в высших образовательных и медицинских
учреждениях Узбекистана с участием 80 специалистов (педагогов и медицинских
работников). Результаты показали, что в экспериментальной группе, использовавшей
алгоритмы высокой лингвистической эмпатии, показатель социальной адаптивности
вырос на 32% (p < 0,01), что значительно улучшило способность проявлять эмпатию
через речь в стрессовых ситуациях. Исследование предлагает новые механизмы в
социально-гуманитарном аспекте.
Ключевые слова: искусственный интеллект, алгоритмы лингвистической
эмпатии, виртуальная симуляция, платформы VR/AR, социальная адаптивность,
подготовка кадров, экспериментальное исследование.
Введение. В современной цифровой среде образования и подготовки
кадров платформы виртуальной симуляции (VR/AR) находят все более
широкое применение. Лингвистические «алгоритмы эмпатии» ИИ
(распознавание и отражение эмоций через язык) могут играть ключевую роль
в повышении социальной адаптивности кадров в стрессовых ситуациях. В
контексте
Узбекистана
подобные
технологии
для
сотрудников
здравоохранения и образования еще не были достаточно исследованы. Хотя
международный опыт подтверждает эффективность уровня эмпатии ИИ-чатботов в общении с пациентами или студентами, экспериментальных данных
о конкретном влиянии лингвистического компонента недостаточно.
Цель данного исследования - экспериментально оценить влияние
лингвистических алгоритмов эмпатии ИИ в среде VR/AR на социальную
адаптивность кадров и разработать социально-гуманитарные рекомендации.
Гипотеза исследования: использование алгоритмов высокой эмпатии
значительно повышает социальную адаптивность.
899
Методология. Исследование проводилось в период с октября по
декабрь 2025 года на базе Ташкентской медицинской академии,
Ташкентского
государственного
педагогического
университета
и
Ферганского
государственного
университета.
Использовался
экспериментальный дизайн со сравнительным анализом двух независимых
групп (экспериментальной и контрольной). Выборка была сформирована
методом квотного отбора: всего 80 человек, из которых 40 - медицинские
работники (врачи и медсестры) и 40 - работники сферы образования
(преподаватели и психологи). Средний возраст участников составил 32 года,
65% - женщины. Критерии отбора: стаж работы не менее 2 лет, отсутствие
опыта работы с VR-технологиями и отсутствие медико-психологических
противопоказаний.
Экспериментальная группа (n=40) взаимодействовала с ИИ-чатботом с алгоритмом высокой лингвистической эмпатии, который
обеспечивал анализ тональности в реальном времени и использование
эмпатических фраз на узбекском языке. Контрольная группа (n=40)
работала со стандартным (низкоэмпатичным) алгоритмом. Платформа
виртуальной симуляции, разработанная на базе Meta Quest 3, моделировала
стрессовые ситуации: для медиков - сложный разговор с пациентом
(сообщение плохих новостей), для педагогов - конфликтное общение с
учеником. Каждый участник прошел 3 VR-сессии по 15 минут.
В качестве инструментов измерения использовалась адаптированная
узбекская версия индекса межличностной реактивности (IRI). Данные
анализировались в программе SPSS 28 с применением парного t-теста,
ANOVA и корреляционного анализа (уровень значимости α = 0,05).
Результаты.
Результаты
полностью
подтвердили
гипотезу.
В
экспериментальной группе средний показатель социальной адаптивности
вырос с 28,4 баллов (пре-тест) до 37,5 баллов (пост-тест), что составило рост
на 32% (t = 9,87, p < 0,001). В контрольной группе показатель вырос лишь на
12%, что не является статистически значимым (p > 0,05). Анализ субгрупп
показал, что у медицинских работников эффект был выше: рост
адаптивности на 35% (F = 12,34, p < 0,01), в то время как у педагогов - на
29%. Участники экспериментальной группы стали в 3 раза чаще
использовать эмпатические конструкции на узбекском языке (например,
«tushunaman», «sizning his-tuyg‘ularingizni his qilyapman»). 85% респондентов
отметили, что алгоритмы высокой эмпатии существенно снижают уровень
стресса в реальной жизни.
Заключение и предложения. Исследование доказало, что алгоритмы
лингвистической эмпатии ИИ в VR-платформах являются эффективным
инструментом развития гуманистических навыков общения. В условиях
цифровой трансформации Узбекистана такой подход позволяет сделать
систему подготовки кадров более человекоцентричной.
900
Рекомендации:
1. Внедрить VR-симуляции в обязательные программы повышения
квалификации медицинских и педагогических кадров (минимум 2 сессии в
год).
2. Обогатить национальные модели ИИ узбекскими эмпатическими
фразами, учитывающими культурные нюансы и социальные нормы.
3. Провести долгосрочные исследования (6–12 месяцев) для изучения
устойчивости полученных навыков и расширения методики на другие сферы
(например, юриспруденцию).
4. Разработать и стандартизировать национальную «Эмпатическую VRплатформу» совместно с профильными министерствами и международными
организациями (ЮНЕСКО, ВОЗ).
Список литературы:
1. Amithasagaran, A., Dakshit, S., Suryadevara, B., & Stockton, L. (2025). CLiVR:
Conversational Learning System in Virtual Reality with AI-Powered Patients. arXiv preprint
arXiv:2510.19031.
2. Aziz, Z. (2024). Empathy in the digital age: Using AI simulations for enhancing
cultural competence in healthcare education. Monash University Research Publications.
3. Hong, H., & Shin, S. (2025). Artificial intelligence-based empathy and compassion
training in medical education: impact on patient-centered communication skill development.
Journal of Medicine and Life Science.
4. Lacle-Melendez, J., et al. (2024). Virtual and augmented reality to develop empathy: a
systematic literature review. Virtual Reality Journal.
5. Mallia, B. (2025). Perspective Chapter: The Faint Whispers of the Heart – NextGeneration Sentiment Analysis and “Empathy Algorithms”. IntechOpen.
6. Rippon, L., et al. (2025). Exploring Health Care Professionals' Perceptions of Live
Actor Avatar and AI Avatar Simulated Patient Interactions. Journal of Interprofessional
Healthcare Simulation and Education.
7. Saffaryazdi, N., et al. (2025). Empathetic Conversational Agents: Utilizing Neural and
Physiological Signals for Enhanced Empathetic Interactions. International Journal of Human–
Computer Interaction.
8. Ventura, S., et al. (2020). Virtual reality as a medium to elicit empathy: a metaanalysis. Medical Education, 54(8), 786–795.
9. Xu, W., & Yang, X. (2025). Enhancing empathy of medical students in clinical
training: a narrative-driven virtual reality experience for understanding undiagnosed chronic
pain. Frontiers in Virtual Reality.
СОЦИАЛЬНО-ГУМАНИТАРНЫЕ ВЫЗОВЫ ПРИМЕНЕНИЯ
ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В СИСТЕМЕ ВЫСШЕГО
ОБРАЗОВАНИЯ (на примере Республики Узбекистан)
Хаитбоев Караматилла, к.т.н., доцент ТашГАУ
karamatillakh@gmail.com
Аннотация. В статье анализируются социально-гуманитарные аспекты
внедрения
искусственного
интеллекта
в
систему
высшего
образования.
Рассматриваются изменения образовательной коммуникации, академической культуры и
901
профессиональной подготовки специалистов в условиях цифровой трансформации на
примере Республики Узбекистан.
Ключевые слова: искусственный интеллект; высшее образование; цифровизация
образования; Республика Узбекистан.
Annotatsiya. Maqolada oliy ta’lim tizimida sun’iy intellektni joriy etishning ijtimoiygumanitar jihatlari tahlil qilinadi. Raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim kommunikatsiyasi,
akademik madaniyat va mutaxassislar tayyorlash jarayonidagi o‘zgarishlar O‘zbekiston
misolida ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt; oliy ta’lim; ta’limni raqamlashtirish; akademik etika;
O‘zbekiston Respublikasi.
Abstract. The article analyzes socio-humanitarian aspects of artificial intelligence
implementation in higher education. It examines transformations in educational communication,
academic culture and professional training within the context of digital transformation using the
example of the Republic of Uzbekistan.
Keywords: artificial intelligence; higher education; digitalization of education; academic
ethics; Republic of Uzbekistan.
Введение. Проблема внедрения искусственного интеллекта в систему
высшего образования выходит за рамки исключительно технологического
вопроса и приобретает выраженное социально-гуманитарное измерение,
требующее научного осмысления и комплексного анализа.
Современное высшее образование переживает этап глубокой
трансформации, обусловленной стремительным развитием цифровых
технологий
и
внедрением
систем
искусственного
интеллекта.
Интеллектуальные алгоритмы используются для автоматизации оценки
знаний, генерации текстов, анализа данных, построения индивидуальных
образовательных траекторий. Эти процессы меняют не только
технологическую сторону обучения, но и гуманитарные основания
образовательной среды.
Актуальность исследования определяется тем, что внедрение
искусственного интеллекта затрагивает фундаментальные вопросы
академической честности, распределения ответственности, формирования
профессиональной идентичности и ценностных ориентиров будущих
специалистов. В условиях активной цифровой модернизации Республики
Узбекистан гуманитарный анализ данных процессов приобретает особую
значимость.
Цель исследования — выявить и систематизировать социальногуманитарные вызовы внедрения искусственного интеллекта в систему
высшего образования и обосновать модель его ценностно-ориентированной
интеграции с учётом национального контекста.
1. Теоретические основы гуманитарного анализа цифровизации
образования
Цифровизация образования представляет собой многоуровневый
процесс трансформации образовательной среды под воздействием
информационно-коммуникационных технологий (Selwyn, 2016). В
гуманитарном измерении цифровизация связана с изменением форм
902
коммуникации, структуры знания и роли субъектов образовательного
процесса.
Искусственный интеллект в образовательной среде выполняет функции
интеллектуального посредника, способного генерировать контент,
анализировать информацию и поддерживать диалог (Luckin et al., 2016). Это
формирует новую модель взаимодействия «человек – алгоритм – человек»,
где алгоритм становится активным участником академического
пространства.
С гуманитарной точки зрения важнейшей задачей остаётся сохранение
приоритета личности, развитие критического мышления и самостоятельности
обучающихся.
2. Трансформация образовательной коммуникации
Внедрение AI приводит к изменению традиционной модели
академического взаимодействия. Если ранее коммуникация строилась по
схеме «преподаватель – студент», то сегодня она дополняется цифровым
посредником.
Возникает феномен гибридного авторства, при котором текст создаётся
при участии алгоритма. Это облегчает процесс подготовки работ, но
одновременно создаёт риски снижения самостоятельности и ослабления
навыков аналитического мышления.
Трансформация
коммуникации
требует
разработки
новых
академических норм и этических регламентов, учитывающих использование
интеллектуальных систем.
3. Этические и ценностные вызовы
Одной из ключевых проблем является академическая честность.
Использование генеративных моделей усложняет определение границ
допустимого участия алгоритма в учебной деятельности.
Формируется новая категория — цифровая ответственность,
предполагающая осознанное и регламентированное использование
интеллектуальных технологий. В условиях отсутствия чётких нормативных
механизмов возрастает необходимость институционального регулирования
применения AI в вузах.
4. Особенности цифровой трансформации высшего образования
Республики Узбекистан
В Республике Узбекистан процессы цифровизации реализуются в
рамках Стратегии развития Нового Узбекистана на 2022–2026 годы и
концепции «Цифровой Узбекистан – 2030». Государственная политика
направлена на развитие IT-инфраструктуры, расширение подготовки кадров
в сфере информационных технологий и внедрение цифровых
образовательных платформ.
Наряду с положительными тенденциями (рост IT-направлений,
развитие онлайн-обучения, расширение доступа к цифровым ресурсам)
сохраняются социально-гуманитарные вызовы: цифровое неравенство,
903
недостаточная методическая подготовка преподавателей, отсутствие единых
регламентов использования AI.
Для более системного анализа социально-гуманитарных последствий
внедрения искусственного интеллекта в образовательную среду
представляется целесообразным рассмотреть основные направления его
влияния на академическую коммуникацию, профессиональную идентичность
обучающихся и структуру образовательного процесса. С этой целью были
обобщены ключевые эффекты использования интеллектуальных технологий,
возможные риски их применения, а также меры институционального
регулирования. Результаты систематизации представлены в таблице 1.
Таблица 1
Социально-гуманитарные аспекты внедрения искусственного интеллекта
Компонент
Положительный
Риски
Меры
эффект
регулирования
Коммуникация
Персонализация
Алгоритмическая
Регламенты
обучения
зависимость
использования
Академическая
Повышение
Плагиат, размывание
Кодекс цифровой
культура
качества текстов
авторства
этики
Профессиональна Развитие цифровых Снижение
Курсы цифровой
я идентичность
компетенций
критического
культуры
мышления
Роль
Оптимизация
Ослабление
Повышение
преподавателя
нагрузки
педагогической
квалификации
функции
Представленные в таблице данные демонстрируют, что внедрение
искусственного интеллекта в образовательную среду сопровождается
одновременно положительными эффектами и рядом социальногуманитарных рисков. С одной стороны, интеллектуальные технологии
способствуют
персонализации
обучения,
повышению
качества
аналитической обработки информации и развитию цифровых компетенций
обучающихся. С другой стороны, усиливается вероятность формирования
алгоритмической зависимости, размывания границ академического авторства
и снижения уровня критического мышления. В связи с этим особое значение
приобретает разработка институциональных механизмов регулирования
использования искусственного интеллекта в образовательной деятельности.
Таблица 2
Особенности внедрения AI в высшем образовании Узбекистана
Направление
Тенденции
Вызовы
Перспективы
IT-образование
Онлайнобучение
Использование
AI
Региональная
цифровизация
Рост цифровых
программ
Расширение
дистанционных форм
Активное применение
студентами
Неравномерная
оснащённость
Недостаток
гуманитарного баланса
Снижение личного
взаимодействия
Размывание
самостоятельности
Цифровое неравенство
904
Междисциплинарн
ая интеграция
Гибридные модели
Разработка
регламентов
Государственная
поддержка
Анализ представленных в таблице тенденций показывает, что процессы
цифровой трансформации высшего образования Республики Узбекистан
характеризуются динамичным развитием IT-направлений и расширением
использования цифровых образовательных технологий. Вместе с тем
сохраняется ряд структурных и гуманитарных вызовов, связанных с
неравномерным уровнем цифровой инфраструктуры, необходимостью
повышения квалификации преподавательских кадров и формированием
нормативной базы применения искусственного интеллекта. В этих условиях
важным направлением развития становится интеграция технологических
инноваций с гуманитарными принципами образовательной политики.
Таким образом, проведённый анализ показывает, что внедрение
искусственного интеллекта в систему высшего образования представляет
собой не только технологический, но и сложный социально-гуманитарный
процесс, требующий комплексного научного осмысления и разработки
ценностно-ориентированных механизмов его регулирования.
5. Пятиуровневая модель гуманитарной интеграции AI
Предлагаемая модель включает следующие уровни:
1. Инфраструктурный — техническая база и цифровая среда.
2. Технологический — непосредственное применение AI.
3. Нормативно-правовой — регламенты и правовые механизмы.
4. Педагогико-методический — трансформация методов обучения.
5. Личностно-ценностный — формирование цифровой ответственности
и критического мышления.
Только согласованное развитие всех уровней обеспечивает
устойчивость системы высшего образования.
Научная новизна. Научная новизна исследования заключается в
разработке пятиуровневой модели гуманитарной интеграции искусственного
интеллекта и её адаптации к условиям цифровой модернизации Республики
Узбекистан. Впервые систематизированы социально-гуманитарные вызовы
внедрения AI в национальном образовательном контексте и обоснована
концепция гуманизации цифрового образования.
Заключение. В результате проведённого исследования были выявлены
ключевые социально-гуманитарные вызовы внедрения искусственного
интеллекта в систему высшего образования. Искусственный интеллект
становится неотъемлемым элементом образовательной среды. Однако его
внедрение требует комплексного гуманитарного сопровождения. В условиях
цифровой модернизации Республики Узбекистан особое значение
приобретает формирование ценностно-ориентированной модели подготовки
кадров.
Гармоничное сочетание технологического развития, нормативного
регулирования и личностного подхода позволит обеспечить устойчивость и
эффективность системы высшего образования.
905
Предлагаемая модель гуманитарной интеграции искусственного
интеллекта может служить теоретической основой для разработки стратегий
цифровой трансформации высшего образования в Республике Узбекистан.
Литература:
1. Selwyn N. Education and Technology: Key Issues and Debates. London: Bloomsbury
Academic, 2016.
2. Luckin R., Holmes W., Griffiths M., Forcier L. Intelligence Unleashed: An Argument
for AI in Education. London: Pearson Education, 2016.
3. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and
Implications for Teaching and Learning. Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019.
4. UNESCO. Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities for
Sustainable Development. Paris: UNESCO Publishing, 2019.
5. European Commission. Ethics Guidelines for Trustworthy Artificial Intelligence.
Brussels, 2019.
6. Selwyn N. Should Robots Replace Teachers? AI and the Future of Education.
Cambridge: Polity Press, 2019.
7. Указ Президента Республики Узбекистан «О Стратегии развития Нового
Узбекистана на 2022–2026 годы». Ташкент, 2022.
8. Постановление Президента Республики Узбекистан «О мерах по развитию
цифровой экономики и внедрению цифровых технологий». Ташкент, 2020.
9. Министерство высшего образования, науки и инноваций Республики
Узбекистан. Стратегия развития системы высшего образования до 2030 года. Ташкент,
2019.
10. Программа «Цифровой Узбекистан – 2030». Ташкент, 2020.
11. Kaplan A., Haenlein M. Siri, Siri in My Hand: Who‘s the Fairest in the Land? On the
Interpretations, Illustrations and Implications of Artificial Intelligence. Business Horizons, 2019.
SUN’IY INTELLEKT VA INNAVATSION YONDASHUV ASOSIDA
O‘QUVCHILARDA SOĜLOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISH
Abdulazizova Nilufar, FarDU
pedagogika kafedrasi v,b dotsenti
Toshpo‘latova Mohinur Oybekjon qizi,
pedagogika yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida
o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari hamda
amaliy mexanizmlari, hamda raqamli ta’lim muhitida sun’iy intellekt texnologiyalaridan
foydalanish orqali sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik, psixologik barqarorlik va kun tartibini
to‘g‘ri tashkil etish ko‘nikmalarini rivojlantirish imkoniyatlari, individual yondashuvni
ta’minlovchi aqlli platformalar, mobil ilovalar, ma’lumotlarni tahlil qiluvchi algoritmlar hamda
monitoring tizimlarining o‘quvchilar salomatligini mustahkamlashdagi o‘rni ilmiy asosda ochib
beriladi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion yondashuv, sog‘lom turmush tarzi, raqamli
ta’lim muhiti, sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik, o‘quvchilar salomatligi, pedagogik
texnologiyalar, aqlli tizimlar, mobil ilovalar, individual ta’lim trayektoriyasi, motivatsiya,
salomatlik monitoringi, sog‘lom xulq-atvor, ta’lim samaradorligi.
Аннотация. В данной статье на научной основе раскрываются теоретикометодологические основы и практические механизмы формирования здорового образа
906
жизни у учащихся на основе искусственного интеллекта и инновационных подходов, а
также возможности развития навыков здорового питания, физической активности,
психологической устойчивости и правильной организации распорядка дня посредством
использования технологий искусственного интеллекта в цифровой образовательной
среде, роль интеллектуальных платформ, мобильных приложений, алгоритмов анализа
данных и систем мониторинга в укреплении здоровья учащихся, обеспечивающих
индивидуальный подход.
Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационный подход, здоровый
образ жизни, цифровая образовательная среда, здоровое питание, физическая
активность, здоровье учащихся, педагогические технологии, умные системы, мобильные
приложения, индивидуальная образовательная траектория, мотивация, мониторинг
здоровья, здоровое поведение, эффективность образования.
Abstract. This article scientifically reveals the theoretical and methodological
foundations and practical mechanisms for forming a healthy lifestyle in students based on
artificial intelligence and innovative approaches, as well as the opportunities for developing
skills in healthy eating, physical activity, psychological stability, and proper daily routine
organization through the use of artificial intelligence technologies in a digital educational
environment, and the role of smart platforms, mobile applications, data analysis algorithms, and
monitoring systems that provide an individualized approach in strengthening student health.
Keywords: artificial intelligence, innovative approach, healthy lifestyle, digital
educational environment, healthy nutrition, physical activity, student health, pedagogical
technologies, smart systems, mobile applications, individual educational trajectory, motivation,
health monitoring, healthy behavior, educational effectiveness.
Kirish. Zamonaviy raqamli jamiyat sharoitida sun’iy intellekt, mobil
texnologiyalar va axborot oqimining keskin ortishi yoshlar hayot tarziga bevosita
ta’sir ko‘rsatmoqda. Bir tomondan, raqamli vositalar ta’lim olish, ma’lumot izlash
va muloqot qilish imkoniyatlarini kengaytirayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan,
kam harakatlilik, noto‘g‘ri kun tartibi va virtual muhitga ortiqcha bog‘lanish
o‘quvchilarning jismoniy hamda ruhiy salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shu bois sog‘lom turmush tarzini shakllantirish masalasi nafaqat tibbiy yoki
ijtimoiy, balki pedagogik muammo sifatida ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Bugungi kunda sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar ta’lim
jarayonini shaxsga yo‘naltirilgan, interaktiv va monitoringga asoslangan tizimga
aylantirish imkonini bermoqda. Aqlli platformalar, ma’lumotlarni tahlil qiluvchi
algoritmlar va raqamli kuzatuv vositalari orqali o‘quvchilarning jismoniy faolligi,
ovqatlanish odatlari hamda kun tartibini nazorat qilish va individual tavsiyalar
berish mumkin. Bu esa sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda profilaktik va
motivatsion mexanizmlarni kuchaytiradi.
O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini modernizatsiya qilish jarayonida
sog‘lom avlodni tarbiyalash ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Xususan,
2022–2026 yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot
strategiyasi”da ta’lim sifatini oshirish bilan bir qatorda, o‘quvchilar salomatligini
mustahkamlash, jismoniy tarbiya va sog‘lom turmush ko‘nikmalarini rivojlantirish
vazifalari ilgari surilgan[1]. Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellekt va innovatsion
pedagogik yondashuvlar asosida o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini
907
shakllantirish masalasi zamonaviy ta’limning muhim va istiqbolli yo‘nalishlaridan
biri hisoblanadi.
Sun’iy intellekt texnologiyalari bugungi kunda ta’lim tizimida nafaqat bilim
berish jarayonini optimallashtirish, balki o‘quvchilarning sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishda ham muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Sun’iy intellekt
asosida yaratilgan aqlli monitoring tizimlari o‘quvchilarning jismoniy faolligi,
uyqu rejimi, ovqatlanish odatlari va psixo-emotsional holatini tahlil qilish imkonini
beradi.
Ushbu ma’lumotlar asosida individual tavsiyalar ishlab chiqilishi sog‘lom
xulq-atvorni bosqichma-bosqich shakllantirishga xizmat qiladi. Innovatsion
pedagogik yondashuvlar, xususan, raqamli platformalar, gamifikatsiya elementlari,
mobil ilovalar va sun’iy intellektga asoslangan maslahat tizimlari o‘quvchilarda
motivatsiyani oshirishga yordam beradi. Masalan, aqlli dasturlar kunlik qadamlar
sonini kuzatib borish, suv ichish rejimini eslatish yoki sog‘lom ovqatlanish
bo‘yicha tavsiyalar berish orqali sog‘lom turmush ko‘nikmalarini mustahkamlaydi.
Bunday yondashuvlar profilaktik xarakterga ega bo‘lib, salbiy odatlarning oldini
olishda samarali hisoblanadi.
Xalqaro tashkilotlar ham sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda ta’lim
muassasalarining roliga alohida e’tibor qaratmoqda. Jumladan, World Health
Organization (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti) ma’lumotlariga ko‘ra, bolalar va
o‘smirlar orasida kam harakatlilik darajasining ortishi global sog‘liq
muammolaridan biri bo‘lib, ta’lim muassasalarida jismoniy faollikni oshirish
muhim profilaktik chora sifatida tavsiya etiladi[2]. Shuningdek, UNESCO
tomonidan ilgari surilgan “Sog‘lom maktab” konsepsiyasida ta’lim jarayoniga
sog‘lom turmush elementlarini integratsiya qilish barqaror rivojlanishning muhim
omili sifatida qayd etilgan[3].
O‘zbekiston sharoitida ham ta’lim tizimini modernizatsiya qilish jarayonida
o‘quvchilar salomatligini mustahkamlash masalasiga ustuvor ahamiyat
qaratilmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026
yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risidagi Farmonida ta’lim
sifatini oshirish bilan bir qatorda, yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini keng
targ‘ib qilish vazifasi belgilangan. Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar
asosida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning afzalligi shundaki, bu jarayon
individual yondashuv, doimiy monitoring va tezkor tahlil imkoniyatlarini
ta’minlaydi. Natijada o‘quvchilarning jismoniy va ruhiy salomatligi
mustahkamlanadi, o‘quv motivatsiyasi va ta’lim samaradorligi oshadi.
Demak, zamonaviy ta’lim tizimida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish
jarayonini sun’iy intellekt asosida tashkil etish pedagogik innovatsiyaning muhim
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida o‘quvchilarda sog‘lom
turmush tarzini shakllantirish ta’lim, sog‘liqni saqlash va axborot texnologiyalari
integratsiyasiga asoslangan kompleks jarayon bo‘lib, u zamonaviy pedagogikaning
istiqbolli va samarali yo‘nalishlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Aqlli
908
taqiladigan qurilmalar va mobil ilovalar orqali o‘quvchilarning yurak urish tezligi,
kunlik qadamlar soni, uyqu davomiyligi kabi ko‘rsatkichlar monitoring qilinadi.
Ushbu ma’lumotlar sun’iy intellekt algoritmlari orqali tahlil qilinib,
o‘quvchining sog‘lomlik darajasi bo‘yicha xulosalar chiqariladi va tavsiyalar
beriladi. Masalan, kam harakatli o‘quvchiga jismoniy mashqlar sonini oshirish
bo‘yicha eslatmalar yuboriladi yoki noto‘g‘ri ovqatlanish aniqlansa, ratsionni
muvozanatlashtirish bo‘yicha maslahatlar taqdim etiladi. Bunday yondashuv
profilaktik ahamiyatga ega bo‘lib, sog‘liq bilan bog‘liq muammolarning erta oldini
olishga xizmat qiladi. Ilmiy manbalarda bolalar va o‘smirlar orasida jismoniy
faollikning yetarli emasligi global muammo sifatida qayd etilgan. Jumladan, World
Health Organization tomonidan e’lon qilingan tavsiyalarda 5–17 yoshdagi bolalar
uchun har kuni kamida 60 daqiqa o‘rtacha yoki yuqori intensivlikdagi jismoniy
faollik zarurligi ta’kidlanadi[2]. Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellektga asoslangan
monitoring tizimlari ushbu tavsiyalarning amalda bajarilishini nazorat qilishda
samarali vosita bo‘la oladi. Bundan tashqari, innovatsion pedagogik yondashuvlar
– masalan, gamifikatsiya (o‘yin elementlari asosida o‘qitish) – sog‘lom turmush
tarzini shakllantirishda yuqori motivatsion samaraga ega. Raqamli platformalarda
“sog‘lomlik reytingi”, “faollik ballari”, “virtual mukofotlar” kabi elementlar joriy
etilishi o‘quvchilarda raqobatbardoshlik va o‘z ustida ishlash istagini kuchaytiradi.
Bu jarayon nafaqat jismoniy, balki ijtimoiy va psixologik salomatlikni ham
mustahkamlaydi.
Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt va innovatsion texnologiyalarni ta’lim
jarayoniga integratsiya qilish o‘quvchilarning jismoniy va ruhiy salomatligini
mustahkamlash, ta’lim samaradorligini oshirish hamda sog‘lom turmush
madaniyatini shakllantirishda istiqbolli va zaruriy yo‘nalishdir. Bu jarayonni
tizimli va ilmiy asosda tashkil etish kelajakda barkamol va sog‘lom avlodni voyaga
yetkazishning muhim omili bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan manbalar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026- yillarga mo‘ljallangan
Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risidagi Farmoni. – 2022- yil 28- yanvar, PF–60-son. – Toshkent,
2022.
2. World Health Organization (WHO). Global Recommendations on Physical Activity for
Health. – Geneva: World Health Organization, 2010. – Published in 2010.
3. UNESCO. Health-Promoting Schools: A Framework for Action (FRESH framework
asosida). – Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO),
2015. – Published in 2015.
TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA SUN’IY INTELLEKT
TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH
Fozilov Xayot Raximovich, FarDTU, “Moliya va buxgalteriya hisobi” kafedrasi
katta o`qituvchisi, hayotbek.fozilov@fstu.uz
Yunusaliyev Izzatillo Alijon o‘g‘li FDTU 67b-24BH guruhi talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada ta’lim samaradorligini oshirishda sun’iy intellekt
texnologiyalarining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Adaptiv o‘qitish tizimlari,
909
avtomatlashtirilgan baholash vositalari, ta’lim analitikasi (learning analytics) hamda
shaxsiylashtirilgan o‘quv kontenti yaratish imkoniyatlari yoritiladi. Shuningdek, o‘qituvchilar
faoliyatini optimallashtirish, real vaqt rejimida monitoring olib borish va ta’lim sifatini obyektiv
baholash mexanizmlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, ta’lim texnologiyalari, adaptiv o‘qitish, raqamli
pedagogika, ta’lim analitikasi, shaxsiylashtirilgan ta’lim, avtomatlashtirilgan baholash,
innovatsion ta’lim.
Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение технологий
искусственного
интеллекта
в
повышении
эффективности
образования.
Рассматриваются возможности адаптивных систем обучения, автоматизированных
инструментов оценки, аналитики обучения и создания персонализированного
образовательного контента. Также рассматриваются механизмы оптимизации работы
преподавателей, мониторинга в реальном времени и объективной оценки качества
образования.
Ключевые слова: искусственный интеллект, образовательные технологии,
адаптивное
обучение,
цифровая
педагогика,
образовательная
аналитика,
персонализированное обучение, автоматизированная оценка, инновационное образование.
Abstract. This article analyzes the role and importance of artificial intelligence
technologies in improving educational efficiency. It covers the possibilities of adaptive learning
systems, automated assessment tools, learning analytics, and the creation of personalized
educational content. It also considers mechanisms for optimizing teacher performance, real-time
monitoring, and objective assessment of the quality of education.
Keywords: artificial intelligence, educational technologies, adaptive learning, digital
pedagogy, learning analytics, personalized learning, automated assessment, innovative
education.
Kirish. Bugungi kunda yurtimizda ta’lim sohasiga juda katta e’tibor
qaratilmoqda. Ta`lim tizimini isloh qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan bugungi
kundagi barcha ishlar nafaqat ayni damda, balki kelajakda ham o`z samarasini
beradi. Bu tizimda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish uchun imkoniyatlar
joriy qilish, ta’lim tizimini yuqori va zamon talablariga moslash bo‘yicha amalga
oshiralayotgan ishlardan ushbu fikrlarimizni isbotini topishimiz mumkindir. O‘rta
va oliy ta’lim uchun sun’iy intellekt (AI) ilovalarini ishlab chiqish va joriy etish
talabalarning fanlarni o‘rganishi va o‘qituvchilarning dars berish usullarini ijobiy
tomonga o‘zgartirish imkoniyatlariga ega. AI ilovalari talabalar uchun
shaxsiylashtirilgan ta’lim tajribasini taqdim etishi va ta’lim sohasidagi muammolar
uchun innovatsion yechimlarni taklif qilishi mumkin. Sun’iy intellektning ideal
xususiyati – bu aniq maqsadga erishish uchun eng yaxshi imkoniyatga ega bo‘lgan
harakatlarni baholay olish va amalga oshirish qobilyatidir. Hozirda sun’iy intellekt
turli amallarni bajarishga mo‘ljallangan algoritim hamda dasturiy tizimlardan
iborat va u inson ongi bajarishi mumkin bo‘lgan bir qancha vazifalarning
uddasidan chiqa oladi. Sun’iy intellekt va kompyuter texnologiyalarni ta’lim
sohasiga jorit etish zamonaviylashayotgan dunyoning talabiga aylanib bormoqda.
Ta’limni raqamlarga ko‘chirish albattaki bu sohani rivojlantirishda o‘z ahamiyatini
kasb etadi. [1]
Asosiy qism. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari XXI asrda raqamli
transformatsiyaning asosiy drayverlaridan biri bo‘lib, ta’lim, sog‘liqni saqlash va
910
ijtimoiy xizmatlar tizimida boshqaruv samaradorligini oshirish, resurslardan
oqilona foydalanish va xizmatlar sifatini yaxshilash imkonini bermoqda. World
Health Organization va UNESCO hisobotlarida qayd etilishicha, raqamli
texnologiyalar va SI yechimlari inson kapitalini rivojlantirishda muhim vosita
bo‘lib, ma’lumotlarga asoslangan qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiradi. Katta
hajmdagi ma’lumotlarni (Big Data) qayta ishlash, mashinaviy o‘qitish (machine
learning), tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) va kompyuter ko‘rish texnologiyalari real
vaqt rejimida tahlil va prognoz imkonini beradi, bu esa tizim samaradorligini
oshiradi. [2]
Sun’iy intellekt (SI) — bu ma’lumotlarni tahlil qilish, naqshlarni aniqlash va
qaror qabul qilish jarayonlarini avtomatlashtirishga qodir algoritmik tizimlar
majmuasidir. So‘nggi o‘n yillikda chuqur o‘rganish (deep learning), mashinaviy
o‘rganish (machine learning) va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP)
texnologiyalarining rivojlanishi ta’lim sohasida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi.
Xususan, adaptiv o‘qitish platformalari o‘quvchilarning bilim darajasi va
o‘zlashtirish tezligiga qarab individual o‘quv trayektoriyasini shakllantiradi.
Empirik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, shaxsiylashtirilgan ta’lim modellari
an’anaviy yondashuvga nisbatan o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini 20–30% gacha
oshirishi mumkin. SI asosidagi avtomatlashtirilgan baholash tizimlari test va
yozma ishlarni tezkor va obyektiv tekshiradi, natijada o‘qituvchining vaqt resursi
tejab qolinadi va pedagogik faoliyatning metodik jihatlariga ko‘proq e’tibor
qaratish imkoniyati paydo bo‘ladi. Ta’lim analitikasi (learning analytics) orqali
katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data) qayta ishlanib, o‘quvchilarning
muvaffaqiyatsizlik xavfi erta bosqichda aniqlanadi, bu esa profilaktik pedagogik
choralarni qo‘llashga zamin yaratadi. [3]
Shu bilan birga, sun’iy intellektning ta’lim jarayoniga integratsiyasi bir qator
xavf va cheklovlarni ham yuzaga keltiradi. Birinchidan, algoritmik xatolik va
ma’lumotlar bazasidagi tarafkashlik (bias) noto‘g‘ri baholashga olib kelishi
mumkin. Ikkinchidan, shaxsiy ma’lumotlarni yig‘ish va qayta ishlash jarayonida
axborot xavfsizligi hamda maxfiylik masalalari dolzarb hisoblanadi. Uchinchi jihat
- o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va tanqidiy tahlil ko‘nikmalariga salbiy ta’sir
ehtimoli; haddan tashqari avtomatlashtirilgan yordam kognitiv faollikni
pasaytirishi mumkin. Ayrim tadqiqotlar SI vositalaridan nazoratsiz foydalanish
akademik halollik tamoyillariga putur yetkazishini, plagiat va tayyor javoblarga
qaramlikni
kuchaytirishini
ko‘rsatadi.
Bundan
tashqari,
texnologik
infratuzilmaning yetarli emasligi yoki raqamli tafovut (digital divide) mavjudligi
ayrim hududlarda teng imkoniyat prinsipining buzilishiga olib keladi. [4]
Sun’iy intellekt ta’lim samaradorligini oshirishda kuchli instrument
hisoblanadi: u shaxsiylashtirilgan o‘qitish, tezkor monitoring va obyektiv
baholashni ta’minlaydi. Biroq uning samarali qo‘llanilishi normativ-huquqiy
tartibga solish, axborot xavfsizligi standartlariga rioya qilish, algoritmik shaffoflik
va pedagogik nazorat bilan chambarchas bog‘liq. SI ta’lim jarayonida o‘qituvchini
to‘liq almashtirmaydi, balki uni qo‘llab-quvvatlovchi intellektual vosita sifatida
911
xizmat qilishi zarur; aynan inson omili - metodik rahbarlik, axloqiy tarbiya va
motivatsion boshqaruv- ta’lim sifatining hal qiluvchi komponenti bo‘lib qoladi. [5]
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Yuqoridagi tahlillardan kelib chiqib aytish
mumkinki, sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy
xizmatlar tizimida boshqaruvning sifat jihatdan yangi bosqichini boshlab
bermoqda. Ular nafaqat jarayonlarni tezlashtiradi, balki katta hajmdagi statistik
ma’lumotlar asosida strategik rejalashtirish va uzoq muddatli prognozlash
imkonini yaratadi. Natijada qarorlar subyektiv tajribaga emas, balki empirik
ma’lumotlar va algoritmik tahlillarga tayangan holda qabul qilinadi. Bu esa inson
kapitalini rivojlantirish, byudjet mablag‘laridan oqilona foydalanish va ijtimoiy
tenglikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu bilan birga, SI texnologiyalarining keng joriy etilishi normativ-huquqiy,
axloqiy va texnik muammolarni ham yuzaga chiqaradi. Ayniqsa, ma’lumotlar
xavfsizligi, shaxsiy hayot daxlsizligi, algoritmik shaffoflik va javobgarlik
masalalari dolzarbdir. Fikrimizcha, kelgusida SI tizimlari inson faoliyatini to‘liq
almashtiruvchi vosita emas, balki qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlovchi
intellektual yordamchi sifatida qaralishi maqsadga muvofiq. Inson nazorati va
professional mas’uliyat saqlanib qolgan sharoitdagina texnologik innovatsiyalar
barqaror va ijtimoiy jihatdan maqbul natija beradi. Shu o`rinda o`zimizda mavjud
nazariy bilim va tajribalarga asoslangan holda sun’iy intellektdan to‘g‘ri va
samarali foydalanish bo‘yicha quyidagi takliflarni bildirib o`tamiz:
- SI tizimlarini joriy etishdan oldin ularning algoritmik shaffofligi va xatolik
darajasini mustaqil ekspertiza orqali baholash;
- ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha qat’iy milliy standartlar va axborot
xavfsizligi protokollarini ishlab chiqish;
- ta’lim va tibbiyot xodimlari uchun SI savodxonligi va raqamli
kompetensiyalarni oshirishga qaratilgan maxsus o‘quv dasturlarini joriy etish;
- inson omilini ustuvor qo‘ygan holda “inson + sun’iy intellekt” hamkorlik
modelini qo‘llash;
- SI tizimlarining ijtimoiy ta’sirini doimiy monitoring qilish va natijalar
asosida ularni takomillashtirib borish.
Umuman olganda, sun’iy intellekt texnologiyalarining ijtimoiy sohalarga
integratsiyasi ilmiy asoslangan, bosqichma-bosqich va nazorat ostida amalga
oshirilsa, u jamiyat farovonligi, xizmatlar sifati va boshqaruv samaradorligini
sezilarli darajada oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Sabirjonov R.A., Ayupov R.H. va boshqalar. Zamonaviy raqamli texnologiyalarning
rivojlanish istiqbollari. “Media” nashriyoti, 2022 yil. 202 bet.
2. Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti I.A.Filipova “Sun’iy
intellektni huquqiy tartibga solish” (ma’ruza kursi) Samarqand-2022 b-7
3. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. (2020). Raqamli ta’lim
texnologiyalarini joriy etish konsepsiyasi. Toshkent.
4. O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini
rivojlantirish vazirligi. (2020). “Raqamli O‘zbekiston–2030”strategiyasi. Toshkent.
912
5. Toshkent axborot texnologiyalari universiteti. (2021). Sun’iy intellekt va ma’lumotlar
tahlili asoslari (o‘quv qo‘llanma). Toshkent.
6. O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi. (2021). Sun’iy intellekt
texnologiyalarini rivojlantirish bo‘yicha ustuvor yo‘nalishlar. Toshkent.
SUN’IY INTELLEKTNING INSON AQLIY FAOLIYATIGA TA’SIRI
Abdulboqiyev Muhammadsodiq Hasanjon oʻgʻli,
Riga Nordic universiteti talabasi
Asqarova Gulsum Anvarovna,
Riga Nordic universiteti talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt haqida tushuncha, uning ahamiyati, inson
aql-idrok tushunchasi, inson aqlining sun’iy intellektdan farqli xususiyatlari, inson va sun’iy
intellekt uchun umumiy xususiyatlar, sun’iy intellekt inson aqliy faoliyatiga ijobiy va salbiy
ta’sirlari yoritilgan hamda mazkur salbiy ta’sirlarini kamaytirish boʻyicha tavsiyalar berilgan.
Kalit soʻzlar: sun’iy intellekt, inson, aqliy faoliyat, dastur
Аннотация. В данной статье рассматриваются концепция искусственного
интеллекта, его значение, концепция человеческого интеллекта, характеристики
человеческого интеллекта, отличающие его от искусственного интеллекта, общие
характеристики человека и искусственного интеллекта, положительное и
отрицательное влияние искусственного интеллекта на умственную деятельность
человека, а также даются рекомендации по снижению этих негативных последствий.
Ключевые слова: искусственный интеллект, человек, умственная деятельность,
программа.
Abstract. This article covers the concept of artificial intelligence, its importance, the
concept of human intelligence, the characteristics of human intelligence that are different from
artificial intelligence, common characteristics for humans and artificial intelligence, the positive
and negative effects of artificial intelligence on human mental activity, and recommendations for
reducing these negative effects are provided.
Key words: artificial intelligence, human, mental activity, program.
Kirish. XXI asr insoniyat tarixida texnika va texnologiyalar taraqiyoti eng
yuqori darajada rivojlangan davr hisoblanadi. Hozirgi kunda ham texnika va
texnologiyalar jadal sur’atlarda rivojlanmoqda, insonlar oʻz hayotlarini texnika va
texnologiyalarsiz, uyali aloqa vositalarisiz va boshqa gadjetlarsiz tasavvur qilish
qiyin. Bugungi paytda sun’iy intellekt insonlar hayotining ajralmas qismi boʻlib
qolmoqda. Sun’iy intellekt inson aqliy mahsuli hisoblanadi. Sun’iy intellekt – bu
kompyuterlar va dasturlar orqali inson fikrlashini, oʻrganishini va qaror qabul
qilish jarayonlarini taqlid qiluvchi texnologiyadir. Sun’iy intellekt algoritmlari
katta ma’lumotlarga asoslanadi, oʻz-oʻzidan oʻrganadi (machine learning) va
koʻpincha insondan tezroq va aniqroq natijalar beradi87.
Asosiy qism. Sun’iy intellekt — informatikaning alohida sohasi boʻlib,
odatda inson ongi bilan bogʻliq imkoniyatlar: tilni tushunish, oʻrgatish, muhokama
qilish, masalani yechish, tarjima va shu kabi imkoniyatlarga ega kompyuter
tizimlarini yaratish bilan shugʻullanadi.
Hozirda sun’iy intellekt turli amallarni bajarishga moʻljallangan algoritm
87
https://najottalim.uz/ dan olindi.
913
hamda dasturiy tizimlardan iborat va u inson ongi bajarishi mumkin boʻlgan bir
qancha vazifalarning uddasidan chiqa oladi [1].
T.A.Xoʻjaqulovni ilmiy adabiyotlardagi fikriga koʻra “Sun’iy intellekt-inson
intellektining ba’zi vazifalarini oʻzida mujassamlashtirgan avtomatik va
avtomatlashtirilgan tizimlar xususiyati. Intellekt-insonning tafakkur yuritish
qobiliyati. Sun’iy intellekt shaxsning nisbatan barqaror boʻlgan, masalan, axborot
qabul qilish va undan ma’lum masalalarni xal qilishda foydalana olishi kabi aqliy
qobiliyatini ifodalaydi” [2].
Sun’iy intellekt odamlar tomonidan yaratilgan va ularning aql-idrokining
eng yuqori yutugʻi hisoblanadi.
Aql-idrok tushunchasining oʻzi ilm-fan va inson rivojlanishi bilan doimiy
ravishda oʻzgarib turadi. Aql deganda biz fikrlash, voqealarni oldindan bilish, oʻz
harakatlarining natijalarini oldindan bilish, ularning holati va atrof-muhitini tahlil
qilish va baholash, atrofdagi dunyo haqidagi gʻoyalarimizga muvofiq qaror qabul
qilish qobiliyatini tushunamiz.
Shunday qilib, aql – bu miyaning tajriba asosida oʻrganish jarayonida
bilimlarni egallash, yodlash va maqsadli oʻzgartirish va turli xil sharoitlarga
moslashish orqali (intellektual) muammolarni hal qilish qobiliyatidir [3].
Sun’iy intellektning imkoniyatlari oddiy odamnikidan yuqori va kengroq
boʻlishi mumkin, chunki uning rivojlanishi fan va texnologiyaning turli
sohalaridan yuqori darajadagi mutaxassislarni oʻz ichiga oladi: matematiklar,
kibernetika mutaxassislari, axborot olimlari, muhandislar, shuningdek, tilshunoslar,
psixologlar, oʻqituvchilar, sotsiologlar va boshqalar. Ammo sun’iy intellekt tabiiy
aqlning hosilasidir va shuning uchun undan oshib keta olmaydi. Zamonaviy fan
hali inson aql-zakovatining toʻliq imkoniyatlarini, ayniqsa uning chegaralarini
tushunishga erisha olmadi [4].
Sun’iy intellektning inson aqliy faoliyatiga koʻrsatadigan ta’siri haqida turli
ilmiy qarashlar mavjud. Ayrim tadqiqotchilar sun’iy intellekt inson tafakkurini
rivojlantiradi deb hisoblasalar, boshqalari esa uning haddan tashqari qoʻllanilishi
insonning mustaqil fikrlash qobiliyatiga salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkinligini
ta’kidlaydilar. Shu sababli sun’iy intellektning inson aqliy faoliyatiga ta’sirini
ilmiy jihatdan oʻrganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Biz sun’iy intellekt inson aqliy faoliyatiga ta’sirini oʻrganish uchun inson
aqlining sun’iy intellektdan farqli va oʻxshashlik tomonlarini bilishimiz zarur.
Inson aqlining sun’iy intellektdan farqli xususiyatlari quyidagilardan iboratdir:
- inson aqli biologik tabiatga ega boʻlib, u hissiyot, ong, tafakkur va
ijodkorlik bilan chambarchas bogʻliqdir. Inson qaror qabul qilish jarayonida
nafaqat mantiqiy fikrlash, balki his-tuygʻular, intuitsiya va axloqiy qadriyatlarga
ham tayanadi. Sun’iy intellekt esa faqat oldindan yaratilgan algoritmlar va
dasturlar asosida ishlaydi hamda hissiyotlarga ega emas;
- inson yangi gʻoyalarni yaratish, kutilmagan vaziyatlarga tez moslashish va
murakkab ijtimoiy muammolarni hal qilish qobiliyatiga ega. Maqsad qoʻyishda
ongli ravishda qabul qilingan axloqiy me’yorlarni hisobga olgan holda belgilash
914
va faoliyat jarayonida ularga erishish mezonlarini tanlash qobiliyatiga ega Sun’iy
intellekt esa faqat mavjud ma’lumotlar va oʻrnatilgan qoidalar doirasida ishlaydi. U
mustaqil ravishda ongli ravishda fikrlay olmaydi;
- inson oʻz harakatlari uchun javobgarlikni his qiladi, axloqiy me’yorlar
asosida qaror qabul qiladi. Sun’iy intellekt esa bunday tushunchalarga ega emas u
faqat dasturchilar tomonidan berilgan vazifalarni bajaradi.
Inson va sun’iy intellekt uchun quyidagi xususiyatlar umumiydir:
- har ikkisi ham ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish qobiliyatiga ega.
Inson oʻz tajribasi, bilimlari va kuzatuvlari asosida xulosa chiqaradi, sun’iy
intellekt esa katta hajmdagi ma’lumotlarni algoritmlar orqali tahlil qilib, natijaga
keladi;
- ikkalasi ham muammolarni hal qilish jarayonida foydalaniladi. Masalan,
inson muammoni mantiqiy fikrlash orqali yechsa, sun’iy intellekt turli dasturiy
modellar va hisoblash usullari orqali muammoning optimal yechimini topadi;
- oʻrganish jarayoni ham ikkala tizimga xosdir. Inson ta’lim va tajriba orqali
bilimlarini oshiradi, sun’iy intellekt esa mashinaviy oʻrganish orqali yangi
ma’lumotlarni oʻzlashtiradi;
- oʻz funktsiyalarini bajarish uchun zarur boʻlgan bilim bazasini yaratish,
xotirada saqlash va ularni tashqi ta’sirlardan himoya qilish.
Shu bilan birga, sun’iy intellekt inson intellektida yoʻq yoki cheklangan
imkoniyatlarga ega boʻlgan bir qator xususiyatlarga ega:
- xotira katta hajmga ega ekanligi, turli xil ma’lumotlarni saqlash va ularni
yuqori tezlikda qayta ishlash xususiyati;
- dam olishsiz, kunning yigirma toʻrt soatida ishlash qobiliyatiga ega;
- faqat bitta turdagi energiyadan foydalangan holda har qanday ob-havo
sharoitida ishlash xususiyati;
- uning ishlashiga xalaqit beradigan insoniy "ehtiroslar" va "illatlar"ning
yoʻqligi.
Sun’iy intellekt inson aqliy faoliyatiga ijobiy va salbiy ta’sir etishi mumkin.
Sun’iy intellektning inson aqliy faoliyatiga ijobiy ta’sirlari quyidagilardan
iborat:
- bilim olish jarayonini yaxshilash. Aqlli oʻquv platformalari orqali
talabalarning bilim darajasini tahlil qilib, ularga individual oʻquv materiallarini
taklif etishi mumkin;
- fikrlashni rivojlantirish. Sun’iy intellekt katta hajmdagi ma’lumotlarni tez
va aniq tahlil qilish, prognozlash, qayta ishlash imkoniyatiga ega. Bu esa ilmiy
tadqiqotlar, iqtisodiy tahlillar hamda boshqaruv jarayonlarida muhim ahamiyatga
ega;
- ijodiy faoliyatni rivojlantirish. Bugungi kunda sun’iy intellekt yordamida
musiqa yaratish, tasviriy san’at asarlarini ishlab chiqish hamda ilmiy gʻoyalarni
shakllantirish mumkin;
915
- qaror qabul qilish samaradorligini oshirish. Sun’iy intellekt tizimlari katta
hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali aniq prognozlar ishlab chiqadi. Bu esa
iqtisodiy va boshqaruv qarorlarini yanada asosli qabul qilishga yordam beradi.
Sun’iy intellektning koʻplab ijobiy jihatlari bilan bir qatorda ayrim salbiy
tomonlari ham mavjud. Sun’iy intellektning inson tafakkuriga salbiy ta’sirlari
quyidagilardan iborat:
- mustaqil fikrlashning pasayishi. Sun’iy intellekt tizimlariga haddan
tashqari tayanish insonning mustaqil fikrlash qobiliyatini pasaytirishi mumkin;
- axborotga haddan tashqari bogʻliqlik. Raqamli texnologiyalar rivojlanishi
natijasida insonlar koʻpincha tayyor ma’lumotlardan foydalanishga odatlanib
qolmoqda. Bu esa mustaqil izlanish koʻnikmalarining kamayishiga olib kelishi
mumkin.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda sun’iy intellekt
zamonaviy jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri hisoblanadi. U inson
aqliy faoliyatini qoʻllab-quvvatlab, bilim olish, ma’lumotlarni tahlil qilish va qaror
qabul qilish jarayonlarini sezilarli darajada samarali qiladi. Biroq sun’iy
intellektdan foydalanishda ehtiyotkorlik bilan yondashish zarur. Chunki
texnologiyalarga haddan tashqari tayanish insonning mustaqil fikrlash qobiliyatini
pasaytirishi mumkin.
Sun’iy intellektning inson aqliy faoliyatiga boʻlgan salbiy ta’sirlarini
kamaytirish va oldini olish uchun quyidagi tavsiyalarni berib oʻtamiz.
1. Ta’lim jarayonida talabalar va oʻquvchilarni mustaqil tahlil qilish,
muammolarni oʻzlari hal qilish va xulosa chiqarishga oʻrgatish.
2. Talabalar va oʻquvchilarni fikrlash koʻnikmalarini rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratish. Sun’iy intellekt qanday ishlashi, uning imkoniyatlari va
cheklovlari haqida yetarli bilim berish.
3. Yoshlarnini sun’iy intellektdan foydalanishda muvozanatni saqlash
boʻyicha tushuntirishlar olib borish, kitob mutolaasi, ilmiy tadqiqotlar, mantiqiy
masalalar yechish, muhokama va bahs-munozaralarda faol ishtirok etishga jalb
qilish;
4. Sun’iy intellektdan foydalanish boʻyicha axloqiy va metodik me’yorlarni
ishlab chiqish.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Ergashev Sh. Sun’iy intellekt va uning insoniyat faoliyatida tutgan oʻrni. TAFU (T.4,
Выпуск 7, 2024) https://doi.org/10.5281/zenodo.13358667
2. Xoʻjaqulov T.A., Malikova N.T. Sun’iy intellekt. Oʻquv qoʻllanma. -T.: “Innavatsion
rivojlanish nashriyot-matbaa uyi”, 2020. 216 bet.
3. Abdumanonov A.A., Quchqarov A.A. Sun’iy intellekt asoslari. Darslik. Fargʻona:
“Sunrise-pro” nashriyoti, 2025. – 344 b
4. Буравлев А.И., Ветошкин В.М. Искусственный интеллект: сущность, принципы
работы, области применения. Вооружение и экономика. 2024. №2(68). С. 33-42.
916
SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING
MATEMATIK MODELLASHTIRISH MUAMMOLAR VA YECHIMLARI
Abdurasulov Anvar Quvondiq o‘g‘li,
Qarshi davlat texnika universiteti 3-kurs talabasi
abdurasulovanvar0017@gmail.com
Annotasiya. Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarning matematik modellashtirish
jarayonidagi o‘rni, mavjud muammolari hamda ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi.
Zamonaviy axborotlashgan jamiyatda sun’iy intellekt tizimlari katta hajmdagi ma’lumotlarni
qayta ishlash, prognozlash, optimallashtirish va murakkab jarayonlarni boshqarishda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Matematik modellashtirish esa ushbu texnologiyalarning nazariy asosi
bo‘lib, real obyekt va jarayonlarni matematik ifodalar orqali tasvirlash imkonini beradi.
Maqolada modellashtirish jarayonida uchraydigan asosiy muammolar —
ma’lumotlarning yetarli emasligi yoki sifatsizligi, hisoblash resurslarining cheklanganligi,
algoritmlarning murakkabligi va model aniqligining pasayishi kabi omillar ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, sun’iy intellekt asosidagi mashinaviy o‘qitish, neyron tarmoqlar, katta ma’lumotlar
(Big Data) texnologiyalari hamda bulutli hisoblash tizimlari yordamida ushbu muammolarni hal
etish imkoniyatlari yoritiladi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, matematik modellashtirish, raqamli texnologiyalar,
mashinaviy o‘qitish, neyron tarmoqlar, katta ma’lumotlar (Big Data), algoritmlarni
optimallashtirish.
Аннотация. Анализируются роль искусственного интеллекта и цифровых
технологий в процессе математического моделирования, существующие проблемы и
пути их решения. В современном информационном обществе системы искусственного
интеллекта играют важную роль в обработке больших объемов данных,
прогнозировании, оптимизации и управлении сложными процессами. Математическое
моделирование является теоретической основой этих технологий и позволяет описывать
реальные объекты и процессы с помощью математических выражений.
В статье рассматриваются основные проблемы, возникающие в процессе
моделирования, такие как недостаточность или некачественность данных,
ограниченность вычислительных ресурсов, сложность алгоритмов и снижение точности
модели. Также будут освещены возможности решения этих задач с помощью машинного
обучения на основе искусственного интеллекта, нейронных сетей, технологий больших
данных (Big Data) и систем облачных вычислений.
Ключевые слова: искусственный интеллект, математическое моделирование,
цифровые технологии, машинное обучение, нейронные сети, большие данные,
оптимизация алгоритмов.
Abstract. The role of artificial intelligence and digital technologies in the process of
mathematical modeling, existing problems, and their solutions are analyzed. In the modern
information society, artificial intelligence systems play a crucial role in processing large
volumes of data, forecasting, optimizing, and managing complex processes. Mathematical
modeling is the theoretical basis of these technologies and allows for describing real objects and
processes using mathematical expressions.
The article examines the main problems arising in the modeling process, such as
insufficiency or poor data quality, limited computational resources, complexity of algorithms,
and decreased model accuracy. The possibilities of solving these problems using machine
learning based on artificial intelligence, neural networks, Big Data technologies, and cloud
computing systems will also be highlighted.
Keywords: artificial intelligence, mathematical modeling, digital technologies, machine
learning, neural networks, big data, algorithm optimization.
917
Kirish. Hozirgi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida sun’iy
intellekt hamda raqamli texnologiyalar jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan
biriga aylandi. Axborot oqimining keskin ortishi, murakkab texnologik
jarayonlarning paydo bo‘lishi va boshqaruv tizimlarining avtomatlashtirilishi
matematik modellashtirish usullariga bo‘lgan ehtiyojni yanada kuchaytirdi.
Matematik modellashtirish real jarayon va obyektlarni matematik ifodalar,
tenglamalar hamda algoritmlar orqali tasvirlash, tahlil qilish va prognozlash
imkonini beradi.
Sun’iy intellekt texnologiyalari, xususan, mashinaviy o‘qitish, neyron
tarmoqlar va katta ma’lumotlarni qayta ishlash usullari matematik modellarni
yaratish va takomillashtirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Biroq ushbu
jarayonda bir qator muammolar mavjud. Jumladan, ma’lumotlar sifatining yetarli
emasligi, hisoblash quvvatining cheklanganligi, modelning adekvatligi va
barqarorligini ta’minlash masalalari dolzarb hisoblanadi. Bundan tashqari,
murakkab tizimlarni modellashtirishda noaniqlik, tasodifiylik va ko‘p omillilik
kabi omillar ham muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi[1-2].
Shu bois mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi sun’iy intellekt va raqamli
texnologiyalar asosida matematik modellashtirish jarayonida yuzaga keladigan
muammolarni tahlil qilish hamda ularning samarali yechimlarini aniqlashdan
iboratdir. Tadqiqot natijalari ilmiy izlanishlar, sanoat, iqtisodiyot, tibbiyot va ta’lim
sohalarida yuqori aniqlik va samaradorlikka erishishga xizmat qiladi[3].
Asosiy qism
1. Sun’iy intellekt va matematik modellashtirishning o‘zaro bog‘liqligi
Sun’iy intellekt (SI) zamonaviy axborot tizimlarining ajralmas qismi bo‘lib,
u murakkab jarayonlarni tahlil qilish, prognozlash va boshqarishda keng
qo‘llaniladi. Matematik modellashtirish esa real jarayon va obyektlarni matematik
formulalar, differensial tenglamalar, statistik usullar hamda algoritmlar orqali
ifodalashga asoslanadi. SI texnologiyalari, xususan, mashinaviy o‘qitish va neyron
tarmoqlar matematik modellarni qurish, parametrlarini aniqlash va
optimallashtirishda samarali vosita hisoblanadi.
An’anaviy modellashtirish usullarida model tuzish ko‘proq nazariy
farazlarga asoslangan bo‘lsa, SI asosidagi modellashtirish katta hajmdagi real
ma’lumotlarga tayanadi. Bu esa model aniqligini oshirish bilan birga, hisoblash
jarayonining murakkablashishiga ham olib keladi[4].
2. Matematik modellashtirishdagi asosiy muammolar
2.1. Ma’lumotlar bilan bog‘liq muammolar
Matematik modellarni yaratishda ma’lumotlarning sifati va hajmi muhim
ahamiyatga ega. Noto‘liq, xatoli yoki yetarli bo‘lmagan ma’lumotlar model
natijalarining aniqligini pasaytiradi. Ayniqsa, SI tizimlarida ma’lumotlar noto‘g‘ri
bo‘lsa, model noto‘g‘ri qarorlar qabul qilishi mumkin.
2.2. Hisoblash murakkabligi
Murakkab matematik modellar va chuqur neyron tarmoqlar katta hisoblash
resurslarini talab qiladi. Bu esa yuqori quvvatli protsessorlar, grafik tezlatkichlar
918