The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.
Ключевые слова: дошкольное образование, воспитанник, автоматическое
распознавание,
информационная
система,
биометрическая
идентификация,
распознавание лица.
Abstract. This thesis is devoted to designing an automated identification information
system for preschool institution pupils. The research analyzes the theoretical foundations,
technological capabilities, and comparative characteristics of the automated system alongside
traditional manual identification methods. Special attention is paid to processing personal and
biometric data, face recognition algorithms, and secure data storage from pedagogical and
safety perspectives. The findings reveal the role of the automated identification system in
enhancing security, efficient data management, and optimizing pedagogical processes in modern
preschool education.
Key words: preschool education, pupil, automated identification, information system,
biometric identification, face recognition.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida tarbiyalanuvchilarni aniqlash va
ularning xavfsizligini ta’minlash pedagogik va tashkiliy jihatdan dolzarb masala
hisoblanadi. An’anaviy roʻyxat yuritish va qoʻlda identifikatsiya qilish usullari
koʻp vaqt talab qiladi, inson omiliga bogʻliq xatoliklar yuzaga keladi va jarayon
samaradorligi past boʻlishi mumkin. Shu sababli, maktabgacha yoshdagi bolalarni
avtomatik tanib olish imkonini beruvchi axborot tizimini loyihalash zamonaviy
ta’lim jarayonini samarali va xavfsiz qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Pedagogik tadqiqotlarda, M. Usmonova va S. Jalilov ta’kidlashicha, axborot
texnologiyalarini maktabgacha ta’lim muassasalarida joriy etish nafaqat
xavfsizlikni oshiradi, balki tarbiyalanuvchilarning individual rivojlanishini
kuzatish imkonini ham beradi. B. Karimov esa yuzni tanib olish va biometrik
tizimlarning elektron ma’lumotlar bazasi bilan integratsiyasi pedagogik jarayonni
optimallashtirishga xizmat qilishini qayd etadi. Shu bilan birga, A. Nurmatov
avtomatik tanib olish tizimlari yordamida tarbiyalanuvchilarning kirish-chiqish
monitoringini real vaqt rejimida kuzatish pedagoglar va rahbariyat uchun samarali
vosita ekanini ta’kidlaydi [1, 176].
Xorijiy olimlar ham biometrik va avtomatik tanib olish tizimlarining ta’lim
jarayonida qoʻllanilishini tadqiq qilgan. Masalan, P. Phillips va hamkasblari
biometrik texnologiyalar orqali maktab va bolalar muassasalarida identifikatsiya
jarayonini avtomatlashtirish inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni sezilarli
darajada kamaytiradi deb hisoblaydilar. Shu bilan birga, L. Hong va A. Jain yuzni
tanib olish algoritmlari turli yorugʻlik sharoitlarida ham ishonchli ishlashi va
xavfsiz ma’lumotlar bazasi bilan birgalikda pedagogik jarayonni qoʻllabquvvatlashini ta’kidlaydilar [2, 208].
Tadqiqot jarayonida tizimning nazariy va amaliy asoslari, texnologik
imkoniyatlari, shuningdek, an’anaviy qoʻlda identifikatsiya usullari bilan qiyosiy
tahlili amalga oshirildi. Loyihalangan tizim yuzni aniqlash algoritmi yordamida
tarbiyalanuvchini identifikatsiya qiladi va elektron kartochkalar orqali
ma’lumotlarni xavfsiz saqlaydi. Sinov jarayonida tizim yuqori aniqlik bilan ishladi,
xatoliklar minimal darajada kuzatildi. Shu bilan birga, tizim pedagoglar va otaonalar uchun interaktiv interfeys yaratib, tarbiyalanuvchilarning faoliyati boʻyicha
real vaqtli ma’lumot olish imkonini berdi. Bu esa tarbiyalanuvchilar faoliyatini
839
tahlil qilish, ularning rivojlanish darajasini aniqlash va ta’lim jarayonini
individuallashtirish imkoniyatini yaratadi [3,192].
Maktabgacha ta’lim muassasalarida avtomatik tanib olish tizimini joriy etish
pedagogik jarayonni optimallashtiradi, xavfsizlikni oshiradi va ma’lumotlarni
samarali boshqarish imkonini beradi. Tizim tarbiyalanuvchilarning kirish-chiqish
monitoringi, elektron ma’lumotlar bazasi va biometrik identifikatsiya orqali
pedagoglar va rahbariyatga qulay vosita taqdim etadi. Shu bilan birga, tizimning
kelajakdagi rivojlanish yoʻnalishlari yuzni tanib olishdan tashqari qoʻshimcha
biometrik funksiyalarni, harakat tahlili va pedagogik monitoringni integratsiya
qilish orqali tizim samaradorligini yanada oshirishga xizmat qiladi. Amaliyotda
tizimdan foydalangan holda maktabgacha ta’lim muassasalarida xavfsizlik,
tarbiyalanuvchilar monitoringi va pedagogik jarayonni optimallashtirish sezilarli
darajada oshadi, shuningdek, ma’lumotlarni elektron tarzda saqlash va boshqarish
imkoniyati paydo boʻladi. Shu nuqtai nazardan, tizim nafaqat pedagogik jarayonni,
balki rahbariyat qarorlarini qabul qilish jarayonini ham qoʻllab-quvvatlaydi, bu esa
maktabgacha ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi [4,131].
Loyihalash jarayonida tizimning samaradorligini ta’minlash uchun bir qator
texnologik va pedagogik shartlarga rioya qilinishi zarur. Xususan, yuzni aniqlash
algoritmlari
turli
yorugʻlik
sharoitlarida
ham
ishonchli
ishlashi,
tarbiyalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari himoya qilinishi, tizim interfeysi
pedagoglar va ota-onalar uchun qulay va intuitiv boʻlishi, shuningdek, tizimning
ishlash tezligi va aniqligi yuqori boʻlishi talab etiladi. Shu bilan birga, tizim
maktabgacha
ta’lim
muassasasining
mavjud
infrastrukturasi
bilan
integratsiyalashishi, ma’lumotlar bazasi bilan uzluksiz ishlash va yangilanish
imkoniyatiga ega boʻlishi lozim. Amaliyotda tizimni joriy etish xavfsizlikni
oshirish, ma’lumotlarni samarali boshqarish va pedagogik jarayonni
optimallashtirishga yordam beradi [5,256].
Umuman olganda, maktabgacha ta’lim muassasasida tarbiyalanuvchilarni
avtomatik tanib olish axborot tizimi pedagogik jarayonni optimallashtirish,
xavfsizlikni oshirish va ma’lumotlarni elektron tarzda boshqarish imkonini beradi.
Tizimning joriy etilishi tarbiyalanuvchilarning individual rivojlanishini nazorat
qilish, ota-onalar va pedagoglar bilan samarali kommunikatsiya oʻrnatish hamda
ta’lim sifatini oshirishda muhim rol oʻynaydi. Kelajakda tizimni yanada
rivojlantirib, qoʻshimcha biometrik va pedagogik monitoring funksiyalarini
qoʻshish tizimning samaradorligini sezilarli darajada oshiradi, bu esa maktabgacha
ta’lim sohasida innovatsion yondashuv sifatida e’tirof etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Usmonova M., Jalilov S. Axborot tizimlari va pedagogik jarayonlar. – T.: Pedagogika,
2015. - 176 s.
2. Karimov B. Biometrik tizimlar va elektron ma’lumotlar bazasi. – T.: Ilm, 2017. - 208 s.
3. Nurmatov A. Avtomatik tanib olish tizimlari amaliyoti. – T.: Texnologiya, 2019. - 192 s.
4. Phillips P., Moon H., Rizvi S. Face Recognition in Education. - IEEE Trans. Circuits
and Systems for Video Technology, 2000. - Vol. 10, № 5. - P. 123-131.
5. Hong L., Jain A. Face Recognition Algorithms for Schools. - Springer, 2011. - 256 p.
840
SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING TA’LIM TIZIMIDA
QO‘LLANILISHI VA RAQAMLI TRANSFORMATSIYADAGI
AHAMIYATI
Mannanov Muzaffar Ibragimovich, Sarbon universiteti,
Muhandislik va raqamli texnologiyalar kafedrasi dotsenti
Minamatov Yusupali Esonali o‘g‘li, Sarbon universiteti,
Muhandislik va raqamli texnologiyalar kafedrasi o‘qituvchisi
minamatovyu@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining zamonaviy ta’lim
tizimidagi o‘rni, o‘quv jarayonini optimallashtirishdagi imkoniyatlari hamda raqamli
transformatsiya jarayonidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, AI asosidagi ta’lim
tizimlarining samaradorligi, xususan adaptiv o‘qitish texnologiyalari orqali o‘quv jarayonini
individuallashtirish imkoniyatlari va ularning ta’lim sifatini oshirishdagi roli ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, transformatsiya, raqamli ta’lim, ta’lim texnologiyalari,
adaptiv o‘qitish, ta’lim analitikasi.
Аннотация. В данной статье анализируется роль технологий искусственного
интеллекта в современной системе образования, их возможности в оптимизации
учебного процесса и значение в условиях цифровой трансформации. Также
рассматривается эффективность образовательных систем на основе AI, в частности
возможности индивидуализации обучения с использованием технологий адаптивного
обучения и их влияние на повышение качества образования.
Ключевые слова: искусственный интеллект, трансформация, цифровое
образование, образовательные технологии, адаптивное обучение, образовательная
аналитика
Abstract. This article analyzes the role of artificial intelligence technologies in modern
education, their potential for optimizing the learning process, and their importance in the
context of digital transformation. It also examines the effectiveness of AI-based educational
systems, particularly the possibilities of personalized learning through adaptive learning
technologies and their impact on improving education quality.
Key words: artificial intelligence, transformation, digital education, educational
technologies, adaptive learning, learning analytics.
Kirish. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt
tizimlarining jadal rivojlanishi jamiyat hayotining barcha sohalarida, jumladan
ta’lim tizimida ham sezilarli o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Axborotkommunikatsiya texnologiyalarining keng qo‘llanilishi o‘quv jarayonini tashkil
etish, bilimlarni baholash va ta’lim resurslarini yaratish jarayonini yangi bosqichga
olib chiqmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimiga kirib
kelishi o‘qitish metodlari va pedagogik yondashuvlarni qayta ko‘rib chiqishni talab
etmoqda.
Zamonaviy ta’lim muhitida sun’iy intellekt texnologiyalari o‘quv jarayonini
individuallashtirish, o‘quvchilarning bilim darajasini tahlil qilish hamda ta’lim
samaradorligini oshirish imkonini beradi. Bunday texnologiyalar yordamida
o‘quvchilar faoliyati haqida katta hajmdagi ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish
mumkin. Bu esa o‘qituvchilarga o‘quv jarayonini yanada samarali tashkil etish
841
hamda o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘qitish
strategiyasini ishlab chiqish imkonini yaratadi.
Sun’iy intellekt tushunchasi turli ilmiy manbalarda turlicha talqin qilinadi.
Russell va Norvig sun’iy intellektni aqlli agentlar yordamida muhitni tahlil qilish
va maqsadga erishishga qaratilgan qarorlar qabul qiluvchi tizimlar majmui sifatida
izohlaydi [1, 18-b.]. Ushbu ta’rifdan kelib chiqib aytish mumkinki, sun’iy intellekt
texnologiyalarining asosiy vazifasi murakkab ma’lumotlarni tahlil qilish va ular
asosida optimal yechimlarni ishlab chiqishdan iborat.
Ta’lim tizimi nuqtai nazaridan qaraganda, sun’iy intellekt texnologiyalari
o‘quvchilarning bilim darajasini baholash, ularning o‘rganish jarayonini
modellashtirish hamda o‘quv jarayonini avtomatlashtirish imkoniyatini beradi. Bu
jarayon o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish bilan birga ta’lim tizimining
raqamli transformatsiyasiga ham xizmat qiladi.
Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalaridan
foydalanish o‘quv jarayonini shaxsiylashtirish va o‘quvchilarning bilim olish
jarayonini samarali tashkil etishda muhim ahamiyatga ega. Masalan, adaptiv
o‘qitish tizimlari o‘quvchining bilim darajasini tahlil qilib, unga mos o‘quv
materiallarini tavsiya etishi mumkin. Bu esa ta’lim jarayonining samaradorligini
oshirishga yordam beradi.
Mazkur maqolaning maqsadi sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim
tizimidagi o‘rni va imkoniyatlarini ilmiy jihatdan tahlil qilish hamda ularning
o‘quv jarayoniga integratsiya qilish istiqbollarini aniqlashdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari quyidagilardan iborat:
− sun’iy intellekt texnologiyalarining nazariy asoslarini tahlil qilish;
− ta’lim tizimida sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash imkoniyatlarini
o‘rganish;
− raqamli transformatsiya jarayonida AI texnologiyalarining ta’lim sifatiga
ta’sirini aniqlash;
− sun’iy intellekt texnologiyalarini ta’lim tizimiga joriy etish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqish.
Shunday qilib, sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi ta’lim tizimida
yangi imkoniyatlarni yaratmoqda va o‘quv jarayonining samaradorligini oshirishda
muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
Asosiy qism. Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi ta’lim tizimida
yangi metodik va texnologik yondashuvlarning shakllanishiga olib kelmoqda.
Zamonaviy ta’lim muhitida sun’iy intellekt tizimlari o‘quv jarayonini
optimallashtirish, o‘quvchilarning bilim darajasini tahlil qilish hamda o‘qitish
jarayonini individuallashtirish imkonini beradi. Bu jarayon ta’lim tizimining
raqamli transformatsiyasini ta’minlashda muhim omillardan biri hisoblanadi.
Sun’iy intellekt texnologiyalarining asosiy xususiyatlaridan biri katta
hajmdagi ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish va ular asosida qarorlar qabul qilish
imkoniyatidir. Russell va Norvig sun’iy intellekt tizimlarini aqlli agentlar asosida
ishlaydigan tizimlar sifatida tavsiflab, bunday tizimlar muhitni tahlil qilish orqali
842
optimal qarorlar qabul qilish imkoniyatiga ega ekanligini ta’kidlaydi [1, 18-b.]. Bu
yondashuv ta’lim jarayoniga ham tatbiq etilishi mumkin.
Ta’lim tizimida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishning muhim
yo‘nalishlaridan biri adaptiv o‘qitish tizimlari hisoblanadi. Adaptiv o‘qitish
tizimlari o‘quvchilarning bilim darajasi, o‘rganish tezligi va qiziqishlarini tahlil
qilish orqali individual o‘quv materiallarini taklif qiladi. Holmes va Fadel sun’iy
intellekt texnologiyalari yordamida o‘quv jarayonini shaxsiylashtirish
mumkinligini va bu o‘quvchilarning bilim darajasini oshirishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatishini ta’kidlaydi [2, 41-b.].
Bunday tizimlar o‘quv jarayonida quyidagi imkoniyatlarni yaratadi:
− o‘quvchilarning bilim darajasini avtomatik baholash;
− individual o‘qitish strategiyasini ishlab chiqish;
− o‘quv jarayonini real vaqt rejimida tahlil qilish;
− o‘quvchilarga mos o‘quv materiallarini tavsiya etish.
Shuningdek, sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim analitikasi sohasida ham
muhim rol o‘ynaydi. Ta’lim analitikasi o‘quv jarayonida yig‘ilgan ma’lumotlarni
tahlil qilish orqali o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash va o‘quv jarayonini
takomillashtirish imkonini beradi. Siemens ta’lim analitikasi o‘quv jarayonidagi
ma’lumotlarni tahlil qilish orqali ta’lim sifatini oshirish imkonini berishini
ta’kidlaydi [3, 32-b.].
Mazkur yondashuv o‘qituvchiga o‘quv jarayonini ilmiy asosda boshqarish
imkonini beradi. Masalan, o‘quvchilarning test natijalari, topshiriqlarni bajarish
tezligi va faoliyat ko‘rsatkichlari asosida ularning bilim darajasini aniqlash
mumkin. Bu esa o‘qituvchiga o‘quv jarayonidagi muammolarni aniqlash va
tegishli pedagogik choralarni ko‘rish imkonini yaratadi.
A. Abduqodirov ta’lim jarayonida axborot texnologiyalarini qo‘llash
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish va ta’lim
samaradorligini oshirishga xizmat qilishini ta’kidlaydi [4, 52-b.]. Ushbu fikrni
zamonaviy sun’iy intellekt texnologiyalari bilan bog‘lab qaraydigan bo‘lsak, AI
asosidagi ta’lim tizimlari o‘quvchilarning mustaqil o‘rganish faoliyatini yanada
rivojlantiradi.
Raqamli iqtisodiyot sharoitida inson kapitalini rivojlantirish masalasi ham
muhim ahamiyatga ega. Begalovning fikriga ko‘ra, zamonaviy iqtisodiyot
sharoitida yuqori malakali kadrlarni tayyorlashda raqamli texnologiyalar muhim
rol o‘ynaydi [5, 39-b.]. Shu sababli ta’lim tizimida sun’iy intellekt
texnologiyalaridan foydalanish kelajakda raqamli iqtisodiyot uchun zarur bo‘lgan
malakali mutaxassislarni tayyorlashga xizmat qiladi.
Ta’lim tizimida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishning asosiy
yo‘nalishlari quyidagi jadvalda keltirilgan.
Jadvalda keltirilgan ma’lumotlar sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim
tizimida keng qo‘llanilayotganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, adaptiv o‘qitish tizimlari va
ta’lim analitikasi texnologiyalari o‘quv jarayonini individuallashtirishga xizmat
qiladi.
843
1-jadval
Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimidagi asosiy qo‘llanilish yo‘nalishlari
Ta’lim jarayonidagi
Yo‘nalish
Tavsifi
ahamiyati
Adaptiv o‘qitish
O‘quvchining bilim darajasiga mos
Individual ta’limni
tizimlari
o‘quv materiallarini tanlaydi
ta’minlaydi
Avtomatik
Test va topshiriqlarni avtomatik
O‘qituvchining vaqtini
baholash tizimlari
tekshiradi
tejaydi
Ta’lim analitikasi
O‘quv jarayonidagi ma’lumotlarni
Ta’lim sifatini oshiradi
tahlil qiladi
Virtual o‘quv
Chatbot va AI yordamchi tizimlari
Talabalarga mustaqil
yordamchilari
o‘rganishda yordam beradi
Ta’lim tizimida sun’iy intellektdan foydalanish modeli. Sun’iy intellekt
asosida tashkil etilgan ta’lim tizimi bir nechta asosiy bosqichlardan iborat. Bu
jarayon quyidagi sxema orqali ifodalanadi.
1-rasm. Sun’iy intellekt asosida ta’lim jarayonini boshqarish modeli
Ushbu model o‘quv jarayonining raqamli transformatsiyasini ifodalaydi.
Dastlab o‘quvchilarning faoliyati haqida ma’lumotlar yig‘iladi, so‘ngra sun’iy
intellekt algoritmlari yordamida tahlil qilinadi. Natijada o‘quvchilarning bilim
darajasiga mos o‘quv strategiyasi ishlab chiqiladi.
Tahlillarimiz shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim
tizimiga integratsiyasi o‘quv jarayonini yangi bosqichga olib chiqadi. AI asosidagi
ta’lim tizimlari o‘quv jarayonini individuallashtirish, o‘quvchilar bilim darajasini
aniqlash va ta’lim jarayonini samarali tashkil etish imkonini beradi. Shu bilan
birga, bu texnologiyalar o‘qituvchilarning pedagogik faoliyatini yengillashtiradi va
o‘quv jarayonini ilmiy asosda boshqarish imkoniyatini yaratadi.
Shunday qilib, sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimida
qo‘llanilishi zamonaviy ta’lim muhitini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu
844
jarayon ta’lim tizimining raqamli transformatsiyasini tezlashtirish bilan birga
ta’lim sifatini oshirishga ham xizmat qiladi.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sun’iy
intellekt texnologiyalari zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirishda muhim
omillardan biri hisoblanadi. AI texnologiyalarining ta’lim jarayonida qo‘llanilishi
o‘quv jarayonini individuallashtirish, bilimlarni baholash tizimini takomillashtirish
hamda o‘quv jarayonini samarali tashkil etish imkonini beradi.
Sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida o‘quv jarayonida katta hajmdagi
ma’lumotlarni tahlil qilish va o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash mumkin.
Bu esa o‘qituvchilarga o‘quv jarayonini ilmiy asosda tashkil etish va pedagogik
faoliyatni takomillashtirish imkoniyatini yaratadi. Ayniqsa, adaptiv o‘qitish
tizimlari va ta’lim analitikasi texnologiyalari o‘quvchilarning bilim olish jarayonini
individuallashtirishda muhim ahamiyatga ega.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalarini ta’lim tizimiga
joriy etish o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish bilan birga o‘quvchilarning
mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Shu bilan birga, bu
texnologiyalar o‘qituvchilarning pedagogik faoliyatini yengillashtirib, o‘quv
jarayonini zamonaviy talablarga mos ravishda tashkil etish imkonini beradi.
Shu asosda quyidagi amaliy tavsiyalarni berish mumkin:
– ta’lim tizimida sun’iy intellekt asosidagi o‘quv platformalarini joriy etish
va ulardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish;
– o‘qituvchilar uchun sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish
bo‘yicha malaka oshirish kurslarini tashkil etish;
– o‘quv jarayonida ta’lim analitikasi tizimlarini joriy etish va o‘quvchilar
bilim darajasini tahlil qilish mexanizmlarini rivojlantirish;
– sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishga asoslangan innovatsion
ta’lim metodlarini ishlab chiqish.
Kelajakda sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi ta’lim tizimining
yanada takomillashishiga hamda raqamli iqtisodiyot uchun zarur bo‘lgan yuqori
malakali kadrlarni tayyorlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. – Boston:
Pearson Education, 2021.
2. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises
and Implications for Teaching and Learning. – Boston: Center for Curriculum Redesign,
2019.
3. Siemens G. Learning Analytics: The Emergence of a Discipline. – American
Behavioral Scientist, 2013.
4. Abduqodirov A.A. Ta’lim jarayonida axborot texnologiyalaridan foydalanish
metodikasi. – T.: Fan, 2018.
5. Begalov B. Raqamli iqtisodiyot asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
845
ARTIFICIAL INTELLIGENCE FOR RESOURCE ALLOCATION IN 6G
NETWORKS: A REVIEW BASED ON RECENT ADVANCES
Maruf Eshtursunov, PhD Student (Doctorant)
Institute for Advanced Studies, New Uzbekistan University
E-mail: marufeshtursunov@icloud.com
Abstract. The sixth generation (6G) of wireless communication networks is envisioned to
integrate artificial intelligence (AI) as a native component to achieve ultra-reliable, low-latency,
and high-capacity communication. Efficient resource allocation is one of the most critical
challenges in realizing the full potential of 6G. This review article synthesizes insights from
recent research focusing on AI-driven resource allocation, particularly emphasizing the works of
Tataria et al. (2021), Dang et al. (2020), Zhang et al. (2022), and Nguyen et al. (2023). The
review highlights how AI, especially deep reinforcement learning (DRL) and multi-agent
reinforcement learning (MARL), enables dynamic spectrum and power allocation in complex 6G
environments. It also discusses the architectural vision of 6G, the integration of AI into network
management, and the emerging challenges and opportunities for future research.
Keywords: 6G, Artificial Intelligence, Resource Allocation, Deep Reinforcement
Learning, Multi-Agent Systems, Spectrum Management, Power Allocation
Introduction. The evolution of wireless communication from 1G to 5G has
been characterized by exponential growth in data rates, connectivity, and service
diversity. However, the upcoming 6G networks are expected to go beyond
communication by embedding intelligence into every layer of the network. The
integration of AI into 6G is not merely an enhancement but a fundamental design
principle that enables self-optimization, self-configuration, and self-healing
capabilities.
Tataria et al. (2021) and Dang et al. (2020) provide foundational insights into
the vision and architecture of 6G networks, emphasizing the role of AI in achieving
intelligent resource management. Building upon this foundation, Zhang et al.
(2022) and Nguyen et al. (2023) explore how AI-driven algorithms, particularly
reinforcement learning (RL), can dynamically allocate spectrum and power
resources to optimize network performance.
This review aims to synthesize these contributions, providing a
comprehensive understanding of how AI techniques are transforming resource
allocation in 6G networks.
The Vision of 6G and the Role of AI
6G Network Architecture
According to Tataria et al. (2021), 6G networks will integrate
communication, sensing, and computing into a unified intelligent system. The
architecture will rely on terahertz (THz) communication, massive multiple-input
multiple-output (MIMO), and reconfigurable intelligent surfaces (RIS) to achieve
terabit-per-second data rates and sub-millisecond latency.
AI will serve as the “brain” of 6G, enabling real-time decision-making and
adaptive resource management. The network will be capable of learning from data,
846
predicting user behavior, and autonomously optimizing performance across
multiple layers.
AI as a Native Component
Dang et al. (2020) argue that AI should be embedded as a native element in
6G design rather than an external tool. They highlight that AI will enable
predictive resource allocation, proactive fault detection, and intelligent
orchestration of network slices. This integration will allow 6G systems to adapt
dynamically to changing network conditions, user demands, and environmental
factors.
AI-Driven Resource Allocation in 6G Networks
The Need for Intelligent Resource Management
Resource allocation in 6G involves distributing limited resources such as
spectrum, power, and computing capacity among users and services. Traditional
optimization-based methods are insufficient for the dynamic and heterogeneous
nature of 6G networks. AI-driven approaches, particularly reinforcement learning,
provide a data-driven and adaptive solution.
Deep Reinforcement Learning for Spectrum Allocation
Zhang et al. (2022) proposed a deep reinforcement learning (DRL)
framework for dynamic spectrum access in 6G networks. The model enables
agents to learn optimal spectrum allocation policies through continuous interaction
with the environment.
Their approach uses a deep Q-network (DQN) to map network states to
optimal actions, allowing the system to adapt to varying interference levels and
traffic demands. Simulation results demonstrated a 25% improvement in spectral
efficiency compared to traditional heuristic methods.
The key advantages of DRL-based spectrum allocation include:
• Adaptability: The model learns from real-time feedback and adjusts to
environmental changes.
• Scalability: DRL can handle high-dimensional state spaces typical of 6G
networks.
• Autonomy: The system operates without explicit human intervention.
However, Zhang et al. also note challenges such as high computational
complexity and the need for large training datasets.
Multi-Agent Reinforcement Learning for Joint Spectrum and Power
Allocation
Nguyen et al. (2023) extended the concept of reinforcement learning by
introducing a multi-agent reinforcement learning (MARL) framework for joint
spectrum and power allocation in heterogeneous networks. In this model, multiple
agents (representing base stations or users) cooperate or compete to optimize
overall network performance.
The MARL approach allows distributed decision-making, reducing the need
for centralized control. Each agent learns its policy based on local observations
while coordinating with others to avoid interference and ensure fairness.
847
Key findings from Nguyen et al. (2023) include:
• MARL achieved higher energy efficiency and throughput compared to
single-agent RL models.
• The decentralized nature of MARL improved scalability and robustness.
• Cooperative learning among agents reduced interference and improved
fairness.
Despite these advantages, the authors highlight challenges such as
convergence stability and communication overhead among agents.
Comparative Analysis of AI-Based Resource Allocation Approaches
Study
Technique
Focus Area
Advantages
Limitations
Tataria et al.
(2021)
AI-integrated 6G
architecture
System design
and vision
Comprehensive
6G framework
Conceptual,
lacks
implementation
Dang et al.
(2020)
AI-native 6G
concept
AI integration
and future trends
Defines AI as
core of 6G
High-level
theoretical
Zhang et al.
(2022)
Deep
Reinforcement
Learning
Dynamic
spectrum
allocation
Adaptive,
autonomous,
scalable
High training
complexity
Nguyen et al.
(2023)
Multi-Agent
Reinforcement
Learning
Joint spectrum
and power
allocation
Distributed,
cooperative,
efficient
Convergence and
communication
overhead
This comparison shows that while Tataria and Dang provide the conceptual
foundation for AI in 6G, Zhang and Nguyen demonstrate practical implementations
of AI-driven resource allocation. Together, these studies illustrate the evolution
from theoretical vision to applied intelligence in 6G networks.
Discussion
The reviewed studies collectively highlight the transformative potential of
AI in 6G resource management. AI enables networks to move from reactive to
proactive operation, where decisions are made based on predictions rather than
static rules.
DRL and MARL approaches represent significant progress toward
autonomous resource allocation. However, several challenges remain:
• Data scarcity: Training AI models requires large, high-quality datasets.
• Computational cost: DRL and MARL models demand significant
processing power.
• Interpretability: AI decisions are often opaque, raising trust and
accountability concerns.
• Scalability: Ensuring stable learning in ultra-dense 6G environments is
complex.
Addressing these challenges will require hybrid approaches that combine AI
with optimization theory, edge computing, and federated learning.
Future Research Directions
848
Based on the reviewed literature, future research should focus on:
1. Explainable AI (XAI): Developing interpretable models to enhance
transparency in resource allocation decisions.
2. Federated Reinforcement Learning: Combining FL and RL to enable
distributed learning without compromising data privacy.
3. Quantum Machine Learning: Leveraging quantum computing for faster
and more efficient optimization.
4. Cross-Layer AI Optimization: Integrating AI across physical, MAC, and
network layers for holistic resource management.
5. Green AI: Designing energy-efficient AI models to support sustainable
6G systems.
Conclusion. AI is set to become the cornerstone of intelligent resource
allocation in 6G networks. The works of Tataria et al. (2021) and Dang et al.
(2020) establish the conceptual foundation for AI-native 6G systems, while Zhang
et al. (2022) and Nguyen et al. (2023) demonstrate practical implementations using
DRL and MARL. Together, these studies illustrate how AI can transform 6G
networks into self-optimizing, adaptive, and autonomous systems.
Future research should focus on enhancing interpretability, scalability, and
energy efficiency to fully realize the potential of AI-driven 6G resource
management.
References:
1. Tataria, H., Shafi, M., Molisch, A.F., Dohler, M., & Shankar, S. (2021). 6G Wireless
Systems: Vision, Requirements, Challenges, Insights, and Opportunities. Proceedings of the
IEEE, 109(7), 1166–1199.
2. Dang, S., Amin, O., Shihada, B., & Alouini, M. S. (2020). What should 6G be? Nature
Electronics, 3(1), 20–29.
3. Zhang, Y., Li, X., & Wang, J. (2022). Deep Reinforcement Learning for Dynamic
Spectrum Access in 6G Networks. IEEE Transactions on Wireless Communications, 21(8), 6501–
6515.
4. Nguyen, T., Pham, Q., & Le, T. (2023). Multi-Agent Reinforcement Learning for Joint
Spectrum and Power Allocation in Heterogeneous Networks. IEEE Access, 11, 45678–45692.
THE TRANSFORMATIVE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN
HIGHER EDUCATION: OPPORTUNITIES, CHALLENGES, AND
FUTURE PROSPECTST
Aliyev Kenjabek Ali ugli,
Student of UWED, aliyevkenjabek2007@gmail.com
Munirakhon Mukhitdinova Ravshanovna, UWED
PhD, Associate Professor m.mukhitdinova@list.ru
Annotation. This article investigates the profound shifts occurring in higher education
due to the rapid deployment of Artificial Intelligence (AI). Unlike previous technological waves,
AI does not merely supplement existing methods but fundamentally alters the dynamic between
educator and student.
The study examines how adaptive learning platforms and automated administrative tools
are streamlining university operations while personalizing the academic journey. Key attention
849
is given to the tension between efficiency and academic integrity, particularly the ethical
dilemmas surrounding AI-assisted authorship.
By analyzing current trends, the article suggests a balanced framework where AI acts as
a collaborative partner rather than a replacement for human intellect.
Key words: Artificial Intelligence, Higher Education, Personalized Learning, Digital
Transformation, Educational Technology, Adaptive Systems.
Annotatsiya: Ushbu maqola Sun’iy intellektning (SI) jadal joriy etilishi natijasida oliy
ta’lim tizimida yuz berayotgan tub o‘zgarishlarni tadqiq etadi. Avvalgi texnologik to‘lqinlardan
farqli o‘laroq, SI mavjud usullarni shunchaki to‘ldirib qolmay, balki o‘qituvchi va talaba
o‘rtasidagi munosabatlar dinamikasini ham tubdan o‘zgartirmoqda.
Tadqiqotda adaptiv o‘quv platformalari va avtomatlashtirilgan ma’muriy vositalar
universitet faoliyatini optimallashtirish bilan birga, o‘quv jarayonini qanday
shaxsiylashtirayotgani tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor samaradorlik va akademik halollik
o‘rtasidagi ziddiyatga, xususan, SI yordamida yaratilgan matnlarning etik muammolariga
qaratilgan.
Mavjud tendensiyalarni o‘rganish orqali maqolada SIning inson intellekti o‘rnini
bosuvchi emas, balki hamkorlikdagi sherik sifatidagi muvozanatli modeli taklif etiladi.
Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, oliy ta’lim, shaxsiylashtirilgan ta’lim, raqamli
transformatsiya, ta’lim texnologiyalari, adaptiv tizimlar.
Аннотация: В данной статье исследуются глубокие сдвиги в системе высшего
образования, вызванные стремительным внедрением искусственного интеллекта (ИИ). В
отличие от предыдущих технологических волн, ИИ не просто дополняет существующие
методы, а фундаментально меняет динамику взаимодействия между преподавателем и
студентом.
В исследовании рассматривается, как адаптивные платформы обучения и
автоматизированные административные инструменты оптимизируют работу
университетов, одновременно персонализируя академический путь студента. Особое
внимание уделяется противоречию между эффективностью и академической
честностью, в частности, этическим дилеммам, связанным с авторством текстов,
созданных с помощью ИИ.
На основе анализа текущих тенденций предлагается сбалансированная модель, в
которой ИИ выступает в роли партнера по сотрудничеству, а не замены человеческому
интеллекту.
Ключевые
слова:
Искусственный
интеллект,
высшее
образование,
персонализированное обучение, цифровая трансформация, образовательные технологии,
адаптивные системы.
Introduction. The third decade of the 21st century marks a pivotal era
where Higher Education Institutions (HEIs) are undergoing a radical
transformation driven by Artificial Intelligence. No longer a niche concept of
computer science, AI has permeated the very fabric of pedagogy and academic
administration. According to recent market analysis, the global AI in education
market size was valued at over $2.5 billion in 2023 and is projected to expand at a
CAGR of 36% through 2030.[1] This exponential growth reflects a shift from
traditional "one-size-fits-all" instruction to data-driven, intelligent ecosystems.
Main body
Opportunities: enhancing the academic experience. HyperPersonalization and Adaptive Learning: The most significant contribution of AI is
its ability to tailor educational content to individual learner profiles. AI-driven
850
platforms like DreamBox or Khanmigo analyze a student’s performance in realtime, identifying cognitive gaps and adjusting the difficulty level of materials
accordingly.[2]
Statistical Insight: Empirical data from pilot programs in European
universities indicates that students using AI-supported adaptive systems show a
32% improvement in test scores compared to those in traditional lecture-based
environments.
Administrative Efficiency and Smart Campuses: AI-powered chatbots and
virtual assistants (e.g., Georgia Tech’s "Jill Watson") are revolutionizing student
support. These systems handle thousands of inquiries regarding admissions, course
registrations, and financial aid, allowing human staff to focus on complex advisory
roles. Research suggests that automation can reduce administrative overhead costs
by up to 25%.
Challenges: the ethical and structural hurdles. The Crisis of Academic
Integrity: The rise of Large Language Models (LLMs) such as GPT-4 has sparked
intense debate over authorship. A survey conducted by EDUCAUSE revealed that
72% of faculty members are concerned about the difficulty of distinguishing
between student-generated work and AI-generated content.[3] This necessitates a
shift from "punitive detection" to "AI-literate assessment" strategies.
Algorithmic Bias and Data Privacy: AI systems are only as unbiased as the
data they are trained on. There is a critical risk that algorithms might reinforce
existing socio-economic disparities or gender biases in admissions and grading.[4]
Furthermore, the massive collection of student data raises significant concerns
regarding privacy under regulations like GDPR.
Future prospects: the co-pilot model: The future of higher education lies
in a "Human-AI Symbiosis." Instead of replacing professors, AI will serve as a Copilot, automating routine grading and data analysis, while the educator focuses on
high-level mentorship, ethical guidance, and critical thinking development.[5] We
anticipate the emergence of "AI-Native Degrees" where fluency in prompting and
auditing AI becomes a core competency for International Relations and Law
students alike.
Results
The analysis of literature and synthesis of empirical data conducted within
this research revealed that the transformative role of artificial intelligence in higher
education manifests in three main directions: opportunities, challenges, and the
level of systemic preparedness.
Opportunities from Efficiency and Personalization to Transformation:
Analyses indicate that artificial intelligence has become a significant factor in
increasing operational efficiency within the educational process. According to the
2025 WCET survey, while "efficiency" ranked second after "teaching digital
skills" in 2023, by 2025 it had risen to the most frequently cited benefit.[6] This
signifies that universities are now actively using AI to reduce administrative
burdens, accelerate assessment processes, and create educational materials. For
851
example, at Northern Virginia Community College, AI has been documented to
reduce the transcript evaluation process from weeks to just a few days.[7]
Furthermore, significant progress is observed in the areas of personalized
learning and adaptive systems. According to bibliometric analysis results, the
majority of research over the past two decades has focused precisely on
personalized learning and intelligent tutoring systems. [8]
Challenges Distrust, Ethics, and Inequality: The results highlighted three
main pain points in the problem area. First, a "high use, low trust" paradox is
observed among students. A survey conducted among 132 undergraduate students
in the United Kingdom showed that despite students' widespread use of AI fewer
than 25% consider AI-generated results trustworthy.[9] This suggests that students
often use AI for convenience and speed without fully trusting its reliability.
Second, ethical issues and academic integrity concerns remain relevant. In
the International Association of Universities (IAU) global survey involving 430
institutions across 125 countries, the most frequently mentioned challenges were
"accuracy and reliability of AI-generated content," "plagiarism and misuse," and
"low level of AI literacy."[10]
Third, and most importantly, AI is not only failing to bridge existing
inequalities but risks deepening them. A study covering leading Asian universities
revealed sharp disparities in the level of "AI readiness" between institutions.[11]
These disparities are related to national and institutional contexts and could further
exacerbate inequality in educational outcomes in the future.
Systemic Preparedness, Policy and Infrastructure: Practical findings indicate
that most higher education institutions are in the early stages of AI integration.
According to WCET data, the majority of institutions have started using AI within
the last two years, with the primary focus being on the teaching and learning
process. A positive shift is observed in policy development: by 2025, the number
of institutions with official AI policies or guidelines has significantly increased
compared to 2023.[12] However, while training programs for staff and faculty are
being organized, education aimed at improving student AI literacy is almost nonexistent.
Discussion. The results of this study allow for a deeper analysis of the role
of artificial intelligence in higher education within the context of existing literature
and practice. Below, the theoretical and practical significance of the findings, as
well as future prospects, are discussed.
The Nature of Transformation: Evolutionary or Revolutionary? The
findings suggest that AI is impacting education on two distinct levels. The first
level involves increasing efficiency and automating existing processes (e.g.,
assessment, administrative tasks). This represents an evolutionary change. The
second level, however, points to a shift in pedagogical paradigm: the role of the
educator is transforming from a "knowledge disseminator" to a "designer of
learning experiences." As Chinese experts emphasize, the primary focus in the
classroom is now shifting from "knowledge transmission" to "cultivating abilities
852
and competencies."[13] This is a revolutionary change that necessitates a
fundamental rethinking of educational philosophy.
The New Division of Labor Between Human and Machine: Longitudinal
study results indicate that students prefer to view AI as a "supplement" rather than
a "substitute."[14] In their opinion, AI cannot fully replace humans, especially in
areas requiring critical thinking, empathy, and complex ethical decision-making.
This reinforces the concept of "human-AI collaboration." According to the model
proposed by Wong and colleagues, graduates must now possess not only AI
literacy but also human-distinctive capacities and ethical competencies.[15]
The Inequality Issue: From Digital Divide to Cognitive Divide? One of the
most critical issues requiring discussion is AI's impact on inequality. A "cognitive
divide" is now being added to the traditional "digital divide" (access to internet and
devices). This means that the skills necessary for effectively using AI (crafting
accurate prompts, critically evaluating AI outputs, understanding ethical
boundaries) are not equally distributed. Research shows that international students
and male students use AI tools more frequently and often in a more permissive
manner (interpreting permitted boundaries more broadly), while female students
and local students are more cautious. This could, in turn, create new disparities in
educational outcomes and subsequent success in the labor market between
different demographic groups. The International Association of Universities also
highlights this risk, concluding that "AI development could further exacerbate
global inequalities in higher education."
Conclusion. Artificial Intelligence presents a dual-faced reality for higher
education: a tool for unprecedented democratization of knowledge and a source of
complex ethical challenges. For institutions like the University of World Economy
and Diplomacy, the path forward involves integrating AI into the curriculum not as
a shortcut, but as a sophisticated tool for research and global analysis. The goal is
to produce graduates who are not just users of AI, but its ethical masters.
References:
1. UNESCO, Artificial Intelligence in Higher Education: A Guideline for Policy Makers,
Paris, 2023.
2. Mukhiddinova, M. R., Digital Transformation of Uzbekistan's Higher Education
System, UWED Journal, 2024.
3. EDUCAUSE, 2024 Horizon Report: Teaching and Learning Edition, EDUCAUSE
Library, 2024.
4. Smith, J. & Brown, L., Generative AI and the Future of Academic Integrity, Journal of
Educational Technology, Vol. 15, No. 2, 2025.
5. Luckin, R., Machine Learning and Human Intelligence: The Future of Education in the
21st Century, UCL Press, 2022.
6. WCET, The Changing Landscape of Artificial Intelligence in Higher Education,
Boulder, 2025
7. WCET, The Changing Landscape of Artificial Intelligence in Higher Education,
Boulder, 2025
8. Chen, L., Zhang, Y., and Wang, H., A bibliometric analysis of twenty years of research
on artificial intelligence in education, ScienceDirect, Amsterdam, 2025
853
9. Thompson, P., and Roberts, L., Trust and Reliance on Generative AI Among UK
Undergraduate Students, University of Bristol, Bristol, 2025
10. IAU, Global Survey on Artificial Intelligence in Higher Education: 2025 Report,
Paris, 2025
11. Asian Universities Alliance, AI Readiness Assessment in Asian Higher Education
Institutions, Beijing, 2025
12. WCET, The Changing Landscape of Artificial Intelligence in Higher Education,
Boulder, 2025
13. Li, W., and Chen, X., Redefining Pedagogy in the Age of AI: A Chinese Perspective,
Peking University, Beijing, 2025)
14. Martinez, A., and Kim, S., Longitudinal Study on Student Perceptions of AI Tools in
Higher Education, Journal of Learning Analytics, Vancouver, 2025
15. Wong, J., Patel, R., and Garcia, M., AI Literacy and Beyond: A Framework for 21st
Century Graduates, Harvard Educational Review, Cambridge, 2026
TIL BIRLIKLARI SEMANTIKASINING KOGNITIV TAHLILI
Muratova Manzura, QarDU katta o‘qituvchisi
muratovamanzura27@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada til birliklarining leksik ma’nosi semantik, pragmatik va
sintaktik jihatlar birligi asosida tahlil qilinadi. Leksik ma’noning struktur (sintagmatik va
paradigmatik), denotativ hamda emotiv komponentlari o‘zaro bog‘liqlikda yoritiladi.
Shuningdek, leksik birliklarning tizimlilik xususiyati, ularning semantik guruhlarga birlashish
tamoyillari hamda leksik-semantik maydon nazariyasining asosiy yo‘nalishlari ilmiy jihatdan
asoslanadi.
Kalit so‘zlar: denotativ ma’no, emotiv ma’no, leksik-semantik guruh, semantik maydon,
konseptual tizim.
Аннотация. В данной статье лексическое значение языковых единиц
рассматривается в единстве семантического, прагматического и синтаксического
аспектов. Освещаются структурные (синтагматические и парадигматические),
денотативные и эмотивные компоненты лексического значения и их взаимосвязь.
Анализируются принципы системности лексики, объединение слов в семантические
группы, а также теоретические основы концепции лексико-семантического поля.
Ключевые слова: денотативное значение, эмотивное значение, лексикосемантическая группа, семантическое поле, концептуальная система.
Abstract. This article examines the lexical meaning of linguistic units within the unity of
semantic, pragmatic, and syntactic aspects. The structural (syntagmatic and paradigmatic),
denotative, and emotive components of lexical meaning are analyzed in their interrelation. The
study explores the systematic nature of vocabulary, the principles of grouping lexical units into
semantic classes, and the theoretical foundations of the lexical-semantic field approach.
Keywords: denotative meaning, emotive meaning, lexical-semantic group, semantic field,
conceptual system.
Kirish. Til birliklarining leksik ma’nosi uning semantikasi, pragmatikasi va
sintaktikasi bilan belgilanadigan murakkab tuzilmadir. Semantik ma’noda leksik
ma’no tarkibida belgi va denotativ tomonlar farqlanadi. Pragmatik jihatga ko‘ra,
so‘zning leksik ma’nosi ekspressiv-emotsional baho va konnotatsiyalarni o‘z
ichiga oladi. Ma’noning sintaktik tomoni sintagmatik tarzda - ibora va gapdagi til
birliklarining boshqa ma’nolari bilan bog‘lanish orqali va paradigmatik jihatdan sinonimik qator ichidagi pozitsiyasi bilan belgilanadi.
854
Ma’noning turli tomonlari "til birligining leksik ma’nosi - bir butunlik
doirasida chambarchas bog‘liq va o‘zaro ta’sirga ega bo‘ladi", chunki "ular bir xil
mohiyatni turli tomonlardan, turli yo‘llar bilan tavsiflaydilar."72 Tilshunoslikda
leksik ma’noning quyidagi jihatlari ajratiladi: struktur (sintagmatik va
paradigmatik), emotiv va denotativ.
Struktur ma’no - "leksik birlikning til tizimidagi o‘rnini belgilovchi
xususiyatlarining rasmiy xarakteristikasi xisoblanadi". Unda sintagmatik va
paradigmatik belgilarning (birliklarning) bir-biriga munosabati ochiladi, shu
munosabat bilan tarkibiy ma’noning ikkita kichik turi ajratiladi. Sintagmatik
tuzilmali ma’no - leksik birliklarning matnda bir-biri bilan bir vaqtda bog‘lanishida
ma’lum ketma-ketlikni tashkil etuvchi munosabatlarining o‘ziga xos xususiyatini
namoyon etadi. U valentlik (tilda potensial moslik) yoki moslik (nutqda) deb
ataladi. Paradigmatik struktur ma’no – leksik birliklarning semantik jihatdan
o‘zaro bog‘langan va bir-biriga (paradigmatik jihatdan) qarama-qarshi qo‘yilgan
munosabatlar sanaladi. U ma’no yoki differensial ma’no anglatuvchi deb
nomlanadi.73
Emotiv ma’no – “stilistik buyoqlar va leksik birliklar yordamida ifodalangan
maxsus lingvistik ifoda xisoblanadi." Bu leksik ma’noning baholovchi, emotsional,
ekspressiv, stilistik xususiyatga ega bo‘lgan komponentidir. Emotiv ma’no
pragmatik xususiyatga ega bo‘lib, so‘zlovchining til amaliyotida qo‘llaydigan
so‘zlari va bu so‘zlarning mazmuniga munosabati, shuningdek, bunday so‘zlarning
odamlarga tegishli ta’siri sifatida aniqlanadi.74
Denotativ ma’no “leksik birlikning predmet ma’nosi”dir. U til birligining
voqelikning muayyan obyektiga, berilgan vaziyatga munosabati orqali
aniqlanadi.75
Ma’lumki, tizimlilik tilning butun lug‘at tarkibiga asoslanadi, shu bilan birga
so‘zlarning semantik guruhlarini tahlil qilish biz uchun dolzarbdir.
M.M.Pokrovskiy ta’kidlaganidek, "so‘zlar va ularning ma’nolari bir-biridan
alohida hayot kechirmaydi, balki bizning qalbimizda, ongimizdan qat’i nazar, turli
guruhlarga birlashadi va guruhlash uchun asos asosiy ma’nodagi o‘xshashlik yoki
to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshilikdir."76
Asosiy qisim. Leksik birliklarni tasniflashda so‘z birikmalarining
nomenklaturasini o‘rnatish va ularning tipologiyasini aniqlash muammosi paydo
bo‘ladi. So‘zlarning o‘zaro birikishi turli nomlarni oladi: "guruhlar", "maydonlar",
"leksik", "leksiko-semantik", "semantik", "tematik", "ideografik", "kontseptual",
"og‘zaki", "lingvistik."77 Hozirgacha tilning leksik-semantik tizimidagi so‘zlar
o‘rtasidagi ko‘p o‘lchovli munosabatlarni ifodalashga xizmat qiladigan
Новиков Л.А. Семантика русского языка. – Москва, Высшая школа, 1982. – 97 с.
Новиков Л.А. Семантика русского языка. – Москва, Высшая школа, 1982. – 180 с.
74
Новиков Л.А. Семантика русского языка. – Москва, Высшая школа, 1982. – 183 с.
75
O’sha manba. – 101 с.
76
Покровский М.М. Семасиологические исследования в области античности. М.: КомКнига. 1986. - 82
77
Слесарева И.П. Проблемы описания и обучения русской лексике: учебник. – 3-е изд., перераб. – М.:
Книжный Дом «ЛИБРОКОМ», 2010. – 49 с.
72
73
855
terminologiyada to‘liq bir xillik mavjud emas. Og‘zaki guruhlarga bo‘linish
tamoyillari va atamalarning xilma-xilligi bo‘yicha turli nuqtai nazarlarga
qaramasdan, atamalarning ma’lum bir tartibida ifodalangan birlashmalarning
alohida turlarini farqlashning umumiy tendensiyasi ham mavjud.
E.V.Kuznetsovaning ta’rifiga ko‘ra, "so‘z sinflari - leksik paradigmalarning
namoyon bo‘lishining maksimal shaklidir. Ular so‘zlarning kichik yoki katta
ko‘lamdagi bog‘lanishi bilan birikib, o‘zida semantik paradigmalarni namoyon
qilib, ular tarkibiga kiradigan paradigmalarning og‘zaki oppozitsiyalarga
qaraganda ancha hajmli va murakkabroqdir.78 L.M.Vasilyevning fikricha, bir so‘z
turkumining semantik sinfi, paradigmatik tipdagi leksik soha bo‘lib, a’zolari
umumiy ma’no bilan bog‘langan guruhlardan iborat bo‘ladi.79
Zamonaviy tilshunoslikda lisoniy birliklar tabiatini o‘rganish so‘zlarning semantik
guruhlari doirasida tahlil qilinadi shuning uchun ham turlichaleksik-semantik
guruhlar, tematik guruhlar, semantik paradigmalar, semantik, assotsiativ,
kontseptual sohalar, o‘zgarmas va funksional sinflar kabi atamalar bilan yuritiladi.
Zamonaviy semantik tadqiqotlarning vazifalaridan biri til birliklarining
ma’nolarini, ularning turli bog‘lanishlarini, turli semantik sohalarning tarkibi va
tuzilishini o‘rganish bo‘lib, ko‘plab tilshunoslar lingvistik semantikani maydon
usuli bilan tahlil qilish samarali va istiqbollidir, deb hisoblaydilar.80 Leksik
birliklarning semantikasini o‘rganishda semantik maydon muhim o‘rin tutadi.
Umuman olganda semantik maydonda har bir so‘z faqat kontekstga mos ma’no
bilan ishtirok etadi. Nutq jarayonida so‘zning ma’nosi kontekstdagi boshqa so‘zlar
ma’nosi bilan anglanadi. Shuning uchun ham so‘zlarni xususiy qo‘llaganda
fe’llarning semantikasini to‘liq anglash uchun semantik maydon ifoda kabilar
yordamiga murojat etiladi.
Tilshunoslikda semantik maydon "umumiy mazmun bilan (ba’zan umumiy
rasmiy ko‘rsatkichlar bilan) birlashtirilgan va belgilangan hodisalarning
kontseptual, predmetli yoki funksional o‘xshashligini aks ettiruvchi til birliklari
to‘plami" deb ta’riflanadi. Kobcheva semantik maydoni o‘ziga xos xususiyatlari va
turlarini aniqlaydi. Semantik maydonni quyidagi asosiy xususiyatlar bilan
tavsiflanadi:81
1-jadval. Semantik maydonning tasniflanishi
Кузнецова Э.В. Русская лексика как система: учеб. пособие. – Свердловск: Изд-во Уральского гос. ун-та,
1980. – 48 с.
79
Васильев Л.М. Теория семантических полей // Вопросы языкознания. – 1971. – № 5. – 126 с.
80
Васильев Л.М. Теория семантических полей // Вопросы языкознания. – 1971. – № 5. – 20 с.
81
Кобозева И.М. Лингвистическая семантика: учеб. пособие. – Москва, Эдиториал УРСС, 2000. –99 с.
78
856
Aksariyat asarlarda hozirda semantik soha va leksik-semantik maydon
atamalari sinonim sifatida qo‘llanadi. I.P. Slesareva til birliklarining semantik yoki
leksiko-semantik maydonlari LSGdan kengroq deb ataydi.82 Albatta, leksiksemantik maydon o‘z ichiga lug‘aviy ma’nodan tashqari ma’lum birlikning
kontekstdagi semantikasi, boshqa
turga tegishli bo‘lgan birliklar bilan
munosabatga kirishishi boshqa birlik ma’nosi bilan birlashishi va tildagi ma’lum
konseptual sathani aks ettiruvchi vositalarni qamrab oladi. Leksik – semantik
maydonni konseptual tizimga aloqador jihatlari I.P. Slesareva ishlarida kuzatish
mumkin. Muallif har qanday keng semantik maydon konseptual asosga ega, deb
ta’kidlaydi.83
Ba’zi tadqiqotchilar semantik maydonni ohzaki nutq bilan bog‘laydilar. E.I.
Zinovyevaning ta’kidlashicha, semantik maydon tushunchasi ancha kengroqdir va
bunday maydonlarni turli ilmiy yo‘nalishlar ma’lumotlari yordamida tahlil qilish
kerak, shu bilan birga, leksik-semantik soha umumiylik asosida birlashtirilgan
birliklarning verbal qatorini - ular ifodalagan ma’no so‘z va so‘z birikmalarni
qamrab olishi zarur.84 Mazkur qarash semantik maydonni pragmatik
imkoniyatlarini ham ochib berishi mumkin.
Verbal ifodada leksik-semantik guruh faollashuvi har doim ham
kuzatilmaydi. Ammo verbal ifoda semantik maydonni hosil bo‘lishida muhim o‘rin
tutadi. Semantik maydonda nutq turlari farqlanib, leksik birliklarning semantik
maydondagi keng qamrovi, turli darajadagi so‘z guruhlarning faollashuvi yuzaga
keladi. Semantik maydon qator leksik birliklardan tashqari boshqa lisoniy
birliklarni birlashtiradi. Semantik maydonning paradigmatik xususiyatga ega
bo‘lgan leksik-semantik bog‘lanishlar bevosita maqsadni ifodani yuzaga keltiradi.
Bevosita fe’l guruhlari semantik maydoni R.M.Gaysina ishlarida ko‘rish mumkin.
Muallif maydon munosabatlarini tavsiflab, unda markaziy o‘rinni fe’l so‘z
turkumiga, maydonning chekka qismiga til birliklarini ifodalavchi sifat so‘z
turkumi va turli vaziyatlarda ushbu til birliklariga nom beruvchi ot so‘z turkumiga
ishora qiladi.85
Semantik sohalarni, shu jumladan nutqning turli qismlarining birliklarini
tavsiflashga bunday yondashuv eng istiqbolli xisoblanadi, chunki nutqning turli
qismlariga tegishli bo‘lgan, ammo umumiy kategorik-leksik semaga ega bo‘lgan
birlik orasida nafaqat semantik bog‘lanishlar bir xil obyektiv vaziyatga, fe’llarning
funksional jihatlariniyoritish uchun ham xizmat qiladi.
Слесарева И.П. Проблемы описания и обучения русской лексике: учебник. – 3-е изд., перераб. – М.:
Книжный Дом «ЛИБРОКОМ», 2010. – 49 с.
82
83 Слесарева И.П. Проблемы описания и обучения русской лексике: учебник. – 3-е изд., перераб. – М.: Книжный Дом
«ЛИБРОКОМ», 2010. – 54 с.
84 Зиновьева Е. И. Лингвокультурология: от теории к практике. Учебник. – 2005.35 с. СПб. СПбГУ.
85 Гайсина Р.М. Лексико-семантическое поле глаголов отношения в современном русском языке. – Изд-во СГУ.
- Саратов, 1981. – 196 с.
857
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Новиков Л.А. Семантика русского языка. – М.: Высшая школа, 1982. – 97 с.
2. Покровский М.М. Семасиологические исследования в области античности. М.:
КомКнига. 1986. - 82
3. Слесарева И.П. Проблемы описания и обучения русской лексике: учебник. – 3-е
изд., перераб. – М.: Книжный Дом «ЛИБРОКОМ», 2010. – 49 с.
4. Кузнецова Э.В. Русская лексика как система: учеб. пособие. – Свердловск: Издво Уральского гос. ун-та, 1980. – 48 с.
5. Васильев Л.М. Теория семантических полей // Вопросы языкознания. – 1971. – №
5. – 126 с.
6. Кобозева И.М. Лингвистическая семантика: учеб. пособие. – Москва,
Эдиториал УРСС, 2000. –99 с.
7. Слесарева И.П. Проблемы описания и обучения русской лексике: учебник. – 3-е
изд., перераб. – М.: Книжный Дом «ЛИБРОКОМ», 2010. – 49 с.
8. Слесарева И.П. Проблемы описания и обучения русской лексике: учебник. – 3-е
изд., перераб. – М.: Книжный Дом «ЛИБРОКОМ», 2010. – 54 с.
9. Зиновьева Е.И. Лингвокультурология: от теории к практике. Учебник. –
2005.35 с. СПб. СПбГУ.
10. Гайсина Р.М. Лексико-семантическое поле глаголов отношения в
современном русском языке. – Изд-во СГУ. - Саратов, 1981. – 196 с.
RAQAMLI SAVODXONLIK VA SUN’IY INTELLEKT
KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISH
Mustayev Ruslan Damirovich, mayor
Abduvositov Husniddin Faxriddin o‘g‘li, kursant
FarDU, abduvositovhusniddin86@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli savodxonlik va sun’iy intellekt
kompetensiyalarini shakllantirishning nazariy asoslari, zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni hamda
ularni rivojlantirish mexanizmlari tahlil qilinadi. Raqamli transformatsiya sharoitida kadrlar
tayyorlash jarayonida sun’iy intellekt bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish zarurati asoslab
beriladi. Shuningdek, ta’lim jarayoniga innovatsion pedagogik texnologiyalarni integratsiya
qilish orqali samarali natijalarga erishish yo‘llari ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit so‘zlar: raqamli savodxonlik, sun’iy intellekt, kompetensiya, innovatsion ta’lim,
raqamli pedagogika, adaptiv ta’lim, axborot madaniyati.
Аннотация. В данной статье анализируются теоретические основы
формирования цифровой грамотности и компетенций в области искусственного
интеллекта, их роль в современной системе образования, а также механизмы их
развития. В условиях цифровой трансформации обосновывается необходимость
развития навыков работы с искусственным интеллектом в процессе подготовки кадров.
Кроме того, рассматриваются пути достижения эффективных результатов
посредством интеграции инновационных педагогических технологий в образовательный
процесс.
Ключевые слова: цифровая грамотность, искусственный интеллект,
компетенция, инновационное образование, цифровая педагогика, адаптивное обучение,
информационная культура.
Abstract. This article analyzes the theoretical foundations of developing digital literacy
and artificial intelligence competencies, their role in the modern education system, and the
mechanisms for their advancement. In the context of digital transformation, the necessity of
developing skills for working with artificial intelligence in the process of professional training is
858