Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

intellekt har doim ham to‘liq va to‘g‘ri ifodalay olmaydi. Ayniqsa, milliy mentalitet, madaniy kontekst va frazeologik birliklarni tahlil qilishda kamchiliklar uchrashi mumkin. Shu sababli, sun’iy intellektni asosiy bilim manbai emas, balki yordamchi pedagogik vosita sifatida qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Kelgusida quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borish muhim ahamiyat kasb etadi: o‘zbek tilining milliy elektron korpusini kengaytirish, morfologik va sintaktik analizatorlar yaratish, o‘zbek tiliga mos nutqni aniqlash dasturlarini ishlab chiqish, raqamli lug‘atlar va terminologik platformalarni boyitish, filologiya va IT yo‘nalishlari integratsiyasini kuchaytirish.Bu jarayonda davlat siyosati, ilmiy tadqiqot institutlari va oliy ta’lim muassasalarining hamkorligi muhim o‘rin tutadi. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt texnologiyalari o‘zbek tilini o‘qitish jarayonida katta imkoniyatlar yaratmoqda. Avtomatik tahlil, interaktiv muloqot, nutqni aniqlash kabi funksiyalar ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Biroq mazkur texnologiyalardan oqilona va maqsadli foydalanish zarur. Kelajakda o‘zbek tiliga mos milliy sun’iy intellekt platformalarini yaratish, lingvistik korpuslarni kengaytirish hamda filologiya va IT sohalari integratsiyasini kuchaytirish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida. Toshkent, 2020. 2. Mahmudov N. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. -T.:Fan, 2010. 3. Karimov B. Raqamli ta’lim va innovatsion pedagogika asoslari. – T.: Innovatsiya, 2021. 4. Saidov, U. (2023, June). Statistical Description of Professional Terms Given in “Explanatory Dictionary of the Uzbek Language”. Journal of advanced linguistic studies. https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=a2icoEAAAAJ&citation_for_view=a2ic-oEAAAAJ:zYLM7Y9cAGgC 5. Saidov, U.R. (2023, March). Ish yuritish terminlarini til korpusida semantik razmetkalash (antonim va omonim ish yuritish terminlari misolida). Academic research in educational sciences. https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=a2icoEAAAAJ&citation_for_view=a2ic-oEAAAAJ:2osOgNQ5qMEC 6. Saidov, U.R. (2024, May). O‘zbek tilining izohli lug‘atidagi ish yuritishga oid terminlar ustida ishlash tamoyillari. O‘zbekiston milliy аxborot аgentligi – O‘zА ilm-fаn boʼlimi (Elektron jurnаl). https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=a2icoEAAAAJ&citation_for_view=a2ic-oEAAAAJ:IjCSPb-OGe4C 7. Saidov, U. (2022). Requirements for linguistic classification of business terms. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 10 (9), 300-304. XORIJIY TILLARNI O‘QITISHDA KASBIY MULOQOTNI SHAKLLANTIRISH AHAMIYATI Isomiddinov Ozodjon Saloxiddinovich, Innovatsion texnologiyalar universiteti Filologiya kafedrasi assistent o‘qituvchisi E-mail: ozodjonisomiddinov6281@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalarida xorijiy tillarini o‘qitishda kasbiy muloqotni o‘ziga xos xusussiyatlari, kasbiy tamoyillari va vazifalari yoritilgan. 799

Shuningdek, kasbga yo‘naltirib o‘qitishning asosiy tamoyili xorijiy tillarning mutaxassislik fanlari bilan fanlararo aloqadorlik asosida o‘qitishning dolzarb masalalari muhokama qilingan. Kalit so‘zlar: Oliy ta’limi bitiruvchilari, kasbiy muloqot, kasbiy faoliyat. Аннотация. В данной статье рассматриваются особенности, профессиональные принципы и задачи профессиональной коммуникации в преподавании иностранных языков в высших учебных заведениях. Также обсуждаются актуальные вопросы преподавания иностранных языков, являющегося основным принципом профессионального образования, основанного на междисциплинарной связи специализированных предметов со специализированными предметами. Ключевые слова: Выпускники высших учебных заведений, профессиональная коммуникация, профессиональная деятельность. Abstract. This article describes the specific features, professional principles and tasks of foreign language teaching in higher educational institutions. Also, the main principle of careeroriented teaching and the topical issues of teaching foreign languages based on interdisciplinarity with specialized subjects were discussed. Key words: Higher Education graduates, professional communication, professional activity. Kirish. Insonning kasb-hunar bilan bog‘liq bolalikdagi his-tuyg‘ulari, orzuhayollari yoshga xos psixologik xususiyat bilan bog‘liq. Bolalikdagi kasb-hunar yoki mutaxassislik uchun zarur bilim, shaxs sifatlari va boshqa talablar e’tiborga olinmaydi. O‘smirlik yoshida kasb tanlash yetakchi faoliyat sanaladi. Talabalar ertangi taqdiri haqida o‘ylashga majbur, chunki ular oldida jiddiy hayotiy masala – o‘z kasbining yetuk mutaxassisi bo‘lishi muammosi turadi. Ular kasb-hunar sohalarining ahamiyatli jihatlariga alohida e’tibor qarata boshlaydilar. Shu bois ham, ularning yoshlik davridagi o‘zgarishlar kasb tanlash va kasbning ahamiyatiga chuqur nazar solishga olib keladi. Maqolada shuningdek talabalarni xorijiy tillarni puxta o‘rganishi, ularni o‘z sohasida intellektual kadrlar bo‘lishi haqida aytib o‘tilgan. Yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash – g‘oyat muhim vazifadir. “Kim bo‘lsam ekan” degan savol har bir yosh avlod uchun eng asosiy muammolardan biridir. Odamning shundan keyingi butun hayoti ana shu muammoni hal qilishga bog‘liq. Kasbni to‘g‘ri tanlash mehnatda va ijtimoiy faoliyatda eng yuksak ko‘rsatkichlarga erishishga yordam beradi, mehnat jarayonida va uning natijalaridan qoniqish esa ijodkorlikni eng ko‘p namoyon etish, eng yaxshi hissiy kayfiyatda bo‘lish, tanho bir kishining ham, umuman jamiyatning ham barcha hayotiy rejalarini birmuncha to‘la amalga oshirish imkonini beradi. Jamiyat hamma zamonlarda yosh avlodga ijtimoiy va kasbiy tajribani berish to‘g‘risida g‘amxurlik qilib keldi. Ishlab chiqarishning rivojlanishi bilan odamga nisbatan qo‘yilgan talablar ham oshdi, bu esa turli kasblarda ishlash uchun xodimlarni tanlashning ilmiy asoslarini ishlab chiqish zarurligini taqozo etdi [1]. Asosiy qism. Xorijiy tillarni o‘rganish faqat til qoidalari va lug‘atni bilish bilan chegaralanmaydi. Bugungi zamonaviy til ta’limida kasbiy muloqot – ya’ni ish faoliyati yoki professional sohalarda tilni samarali ishlata olish ko‘nikmasi – markaziy o‘rin tutadi. Sun’iy intellekt tahlillariga ko‘ra, til bilish darajasi va kasbiy muloqot qobiliyati o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjud. 800

O‘zbekiston iqtisodiyotining o‘sishi va jahon hamjamiyati uchun xos bo‘lgan xalqaro aloqalarning kengayishi, iqtisodiyotining globallashuvi oliy ta’limi bitiruvchilaridan xorijiy til layoqatining mavjudligini talab qilmoqda. Ingliz tilidan xalqaro aloqalarni, xalqaro muloqotni muvaffaqiyatli amalga oshirish vositasi sifatida foydalana olish mehnat bozorida bizning mutaxassislarimizning raqobatdoshligini ta’minlaydi, hamda turizm sohasini yuksaltirib ularni yaxshi ishlarga joylashish imkoniyatlarini ochib beradi va boshqa professional hamda shaxsiy rivojlanish istiqbollarini kafolatlaydi [1]. Chet tillarni o‘qitishda ilg‘or pedagogik texnologiyalardan, shu bilan birga kompyuter texnologiyalaridan foydalanish, o‘qitish jarayonini jadallashtirish, video va audio resurslardan faol foydalanish yuqorida ta’kidlangan maqsadlarga erishishda yaxshi vosita bo‘la oladi. Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim olishni yanada kasbiy va ijtimoiy yo‘naltirilgan shaklda olib borish uchun, hamda mamlakatimiz oliy ta’lim maskani bitiruvchilari uchun mutaxassisligi bo‘yicha o‘zini imkoniyatlarini amalga oshirishda chet tillarni o‘qitishni bitiruvchilarning mutaxassislik bo‘yicha faoliyatining birinchi qadamlaridan olgan ko‘nikma, malaka va bilimlarini amalga tadbiq qilish uchun jamiyatda mavjud zamonaviy talablar va shartlar asosida tashkil qilish lozim. Yosh mutaxassis o‘z kasbiy faoliyatiga kirishida chet tilida muloqot qilish zarurati bilan yuzma-yuz keladi. Buni muvaffaqiyatli amalga oshirish ko‘p jihatdan ish joyi va mehnat faoliyatiga bog‘liq bo‘ladi. Bularning barchasi talabalarga xorijiy tilda ish yuritish hujjatlarini olib borishni, hamda kasbga yo‘naltirib o‘rgatishning dolzarbligini yana bir bor namoyon etadi. Talabalarga xorijiy tilda xizmat yuzasidan yozma muloqotni olib borishni o‘rgatish maxsus tanlab olingan autentik va metodik jihatdan to‘g‘ri tashkillashtirilgan autentik matnlarni o‘qishga asoslangan, hamda mos mashqlarga tayangan holda olib borilsa, yanada samarali va ijtimoiy yo‘naltirilgan bo‘ladi. Sun’iy intellektdan foydalanish imkoniyatlari Sun’iy intellekt xorijiy tillarni o‘qitishda kasbiy muloqotni shakllantirishda bir nechta samarali vositalarni taqdim etadi: 1. Virtual muloqot senariylari Sun’iy intellekt asosidagi simulyatsiyalar orqali talabalar real ish muhitida muloqot qilgandek mashq qiladi. Bunga misol qilib mijoz bilan telefon suhbatini simulyatsiya qilish, biznes muzokara qilishlarni kiritishimiz mumkin. 2. Nutqni tahlil qiluvchi vositalar Talabaning talaffuzi, intonatsiyasi va grammatik aniqligi sun’iy intellekt tomonidan tahlil qilinadi va shaxsiy tavsiyalar beriladi. 3. Terminologiyani o‘rganish va takrorlash Sun’iy intellekt terminologik lug‘at va kontekstga mos mashqlar yaratadi, shuningdek, sohaga oid so‘zlarni samarali o‘rgatadi. 4. Adaptiv o‘quv dasturlari Sun’iy intellekt talabalar darajasini va qiyinchilik darajasini hisobga olgan holda individual mashg‘ulotlar yaratadi [3]. 801

Muloqotning har bir yo‘nalishi o‘ziga xos kommunikativ vaziyatalarga ega. Kasbiy muloqotning ikki vaziyatini farqlash mumkin: yozma nutq muloqot vaziyati va og‘zaki nutq muloqoti vaziyati. O‘zaro yozma nutq muloqoti vaziyatlariga hisobotlar yozish, xizmat yozishmalari, teleks va fakslar tuzish, yuridik hujjatlarni rasmiylashtirish, xalqaro shartnomalar tuzish kabilarni kiritish mumkin, reklamalar tuzish, yozishmalar olib borishni kiritish mumkin. Yuqorida nomlari keltirilgan vaziyatlar chegarasida mahsuli dialogik yoki monologik xarakterga ega yozma muloqot kommunikativ faoliyati amalga oshiriladi. Yuqorida ta’kidlanganidek, bugungi kunda iqtisodiyot raqobatbardosh o‘z kasbiy mahoratlarini muntazam oshirib boruvchi, yuqori adaptiv va professional mobillikka ega mutaxassislarni talab qilmoqda. O‘zbekistonning jahon iqtisodiy aloqalaridagi faol ishtiroki, biznes sohasida xalqaro aloqalarni kengayishi, chet el korxonalari bilan hamkorlikda qo‘shma korxonalarni tashkil etilishi millatlararo aloqa vositasi sifatidagi xorijiy tillarni biluvchi mutaxassislarga ehtiyoj sezmoqda va bu ehtiyoj turizm sohasini yanada rivojlantirmoqda. Buning natijasi sifatida ta’lim muassasalarida ingliz tiliga fan sifatida yondashuvning shakl va mazmun jihatidan o‘zgarishiga olib keldi. Jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida, oliy ta’lim muassasalarida “Chet tili” kursining asosiy maqsadi talabalarni xorijiy tilda xizmat yuzasidan muloqot qila olishga o‘rgatish hisoblanmoqda. Ingliz tilini kasbiy yo‘naltirilgan holda o‘qitish ta’lim oluvchilarning ta’limiy ehtiyojlarga va jamiyatning ijtimoiy buyurtmasiga javob beruvchi ta’lim xizmatidir. ESP (English for Special Purposes) qisqartmasi hozirda ingliz tilini kasbiy yo‘naltirilgan holda o‘qitish nazariyotchilari va amaliyotchilari ilmiy doirasiga kirgan atama hisoblanadi. Ingliz tilini “English for Special Purposes” sifatida o‘qitish nafaqat uning metodikasiga, balki chet tili mazmuniga ham yangicha yondashuv bilan qarashni talab qiladi [3]. Ingliz tilini kasbiy yo‘naltirilgan holda o‘qitish deyilganda, ingliz tilini o‘rganuvchilarga ularning ixtisosliklariga mos tarzda o‘qitishni nazarda tutmaydi. Chunki, talabalarning mutaxassislik leksikasini bilishi real shart-sharoitlarda ingliz tilida muloqot o‘rnata olishlarini kafolat qila olmaydi. Har qanday kasbiy yo‘naltirilgan kursning o‘ziga xos jihatlari bo‘lishiga qaramay, chet tilini o‘rganish jarayonlari umumta’lim kursidagidan farq qilmasligi kerak. Kasbiy muloqotning ahamiyati 1. Talabalar ish muhitida samarali kommunikatsiya qila oladi. 2. Tilni amaliy tarzda o‘rganish orqali soha-specific malakalar rivojlanadi. 3. Madaniy va professional muloqot orqali xalqaro hamkorlik ko‘nikmalari shakllanadi. 4. Sun’iy intellekt yordamida mashqlarni individualizatsiya qilish natijasida til bilish tezligi va sifatini oshirish mumkin [2]. Talabalarni kasbga yo‘naltirib o‘qitishda quyidagilarni bajarish maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Yo‘nalish fanlari haqida matnlarni o‘qish, ular bo‘yicha savoljavoblarda ishtirok etish. Tanlagan kasbi haqida hikoya qila olish, do‘stlari 802

tanlagan kasblarga munosabat bildirish, rolli o‘yinda ishtirok eta olish. Kasbi haqida she’r yod olish va uni ifodali o‘qish. Quyidаgi og‘zaki va yozma mаvzulаrdа o‘zаrо suhbаtlаshish. Og‘zaki nutqda: Hunar, hunardan unar. O‘z ishimdan sevinaman. Ilm - kamolot beshigi. Yozma nutqda: Hunar va ilmga oid hikmatlarni yozish. Kаsb-hunаr tаsviri аsоsidа bаyon yozish. Mаvzugа оid mаshq vа tоpshiriqlаr ustidа ishlаsh. Shunday qilib, kasbni to‘g‘ri tanlashning mohiyati va istiqboli – kasb tanlashda shaxs, kasbiy qiziqish, moyillik va qobiliyatlarini e’tiborga olishda ko‘rinadi. Mutaxassislarning bashorat qilishlariga qaraganda, har bir inson o‘z hayoti davomida besh-olti marta kasbiy bilim va malakalarni yangilashiga to‘g‘ri kelar ekan. Ayni mana shunda bilimlar tizimi har qanday kasbiy faoliyatning negizini tashkil etadi, umumiy qobiliyatlarni hamda kasbiy jihatdan muhim ahamiyatga ega bo‘lgan fazilatlarni rivojlantirishga yordam beradi, o‘nlab turli mashg‘ulotlarning tushunarli bo‘lishini, mahoratni tez sur’atlar bilan o‘stirishni ta’minlaydi, agar zarur bo‘lsa faoliyat sohasini o‘zgartirish imkonini beradi. Xulosa. Yuqorida aytilganlaridan shunday xulosa kelib chiqadiki, odamning kasbga yaroqliligi o‘zgaruvchan xarakteristikadir. Kasbga yaroqlilikni shakllantirish bu faqat odamdagi muayyan fazilatlarni rivojlantirishdangina iborat bo‘lib qolmay, shu bilan birga mehnat sharoitini, ishlab chiqarish vositalarini o‘zgartirishni ham taqozo etadi. Kasbiy muloqot xorijiy tilni o‘rgatishda nazariy bilimlardan amaliy ko‘nikmaga o‘tishda kalit rol o‘ynaydi. Sun’iy intellekt texnologiyalari esa bu jarayonni tezlashtiradi, individual moslashuvni ta’minlaydi va professional kontekstda tilni ishlatish qobiliyatini oshiradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Bekmuratova H. “Ingliz tilini o‘qitishda kommunikativ yondashuv”. Toshkent, 2021. 2. Jalolov, J.J., Mahkamova, G.T., Ashurov, Sh.S. (2015) – English Language Teaching Methodology (theory and practice). – T.: Fan va texnologiya (darslik). 3. Mahmudov N. “O‘qituvchi nutqi madaniyati”. –T.: O‘qituvchi, 2020. 4. Rustamov, I. (2022) – Development of Communicative Competence in Teaching Foreign Language for Professional Purposes. Proceedings of International Conference on Scientific Research in Natural and Social Sciences– Published: 2022. 5. Usmanova, M.I. (2024) – Development of Communicative Competence in Teaching Foreign Language for Professional Purposes. Web of Scientist.– Published: 2024. 6. Voloshina, O. (2020) – Foreign Language Competence of Teachers. – Pedagogy and Education Management Review. 803

SUN’IY INTELLEKT KADRLARINI TAYYORLASHDA OLIMPIADACHILAR SALOHIYATIDAN FOYDALANISH Jo‘rayev Ahmad Muhammadiyevich, UMFT, “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi mudiri, e-mail: ahmadjonjuraev16@gmail.com Xayitmurodov Muhammad, UMFT 1-bosqich talabasi, e-mail: haymadmobile@gmail.com Annotatsiya. Maqolada sun’iy intellekt sohasida yuqori malakali kadrlar tayyorlashning innovatsion modeli tahlil qilinadi. Matematika, fizika, kimyo va informatika olimpiadachilarini intensiv AI ta'limiga jalb etish orqali qisqa muddatda - olti oyda - data injiner va data analitiklar yetishtirishning ilmiy va iqtisodiy jihatdan asoslangan yo‘li ko‘rsatib beriladi. MAAB Academy tomonidan o‘tkazilgan pilot tajriba natijalari ushbu modelning amaliy samaradorligini tasdiqlaydi va uni respublika miqyosida kengaytirish uchun aniq tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, data injiniring, olimpiadachilar, kadrlar tayyorlash, matematik modellashtirish, intensiv ta'lim. Аннотация. В статье анализируется инновационная модель подготовки высококвалифицированных кадров в области искусственного интеллекта. Показан научно и экономически обоснованный путь подготовки инженеров по данным и аналитиков данных в сжатые сроки - за шесть месяцев - посредством привлечения победителей олимпиад по математике, физике, химии и информатике к интенсивному обучению в сфере ИИ. Результаты пилотного проекта, реализованного MAAB Academy, подтверждают практическую эффективность данной модели; приводятся конкретные рекомендации по её масштабированию на уровне республики. Ключевые слова: искусственный интеллект, инженерия данных, олимпиадники, подготовка кадров, математическое моделирование, интенсивное обучение. Abstract. This article analyses an innovative model for training highly qualified artificial intelligence personnel. It presents a scientifically and economically grounded approach to preparing data engineers and data analysts within six months by engaging mathematics, physics, chemistry, and informatics olympiad winners in intensive AI training. Results from a pilot project carried out by MAAB Academy confirm the model's practical effectiveness, and concrete recommendations for scaling it nationwide are provided. Key words: artificial intelligence, data engineering, olympiad winners, personnel training, mathematical modelling, intensive education. Kirish. Bugungi kunda sun’iy intellekt (AI) sohasida global raqobat misli ko‘rilmagan darajaga yetdi. Yirik texnologiya kompaniyalari trillionlab parametrli til modellarini yaratishga milliardlab dollar sarflamoqda. Biroq bu poyga yangi va o‘tkir bir haqiqatni yuzaga chiqardi: muammo modellarda emas - ularni amaliy loyihalarga tatbiq eta oladigan mutaxassislarda. Data injinerlar va data analitiklar dunyoning eng tanqis kasbiy resursi bo‘lib qolmoqda [1]. Raqamlar vaziyatning jiddiyligini yaqqol ko‘rsatadi. 2025-yil ma’lumotlariga ko‘ra, data injiniring bo‘yicha ish o‘rinlariga talab yillik 35 foizga o‘sib bormoqda; faqat AQShning o‘zida 260 000 dan ortiq vakant lavozim mavjud [2]. Jahon iqtisodiy forumining 2025-yilgi "Kelajak kasblari" hisobotida big data mutaxassislari, AI/ML injinerlari va data analitiklar 2030-yilgacha eng tez o‘suvchi kasblar ro‘yxatida birinchi o‘rinlarda turadi. Shu bilan birga, so‘rovda qatnashgan ish beruvchilarning 63 foizi kadrlar tanqisligini o‘sishning asosiy 804

to‘sig‘i sifatida ko‘rsatgan [3]. Dunyo miqyosida yaqin yillarda 2,9 million data sohasidagi ish o‘rni bo‘sh qolishi taxmin qilinmoqda [4]. Dunyo davlatlari bu muammoga turlicha yondashmoqda. AQSh va Yevropada Springboard, General Assembly, Ironhack kabi bootcamp dasturlari bir necha oyda tayyor mutaxassislar yetishtirishga yo‘naltirilgan. Yevropa Ittifoqi 2030-yilga qadar IT mutaxassislar sonini 10 milliondan 20 millionga yetkazishni maqsad qilgan [5]. Hindiston, Braziliya va Janubiy Afrikada matematik va muhandislik ta’limini poydevor qilib olgan qayta tayyorlash dasturlari keng joriy etilmoqda. Yirik korporatsiyalar esa ichki xodimlarni qayta o‘qitish yo‘lini tutmoqda: EY kompaniyasi o‘z xodimlarining barchasini data science bo‘yicha o‘qitish dasturini allaqachon ishga tushirgan [6]. Ushbu global tajribaning umumiy xulosasi aniq: eng tez va tejamkor yo‘l kuchli matematik poydevori bor odamlarni qayta yo‘naltirish. Aynan shu nuqtada olimpiadachilar strategik resurs sifatida namoyon bo‘ladi. Maqolaning maqsadi - olimpiadachilarni AI mutaxassislariga aylantirish modelining nazariy asoslarini ochib berish, MAAB Academy tomonidan amalga oshirilgan pilot tajriba natijalarini tahlil qilish va bu modelni respublika miqyosida kengaytirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Asosiy qism. AI sohasidagi kadrlar tanqisligi muammosiga yechim izlayotganda, bir asosiy haqiqatni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi: yetuk data injiner yoki machine learning muhandisi bo‘lish uchun dasturlash tillarini bilish yetarli emas. Asosiy poydevor - bu chuqur matematik va algoritmik tafakkur [7]. Chiziqli algebra, ehtimollik nazariyasi, statistika va optimallashtirish usullari zamonaviy AI tizimlarining haqiqiy tilidir. Bu tilni bilmagan kishi ko‘r-ko‘rona ishlatuvchi bo‘lib qoladi - muhandis emas. Bu prinsip neyron tarmoqlarining masshtablanish qonuniyatlarida ham o‘z tasdig‘ini topgan. 2022-yilda DeepMind tomonidan e’lon qilingan Chinchilla tadqiqoti butun sohaning yondashuvini o‘zgartirdi: modelni ulkanlashtirishdan ko‘ra, uni sifatli va optimalroq o‘qitish ancha samarali ekanligi isbotlandi [8]. 280 milliard parametrli Gopher modelidan to‘rt baravar kichik, ammo to‘rt baravar ko‘proq ma’lumot bilan o‘qitilgan Chinchilla undan ham, o‘sha davrdagi barcha gigant modellardan ham ustun chiqdi. Bu kashfiyot kadrlar tayyorlashga bevosita qo‘llaniladi: yuzlab yuzaki tayyorlangan mutaxassislar emas - balki kuchli matematik asosga ega bo‘lib, so‘ngra intensiv o‘qitilgan oz sonli kadrlar haqiqiy iqtisodiy qiymat yaratadi. Olimpiadachilar aynan shu poydevorga ega. Ular yillar davomida murakab masalalarni tizimli tahlil qilishni, noma’lum sharoitlarda optimal yechim topishni va abstrakt tushunchalar bilan erkin ishlashni o‘rgangan. Bu qobiliyatlar dasturlash kurslarida bir necha oyda shakllanmaydi - ular yillik musobaqa tayyorgarligining mahsuli. Shuning uchun olimpiadachilar boshqa toifalarga nisbatan AI mutaxassisi bo‘lish yo‘lini ancha tez va sifatli bosib o‘tadi. 2. Pilot loyiha: Model va metodologiya. Pilot dastur uchun tanlov mezonlari qat’iy belgilandi: matematika, fizika, informatika yoki kimyo fanidan 805

olimpiada tajribasiga ega, ammo dasturlash bilimi deyarli nolga teng bo‘lgan 60 nafar yoshdan iborat guruh shakllandi. Bu ataylab qilingan tanlov edi — maqsad olimpiadachilik salohiyatining dasturlash bilimisiz qanday namoyon bo‘lishini toza sharoitda sinab ko‘rish. O‘quv jarayoni MAAB Academy tomonidan ishlab chiqilgan 6 oylik intensiv metodologiya asosida qurildi va uch ustunga tayandi: loyihaga yo‘naltirilgan ta’lim (project-based learning), real ma’lumotlar va haqiqiy biznes muammolari bilan ishlash, hamda haftalik dinamik reyting tizimi orqali sog‘lom raqobat muhiti [9]. Har bir hafta ishtirokchilar o‘z natijalarini ko‘rib, qayerda ortda qolayotganini anglab oldi — bu o‘z-o‘zini boshqarishni rivojlantirdi. Strategik ko‘lam yanada ambitsiyali: ushbu modelni O‘zbekiston miqyosida kengaytirish, milliy va xalqaro olimpiadalarning g‘oliblaridan 1 000 nafar talabani jamlash va ularni ikki yil ichida AI loyihalari uchun tayyor mutaxassislarga aylantirish. Shaffof platforma orqali har bir talabaning faolligi va natijalari kuzatib boriladi; oylik dinamik reyting asosida top 50 talabaga stipendiya ajratiladi. 3. Natijalar va raqamli tasdiq. Natijalar taxminlardan oshib ketdi. 6 oylik intensiv tayyorgarlikdan so‘ng MAAB bitiruvchilari O‘zbekiston Markaziy banki tomonidan tashkil etilgan CBU Coding Challenge 2025 musobaqasida ishtirok etdi - va guruh 2-o‘rinni egalladi. Ammo eng muhim ko‘rsatkich bu emas: 1-o‘rin va 3o‘rinni ham MAAB bitiruvchilari qo‘lga kiritdi [10]. Bitta musobaqa natijasida podium to‘iq bir akademiyaning bitiruvchilari bilan band bo‘ldi. Bu tasodif emas bu metodologiyaning takrorlanadigan, barqaror samaradorligini ko‘rsatuvchi dalil. Mustaqil tasdiqlash ham bor. MAAB Academy Raqamli texnologiyalar vazirligi tomonidan o‘tkazilgan "Data Science va Data Analytics" yo‘nalishidagi o‘quv markazlar reytingida ketma-ket uch marotaba - 2024-yil noyabr, 2025-yil fevral va iyun oylarida 1-o‘rinni egallagan. Bu uch xil vaqt kesimida olingan mustaqil baholashning bir xil xulosaga kelishi modelning statistik jihatdan ishonchli ekanligini tasdiqlaydi. 4. O‘zbekiston uchun masshtablash strategiyasi. O‘zbekiston o‘z AI strategiyasini qurishda bitta asosiy tuzog‘dan saqlanishi kerak: boshqalarni taqlid qilish. Bizda OpenAI yoki Google kabi cheksiz byudjet va ming-minglab injener yo‘q. Agar biz kuch va pulni ulkan modellar yaratishga yo‘naltirsak, sarf-xarajat bilan natija o‘rtasidagi nomutanosiblik bizni iqtisodiy tuzoqqa soladi — Chinchilla tadqiqoti isbotlaganidek, resurslarni ikki baravar oshirish samaradorlikni ikki baravar emas, bir necha foizga oshiradi [8]. O‘zbekiston uchun to‘g‘ri yo‘l boshqacha: modellar emas - ularni yaratuvchi va boshqaruvchi odamlar. Olimpiadachilar modeli bu strategiyaning amaliy kaliti. Uni respublika miqyosida kengaytirish uchun uch tomon o‘rtasida tizimli hamkorlik zarur: mahalliy universitetlar olimpiadachilarni aniqlaydi va yo‘naltiradi; Raqamli texnologiyalar vazirligi stipendiya va tan olish tizimini qo‘llab-quvvatlaydi; xususiy sektor esa real loyihalar va ish o‘rinlari bilan bitiruvchilarni kutib oladi. Dunyo tajribasi bir ovozdan tasdiqlaydiki, kuchli 806

matematik poydevori bor odamlarni qayta yo‘naltirish - kadrlar tanqisligini hal qilishning eng tez va tejamkor yo‘lidir [5], [6]. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Birinchidan, data injiner va data analitiklar tanqisligi O‘zbekiston uchun ham strategik muammo bo‘lib, u yil sayin o‘tkirlashib bormoqda. Ushbu maqolada taqdim etilgan model va uning amaliy natijalari shuni ko‘rsatadiki, olimpiadachilarni intensiv AI ta’limiga jalb etish — bu muammoning eng tez, eng tejamkor va eng samarali yechimi. Ikkinchidan, chinchilla masshtablanish qonuni kadrlar tayyorlashda ham aynan ishlaydi: hajm emas, sifat va optimal jarayon hal qiluvchi omil. 1 000 nafar olimpiadachini chuqur va sifatli o‘qitish, keng ommaga yuzaki bilim berish bilan solishtirganda, iqtisodiy va amaliy samarani bir necha barobar oshiradi. Uchinchidan, pilot tajriba modelning ishlashini isbotladi - endi kengaytirish uchun tizimli asos kerak. Mahalliy universitetlar, Raqamli texnologiyalar vazirligi va xususiy sektor o‘rtasida yaxlit hamkorlik platformasini yo‘lga qo‘yish - bu O‘zbekistonni AI sohasida o‘z yo‘lidan yuradigan, tashqariga qaram bo‘lmagan davlatga aylantirish yo‘lidagi eng muhim qadam. Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi "Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi PQ358-sonli qarori. 2. ElectroIQ. (2025). Data Engineering Statistics by Job Market, Startup, Trends and Facts. 3. World Economic Forum. (2025). Future of Jobs Report 2025. Geneva: WEF. 4. Refonte Learning. (2025). Is Data Engineering Future-Proof? 5. Timspark. (2025). IT Skills Shortage 2025: Solving the Global Talent Crisis. 6. CIO. (2025). 6 ways to deal with the great data scientist shortage. 7. Kaplan, J., McCandlish, S., & Henighan, T. (2020). Scaling Laws for Neural Language Models. OpenAI Research. 8. Hoffmann, J., Borgeaud, S., & Mensch, A. (2022). Training Compute-Optimal Large Language Models (Chinchilla Paper). DeepMind. 9. MAAB Innovation. (2025). CBU Coding Challenge 2025: Natijalar va tahlil. Markaziy Bankning telegram sahifasidan. Toshkent. 10. Sutton, R.S., & Barto, A.G. (2018). Reinforcement Learning: An Introduction. MIT Press. RAQAMLI TA’LIM MUHITIDA TALABALAR KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISHNING INNOVATSION USULLARI Jurayev O‘tkirbek Murodullo o‘g‘li, O‘zMPU mustaqil izlanuvchisi phd, e-mail: otkirbekjurayev4@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli ta’lim muhitida talabalar kompetensiyalarini rivojlantirishning innovatsion usullari tahlil qilinadi. Zamonaviy axborot texnologiyalari ta’lim jarayonini yangi bosqichga olib chiqib, talabalar bilim, ko‘nikma va malakalarini samarali shakllantirish imkonini bermoqda. Tadqiqot davomida raqamli platformalar, masofaviy ta’lim tizimlari, interaktiv o‘qitish metodlari va sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayonidagi o‘rni o‘rganildi. Maqolada raqamli ta’lim muhitida innovatsion pedagogik texnologiyalarni 807

qo‘llash talabalarning mustaqil fikrlashi, kreativligi va kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qilishi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: raqamli ta’lim, kompetensiya, innovatsion metodlar, masofaviy ta’lim, interaktiv o‘qitish, axborot texnologiyalari. Аннотация. В данной статье анализируются инновационные методы развития компетенций студентов в цифровой образовательной среде. Современные информационные технологии выводят образовательный процесс на новый уровень, позволяя студентам эффективно формировать знания, умения и навыки. В ходе исследования была изучена роль цифровых платформ, систем дистанционного обучения, интерактивных методов обучения и технологий искусственного интеллекта в образовательном процессе. В статье обосновывается, что применение инновационных педагогических технологий в цифровой образовательной среде способствует развитию самостоятельного мышления, креативности и профессиональных компетенций студентов. Ключевые слова: цифровое образование, компетенция, инновационные методы, дистанционное обучение, интерактивное обучение, информационные технологии. Abstract. This article analyzes innovative methods for developing students' competencies in a digital educational environment. Modern information technologies have raised the educational process to a new level, allowing students to effectively develop their knowledge, skills, and abilities. The study examined the role of digital platforms, distance learning systems, interactive teaching methods, and artificial intelligence technologies in the educational process. The article substantiates that the application of innovative pedagogical technologies in a digital educational environment serves to develop students' independent thinking, creativity, and professional competencies. Keywords: digital education, competence, innovative methods, distance learning, interactive learning, information technology. Kirish. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi ta’lim tizimiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.Zamonaviy jamiyatda raqamli texnologiyalar ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Ayniqsa, raqamli ta’lim muhitining shakllanishi o‘qitish jarayonini yangi bosqichga olib chiqib, ta’lim samaradorligini oshirish imkonini bermoqda. Internet texnologiyalari, mobil qurilmalar, bulutli xizmatlar va sun’iy intellekt kabi innovatsion texnologiyalar ta’lim tizimida yangi pedagogik yondashuvlarning shakllanishiga xizmat qilmoqda.Raqamli ta’lim muhiti - bu axborot texnologiyalari asosida tashkil etilgan o‘quv jarayoni bo‘lib, unda elektron resurslar, onlayn platformalar, virtual laboratoriyalar va masofaviy ta’lim tizimlari keng qo‘llaniladi.Bunday muhit talabalar bilimlarini mustaqil ravishda egallash, o‘quv jarayonida faol ishtirok etish hamda zamonaviy kasbiy kompetensiyalarni shakllantirish imkonini beradi. Raqamli texnologiyalar yordamida ta’lim jarayonida interaktivlik, tezkor axborot almashinuvi va global bilim manbalaridan foydalanish imkoniyati kengaymoqda. Zamonaviy ta’lim tizimida talabalar faqat nazariy bilimlarni egallash bilan cheklanib qolmasdan, ularni amaliy faoliyatda qo‘llay olish, muammolarni mustaqil hal qilish va kreativ fikrlash ko‘nikmalariga ham ega bo‘lishlari zarur.Shu sababli bugungi kunda ta’lim jarayonida kompetensiyaviy yondashuv muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu yondashuvga ko‘ra, ta’limning asosiy maqsadi 808

talabalarni zamonaviy kasbiy faoliyatga tayyorlash, ularning bilim, ko‘nikma va malakalarini kompleks rivojlantirishdan iborat.Raqamli ta’lim muhiti talabalar kompetensiyalarini rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Masalan, masofaviy ta’lim platformalari, onlayn kurslar, virtual laboratoriyalar va multimedia o‘quv resurslari talabalar bilimini mustahkamlashga yordam beradi. Shuningdek, raqamli ta’lim texnologiyalari yordamida individual ta’lim trajektoriyasini yaratish, talabalar o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish va o‘quv jarayonini yanada interaktiv tashkil etish mumkin. 1-rasm.Raqamli ta’lim texnologiyalarining ta’lim jarayoniga ta’siri So‘nggi yillarda dunyoning ko‘plab mamlakatlarida raqamli ta’lim tizimini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, onlayn ta’lim platformalari, ochiq ta’lim resurslari (Open Educational Resources), sun’iy intellekt asosidagi ta’lim tizimlari va virtual reallik texnologiyalarining qo‘llanilishi ta’lim jarayonining sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. Bunday innovatsion texnologiyalar talabalar bilimini chuqurlashtirish bilan bir qatorda ularning mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. O‘zbekiston Respublikasida ham ta’lim tizimini raqamlashtirish jarayoniga katta e’tibor qaratilmoqda. “Raqamli O‘zbekiston - 2030” strategiyasi doirasida ta’lim muassasalarida zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish, elektron ta’lim resurslarini yaratish hamda masofaviy ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Bu esa ta’lim tizimining samaradorligini oshirish va talabalar kompetensiyalarini rivojlantirish uchun muhim shart sharoitlarni yaratmoqda. Shu bilan birga, raqamli ta’lim muhitini samarali tashkil etish uchun innovatsion pedagogik metodlardan foydalanish zarur. Interaktiv o‘qitish metodlari, loyiha asosida o‘qitish, muammoli o‘qitish hamda kollaborativ ta’lim kabi zamonaviy pedagogik yondashuvlar talabalar bilimini mustahkamlash va ularning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Mazkur maqolaning maqsadi raqamli ta’lim muhitida talabalar kompetensiyalarini rivojlantirishning innovatsion usullarini o‘rganish hamda ularning ta’lim 809

jarayonidagi samaradorligini tahlil qilishdan iborat. Shuningdek, maqolada raqamli ta’lim texnologiyalarining o‘quv jarayonidagi o‘rni, ularning ta’lim sifatini oshirishdagi ahamiyati hamda talabalar kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishdagi imkoniyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Adabiyotlar tahlili. Raqamli ta’lim muhiti va kompetensiyaviy yondashuv masalalari ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan. Xususan, M. Castells o‘z tadqiqotlarida axborot jamiyatida ta’lim tizimining raqamli transformatsiyasi muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlaydi. J. Anderson va T. Ellouey ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalarni qo‘llash talabalarning mustaqil o‘qish faoliyatini rivojlantirishini qayd etadi. Ularning fikricha, onlayn platformalar va elektron ta’lim resurslari talabalar bilimini chuqurlashtirishga xizmat qiladi. D.Laurillard tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda esa raqamli ta’lim muhitida interaktiv o‘qitish metodlarining samaradorligi asoslab berilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, virtual laboratoriyalar, simulyatsiyalar va multimedia vositalari o‘quv jarayonining sifatini sezilarli darajada oshiradi. Mahalliy tadqiqotchilar ham raqamli ta’lim muhitining rivojlanishiga katta e’tibor qaratmoqdalar. Ularning ilmiy ishlarida axborot texnologiyalarini ta’lim jarayoniga joriy etish talabalarning mustaqil fikrlash,muammolarni hal qilish va kreativ yondashuv ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam berishi ta’kidlangan. Yuqoridagi ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli ta’lim muhitida innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llash ta’lim samaradorligini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Tadqiqot metodlari. Mazkur tadqiqot jarayonida raqamli ta’lim muhitida talabalar kompetensiyalarini rivojlantirishning innovatsion usullarini o‘rganish maqsadida bir qator ilmiy metodlardan foydalanildi. Tadqiqot metodologiyasi mavzuni har tomonlama tahlil qilish, mavjud ilmiy qarashlarni o‘rganish hamda raqamli ta’lim texnologiyalarining ta’lim jarayoniga ta’sirini baholashga qaratildi. Avvalo, tahlil va sintez usullari qo‘llanildi. Tahlil usuli yordamida raqamli ta’lim muhitining mohiyati, uning asosiy tarkibiy elementlari hamda ta’lim jarayonidagi o‘rni o‘rganildi. Ushbu metod orqali raqamli ta’lim platformalari, elektron o‘quv resurslari, virtual laboratoriyalar va interaktiv o‘qitish vositalarining pedagogik ahamiyati alohida tahlil qilindi. Sintez usuli esa olingan natijalarni umumlashtirish, turli ilmiy manbalarda keltirilgan qarashlarni tizimlashtirish hamda umumiy ilmiy xulosalar chiqarish jarayonida qo‘llanildi. Shuningdek, tadqiqot davomida taqqoslash usuli ham qo‘llanildi. Ushbu metod yordamida an’anaviy ta’lim tizimi bilan raqamli ta’lim muhitining asosiy xususiyatlari o‘zaro solishtirildi. Taqqoslash orqali ikki ta’lim shaklining afzalliklari, kamchiliklari hamda ularning talabalar kompetensiyalarini rivojlantirishga ta’siri aniqlab berildi. Bundan tashqari, turli mamlakatlarda joriy etilgan raqamli ta’lim texnologiyalarining qo‘llanish tajribasi ham o‘rganilib, ularning samaradorligi tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida nazariy manbalarni o‘rganish usuli ham muhim ahamiyat kasb etdi. Ushbu metod yordamida pedagogika, axborot texnologiyalari 810

va ta’limni raqamlashtirish sohasiga oid ilmiy adabiyotlar, monografiyalar, ilmiy maqolalar hamda xalqaro tashkilotlar tomonidan e’lon qilingan tadqiqotlar tahlil qilindi. Ilmiy manbalarni o‘rganish orqali raqamli ta’lim muhitida kompetensiyalarni rivojlantirishga doir mavjud ilmiy qarashlar umumlashtirildi va nazariy asoslar shakllantirildi. Bundan tashqari, tadqiqotda statistik tahlil usuli ham qo‘llanildi. Statistik ma’lumotlar asosida raqamli ta’lim texnologiyalarining ta’lim samaradorligiga ta’siri baholandi. Ushbu metod orqali masofaviy ta’lim platformalaridan foydalanish darajasi, elektron o‘quv resurslarining ta’lim jarayonidagi ulushi hamda raqamli ta’lim texnologiyalaridan foydalanish natijasida talabalar o‘quv natijalarida yuzaga kelgan o‘zgarishlar tahlil qilindi.Shuningdek, tadqiqot jarayonida tizimli yondashuv ham qo‘llanildi. Ushbu yondashuv orqali raqamli ta’lim muhiti yagona tizim sifatida ko‘rib chiqilib, uning barcha tarkibiy elementlari o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilindi. Bu esa raqamli ta’lim texnologiyalarining ta’lim jarayoniga kompleks ta’sirini aniqlash imkonini berdi. Yuqorida keltirilgan metodlar raqamli ta’lim muhitida innovatsion o‘qitish usullarining samaradorligini aniqlash, talabalar kompetensiyalarini rivojlantirishdagi o‘rnini ilmiy asosda baholash hamda tadqiqot natijalarining ishonchliligini ta’minlashga xizmat qildi. Natijalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, raqamli ta’lim muhitida innovatsion pedagogik metodlardan foydalanish talabalar kompetensiyalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy axborot texnologiyalari asosida tashkil etilgan o‘quv jarayoni talabalarning bilim olish jarayonini yanada samarali tashkil etish, ularning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda amaliy bilimlarni shakllantirishga xizmat qiladi. O‘tkazilgan tahlillar natijasida raqamli ta’lim muhitida qo‘llaniladigan bir qator innovatsion usullar talabalar bilimini oshirish va ularning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda samarali ekanligi aniqlandi. Xususan, quyidagi innovatsion usullar alohida ahamiyat kasb etadi. Masofaviy ta’lim platformalaridan foydalanish. Masofaviy ta’lim platformalari (LMS tizimlari) talabalarga istalgan vaqt va joyda o‘quv materiallaridan foydalanish imkoniyatini yaratadi. Bunday platformalar yordamida o‘quv jarayoni yanada moslashuvchan bo‘lib, talabalar o‘z bilimlarini mustaqil ravishda chuqurlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bundan tashqari, masofaviy ta’lim tizimlari o‘qituvchi va talabalar o‘rtasida tezkor muloqot va axborot almashinuvini ta’minlaydi. Raqamli ta’lim muhitida interaktiv o‘qitish metodlaridan foydalanish talabalarni o‘quv jarayoniga faol jalb etishga yordam beradi. Onlayn testlar, virtual muhokamalar, guruhli loyiha ishlari va interaktiv topshiriqlar talabalarning mantiqiy fikrlash, muammolarni tahlil qilish hamda mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Interaktiv metodlar o‘quv jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi. Virtual laboratoriyalar talabalarga murakkab tajribalarni xavfsiz va qulay muhitda o‘rganish imkonini beradi. Ayniqsa texnik va tabiiy fanlarni o‘qitishda virtual laboratoriyalar muhim ahamiyatga ega. Ular yordamida talabalar 811

turli tajribalarni virtual muhitda amalga oshirib, nazariy bilimlarini amaliy ko‘nikmalar bilan mustahkamlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Multimedia vositalari (video darslar, animatsiyalar, grafiklar va interaktiv taqdimotlar) o‘quv materiallarini yanada tushunarli va qiziqarli shaklda yetkazish imkonini beradi. Multimedia materiallari orqali murakkab mavzularni vizual tarzda tushuntirish mumkin bo‘lib, bu talabalar bilimini yaxshiroq o‘zlashtirishga yordam beradi. So‘nggi yillarda sun’iy intellekt texnologiyalariga asoslangan ta’lim tizimlari ham keng qo‘llanilmoqda. Bunday tizimlar talabalarning bilim darajasini tahlil qilib, ularga individual o‘quv materiallarini taklif etish imkonini beradi. Sun’iy intellekt asosidagi platformalar yordamida ta’lim jarayonini individual yondashuv asosida tashkil etish mumkin. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, yuqorida keltirilgan innovatsion metodlardan foydalanish talabalarning mustaqil ta’lim olish, muammolarni tahlil qilish va amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish imkoniyatlarini sezilarli darajada oshiradi. Shuningdek, raqamli ta’lim texnologiyalaridan foydalanish o‘quv jarayonining samaradorligini oshirishga, talabalar motivatsiyasini kuchaytirishga hamda zamonaviy kasbiy kompetensiyalarni shakllantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, raqamli ta’lim muhitida innovatsion pedagogik metodlardan keng foydalanish zamonaviy ta’lim tizimining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, talabalar bilimini chuqurlashtirish va ularning kasbiy tayyorgarligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Muhokama. Raqamli ta’lim muhiti zamonaviy ta’lim tizimining muhim elementi hisoblanadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi natijasida ta’lim jarayonini tashkil etish shakllari ham sezilarli darajada o‘zgarib bormoqda. Raqamli texnologiyalar asosida tashkil etilgan ta’lim muhiti o‘quv jarayonini yanada samarali, moslashuvchan va interaktiv tarzda olib borish imkonini beradi. Bu esa talabalar bilimini chuqurlashtirish, ularning mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda zamonaviy kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Innovatsion pedagogik texnologiyalar o‘quv jarayonini tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, interaktiv o‘qitish metodlari, loyiha asosida o‘qitish, muammoli ta’lim hamda kollaborativ o‘qitish usullari talabalarni o‘quv jarayoniga faol jalb etishga yordam beradi. Bunday metodlar yordamida talabalar nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shuningdek, interaktiv o‘qitish usullari talabalarning tanqidiy fikrlash, muammolarni tahlil qilish va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Raqamli ta’lim texnologiyalaridan foydalanish ta’lim jarayonini yanada samarali tashkil etish imkonini yaratadi. Masalan, onlayn ta’lim platformalari, virtual laboratoriyalar, multimedia o‘quv materiallari va sun’iy intellekt asosidagi ta’lim tizimlari talabalarga bilimlarni yanada chuqurroq o‘zlashtirish imkonini beradi. Bunday texnologiyalar o‘quv jarayonini individual yondashuv asosida tashkil etish hamda har bir talabaga mos o‘quv materiallarini taqdim etish 812

imkoniyatini yaratadi. Shu bilan birga, raqamli ta’lim muhitini rivojlantirish jarayonida ayrim muammolar ham mavjud. Jumladan, ayrim ta’lim muassasalarida texnologik infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmaganligi, zamonaviy texnik vositalarning yetishmasligi hamda internet tarmog‘ining barqaror emasligi kabi muammolar kuzatiladi. Bundan tashqari, ayrim o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasida raqamli savodxonlik darajasining yetarli emasligi ham raqamli ta’lim texnologiyalaridan samarali foydalanishga to‘sqinlik qilishi mumkin. Elektron o‘quv resurslari va interaktiv o‘quv materiallarining yetishmasligi ham raqamli ta’lim muhitini rivojlantirishdagi muhim muammolardan biri hisoblanadi. Zamonaviy ta’lim jarayonida sifatli elektron darsliklar, video darslar, virtual laboratoriyalar va interaktiv o‘quv platformalarining mavjudligi katta ahamiyatga ega. Ushbu muammolarni hal qilish uchun ta’lim muassasalarida zamonaviy axborot texnologiyalarini keng joriy etish, texnik infratuzilmani rivojlantirish hamda o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarini oshirish zarur. Shu bilan birga, raqamli ta’lim resurslarini yaratish va ularni ta’lim jarayoniga keng joriy etish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Umuman olganda, raqamli ta’lim muhiti zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Innovatsion pedagogik texnologiyalarni samarali qo‘llash orqali talabalar kompetensiyalarini rivojlantirish, ta’lim jarayonining sifatini oshirish hamda zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lgan mutaxassislarni tayyorlash mumkin. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, raqamli ta’lim muhitida innovatsion o‘qitish usullaridan foydalanish talabalar kompetensiyalarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari ta’lim jarayonini yanada samarali tashkil etish, o‘quv jarayonini interaktiv shaklda olib borish hamda talabalar bilimini chuqurlashtirish uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda. Raqamli texnologiyalar yordamida ta’lim jarayonini moslashuvchan tarzda tashkil etish, talabalar uchun individual o‘quv trajektoriyasini yaratish hamda o‘quv materiallariga istalgan vaqt va joyda kirish imkoniyatini ta’minlash mumkin. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, raqamli ta’lim muhitida innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llash talabalarning mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini rivojlantirish, ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish hamda amaliy ko‘nikmalarini mustahkamlashga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Masofaviy ta’lim platformalari, interaktiv o‘qitish metodlari, virtual laboratoriyalar va multimedia o‘quv materiallari talabalar bilimini samarali o‘zlashtirishga yordam beradi. Shuningdek, sun’iy intellekt asosidagi ta’lim tizimlari ta’lim jarayonini individual yondashuv asosida tashkil etish imkoniyatini yaratadi.Raqamli ta’lim muhitining samarali faoliyat ko‘rsatishi uchun zamonaviy texnologik infratuzilmani rivojlantirish, sifatli elektron o‘quv resurslarini yaratish hamda o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarini oshirish muhim ahamiyatga ega. Ta’lim muassasalarida raqamli ta’lim texnologiyalarini keng joriy etish orqali 813

o‘quv jarayonining sifatini oshirish va zamonaviy bilim hamda ko‘nikmalarga ega bo‘lgan mutaxassislarni tayyorlash mumkin. Kelajakda raqamli ta’lim texnologiyalarini yanada rivojlantirish hamda ularni ta’lim jarayoniga keng joriy etish zamonaviy ta’lim tizimining ustuvor vazifalaridan biri bo‘lib qoladi. Shu bilan birga, ta’lim jarayonida innovatsion pedagogik metodlarni qo‘llash, elektron ta’lim resurslarini ko‘paytirish va raqamli ta’lim platformalarini takomillashtirish ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, raqamli ta’lim muhiti zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirishning muhim omili hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar va innovatsion pedagogik yondashuvlar yordamida talabalar kompetensiyalarini samarali rivojlantirish, ta’lim jarayonini zamonaviy talablar asosida tashkil etish hamda raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Castells M. The Rise of the Network Society. Oxford: Blackwell Publishers, 2010. 2. Anderson J. ICT Transforming Education. UNESCO Publishing, 2015. 3. Laurillard D. Teaching as a Design Science. Routledge, 2013. 4. Bates T. Teaching in a Digital Age. Vancouver: BCcampus, 2019. 5. Selwyn N. Education and Technology. London: Routledge, 2017. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston - 2030” strategiyasi. 7. Karimov B. Raqamli ta’lim texnologiyalari. Toshkent, 2022. 8. UNESCO. Digital Learning Report. Paris, 2021. SUN’IY INTELLEKT VOSITALARI ORQALI BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARNING BILIMINI BAHOLASHNING ZAMONAVIY USULLARI Karamatova Dilfuza Sadinovna, Nizomiy nomidagi O‘zMPU “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” kafedrasi dotsenti v.b. Mahmudova Niginabonu Mizrof qizi, Nizomiy nomidagi O‘zMPU talabasi e-mail: nigina.mahmudova06@gmail.com Annotatsiya. Maqolada sun’iy intellekt asosida o‘quvchilar bilimini baholashning zamonaviy usullari Learning Analytics, Adaptive Assessment, gamifikatsiya va diagnostik baholash yondashuvlari tahlil qilinadi. Ushbu texnologiyalarning individual yondashuvni ta’minlash, real natijalarni aniqlash hamda ta’lim samaradorligini oshirishdagi ahamiyati yoritiladi. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, moslashuvchan baholash, ta’lim tahlillari, gamifikatsiya, diagnostik baholash. Аннотация. В статье анализируются современные методы оценки знаний учащихся на основе искусственного интеллекта, такие как Learning Analytics, Adaptive Assessment, геймификация и подходы к диагностическому оцениванию. Освещается значение этих технологий в обеспечении индивидуального подхода, определении реальных результатов и повышении эффективности обучения. Ключевые слова: Искусственный интеллект, гибкое оценивание, анализ обучения, геймификация, диагностическое оценивание. Abstract. The article analyzes modern methods of assessing student knowledge based on artificial intelligence, such as Learning Analytics, Adaptive Assessment, gamification, and diagnostic assessment approaches. The significance of these technologies in ensuring an 814

individual approach, determining real results, and increasing the effectiveness of education is highlighted. Keywords: Artificial intelligence, adaptive assessment, educational analysis, gamification, diagnostic assessment. Bugungi kunda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari jamiyatning barcha jabhalariga, jumladan ta’lim tizimiga ham chuqur kirib bormoqda. An’anaviy ta’lim texnologiyalari asosan bilimlarni uzatish va saqlash bilan chegaralangan bo‘lsa, sun’iy intellektning integratsiyasi ta’lim jarayonini tubdan o‘zgartirmoqda. Xususan, SI asosidagi zamonaviy tizimlar o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslasha oladigan, ularning akademik ko‘rsatkichlari haqidagi katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qiladigan hamda o‘qitish va boshqaruv funksiyalarini avtomatlashtiradigan imkoniyatlarni taqdim etmoqda. Bu rivojlanish an’anaviy elektron ta’lim tizimlaridan sezilarli farq qilib, sun’iy intellektni ta’limning raqamli transformatsiyasidagi markaziy kuchga aylantirmoqda Sun’iy intellekt vositalari orqali o‘quvchilarning bilimini baholash masalasi alohida ahamiyat kasb etadi, chunki an’anaviy baholash tizimlari (masalan, 5 ballik tizim) ko‘pincha o‘quvchining real bilim darajasini to‘liq aks ettira olmaydi va subyektivlikdan xoli emas[1]. Bugungi kunda sun’iy intellekt asosida o‘quvchilar bilimini baholashning bir qancha zamonaviy usullari mavjud. Learning Analytics – bu o‘quvchilarning raqamli ta’lim platformalaridagi faolligini tahlil qilish asosida ularning bilim darajasi, o‘rganish uslubi va muammolarini aniqlashga qaratilgan usuldir. Ta’lim tahlillari doirasida quyidagi ma’lumotlar yig‘iladi va tahlil qilinadi: 1. O‘quvchining topshiriqlarni bajarish vaqti (qancha vaqt sarflaganligi). 2. Xatolar soni va ularning turlari (qanday tipdagi xatolar ko‘p takrorlanayotgani). 3. Mavzuga qaytish chastotasi (qaysi mavzularni qayta-qayta o‘rganishga majbur bo‘layotgani). 4. Video darslarni ko‘rish davomiyligi va to‘xtatilgan joylari. 5. Forum yoki chatlardagi faolligi va savollari. Ta’lim tahlillarining eng muhim afzalligi shundaki, u real vaqt rejimida o‘quvchi bilimidagi bo‘shliqlarni aniqlash imkonini beradi [2-3]. O‘qituvchi bir o‘quvchining qaysi mavzuni tushunmayotganini, qayerda ko‘proq vaqt sarflayotganini va qanday xatolarni tez-tez takrorlayotganini darhol ko‘rishi mumkin. Bu esa o‘z vaqtida yordam ko‘rsatish imkonini yaratadi. Bunday platformalarga quyidagilarni kiritishimiz mumkin: ✓ Coursera – kurs davomida talabalarning video darslarni ko‘rish statistikasini tahlil qiladi. ✓ EdX – talabalarning test topshiriqlaridagi natijalarini tahlil qilib, ularga qo‘shimcha materiallar tavsiya qiladi. ✓ Khan Academy – o‘quvchilarning mashqlarni bajarish jarayonini kuzatib, ularga individual maslahatlar beradi. 815

Sun’iy intellekt asosidagi baholash texnologiyalari zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash va o‘quv jarayonini individuallashtirishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shunday yondashuvlardan biri - adaptive assessment (moslashuvchan baholash) bo‘lib, u o‘quvchining javoblariga qarab test topshiriqlarining murakkablik darajasini real vaqt rejimida o‘zgartirib boradi. Mazkur usul kompyuter-adaptiv testlash deb ham ataladi. Uning asosiy tamoyiliga ko‘ra, o‘quvchi savolga to‘g‘ri javob bersa, keyingi savol murakkabroq beriladi, noto‘g‘ri javob berganda esa soddaroq savol taklif etiladi. Jarayon o‘quvchining real bilim darajasi aniqlanguncha davom etadi. Ushbu yondashuv individual baholashni ta’minlaydi, vaqtni tejaydi, test jarayonidagi stressni kamaytiradi hamda natijalarning aniqligini oshiradi. Duolingo platformasi hamda GMAT va GRE kabi xalqaro imtihonlar adaptiv testlash tizimidan samarali foydalanmoqda. Ta’lim jarayonini samarali tashkil etishda qo‘llanilayotgan yana bir muhim yondashuv — bu gamifikatsiyadir. Gamifikatsiya baholash va o‘qitish jarayoniga o‘yin elementlarini kiritish orqali o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirishga qaratilgan. Ballar, darajalar, mukofotlar, reyting jadvallari va vaqt chegarasi kabi elementlar o‘quvchilarda qiziqish va faollikni kuchaytiradi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun o‘yin orqali o‘rganish tabiiy va samarali usul hisoblanadi. Gamifikatsiya sog‘lom raqobat muhitini yaratadi, o‘quvchilarga tezkor natija olish imkonini beradi hamda ularning dars jarayonidagi ishtirokini faollashtiradi. Kahoot!, Quizizz, Prodigy Math va ClassDojo platformalari bunday yondashuvning amaliy namunalari hisoblanadi. Diagnostik baholash esa o‘quvchilarning boshlang‘ich bilim darajasini aniqlash va ularning individual ehtiyojlarini belgilashga qaratilgan tizimli jarayondir. Sun’iy intellekt asosidagi diagnostik tizimlar dastlabki test o‘tkazish, natijalarni tahlil qilish, individual bilim profilini shakllantirish va moslashtirilgan tavsiyalar berish bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Bu jarayon o‘qituvchiga har bir o‘quvchining kuchli va zaif tomonlarini aniqlash imkonini beradi hamda individual o‘quv rejalarini ishlab chiqishga yordam beradi. Natijada vaqt tejaladi, ta’lim samaradorligi oshadi va o‘quvchilarning motivatsiyasi mustahkamlanadi. MAP Growth, i-Ready, Star Assessments va Khan Academy platformalari diagnostik baholashni amaliyotga tatbiq etayotgan tizimlar sirasiga kiradi. 816

Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimiga joriy etilishi baholash jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqmoqda. Learning Analytics o‘quvchilarning o‘quv faoliyatini chuqur tahlil qilish imkonini bersa, Adaptive Assessment ularning real bilim darajasini aniqlashda aniqlikni ta’minlaydi. Gamifikatsiya motivatsiyani oshiradi va ayniqsa boshlang‘ich ta’lim bosqichida samarali natija beradi [4-6]. Diagnostik baholash esa o‘quv jarayonini individuallashtirish va ta’lim sifatini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. Shunday qilib, SI asosidagi baholash tizimlari nafaqat o‘quvchilar bilimini aniqroq aniqlash, balki ta’lim jarayonini optimallashtirish, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi samarali hamkorlikni ta’minlash hamda raqamli transformatsiyani jadallashtirishga xizmat qiladi. Kelgusida ushbu texnologiyalarni milliy ta’lim tizimiga moslashtirish va metodik jihatdan asoslash muhim vazifa bo‘lib qoladi. Xulosa qilib atganda, sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim sohasiga tatbiq etilishi baholash tizimini mazmun va sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqmoqda. Learning Analytics o‘quvchilarning o‘quv jarayonidagi faoliyatini chuqur va tizimli tahlil qilish imkonini yaratadi, Adaptive Assessment esa ularning haqiqiy bilim darajasini yanada aniq belgilashga xizmat qiladi. Gamifikatsiya o‘quvchilarning qiziqishi va ichki motivatsiyasini kuchaytirib, ayniqsa boshlang‘ich ta’limda samaradorlikni oshiradi. Diagnostik baholash esa ta’lim jarayonini individuallashtirish va sifatni yaxshilashda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Nekiditha K.N. “The role of artificial intelligence in modern educational technologies”. International Multidisciplinary Journal for Research & Development, 12(12), (2025). 1510–1512. https://www.ijmrd.in/index.php/imjrd/ article/view/4644 2. Baxtiyorov R.M. “Oliy ta’lim muassasa talabalari ta’lim faoliyatida o‘quv motivatsiyasining shakllanishiga sun’iy intellektning ta’siri”. Maktabgacha va maktab ta’limi jurnali, 3-son. 2025. DOI: 10.5281/zenodo.15690145 3. Karamatova D.S., Mahmudova N.M. “The integration of digital technologies in modern education as a pressing pedagogical challenge”. American journal of education and learning 4 (1), 433-442. 2026. https://advancedscienti.com/index.php/AJEL/article/view/3785/ 817

4. Karamatova D.S., Mahmudova N.M. “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish”. Ilm fan iftixori. Vol. 1. №1(2025). https://interspp.com/index.php/ilmfaniftixori/article/view/3491 GENERATIVE AI AND "LINGUISTIC POLITENESS": DIGITAL MODELING OF SOCIAL INTERACTION NORMS IN FOREIGN LANGUAGE TEACHING Kholmurodova Olima Abduvaliyevna, аssociate professor at the Department of Romance-Germanic Language Jizzakh State Pedagogical University Abstract. As Generative Artificial Intelligence (GenAI) becomes integrated into language pedagogy, the focus shifts from syntactic accuracy to pragmatic appropriateness. This study explores the capacity of Large Language Models (LLMs) to simulate "Linguistic Politeness" within foreign language curricula. Grounded in the Face-Saving Theory of Brown and Levinson (1987), the research investigates how AI-driven simulations affect students' mastery of social interaction norms. Through an experimental study at Jizzakh State Pedagogical University, the paper demonstrates that AI-mediated pragmatic training reduces socio-cultural errors by 32% and enhances the use of mitigation strategies. However, the study also identifies a "Digital Pragmatic Gap" - a tendency for AI to prioritize Western-centric politeness markers over diverse cultural nuances. Keywords: generative AI, linguistic politeness, pragmatic competence, digital modeling, socio-cultural norms, foreign language methodology, LLM. Annotatsiya. Generativ sun’iy intellekt (GenAI) til pedagogikasiga integratsiyalashgani sayin, asosiy e’tibor sintaktik aniqlikdan pragmatik muvofiqlikka o‘tmoqda. Ushbu tadqiqotda yirik til modellarining (LLM) chet tili o‘quv dasturlarida "lingvistik odob" normalarini modellashtirish imkoniyatlari o‘rganiladi. Braun va Levinsonning (1987) "Yuzni saqlash" (FaceSaving) nazariyasiga tayangan holda, tadqiqot sun’iy intellekt boshqaruvidagi simulyatsiyalar talabalarning ijtimoiy muloqot normalarini o‘zlashtirishiga qanday ta’sir qilishini tadqiq etadi. Jizzax davlat pedagogika universitetida o‘tkazilgan eksperimental tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, sun’iy intellekt vositasidagi pragmatik treninglar ijtimoiy-madaniy xatolarni 32% ga kamaytiradi va yumshatish (mitigation) strategiyalaridan foydalanishni yaxshilaydi. Shunga qaramay, tadqiqot "Raqamli pragmatik bo‘shliq"ni ham aniqladi - bu sun’iy intellektning turli madaniy nozikliklardan ko‘ra G‘arbga yo‘naltirilgan (Western-centric) odob belgilariga ustuvorlik berish tendensiyasidir. Kalit so‘zlar: generativ sun’iy intellekt, lingvistik odob, pragmatik kompetensiya, raqamli modellashtirish, ijtimoiy-madaniy normalar, chet tili o‘qitish metodikasi, LLM. Аннотация. По мере интеграции генеративного искусственного интеллекта (GenAI) в лингводидактику, фокус внимания смещается с синтаксической точности на прагматическую уместность. В данном исследовании изучаются возможности больших языковых моделей (LLM) имитировать «лингвистическую вежливость» (linguistic politeness) в рамках программ обучения иностранным языкам. Опираясь на теорию «сохранения лица» (Face-Saving Theory) Брауна и Левинсона (1987), работа исследует влияние симуляций на базе ИИ на освоение студентами норм социального взаимодействия. Экспериментальное исследование, проведенное в Джизакском государственном педагогическом университете, демонстрирует, что прагматическое обучение с помощью ИИ снижает количество социокультурных ошибок на 32% и расширяет использование стратегий смягчения (mitigation strategies). Тем не менее, исследование также выявляет «цифровой прагматический разрыв» — тенденцию ИИ 818