Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Read the issue as a PDF

975 p. · PDF · 9.23 MB

Download
Text view 901–920 / 975 p.

The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.

901-p.

orqali empatiya ko‘rsatish qobiliyatini sezilarli darajada yaxshilagan. Tadqiqot ijtimoiygumanitar jihatdan yangi mexanizmlarni taklif etadi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, lingvistik empatiya algoritmlari, virtual simulyatsiya, VR/AR platformalari, ijtimoiy moslashuvchanlik, kadrlar tayyorlash, eksperimental tadqiqot. Abstract. This article experimentally investigates the impact of Artificial Intelligence (AI) driven linguistic "empathy algorithms" within innovative virtual simulation (VR/AR) platforms on the social adaptability of healthcare and education professionals. The study compares the degree of emotional reflection through language (low and high empathy modes) in AI chatbots. Conducted across higher education and medical institutions in Uzbekistan, the research involved 80 personnel, including teachers and medical staff. The results demonstrated a 32% increase in social adaptability scores (p < 0.01) within the experimental group utilizing high linguistic empathy algorithms, which significantly improved the ability to demonstrate empathy through language in stressful situations. The study proposes new socio-humanitarian mechanisms for professional training. Keywords: artificial intelligence, linguistic empathy algorithms, virtual simulation, VR/AR platforms, social adaptability, staff training, experimental study. Аннотация. В данной статье на основе экспериментального исследования изучено влияние лингвистических «алгоритмов эмпатии» под управлением искусственного интеллекта (ИИ) в инновационных платформах виртуальной симуляции (VR/AR) на социальную адаптивность кадров в сферах здравоохранения и образования. Проведено сравнение уровней отражения эмоций через язык (режимы низкой и высокой эмпатии) ИИ-чат-ботами. Исследование проводилось в высших образовательных и медицинских учреждениях Узбекистана с участием 80 специалистов (педагогов и медицинских работников). Результаты показали, что в экспериментальной группе, использовавшей алгоритмы высокой лингвистической эмпатии, показатель социальной адаптивности вырос на 32% (p < 0,01), что значительно улучшило способность проявлять эмпатию через речь в стрессовых ситуациях. Исследование предлагает новые механизмы в социально-гуманитарном аспекте. Ключевые слова: искусственный интеллект, алгоритмы лингвистической эмпатии, виртуальная симуляция, платформы VR/AR, социальная адаптивность, подготовка кадров, экспериментальное исследование. Введение. В современной цифровой среде образования и подготовки кадров платформы виртуальной симуляции (VR/AR) находят все более широкое применение. Лингвистические «алгоритмы эмпатии» ИИ (распознавание и отражение эмоций через язык) могут играть ключевую роль в повышении социальной адаптивности кадров в стрессовых ситуациях. В контексте Узбекистана подобные технологии для сотрудников здравоохранения и образования еще не были достаточно исследованы. Хотя международный опыт подтверждает эффективность уровня эмпатии ИИ-чатботов в общении с пациентами или студентами, экспериментальных данных о конкретном влиянии лингвистического компонента недостаточно. Цель данного исследования - экспериментально оценить влияние лингвистических алгоритмов эмпатии ИИ в среде VR/AR на социальную адаптивность кадров и разработать социально-гуманитарные рекомендации. Гипотеза исследования: использование алгоритмов высокой эмпатии значительно повышает социальную адаптивность. 899

902-p.

Методология. Исследование проводилось в период с октября по декабрь 2025 года на базе Ташкентской медицинской академии, Ташкентского государственного педагогического университета и Ферганского государственного университета. Использовался экспериментальный дизайн со сравнительным анализом двух независимых групп (экспериментальной и контрольной). Выборка была сформирована методом квотного отбора: всего 80 человек, из которых 40 - медицинские работники (врачи и медсестры) и 40 - работники сферы образования (преподаватели и психологи). Средний возраст участников составил 32 года, 65% - женщины. Критерии отбора: стаж работы не менее 2 лет, отсутствие опыта работы с VR-технологиями и отсутствие медико-психологических противопоказаний. Экспериментальная группа (n=40) взаимодействовала с ИИ-чатботом с алгоритмом высокой лингвистической эмпатии, который обеспечивал анализ тональности в реальном времени и использование эмпатических фраз на узбекском языке. Контрольная группа (n=40) работала со стандартным (низкоэмпатичным) алгоритмом. Платформа виртуальной симуляции, разработанная на базе Meta Quest 3, моделировала стрессовые ситуации: для медиков - сложный разговор с пациентом (сообщение плохих новостей), для педагогов - конфликтное общение с учеником. Каждый участник прошел 3 VR-сессии по 15 минут. В качестве инструментов измерения использовалась адаптированная узбекская версия индекса межличностной реактивности (IRI). Данные анализировались в программе SPSS 28 с применением парного t-теста, ANOVA и корреляционного анализа (уровень значимости α = 0,05). Результаты. Результаты полностью подтвердили гипотезу. В экспериментальной группе средний показатель социальной адаптивности вырос с 28,4 баллов (пре-тест) до 37,5 баллов (пост-тест), что составило рост на 32% (t = 9,87, p < 0,001). В контрольной группе показатель вырос лишь на 12%, что не является статистически значимым (p > 0,05). Анализ субгрупп показал, что у медицинских работников эффект был выше: рост адаптивности на 35% (F = 12,34, p < 0,01), в то время как у педагогов - на 29%. Участники экспериментальной группы стали в 3 раза чаще использовать эмпатические конструкции на узбекском языке (например, «tushunaman», «sizning his-tuyg‘ularingizni his qilyapman»). 85% респондентов отметили, что алгоритмы высокой эмпатии существенно снижают уровень стресса в реальной жизни. Заключение и предложения. Исследование доказало, что алгоритмы лингвистической эмпатии ИИ в VR-платформах являются эффективным инструментом развития гуманистических навыков общения. В условиях цифровой трансформации Узбекистана такой подход позволяет сделать систему подготовки кадров более человекоцентричной. 900

903-p.

Рекомендации: 1. Внедрить VR-симуляции в обязательные программы повышения квалификации медицинских и педагогических кадров (минимум 2 сессии в год). 2. Обогатить национальные модели ИИ узбекскими эмпатическими фразами, учитывающими культурные нюансы и социальные нормы. 3. Провести долгосрочные исследования (6–12 месяцев) для изучения устойчивости полученных навыков и расширения методики на другие сферы (например, юриспруденцию). 4. Разработать и стандартизировать национальную «Эмпатическую VRплатформу» совместно с профильными министерствами и международными организациями (ЮНЕСКО, ВОЗ). Список литературы: 1. Amithasagaran, A., Dakshit, S., Suryadevara, B., & Stockton, L. (2025). CLiVR: Conversational Learning System in Virtual Reality with AI-Powered Patients. arXiv preprint arXiv:2510.19031. 2. Aziz, Z. (2024). Empathy in the digital age: Using AI simulations for enhancing cultural competence in healthcare education. Monash University Research Publications. 3. Hong, H., & Shin, S. (2025). Artificial intelligence-based empathy and compassion training in medical education: impact on patient-centered communication skill development. Journal of Medicine and Life Science. 4. Lacle-Melendez, J., et al. (2024). Virtual and augmented reality to develop empathy: a systematic literature review. Virtual Reality Journal. 5. Mallia, B. (2025). Perspective Chapter: The Faint Whispers of the Heart – NextGeneration Sentiment Analysis and “Empathy Algorithms”. IntechOpen. 6. Rippon, L., et al. (2025). Exploring Health Care Professionals' Perceptions of Live Actor Avatar and AI Avatar Simulated Patient Interactions. Journal of Interprofessional Healthcare Simulation and Education. 7. Saffaryazdi, N., et al. (2025). Empathetic Conversational Agents: Utilizing Neural and Physiological Signals for Enhanced Empathetic Interactions. International Journal of Human– Computer Interaction. 8. Ventura, S., et al. (2020). Virtual reality as a medium to elicit empathy: a metaanalysis. Medical Education, 54(8), 786–795. 9. Xu, W., & Yang, X. (2025). Enhancing empathy of medical students in clinical training: a narrative-driven virtual reality experience for understanding undiagnosed chronic pain. Frontiers in Virtual Reality. СОЦИАЛЬНО-ГУМАНИТАРНЫЕ ВЫЗОВЫ ПРИМЕНЕНИЯ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В СИСТЕМЕ ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ (на примере Республики Узбекистан) Хаитбоев Караматилла, к.т.н., доцент ТашГАУ karamatillakh@gmail.com Аннотация. В статье анализируются социально-гуманитарные аспекты внедрения искусственного интеллекта в систему высшего образования. Рассматриваются изменения образовательной коммуникации, академической культуры и 901

904-p.

профессиональной подготовки специалистов в условиях цифровой трансформации на примере Республики Узбекистан. Ключевые слова: искусственный интеллект; высшее образование; цифровизация образования; Республика Узбекистан. Annotatsiya. Maqolada oliy ta’lim tizimida sun’iy intellektni joriy etishning ijtimoiygumanitar jihatlari tahlil qilinadi. Raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim kommunikatsiyasi, akademik madaniyat va mutaxassislar tayyorlash jarayonidagi o‘zgarishlar O‘zbekiston misolida ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt; oliy ta’lim; ta’limni raqamlashtirish; akademik etika; O‘zbekiston Respublikasi. Abstract. The article analyzes socio-humanitarian aspects of artificial intelligence implementation in higher education. It examines transformations in educational communication, academic culture and professional training within the context of digital transformation using the example of the Republic of Uzbekistan. Keywords: artificial intelligence; higher education; digitalization of education; academic ethics; Republic of Uzbekistan. Введение. Проблема внедрения искусственного интеллекта в систему высшего образования выходит за рамки исключительно технологического вопроса и приобретает выраженное социально-гуманитарное измерение, требующее научного осмысления и комплексного анализа. Современное высшее образование переживает этап глубокой трансформации, обусловленной стремительным развитием цифровых технологий и внедрением систем искусственного интеллекта. Интеллектуальные алгоритмы используются для автоматизации оценки знаний, генерации текстов, анализа данных, построения индивидуальных образовательных траекторий. Эти процессы меняют не только технологическую сторону обучения, но и гуманитарные основания образовательной среды. Актуальность исследования определяется тем, что внедрение искусственного интеллекта затрагивает фундаментальные вопросы академической честности, распределения ответственности, формирования профессиональной идентичности и ценностных ориентиров будущих специалистов. В условиях активной цифровой модернизации Республики Узбекистан гуманитарный анализ данных процессов приобретает особую значимость. Цель исследования — выявить и систематизировать социальногуманитарные вызовы внедрения искусственного интеллекта в систему высшего образования и обосновать модель его ценностно-ориентированной интеграции с учётом национального контекста. 1. Теоретические основы гуманитарного анализа цифровизации образования Цифровизация образования представляет собой многоуровневый процесс трансформации образовательной среды под воздействием информационно-коммуникационных технологий (Selwyn, 2016). В гуманитарном измерении цифровизация связана с изменением форм 902

905-p.

коммуникации, структуры знания и роли субъектов образовательного процесса. Искусственный интеллект в образовательной среде выполняет функции интеллектуального посредника, способного генерировать контент, анализировать информацию и поддерживать диалог (Luckin et al., 2016). Это формирует новую модель взаимодействия «человек – алгоритм – человек», где алгоритм становится активным участником академического пространства. С гуманитарной точки зрения важнейшей задачей остаётся сохранение приоритета личности, развитие критического мышления и самостоятельности обучающихся. 2. Трансформация образовательной коммуникации Внедрение AI приводит к изменению традиционной модели академического взаимодействия. Если ранее коммуникация строилась по схеме «преподаватель – студент», то сегодня она дополняется цифровым посредником. Возникает феномен гибридного авторства, при котором текст создаётся при участии алгоритма. Это облегчает процесс подготовки работ, но одновременно создаёт риски снижения самостоятельности и ослабления навыков аналитического мышления. Трансформация коммуникации требует разработки новых академических норм и этических регламентов, учитывающих использование интеллектуальных систем. 3. Этические и ценностные вызовы Одной из ключевых проблем является академическая честность. Использование генеративных моделей усложняет определение границ допустимого участия алгоритма в учебной деятельности. Формируется новая категория — цифровая ответственность, предполагающая осознанное и регламентированное использование интеллектуальных технологий. В условиях отсутствия чётких нормативных механизмов возрастает необходимость институционального регулирования применения AI в вузах. 4. Особенности цифровой трансформации высшего образования Республики Узбекистан В Республике Узбекистан процессы цифровизации реализуются в рамках Стратегии развития Нового Узбекистана на 2022–2026 годы и концепции «Цифровой Узбекистан – 2030». Государственная политика направлена на развитие IT-инфраструктуры, расширение подготовки кадров в сфере информационных технологий и внедрение цифровых образовательных платформ. Наряду с положительными тенденциями (рост IT-направлений, развитие онлайн-обучения, расширение доступа к цифровым ресурсам) сохраняются социально-гуманитарные вызовы: цифровое неравенство, 903

906-p.

недостаточная методическая подготовка преподавателей, отсутствие единых регламентов использования AI. Для более системного анализа социально-гуманитарных последствий внедрения искусственного интеллекта в образовательную среду представляется целесообразным рассмотреть основные направления его влияния на академическую коммуникацию, профессиональную идентичность обучающихся и структуру образовательного процесса. С этой целью были обобщены ключевые эффекты использования интеллектуальных технологий, возможные риски их применения, а также меры институционального регулирования. Результаты систематизации представлены в таблице 1. Таблица 1 Социально-гуманитарные аспекты внедрения искусственного интеллекта Компонент Положительный Риски Меры эффект регулирования Коммуникация Персонализация Алгоритмическая Регламенты обучения зависимость использования Академическая Повышение Плагиат, размывание Кодекс цифровой культура качества текстов авторства этики Профессиональна Развитие цифровых Снижение Курсы цифровой я идентичность компетенций критического культуры мышления Роль Оптимизация Ослабление Повышение преподавателя нагрузки педагогической квалификации функции Представленные в таблице данные демонстрируют, что внедрение искусственного интеллекта в образовательную среду сопровождается одновременно положительными эффектами и рядом социальногуманитарных рисков. С одной стороны, интеллектуальные технологии способствуют персонализации обучения, повышению качества аналитической обработки информации и развитию цифровых компетенций обучающихся. С другой стороны, усиливается вероятность формирования алгоритмической зависимости, размывания границ академического авторства и снижения уровня критического мышления. В связи с этим особое значение приобретает разработка институциональных механизмов регулирования использования искусственного интеллекта в образовательной деятельности. Таблица 2 Особенности внедрения AI в высшем образовании Узбекистана Направление Тенденции Вызовы Перспективы IT-образование Онлайнобучение Использование AI Региональная цифровизация Рост цифровых программ Расширение дистанционных форм Активное применение студентами Неравномерная оснащённость Недостаток гуманитарного баланса Снижение личного взаимодействия Размывание самостоятельности Цифровое неравенство 904 Междисциплинарн ая интеграция Гибридные модели Разработка регламентов Государственная поддержка

907-p.

Анализ представленных в таблице тенденций показывает, что процессы цифровой трансформации высшего образования Республики Узбекистан характеризуются динамичным развитием IT-направлений и расширением использования цифровых образовательных технологий. Вместе с тем сохраняется ряд структурных и гуманитарных вызовов, связанных с неравномерным уровнем цифровой инфраструктуры, необходимостью повышения квалификации преподавательских кадров и формированием нормативной базы применения искусственного интеллекта. В этих условиях важным направлением развития становится интеграция технологических инноваций с гуманитарными принципами образовательной политики. Таким образом, проведённый анализ показывает, что внедрение искусственного интеллекта в систему высшего образования представляет собой не только технологический, но и сложный социально-гуманитарный процесс, требующий комплексного научного осмысления и разработки ценностно-ориентированных механизмов его регулирования. 5. Пятиуровневая модель гуманитарной интеграции AI Предлагаемая модель включает следующие уровни: 1. Инфраструктурный — техническая база и цифровая среда. 2. Технологический — непосредственное применение AI. 3. Нормативно-правовой — регламенты и правовые механизмы. 4. Педагогико-методический — трансформация методов обучения. 5. Личностно-ценностный — формирование цифровой ответственности и критического мышления. Только согласованное развитие всех уровней обеспечивает устойчивость системы высшего образования. Научная новизна. Научная новизна исследования заключается в разработке пятиуровневой модели гуманитарной интеграции искусственного интеллекта и её адаптации к условиям цифровой модернизации Республики Узбекистан. Впервые систематизированы социально-гуманитарные вызовы внедрения AI в национальном образовательном контексте и обоснована концепция гуманизации цифрового образования. Заключение. В результате проведённого исследования были выявлены ключевые социально-гуманитарные вызовы внедрения искусственного интеллекта в систему высшего образования. Искусственный интеллект становится неотъемлемым элементом образовательной среды. Однако его внедрение требует комплексного гуманитарного сопровождения. В условиях цифровой модернизации Республики Узбекистан особое значение приобретает формирование ценностно-ориентированной модели подготовки кадров. Гармоничное сочетание технологического развития, нормативного регулирования и личностного подхода позволит обеспечить устойчивость и эффективность системы высшего образования. 905

908-p.

Предлагаемая модель гуманитарной интеграции искусственного интеллекта может служить теоретической основой для разработки стратегий цифровой трансформации высшего образования в Республике Узбекистан. Литература: 1. Selwyn N. Education and Technology: Key Issues and Debates. London: Bloomsbury Academic, 2016. 2. Luckin R., Holmes W., Griffiths M., Forcier L. Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education. London: Pearson Education, 2016. 3. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019. 4. UNESCO. Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities for Sustainable Development. Paris: UNESCO Publishing, 2019. 5. European Commission. Ethics Guidelines for Trustworthy Artificial Intelligence. Brussels, 2019. 6. Selwyn N. Should Robots Replace Teachers? AI and the Future of Education. Cambridge: Polity Press, 2019. 7. Указ Президента Республики Узбекистан «О Стратегии развития Нового Узбекистана на 2022–2026 годы». Ташкент, 2022. 8. Постановление Президента Республики Узбекистан «О мерах по развитию цифровой экономики и внедрению цифровых технологий». Ташкент, 2020. 9. Министерство высшего образования, науки и инноваций Республики Узбекистан. Стратегия развития системы высшего образования до 2030 года. Ташкент, 2019. 10. Программа «Цифровой Узбекистан – 2030». Ташкент, 2020. 11. Kaplan A., Haenlein M. Siri, Siri in My Hand: Who‘s the Fairest in the Land? On the Interpretations, Illustrations and Implications of Artificial Intelligence. Business Horizons, 2019. SUN’IY INTELLEKT VA INNAVATSION YONDASHUV ASOSIDA O‘QUVCHILARDA SOĜLOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISH Abdulazizova Nilufar, FarDU pedagogika kafedrasi v,b dotsenti Toshpo‘latova Mohinur Oybekjon qizi, pedagogika yo‘nalishi 4-kurs talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari hamda amaliy mexanizmlari, hamda raqamli ta’lim muhitida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish orqali sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik, psixologik barqarorlik va kun tartibini to‘g‘ri tashkil etish ko‘nikmalarini rivojlantirish imkoniyatlari, individual yondashuvni ta’minlovchi aqlli platformalar, mobil ilovalar, ma’lumotlarni tahlil qiluvchi algoritmlar hamda monitoring tizimlarining o‘quvchilar salomatligini mustahkamlashdagi o‘rni ilmiy asosda ochib beriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion yondashuv, sog‘lom turmush tarzi, raqamli ta’lim muhiti, sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik, o‘quvchilar salomatligi, pedagogik texnologiyalar, aqlli tizimlar, mobil ilovalar, individual ta’lim trayektoriyasi, motivatsiya, salomatlik monitoringi, sog‘lom xulq-atvor, ta’lim samaradorligi. Аннотация. В данной статье на научной основе раскрываются теоретикометодологические основы и практические механизмы формирования здорового образа 906

909-p.

жизни у учащихся на основе искусственного интеллекта и инновационных подходов, а также возможности развития навыков здорового питания, физической активности, психологической устойчивости и правильной организации распорядка дня посредством использования технологий искусственного интеллекта в цифровой образовательной среде, роль интеллектуальных платформ, мобильных приложений, алгоритмов анализа данных и систем мониторинга в укреплении здоровья учащихся, обеспечивающих индивидуальный подход. Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационный подход, здоровый образ жизни, цифровая образовательная среда, здоровое питание, физическая активность, здоровье учащихся, педагогические технологии, умные системы, мобильные приложения, индивидуальная образовательная траектория, мотивация, мониторинг здоровья, здоровое поведение, эффективность образования. Abstract. This article scientifically reveals the theoretical and methodological foundations and practical mechanisms for forming a healthy lifestyle in students based on artificial intelligence and innovative approaches, as well as the opportunities for developing skills in healthy eating, physical activity, psychological stability, and proper daily routine organization through the use of artificial intelligence technologies in a digital educational environment, and the role of smart platforms, mobile applications, data analysis algorithms, and monitoring systems that provide an individualized approach in strengthening student health. Keywords: artificial intelligence, innovative approach, healthy lifestyle, digital educational environment, healthy nutrition, physical activity, student health, pedagogical technologies, smart systems, mobile applications, individual educational trajectory, motivation, health monitoring, healthy behavior, educational effectiveness. Kirish. Zamonaviy raqamli jamiyat sharoitida sun’iy intellekt, mobil texnologiyalar va axborot oqimining keskin ortishi yoshlar hayot tarziga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Bir tomondan, raqamli vositalar ta’lim olish, ma’lumot izlash va muloqot qilish imkoniyatlarini kengaytirayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, kam harakatlilik, noto‘g‘ri kun tartibi va virtual muhitga ortiqcha bog‘lanish o‘quvchilarning jismoniy hamda ruhiy salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bois sog‘lom turmush tarzini shakllantirish masalasi nafaqat tibbiy yoki ijtimoiy, balki pedagogik muammo sifatida ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi kunda sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar ta’lim jarayonini shaxsga yo‘naltirilgan, interaktiv va monitoringga asoslangan tizimga aylantirish imkonini bermoqda. Aqlli platformalar, ma’lumotlarni tahlil qiluvchi algoritmlar va raqamli kuzatuv vositalari orqali o‘quvchilarning jismoniy faolligi, ovqatlanish odatlari hamda kun tartibini nazorat qilish va individual tavsiyalar berish mumkin. Bu esa sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda profilaktik va motivatsion mexanizmlarni kuchaytiradi. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini modernizatsiya qilish jarayonida sog‘lom avlodni tarbiyalash ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Xususan, 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi”da ta’lim sifatini oshirish bilan bir qatorda, o‘quvchilar salomatligini mustahkamlash, jismoniy tarbiya va sog‘lom turmush ko‘nikmalarini rivojlantirish vazifalari ilgari surilgan[1]. Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellekt va innovatsion pedagogik yondashuvlar asosida o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini 907

910-p.

shakllantirish masalasi zamonaviy ta’limning muhim va istiqbolli yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Sun’iy intellekt texnologiyalari bugungi kunda ta’lim tizimida nafaqat bilim berish jarayonini optimallashtirish, balki o‘quvchilarning sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda ham muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Sun’iy intellekt asosida yaratilgan aqlli monitoring tizimlari o‘quvchilarning jismoniy faolligi, uyqu rejimi, ovqatlanish odatlari va psixo-emotsional holatini tahlil qilish imkonini beradi. Ushbu ma’lumotlar asosida individual tavsiyalar ishlab chiqilishi sog‘lom xulq-atvorni bosqichma-bosqich shakllantirishga xizmat qiladi. Innovatsion pedagogik yondashuvlar, xususan, raqamli platformalar, gamifikatsiya elementlari, mobil ilovalar va sun’iy intellektga asoslangan maslahat tizimlari o‘quvchilarda motivatsiyani oshirishga yordam beradi. Masalan, aqlli dasturlar kunlik qadamlar sonini kuzatib borish, suv ichish rejimini eslatish yoki sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha tavsiyalar berish orqali sog‘lom turmush ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. Bunday yondashuvlar profilaktik xarakterga ega bo‘lib, salbiy odatlarning oldini olishda samarali hisoblanadi. Xalqaro tashkilotlar ham sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda ta’lim muassasalarining roliga alohida e’tibor qaratmoqda. Jumladan, World Health Organization (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti) ma’lumotlariga ko‘ra, bolalar va o‘smirlar orasida kam harakatlilik darajasining ortishi global sog‘liq muammolaridan biri bo‘lib, ta’lim muassasalarida jismoniy faollikni oshirish muhim profilaktik chora sifatida tavsiya etiladi[2]. Shuningdek, UNESCO tomonidan ilgari surilgan “Sog‘lom maktab” konsepsiyasida ta’lim jarayoniga sog‘lom turmush elementlarini integratsiya qilish barqaror rivojlanishning muhim omili sifatida qayd etilgan[3]. O‘zbekiston sharoitida ham ta’lim tizimini modernizatsiya qilish jarayonida o‘quvchilar salomatligini mustahkamlash masalasiga ustuvor ahamiyat qaratilmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risidagi Farmonida ta’lim sifatini oshirish bilan bir qatorda, yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib qilish vazifasi belgilangan. Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning afzalligi shundaki, bu jarayon individual yondashuv, doimiy monitoring va tezkor tahlil imkoniyatlarini ta’minlaydi. Natijada o‘quvchilarning jismoniy va ruhiy salomatligi mustahkamlanadi, o‘quv motivatsiyasi va ta’lim samaradorligi oshadi. Demak, zamonaviy ta’lim tizimida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish jarayonini sun’iy intellekt asosida tashkil etish pedagogik innovatsiyaning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish ta’lim, sog‘liqni saqlash va axborot texnologiyalari integratsiyasiga asoslangan kompleks jarayon bo‘lib, u zamonaviy pedagogikaning istiqbolli va samarali yo‘nalishlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Aqlli 908

911-p.

taqiladigan qurilmalar va mobil ilovalar orqali o‘quvchilarning yurak urish tezligi, kunlik qadamlar soni, uyqu davomiyligi kabi ko‘rsatkichlar monitoring qilinadi. Ushbu ma’lumotlar sun’iy intellekt algoritmlari orqali tahlil qilinib, o‘quvchining sog‘lomlik darajasi bo‘yicha xulosalar chiqariladi va tavsiyalar beriladi. Masalan, kam harakatli o‘quvchiga jismoniy mashqlar sonini oshirish bo‘yicha eslatmalar yuboriladi yoki noto‘g‘ri ovqatlanish aniqlansa, ratsionni muvozanatlashtirish bo‘yicha maslahatlar taqdim etiladi. Bunday yondashuv profilaktik ahamiyatga ega bo‘lib, sog‘liq bilan bog‘liq muammolarning erta oldini olishga xizmat qiladi. Ilmiy manbalarda bolalar va o‘smirlar orasida jismoniy faollikning yetarli emasligi global muammo sifatida qayd etilgan. Jumladan, World Health Organization tomonidan e’lon qilingan tavsiyalarda 5–17 yoshdagi bolalar uchun har kuni kamida 60 daqiqa o‘rtacha yoki yuqori intensivlikdagi jismoniy faollik zarurligi ta’kidlanadi[2]. Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellektga asoslangan monitoring tizimlari ushbu tavsiyalarning amalda bajarilishini nazorat qilishda samarali vosita bo‘la oladi. Bundan tashqari, innovatsion pedagogik yondashuvlar – masalan, gamifikatsiya (o‘yin elementlari asosida o‘qitish) – sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda yuqori motivatsion samaraga ega. Raqamli platformalarda “sog‘lomlik reytingi”, “faollik ballari”, “virtual mukofotlar” kabi elementlar joriy etilishi o‘quvchilarda raqobatbardoshlik va o‘z ustida ishlash istagini kuchaytiradi. Bu jarayon nafaqat jismoniy, balki ijtimoiy va psixologik salomatlikni ham mustahkamlaydi. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt va innovatsion texnologiyalarni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish o‘quvchilarning jismoniy va ruhiy salomatligini mustahkamlash, ta’lim samaradorligini oshirish hamda sog‘lom turmush madaniyatini shakllantirishda istiqbolli va zaruriy yo‘nalishdir. Bu jarayonni tizimli va ilmiy asosda tashkil etish kelajakda barkamol va sog‘lom avlodni voyaga yetkazishning muhim omili bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan manbalar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026- yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risidagi Farmoni. – 2022- yil 28- yanvar, PF–60-son. – Toshkent, 2022. 2. World Health Organization (WHO). Global Recommendations on Physical Activity for Health. – Geneva: World Health Organization, 2010. – Published in 2010. 3. UNESCO. Health-Promoting Schools: A Framework for Action (FRESH framework asosida). – Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO), 2015. – Published in 2015. TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH Fozilov Xayot Raximovich, FarDTU, “Moliya va buxgalteriya hisobi” kafedrasi katta o`qituvchisi, hayotbek.fozilov@fstu.uz Yunusaliyev Izzatillo Alijon o‘g‘li FDTU 67b-24BH guruhi talabasi Annotatsiya. Mazkur maqolada ta’lim samaradorligini oshirishda sun’iy intellekt texnologiyalarining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Adaptiv o‘qitish tizimlari, 909

912-p.

avtomatlashtirilgan baholash vositalari, ta’lim analitikasi (learning analytics) hamda shaxsiylashtirilgan o‘quv kontenti yaratish imkoniyatlari yoritiladi. Shuningdek, o‘qituvchilar faoliyatini optimallashtirish, real vaqt rejimida monitoring olib borish va ta’lim sifatini obyektiv baholash mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, ta’lim texnologiyalari, adaptiv o‘qitish, raqamli pedagogika, ta’lim analitikasi, shaxsiylashtirilgan ta’lim, avtomatlashtirilgan baholash, innovatsion ta’lim. Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение технологий искусственного интеллекта в повышении эффективности образования. Рассматриваются возможности адаптивных систем обучения, автоматизированных инструментов оценки, аналитики обучения и создания персонализированного образовательного контента. Также рассматриваются механизмы оптимизации работы преподавателей, мониторинга в реальном времени и объективной оценки качества образования. Ключевые слова: искусственный интеллект, образовательные технологии, адаптивное обучение, цифровая педагогика, образовательная аналитика, персонализированное обучение, автоматизированная оценка, инновационное образование. Abstract. This article analyzes the role and importance of artificial intelligence technologies in improving educational efficiency. It covers the possibilities of adaptive learning systems, automated assessment tools, learning analytics, and the creation of personalized educational content. It also considers mechanisms for optimizing teacher performance, real-time monitoring, and objective assessment of the quality of education. Keywords: artificial intelligence, educational technologies, adaptive learning, digital pedagogy, learning analytics, personalized learning, automated assessment, innovative education. Kirish. Bugungi kunda yurtimizda ta’lim sohasiga juda katta e’tibor qaratilmoqda. Ta`lim tizimini isloh qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan bugungi kundagi barcha ishlar nafaqat ayni damda, balki kelajakda ham o`z samarasini beradi. Bu tizimda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish uchun imkoniyatlar joriy qilish, ta’lim tizimini yuqori va zamon talablariga moslash bo‘yicha amalga oshiralayotgan ishlardan ushbu fikrlarimizni isbotini topishimiz mumkindir. O‘rta va oliy ta’lim uchun sun’iy intellekt (AI) ilovalarini ishlab chiqish va joriy etish talabalarning fanlarni o‘rganishi va o‘qituvchilarning dars berish usullarini ijobiy tomonga o‘zgartirish imkoniyatlariga ega. AI ilovalari talabalar uchun shaxsiylashtirilgan ta’lim tajribasini taqdim etishi va ta’lim sohasidagi muammolar uchun innovatsion yechimlarni taklif qilishi mumkin. Sun’iy intellektning ideal xususiyati – bu aniq maqsadga erishish uchun eng yaxshi imkoniyatga ega bo‘lgan harakatlarni baholay olish va amalga oshirish qobilyatidir. Hozirda sun’iy intellekt turli amallarni bajarishga mo‘ljallangan algoritim hamda dasturiy tizimlardan iborat va u inson ongi bajarishi mumkin bo‘lgan bir qancha vazifalarning uddasidan chiqa oladi. Sun’iy intellekt va kompyuter texnologiyalarni ta’lim sohasiga jorit etish zamonaviylashayotgan dunyoning talabiga aylanib bormoqda. Ta’limni raqamlarga ko‘chirish albattaki bu sohani rivojlantirishda o‘z ahamiyatini kasb etadi. [1] Asosiy qism. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari XXI asrda raqamli transformatsiyaning asosiy drayverlaridan biri bo‘lib, ta’lim, sog‘liqni saqlash va 910

913-p.

ijtimoiy xizmatlar tizimida boshqaruv samaradorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va xizmatlar sifatini yaxshilash imkonini bermoqda. World Health Organization va UNESCO hisobotlarida qayd etilishicha, raqamli texnologiyalar va SI yechimlari inson kapitalini rivojlantirishda muhim vosita bo‘lib, ma’lumotlarga asoslangan qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiradi. Katta hajmdagi ma’lumotlarni (Big Data) qayta ishlash, mashinaviy o‘qitish (machine learning), tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) va kompyuter ko‘rish texnologiyalari real vaqt rejimida tahlil va prognoz imkonini beradi, bu esa tizim samaradorligini oshiradi. [2] Sun’iy intellekt (SI) — bu ma’lumotlarni tahlil qilish, naqshlarni aniqlash va qaror qabul qilish jarayonlarini avtomatlashtirishga qodir algoritmik tizimlar majmuasidir. So‘nggi o‘n yillikda chuqur o‘rganish (deep learning), mashinaviy o‘rganish (machine learning) va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalarining rivojlanishi ta’lim sohasida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. Xususan, adaptiv o‘qitish platformalari o‘quvchilarning bilim darajasi va o‘zlashtirish tezligiga qarab individual o‘quv trayektoriyasini shakllantiradi. Empirik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, shaxsiylashtirilgan ta’lim modellari an’anaviy yondashuvga nisbatan o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini 20–30% gacha oshirishi mumkin. SI asosidagi avtomatlashtirilgan baholash tizimlari test va yozma ishlarni tezkor va obyektiv tekshiradi, natijada o‘qituvchining vaqt resursi tejab qolinadi va pedagogik faoliyatning metodik jihatlariga ko‘proq e’tibor qaratish imkoniyati paydo bo‘ladi. Ta’lim analitikasi (learning analytics) orqali katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data) qayta ishlanib, o‘quvchilarning muvaffaqiyatsizlik xavfi erta bosqichda aniqlanadi, bu esa profilaktik pedagogik choralarni qo‘llashga zamin yaratadi. [3] Shu bilan birga, sun’iy intellektning ta’lim jarayoniga integratsiyasi bir qator xavf va cheklovlarni ham yuzaga keltiradi. Birinchidan, algoritmik xatolik va ma’lumotlar bazasidagi tarafkashlik (bias) noto‘g‘ri baholashga olib kelishi mumkin. Ikkinchidan, shaxsiy ma’lumotlarni yig‘ish va qayta ishlash jarayonida axborot xavfsizligi hamda maxfiylik masalalari dolzarb hisoblanadi. Uchinchi jihat - o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va tanqidiy tahlil ko‘nikmalariga salbiy ta’sir ehtimoli; haddan tashqari avtomatlashtirilgan yordam kognitiv faollikni pasaytirishi mumkin. Ayrim tadqiqotlar SI vositalaridan nazoratsiz foydalanish akademik halollik tamoyillariga putur yetkazishini, plagiat va tayyor javoblarga qaramlikni kuchaytirishini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, texnologik infratuzilmaning yetarli emasligi yoki raqamli tafovut (digital divide) mavjudligi ayrim hududlarda teng imkoniyat prinsipining buzilishiga olib keladi. [4] Sun’iy intellekt ta’lim samaradorligini oshirishda kuchli instrument hisoblanadi: u shaxsiylashtirilgan o‘qitish, tezkor monitoring va obyektiv baholashni ta’minlaydi. Biroq uning samarali qo‘llanilishi normativ-huquqiy tartibga solish, axborot xavfsizligi standartlariga rioya qilish, algoritmik shaffoflik va pedagogik nazorat bilan chambarchas bog‘liq. SI ta’lim jarayonida o‘qituvchini to‘liq almashtirmaydi, balki uni qo‘llab-quvvatlovchi intellektual vosita sifatida 911

914-p.

xizmat qilishi zarur; aynan inson omili - metodik rahbarlik, axloqiy tarbiya va motivatsion boshqaruv- ta’lim sifatining hal qiluvchi komponenti bo‘lib qoladi. [5] Xulosa va amaliy tavsiyalar. Yuqoridagi tahlillardan kelib chiqib aytish mumkinki, sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar tizimida boshqaruvning sifat jihatdan yangi bosqichini boshlab bermoqda. Ular nafaqat jarayonlarni tezlashtiradi, balki katta hajmdagi statistik ma’lumotlar asosida strategik rejalashtirish va uzoq muddatli prognozlash imkonini yaratadi. Natijada qarorlar subyektiv tajribaga emas, balki empirik ma’lumotlar va algoritmik tahlillarga tayangan holda qabul qilinadi. Bu esa inson kapitalini rivojlantirish, byudjet mablag‘laridan oqilona foydalanish va ijtimoiy tenglikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, SI texnologiyalarining keng joriy etilishi normativ-huquqiy, axloqiy va texnik muammolarni ham yuzaga chiqaradi. Ayniqsa, ma’lumotlar xavfsizligi, shaxsiy hayot daxlsizligi, algoritmik shaffoflik va javobgarlik masalalari dolzarbdir. Fikrimizcha, kelgusida SI tizimlari inson faoliyatini to‘liq almashtiruvchi vosita emas, balki qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlovchi intellektual yordamchi sifatida qaralishi maqsadga muvofiq. Inson nazorati va professional mas’uliyat saqlanib qolgan sharoitdagina texnologik innovatsiyalar barqaror va ijtimoiy jihatdan maqbul natija beradi. Shu o`rinda o`zimizda mavjud nazariy bilim va tajribalarga asoslangan holda sun’iy intellektdan to‘g‘ri va samarali foydalanish bo‘yicha quyidagi takliflarni bildirib o`tamiz: - SI tizimlarini joriy etishdan oldin ularning algoritmik shaffofligi va xatolik darajasini mustaqil ekspertiza orqali baholash; - ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha qat’iy milliy standartlar va axborot xavfsizligi protokollarini ishlab chiqish; - ta’lim va tibbiyot xodimlari uchun SI savodxonligi va raqamli kompetensiyalarni oshirishga qaratilgan maxsus o‘quv dasturlarini joriy etish; - inson omilini ustuvor qo‘ygan holda “inson + sun’iy intellekt” hamkorlik modelini qo‘llash; - SI tizimlarining ijtimoiy ta’sirini doimiy monitoring qilish va natijalar asosida ularni takomillashtirib borish. Umuman olganda, sun’iy intellekt texnologiyalarining ijtimoiy sohalarga integratsiyasi ilmiy asoslangan, bosqichma-bosqich va nazorat ostida amalga oshirilsa, u jamiyat farovonligi, xizmatlar sifati va boshqaruv samaradorligini sezilarli darajada oshirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Sabirjonov R.A., Ayupov R.H. va boshqalar. Zamonaviy raqamli texnologiyalarning rivojlanish istiqbollari. “Media” nashriyoti, 2022 yil. 202 bet. 2. Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti I.A.Filipova “Sun’iy intellektni huquqiy tartibga solish” (ma’ruza kursi) Samarqand-2022 b-7 3. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. (2020). Raqamli ta’lim texnologiyalarini joriy etish konsepsiyasi. Toshkent. 4. O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi. (2020). “Raqamli O‘zbekiston–2030”strategiyasi. Toshkent. 912

915-p.

5. Toshkent axborot texnologiyalari universiteti. (2021). Sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahlili asoslari (o‘quv qo‘llanma). Toshkent. 6. O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi. (2021). Sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish bo‘yicha ustuvor yo‘nalishlar. Toshkent. SUN’IY INTELLEKTNING INSON AQLIY FAOLIYATIGA TA’SIRI Abdulboqiyev Muhammadsodiq Hasanjon oʻgʻli, Riga Nordic universiteti talabasi Asqarova Gulsum Anvarovna, Riga Nordic universiteti talabasi Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt haqida tushuncha, uning ahamiyati, inson aql-idrok tushunchasi, inson aqlining sun’iy intellektdan farqli xususiyatlari, inson va sun’iy intellekt uchun umumiy xususiyatlar, sun’iy intellekt inson aqliy faoliyatiga ijobiy va salbiy ta’sirlari yoritilgan hamda mazkur salbiy ta’sirlarini kamaytirish boʻyicha tavsiyalar berilgan. Kalit soʻzlar: sun’iy intellekt, inson, aqliy faoliyat, dastur Аннотация. В данной статье рассматриваются концепция искусственного интеллекта, его значение, концепция человеческого интеллекта, характеристики человеческого интеллекта, отличающие его от искусственного интеллекта, общие характеристики человека и искусственного интеллекта, положительное и отрицательное влияние искусственного интеллекта на умственную деятельность человека, а также даются рекомендации по снижению этих негативных последствий. Ключевые слова: искусственный интеллект, человек, умственная деятельность, программа. Abstract. This article covers the concept of artificial intelligence, its importance, the concept of human intelligence, the characteristics of human intelligence that are different from artificial intelligence, common characteristics for humans and artificial intelligence, the positive and negative effects of artificial intelligence on human mental activity, and recommendations for reducing these negative effects are provided. Key words: artificial intelligence, human, mental activity, program. Kirish. XXI asr insoniyat tarixida texnika va texnologiyalar taraqiyoti eng yuqori darajada rivojlangan davr hisoblanadi. Hozirgi kunda ham texnika va texnologiyalar jadal sur’atlarda rivojlanmoqda, insonlar oʻz hayotlarini texnika va texnologiyalarsiz, uyali aloqa vositalarisiz va boshqa gadjetlarsiz tasavvur qilish qiyin. Bugungi paytda sun’iy intellekt insonlar hayotining ajralmas qismi boʻlib qolmoqda. Sun’iy intellekt inson aqliy mahsuli hisoblanadi. Sun’iy intellekt – bu kompyuterlar va dasturlar orqali inson fikrlashini, oʻrganishini va qaror qabul qilish jarayonlarini taqlid qiluvchi texnologiyadir. Sun’iy intellekt algoritmlari katta ma’lumotlarga asoslanadi, oʻz-oʻzidan oʻrganadi (machine learning) va koʻpincha insondan tezroq va aniqroq natijalar beradi87. Asosiy qism. Sun’iy intellekt — informatikaning alohida sohasi boʻlib, odatda inson ongi bilan bogʻliq imkoniyatlar: tilni tushunish, oʻrgatish, muhokama qilish, masalani yechish, tarjima va shu kabi imkoniyatlarga ega kompyuter tizimlarini yaratish bilan shugʻullanadi. Hozirda sun’iy intellekt turli amallarni bajarishga moʻljallangan algoritm 87 https://najottalim.uz/ dan olindi. 913

916-p.

hamda dasturiy tizimlardan iborat va u inson ongi bajarishi mumkin boʻlgan bir qancha vazifalarning uddasidan chiqa oladi [1]. T.A.Xoʻjaqulovni ilmiy adabiyotlardagi fikriga koʻra “Sun’iy intellekt-inson intellektining ba’zi vazifalarini oʻzida mujassamlashtirgan avtomatik va avtomatlashtirilgan tizimlar xususiyati. Intellekt-insonning tafakkur yuritish qobiliyati. Sun’iy intellekt shaxsning nisbatan barqaror boʻlgan, masalan, axborot qabul qilish va undan ma’lum masalalarni xal qilishda foydalana olishi kabi aqliy qobiliyatini ifodalaydi” [2]. Sun’iy intellekt odamlar tomonidan yaratilgan va ularning aql-idrokining eng yuqori yutugʻi hisoblanadi. Aql-idrok tushunchasining oʻzi ilm-fan va inson rivojlanishi bilan doimiy ravishda oʻzgarib turadi. Aql deganda biz fikrlash, voqealarni oldindan bilish, oʻz harakatlarining natijalarini oldindan bilish, ularning holati va atrof-muhitini tahlil qilish va baholash, atrofdagi dunyo haqidagi gʻoyalarimizga muvofiq qaror qabul qilish qobiliyatini tushunamiz. Shunday qilib, aql – bu miyaning tajriba asosida oʻrganish jarayonida bilimlarni egallash, yodlash va maqsadli oʻzgartirish va turli xil sharoitlarga moslashish orqali (intellektual) muammolarni hal qilish qobiliyatidir [3]. Sun’iy intellektning imkoniyatlari oddiy odamnikidan yuqori va kengroq boʻlishi mumkin, chunki uning rivojlanishi fan va texnologiyaning turli sohalaridan yuqori darajadagi mutaxassislarni oʻz ichiga oladi: matematiklar, kibernetika mutaxassislari, axborot olimlari, muhandislar, shuningdek, tilshunoslar, psixologlar, oʻqituvchilar, sotsiologlar va boshqalar. Ammo sun’iy intellekt tabiiy aqlning hosilasidir va shuning uchun undan oshib keta olmaydi. Zamonaviy fan hali inson aql-zakovatining toʻliq imkoniyatlarini, ayniqsa uning chegaralarini tushunishga erisha olmadi [4]. Sun’iy intellektning inson aqliy faoliyatiga koʻrsatadigan ta’siri haqida turli ilmiy qarashlar mavjud. Ayrim tadqiqotchilar sun’iy intellekt inson tafakkurini rivojlantiradi deb hisoblasalar, boshqalari esa uning haddan tashqari qoʻllanilishi insonning mustaqil fikrlash qobiliyatiga salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkinligini ta’kidlaydilar. Shu sababli sun’iy intellektning inson aqliy faoliyatiga ta’sirini ilmiy jihatdan oʻrganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Biz sun’iy intellekt inson aqliy faoliyatiga ta’sirini oʻrganish uchun inson aqlining sun’iy intellektdan farqli va oʻxshashlik tomonlarini bilishimiz zarur. Inson aqlining sun’iy intellektdan farqli xususiyatlari quyidagilardan iboratdir: - inson aqli biologik tabiatga ega boʻlib, u hissiyot, ong, tafakkur va ijodkorlik bilan chambarchas bogʻliqdir. Inson qaror qabul qilish jarayonida nafaqat mantiqiy fikrlash, balki his-tuygʻular, intuitsiya va axloqiy qadriyatlarga ham tayanadi. Sun’iy intellekt esa faqat oldindan yaratilgan algoritmlar va dasturlar asosida ishlaydi hamda hissiyotlarga ega emas; - inson yangi gʻoyalarni yaratish, kutilmagan vaziyatlarga tez moslashish va murakkab ijtimoiy muammolarni hal qilish qobiliyatiga ega. Maqsad qoʻyishda ongli ravishda qabul qilingan axloqiy me’yorlarni hisobga olgan holda belgilash 914

917-p.

va faoliyat jarayonida ularga erishish mezonlarini tanlash qobiliyatiga ega Sun’iy intellekt esa faqat mavjud ma’lumotlar va oʻrnatilgan qoidalar doirasida ishlaydi. U mustaqil ravishda ongli ravishda fikrlay olmaydi; - inson oʻz harakatlari uchun javobgarlikni his qiladi, axloqiy me’yorlar asosida qaror qabul qiladi. Sun’iy intellekt esa bunday tushunchalarga ega emas u faqat dasturchilar tomonidan berilgan vazifalarni bajaradi. Inson va sun’iy intellekt uchun quyidagi xususiyatlar umumiydir: - har ikkisi ham ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish qobiliyatiga ega. Inson oʻz tajribasi, bilimlari va kuzatuvlari asosida xulosa chiqaradi, sun’iy intellekt esa katta hajmdagi ma’lumotlarni algoritmlar orqali tahlil qilib, natijaga keladi; - ikkalasi ham muammolarni hal qilish jarayonida foydalaniladi. Masalan, inson muammoni mantiqiy fikrlash orqali yechsa, sun’iy intellekt turli dasturiy modellar va hisoblash usullari orqali muammoning optimal yechimini topadi; - oʻrganish jarayoni ham ikkala tizimga xosdir. Inson ta’lim va tajriba orqali bilimlarini oshiradi, sun’iy intellekt esa mashinaviy oʻrganish orqali yangi ma’lumotlarni oʻzlashtiradi; - oʻz funktsiyalarini bajarish uchun zarur boʻlgan bilim bazasini yaratish, xotirada saqlash va ularni tashqi ta’sirlardan himoya qilish. Shu bilan birga, sun’iy intellekt inson intellektida yoʻq yoki cheklangan imkoniyatlarga ega boʻlgan bir qator xususiyatlarga ega: - xotira katta hajmga ega ekanligi, turli xil ma’lumotlarni saqlash va ularni yuqori tezlikda qayta ishlash xususiyati; - dam olishsiz, kunning yigirma toʻrt soatida ishlash qobiliyatiga ega; - faqat bitta turdagi energiyadan foydalangan holda har qanday ob-havo sharoitida ishlash xususiyati; - uning ishlashiga xalaqit beradigan insoniy "ehtiroslar" va "illatlar"ning yoʻqligi. Sun’iy intellekt inson aqliy faoliyatiga ijobiy va salbiy ta’sir etishi mumkin. Sun’iy intellektning inson aqliy faoliyatiga ijobiy ta’sirlari quyidagilardan iborat: - bilim olish jarayonini yaxshilash. Aqlli oʻquv platformalari orqali talabalarning bilim darajasini tahlil qilib, ularga individual oʻquv materiallarini taklif etishi mumkin; - fikrlashni rivojlantirish. Sun’iy intellekt katta hajmdagi ma’lumotlarni tez va aniq tahlil qilish, prognozlash, qayta ishlash imkoniyatiga ega. Bu esa ilmiy tadqiqotlar, iqtisodiy tahlillar hamda boshqaruv jarayonlarida muhim ahamiyatga ega; - ijodiy faoliyatni rivojlantirish. Bugungi kunda sun’iy intellekt yordamida musiqa yaratish, tasviriy san’at asarlarini ishlab chiqish hamda ilmiy gʻoyalarni shakllantirish mumkin; 915

918-p.

- qaror qabul qilish samaradorligini oshirish. Sun’iy intellekt tizimlari katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali aniq prognozlar ishlab chiqadi. Bu esa iqtisodiy va boshqaruv qarorlarini yanada asosli qabul qilishga yordam beradi. Sun’iy intellektning koʻplab ijobiy jihatlari bilan bir qatorda ayrim salbiy tomonlari ham mavjud. Sun’iy intellektning inson tafakkuriga salbiy ta’sirlari quyidagilardan iborat: - mustaqil fikrlashning pasayishi. Sun’iy intellekt tizimlariga haddan tashqari tayanish insonning mustaqil fikrlash qobiliyatini pasaytirishi mumkin; - axborotga haddan tashqari bogʻliqlik. Raqamli texnologiyalar rivojlanishi natijasida insonlar koʻpincha tayyor ma’lumotlardan foydalanishga odatlanib qolmoqda. Bu esa mustaqil izlanish koʻnikmalarining kamayishiga olib kelishi mumkin. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda sun’iy intellekt zamonaviy jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri hisoblanadi. U inson aqliy faoliyatini qoʻllab-quvvatlab, bilim olish, ma’lumotlarni tahlil qilish va qaror qabul qilish jarayonlarini sezilarli darajada samarali qiladi. Biroq sun’iy intellektdan foydalanishda ehtiyotkorlik bilan yondashish zarur. Chunki texnologiyalarga haddan tashqari tayanish insonning mustaqil fikrlash qobiliyatini pasaytirishi mumkin. Sun’iy intellektning inson aqliy faoliyatiga boʻlgan salbiy ta’sirlarini kamaytirish va oldini olish uchun quyidagi tavsiyalarni berib oʻtamiz. 1. Ta’lim jarayonida talabalar va oʻquvchilarni mustaqil tahlil qilish, muammolarni oʻzlari hal qilish va xulosa chiqarishga oʻrgatish. 2. Talabalar va oʻquvchilarni fikrlash koʻnikmalarini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish. Sun’iy intellekt qanday ishlashi, uning imkoniyatlari va cheklovlari haqida yetarli bilim berish. 3. Yoshlarnini sun’iy intellektdan foydalanishda muvozanatni saqlash boʻyicha tushuntirishlar olib borish, kitob mutolaasi, ilmiy tadqiqotlar, mantiqiy masalalar yechish, muhokama va bahs-munozaralarda faol ishtirok etishga jalb qilish; 4. Sun’iy intellektdan foydalanish boʻyicha axloqiy va metodik me’yorlarni ishlab chiqish. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. Ergashev Sh. Sun’iy intellekt va uning insoniyat faoliyatida tutgan oʻrni. TAFU (T.4, Выпуск 7, 2024) https://doi.org/10.5281/zenodo.13358667 2. Xoʻjaqulov T.A., Malikova N.T. Sun’iy intellekt. Oʻquv qoʻllanma. -T.: “Innavatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi”, 2020. 216 bet. 3. Abdumanonov A.A., Quchqarov A.A. Sun’iy intellekt asoslari. Darslik. Fargʻona: “Sunrise-pro” nashriyoti, 2025. – 344 b 4. Буравлев А.И., Ветошкин В.М. Искусственный интеллект: сущность, принципы работы, области применения. Вооружение и экономика. 2024. №2(68). С. 33-42. 916

919-p.

SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING MATEMATIK MODELLASHTIRISH MUAMMOLAR VA YECHIMLARI Abdurasulov Anvar Quvondiq o‘g‘li, Qarshi davlat texnika universiteti 3-kurs talabasi abdurasulovanvar0017@gmail.com Annotasiya. Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarning matematik modellashtirish jarayonidagi o‘rni, mavjud muammolari hamda ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Zamonaviy axborotlashgan jamiyatda sun’iy intellekt tizimlari katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash, prognozlash, optimallashtirish va murakkab jarayonlarni boshqarishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Matematik modellashtirish esa ushbu texnologiyalarning nazariy asosi bo‘lib, real obyekt va jarayonlarni matematik ifodalar orqali tasvirlash imkonini beradi. Maqolada modellashtirish jarayonida uchraydigan asosiy muammolar — ma’lumotlarning yetarli emasligi yoki sifatsizligi, hisoblash resurslarining cheklanganligi, algoritmlarning murakkabligi va model aniqligining pasayishi kabi omillar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, sun’iy intellekt asosidagi mashinaviy o‘qitish, neyron tarmoqlar, katta ma’lumotlar (Big Data) texnologiyalari hamda bulutli hisoblash tizimlari yordamida ushbu muammolarni hal etish imkoniyatlari yoritiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, matematik modellashtirish, raqamli texnologiyalar, mashinaviy o‘qitish, neyron tarmoqlar, katta ma’lumotlar (Big Data), algoritmlarni optimallashtirish. Аннотация. Анализируются роль искусственного интеллекта и цифровых технологий в процессе математического моделирования, существующие проблемы и пути их решения. В современном информационном обществе системы искусственного интеллекта играют важную роль в обработке больших объемов данных, прогнозировании, оптимизации и управлении сложными процессами. Математическое моделирование является теоретической основой этих технологий и позволяет описывать реальные объекты и процессы с помощью математических выражений. В статье рассматриваются основные проблемы, возникающие в процессе моделирования, такие как недостаточность или некачественность данных, ограниченность вычислительных ресурсов, сложность алгоритмов и снижение точности модели. Также будут освещены возможности решения этих задач с помощью машинного обучения на основе искусственного интеллекта, нейронных сетей, технологий больших данных (Big Data) и систем облачных вычислений. Ключевые слова: искусственный интеллект, математическое моделирование, цифровые технологии, машинное обучение, нейронные сети, большие данные, оптимизация алгоритмов. Abstract. The role of artificial intelligence and digital technologies in the process of mathematical modeling, existing problems, and their solutions are analyzed. In the modern information society, artificial intelligence systems play a crucial role in processing large volumes of data, forecasting, optimizing, and managing complex processes. Mathematical modeling is the theoretical basis of these technologies and allows for describing real objects and processes using mathematical expressions. The article examines the main problems arising in the modeling process, such as insufficiency or poor data quality, limited computational resources, complexity of algorithms, and decreased model accuracy. The possibilities of solving these problems using machine learning based on artificial intelligence, neural networks, Big Data technologies, and cloud computing systems will also be highlighted. Keywords: artificial intelligence, mathematical modeling, digital technologies, machine learning, neural networks, big data, algorithm optimization. 917

920-p.

Kirish. Hozirgi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalar jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biriga aylandi. Axborot oqimining keskin ortishi, murakkab texnologik jarayonlarning paydo bo‘lishi va boshqaruv tizimlarining avtomatlashtirilishi matematik modellashtirish usullariga bo‘lgan ehtiyojni yanada kuchaytirdi. Matematik modellashtirish real jarayon va obyektlarni matematik ifodalar, tenglamalar hamda algoritmlar orqali tasvirlash, tahlil qilish va prognozlash imkonini beradi. Sun’iy intellekt texnologiyalari, xususan, mashinaviy o‘qitish, neyron tarmoqlar va katta ma’lumotlarni qayta ishlash usullari matematik modellarni yaratish va takomillashtirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Biroq ushbu jarayonda bir qator muammolar mavjud. Jumladan, ma’lumotlar sifatining yetarli emasligi, hisoblash quvvatining cheklanganligi, modelning adekvatligi va barqarorligini ta’minlash masalalari dolzarb hisoblanadi. Bundan tashqari, murakkab tizimlarni modellashtirishda noaniqlik, tasodifiylik va ko‘p omillilik kabi omillar ham muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi[1-2]. Shu bois mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar asosida matematik modellashtirish jarayonida yuzaga keladigan muammolarni tahlil qilish hamda ularning samarali yechimlarini aniqlashdan iboratdir. Tadqiqot natijalari ilmiy izlanishlar, sanoat, iqtisodiyot, tibbiyot va ta’lim sohalarida yuqori aniqlik va samaradorlikka erishishga xizmat qiladi[3]. Asosiy qism 1. Sun’iy intellekt va matematik modellashtirishning o‘zaro bog‘liqligi Sun’iy intellekt (SI) zamonaviy axborot tizimlarining ajralmas qismi bo‘lib, u murakkab jarayonlarni tahlil qilish, prognozlash va boshqarishda keng qo‘llaniladi. Matematik modellashtirish esa real jarayon va obyektlarni matematik formulalar, differensial tenglamalar, statistik usullar hamda algoritmlar orqali ifodalashga asoslanadi. SI texnologiyalari, xususan, mashinaviy o‘qitish va neyron tarmoqlar matematik modellarni qurish, parametrlarini aniqlash va optimallashtirishda samarali vosita hisoblanadi. An’anaviy modellashtirish usullarida model tuzish ko‘proq nazariy farazlarga asoslangan bo‘lsa, SI asosidagi modellashtirish katta hajmdagi real ma’lumotlarga tayanadi. Bu esa model aniqligini oshirish bilan birga, hisoblash jarayonining murakkablashishiga ham olib keladi[4]. 2. Matematik modellashtirishdagi asosiy muammolar 2.1. Ma’lumotlar bilan bog‘liq muammolar Matematik modellarni yaratishda ma’lumotlarning sifati va hajmi muhim ahamiyatga ega. Noto‘liq, xatoli yoki yetarli bo‘lmagan ma’lumotlar model natijalarining aniqligini pasaytiradi. Ayniqsa, SI tizimlarida ma’lumotlar noto‘g‘ri bo‘lsa, model noto‘g‘ri qarorlar qabul qilishi mumkin. 2.2. Hisoblash murakkabligi Murakkab matematik modellar va chuqur neyron tarmoqlar katta hisoblash resurslarini talab qiladi. Bu esa yuqori quvvatli protsessorlar, grafik tezlatkichlar 918

PDF Document

1 / 1
Download

University Licenses

License preview