Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

5. Jizzax viloyatida yuqori malakali, raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash maqsadida sun’iy intellekt asosida ta’lim jarayonini muntazam monitoring qilish va takomillashtirish. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Juan Garzón, Eddy Patiño, Camilo Marulanda. “Systematic Review of Artificial Intelligence in Education: Trends, Benefits, and Challenges, Multimodal Technologies and Interaction”, 2025, 9(8), 84 sah. ani, uning afzalliklar va muammolari sistematik ko‘rib chiqiladi. 2. M. Adamakis. “Artificial Intelligence in Higher Education: A State‑of‑the‑Art Overview of Pedagogical Integrity, Artificial Intelligence Literacy, and Policy Integration, Encyclopedia”, 2025, artikel 180, DOI orqali; 3. Muyassar Abduxamidova. “Ta’lim Boshqaruvida Sun’iy Intellekt: Imkoniyatlar, Cheklovlar Va Kelajak Yo‘Nalishlari, Advances in Science and Education jurnali”, 2025 (18‑12‑2025),. 4. Mahliyo To‘raboyeva. “Sun’iy intellekt didaktik ta’limot vositasi sifatida ahamiyati, Maktabgacha va maktab ta’limi jurnali”, 2025. 5. Yulduz Sidiqova. “Sun’iy intellekt (ai) yordamida moslashtirilgan o‘qitish: individual o‘quv rejalari, The latest pedagogical and psychological innovations in education”, 2025. SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA TA’LIM VA KADRLAR TAYYORLASHDA LINGVISTIK HAMDA IJTIMOIY-GUMANITAR MASALALAR Gapparov Komiljon Bexzod o‘g‘li, TDIU “Moliya va moliyaviy texnologiyalar” yo‘nalishi 1-bosqich talabasi, e-mail: komildjangapparov@gmail.com Gapparov Bexzod Nematillayevich, JizPI “Arxitekturaviy loyihalash” kafedrasi dotsent v.b. email: bexzodgapprov132@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarini ta’lim jarayoniga joriy etish hamda kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish jarayonida yuzaga keladigan lingvistik va ijtimoiy-gumanitar masalalar tahlil qilinadi. Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanishning til siyosati, kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirish, shuningdek, inson omili, axloqiyme’yoriy yondashuvlar va ijtimoiy mas’uliyat bilan bog‘liq jihatlari yoritiladi. Mazkur tadqiqot natijalari zamonaviy ta’lim muhitini shakllantirishda sun’iy intellektning imkoniyatlari va cheklovlarini aniqlashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, ta’lim jarayoni, kadrlar tayyorlash, lingvistik masalalar, ijtimoiy-gumanitar yondashuv, raqamli ta’lim, innovatsion texnologiyalar. Аннотация. В данной статье анализируются лингвистические и социальногуманитарные вопросы, возникающие в процессе внедрения технологий искусственного интеллекта в образовательный процесс и совершенствования системы подготовки кадров. Выделены аспекты использования искусственного интеллекта в образовании, связанные с языковой политикой, развитием коммуникативных компетенций, а также человеческим фактором, этическими и нормативными подходами и социальной ответственностью. Результаты исследования позволяют выявить возможности и ограничения искусственного интеллекта в формировании современной образовательной среды. Ключевые слова: искусственный интеллект, образовательный процесс, подготовка кадров, лингвистические вопросы, социально-гуманитарный подход, цифровое образование, инновационные технологии. 699

Abstract. This article analyzes linguistic and socio-humanitarian issues arising in the process of introducing artificial intelligence technologies into the educational process and improving the personnel training system. The aspects of the use of artificial intelligence in education related to language policy, the development of communicative competencies, as well as the human factor, ethical and normative approaches and social responsibility are highlighted. The results of this study serve to identify the possibilities and limitations of artificial intelligence in the formation of a modern educational environment. Keywords: artificial intelligence, educational process, personnel training, linguistic issues, socio-humanitarian approach, digital education, innovative technologies. Kirish. Bizga ma’lumki, so‘nggi o‘n yil ichida sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari ta’lim tizimlariga jiddiy ta’sir ko‘rsatib, pedagogik jarayonlar va kadrlar tayyorlashning yangi paradigmasini shakllantirmoqda. Sun’iy intellekt vositalari orqali individual o‘quv jarayonlarini moslashtirish, interaktiv til o‘rgatish tizimlarini yaratish va murakkab ijtimoiy-gumanitar ma’lumotlarni tahlil qilish imkoniyati paydo bo‘lиши bilan birga, SIning tilshunoslik va lingvistik yondashuvlarga ta’siri, inson resurslarini rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya kompetensiyalarini shakllantirish kabi sohalarda yangi ilmiy va amaliy masalalarni yuzaga chiqarmoqda. Jumladan, lingvistik masalalar kontekstida sun’iy intellekt tilni o‘rganish va o‘qitishda avtomatlashtirilgan tizimlarni ishlab chiqish, adaptiv didaktik modullar yaratish va nutq hamda yozma kommunikatsiya ko‘nikmalarini baholash imkonini beradi. Shu bilan bir қаторда, ijtimoiy-gumanitar masalalar sun’iy intellektning axloqiy, madaniy va ijtimoiy aspektlarini o‘z ichiga oladi: algoritmik qarorlar inson huquqlari va ijtimoiy adolatga qanday ta’sir ko‘rsatadi, kadrlar tayyorlash jarayonida mas’uliyat va etik tamoyillar qanday himoya qilinadi va AI vositalaridan pedagogik jarayonda qanday oqilona foydalanish mumkinligi kabi savollar dolzarb bo‘lmoqda. Shu sababli, bugungi kunda SI asosida ta’lim va kadrlar tayyorlashni lingvistik va ijtimoiy-gumanitar kontekstda o‘rganish nafaqat texnologik, balki ijtimoiy ahamiyatga ham ega. Ushbu tadqiqotning maqsadi - sun’iy intellektning pedagogik, lingvistik va gumanitar salohiyatini o‘rganish, uning ta’lim jarayonidagi afzalliklari va cheklovlarini aniqlash, shuningdek, kadrlar tayyorlashda integratsiyalangan yondashuvlarni ishlab chiqishdir [1]. Mavzuning dolzarbligi. Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari jamiyatning barcha sohalari, xususan ta’lim tizimiga jadal kirib kelmoqda. Ta’lim jarayonida sun’iy intellekt asosidagi platformalar, adaptiv o‘qitish tizimlari, avtomatlashtirilgan baholash vositalari va virtual yordamchilar qo‘llanilishi kadrlar tayyorlash sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, mazkur jarayon lingvistik muammolar (tilga moslashuv, terminologiya, madaniy kontekst) hamda ijtimoiy-gumanitar masalalarni (inson omili, axloqiy mas’uliyat, ijtimoiy tenglik, madaniy qadriyatlar) kun tartibiga olib chiqmoqda. Shu sababli sun’iy intellekt asosida ta’lim va kadrlar tayyorlash jarayonida lingvistik hamda ijtimoiy-gumanitar jihatlarni chuqur tahlil qilish dolzarb ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. 700

Tadqiqotning maqsadi. Sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda ta’lim jarayonini tashkil etish va kadrlar tayyorlashda yuzaga keladigan lingvistik hamda ijtimoiy-gumanitar masalalarni aniqlash, ularning ta’lim sifatiga ta’sirini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot vazifalari: • ta’lim tizimida sun’iy intellektdan foydalanishning asosiy yo‘nalishlarini aniqlash; • sun’iy intellekt asosidagi ta’lim vositalarining lingvistik xususiyatlarini tahlil qilish; • ijtimoiy-gumanitar jihatlar, jumladan axloqiy va madaniy masalalarni yoritish; • mavjud amaliy misollar asosida muammo va imkoniyatlarni ko‘rsatib berish [2]. Asosiy qism. 1. Ta’lim jarayonida sun’iy intellektdan foydalanishning amaliy jihatlari. Hozirgi kunda бу борада ko‘plab ta’lim muassasalarida sun’iy intellektga asoslangan o‘quv platformalari joriy etilmoqda. Masalan, adaptiv o‘qitish tizimlari talabaning bilim darajasini tahlil qilib, unga individual o‘quv materiallarini taklif etadi. Bu holat o‘qitish samaradorligini oshiradi va kadrlar tayyorlash jarayonini shaxsga yo‘naltirilgan holda tashkil etishga imkon beradi. Shuningdek, avtomatlashtirilgan baholash tizimlari test va yozma ishlarni tezkor tahlil qilib, inson omilidan kelib chiqadigan subyektivlikni kamaytiradi. 2. Lingvistik masalalar. Sun’iy intellekt asosidagi ta’lim vositalarining samaradorligi ko‘p jihatdan til omiliga bog‘liq. Bu esa o‘z-o‘zidan ko‘pgina SI platformalari chet tillariga, asosan ingliz tiliga moslashtirilgan bo‘lib, milliy tillar uchun to‘liq lokalizatsiya muammosi mavjud. Masalan, o‘zbek tilida ishlaydigan ta’limiy chatbotlar yoki avtomatik matn tahlil qiluvchi tizimlar yetarli darajada rivojlanmagan. Bundan tashqari, terminologiyaning yagona standartga ega emasligi, tarjima jarayonidagi semantik noaniqliklar ta’lim sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etishda lingvistik moslashuv va milliy til xususiyatlarini inobatga olish muhim hisoblanadi [3]. 3. Ijtimoiy-gumanitar jihatlar. Sun’iy intellektdan foydalanish jarayoni nafaqat texnologik, balki ijtimoiygumanitar masalalarni ham keltirib chiqaradi. Jumladan, ta’limda inson omilining kamayishi, o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi jonli muloqotning qisqarishi axloqiy va pedagogik muammolarni yuzaga keltiradi. Masalan, faqat sun’iy intellekt asosida baholash talabaning ijodiy fikrlashi va shaxsiy yondashuvini to‘liq aks ettira olmasligi mumkin. Shuningdek, raqamli tengsizlik masalasi - barcha ta’lim oluvchilarning texnologiyalarga teng kirish imkoniyatiga ega emasligi ijtimoiy adolatsizlikka olib kelishi ehtimoli mavjud. 701

4. Kadrlar tayyorlashda sun’iy intellektning o‘rni. Hozirgi kunga kelib zamonaviy mehnat bozorida raqamli kompetensiyalarga ega kadrlar talab etilmoqda. Sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim jarayoni talabalarda tahliliy fikrlash, muammolarni hal qilish va innovatsion yondashuv ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Biroq bu jarayon insoniy qadriyatlar, madaniy meros va ijtimoiy mas’uliyat bilan uyg‘un holda olib borilishi zarur [4]. Xulosa va takliflar. Yuqorida zikr etilgan fikr va mulohazalardan kelib chiqqan holda xulosa qiladigan bo‘lsak, sun’iy intellekt texnologiyalarini ta’lim jarayoniga joriy etish va kadrlar tayyorlash tizimida qo‘llash zamonaviy ta’lim sifatini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Sun’iy intellekt asosidagi ta’lim vositalari o‘quv jarayonini individuallashtirish, bilimlarni baholashda aniqlikni ta’minlash hamda o‘quvchilarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish imkonini beradi. Shu bilan birga, mazkur jarayonda lingvistik va ijtimoiy-gumanitar masalalar alohida e’tiborni talab etadi. Tilga moslashuv, milliy madaniyat va qadriyatlarning saqlanishi, axloqiy-me’yoriy tamoyillarga rioya etish sun’iy intellekt texnologiyalaridan samarali foydalanishning muhim shartlari hisoblanadi. Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanish inson omilini to‘liq siqib chiqarmasdan, aksincha, o‘qituvchi va talaba faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida qaralishi lozim [5]. Xo‘sh shunday ekan, endi bu borada o‘zimizni takliflarimiz ham aytib o‘tsak maqsadga muvofiq deb bildik. Takliflar. Yuqoridagi xulosalardan kelib chiqib, quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: • ta’lim tizimida qo‘llanilayotgan sun’iy intellekt platformalarini milliy til va madaniy xususiyatlarga moslashtirish mexanizmlarini ishlab chiqish; • lingvistik jihatdan to‘g‘ri va yagona terminologik bazani shakllantirish hamda uni ta’lim jarayoniga joriy etish; • sun’iy intellektdan foydalanishda ijtimoiy-gumanitar yondashuvni kuchaytirish, axloqiy va pedagogik me’yorlarni hisobga olish; • o‘qituvchilarning raqamli va sun’iy intellekt bilan ishlash kompetensiyalarini oshirishga qaratilgan malaka oshirish dasturlarini kengaytirish; • sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim jarayonida inson omilining yetakchi o‘rnini saqlab qolishga qaratilgan ilmiy-amaliy tadqiqotlarni rivojlantirish. Mazkur takliflarning amalga oshirilishi sun’iy intellekt asosida ta’lim va kadrlar tayyorlash jarayonini samarali, insonparvar va barqaror rivojlanishga xizmat qiladigan tizim sifatida shakllantirishga imkon beradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Emily M. Bender & Alex Hanna. “The AI Con: How to Fight Big Tech’s Hype and Create the Future We Want”. 2025, Harper (AQSh) / The Bodley Head (Buyuk Britaniya). 288 bet. 2. Adam Aleksic. “Algospeak: How Social Media Is Transforming the Future of Language”. 15 iyul 2025, Knopf, AQSh. 256 bet. 702

3. Jonathan Birch. “The Edge of Sentience: Risk and Precaution in Humans, Other Animals, and AI”. 19 iyul 2024, Oxford University Press (Buyuk Britaniya). 384 bet. 4. Suad Seferi. “The AI Journey”. 2024, CTRLAB (North Macedonia). 130 bet. 5. Nietullaeva, Shaxsanem. “The Impact of Artificial Intelligence on Language Learning and Teaching: A Linguistic Perspective”. American Journal of Philological Sciences, 2025. 5357 betlar. “SADOQAT” KONSEPTINING TIL, MADANIYAT VA PRAGMATIKA KONTEKSTIDA O‘RGANILISHI (o‘zbek va ingliz tillarida qiyosiy tahlil) Hamrayeva Charos Norboyevna, ShDPI Xorijiy til nazariyasi va amaliyoti kafedrasi katta o‘qituvchisi email: charosh1313@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada “sadoqat” konseptining o‘zbek va ingliz tillaridagi linguakulturologik va pragmatik xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinadi. “Sadoqat” o‘zbek madaniyatida axloqiy va hissiy qadriyat sifatida, ingliz madaniyatida esa ijtimoiy va tizimli xususiyatda namoyon bo‘lishi aniqlangan. Kalit so‘zlar: konsept, sadoqat, loyalty, linguakulturologiya, pragmatika, qiyosiy tahlil. Аннотация. В данной статье проводится сравнительный анализ лингвокультурологических и прагматических особенностей концепта "лояльность" в узбекском и английском языках. Выявлено, что "верность" в узбекской культуре проявляется как нравственная и эмоциональная ценность, а в английской культуре - как социальная и системная. Ключевые слова: концепт, верность, лояльность, лингвокультурология, прагматика, сравнительный анализ. Annotation. This article examines the concept of "sadoqat" (loyalty/devotion) from a linguaculturological and pragmatic perspective in Uzbek and English languages. The study reveals that while “sadoqat” in Uzbek culture reflects moral and emotional fidelity, English loyalty emphasizes institutional and social commitment. Keywords: concept, loyalty, sadoqat, linguoculturology, pragmatics, comparative analysis. Kirish. Til jamiyatning ma’naviy-madaniy hayotini, qadriyatlarini va insoniy munosabatlarini ifodalovchi asosiy vositadir. Har bir xalqning o‘ziga xos dunyoqarashi uning tilida mujassam bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, “sadoqat” konsepti inson axloqi, ruhiyati va madaniy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan konseptlardan biridir. Mazkur maqolada o‘zbek va ingliz tillarida “sadoqat” (loyalty, devotion) konseptining linguakulturologik va pragmatik xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinadi [1]. Etimologik jihatdan “sadoqat” so‘zi arabcha ṣidq ildizidan kelib chiqqan bo‘lib, “to‘g‘rilik”, “vafodorlik”, “ishonch” ma’nolarini bildiradi. Ingliz tilidagi ekvivalent atamalar — loyalty, faithfulness, devotion — mazmun jihatidan unga yaqin bo‘lsa-da, madaniy kontekstda ular turlicha akkulturatsiya jarayonini kechirgan [2]. O‘zbek madaniyatida “sadoqat” konsepti odatda ijtimoiy va oilaviy munosabatlarda doimiylik, vafodorlik va halollik bilan bog‘lanadi, holbuki ingliz 703

madaniyatida bu konsept ko‘proq institutsional va shaxsiy sadoqat (loyalty to a cause, to the crown, to a friend) shaklida talqin etiladi [3]. “Sadoqat” konseptining o‘zbek tilida inguakulturologik jihatdan tahlil: “Sadoqat” qadimdan xalq og‘zaki ijodi, she’riyat va tasavvufiy adabiyotda muhim o‘rin tutadi. Masalan, Alisher Navoiy “vafodorlik” va “sadoqat”ni inson komilligining asosiy belgilaridan biri sifatida ko‘rsatadi: “Sadoqat yo‘lida jon berish – bu ishqning kamolidir.” O‘zbek mentalitetida “sadoqat” sevgi, do‘stlik, oilaviy vafa singari hissiy qadriyatlar bilan uyg‘un. Shu bois u axloqiy va ijtimoiy ideal sifatida til tafakkurida mustahkam joy olgan [4]. Sadoqat sevgi sinovi bilan o‘lchanadi. Sodiq do‘st yillar bilan taniladi. Vatanga sadoqat — imonning bir bo‘lagi. Ingliz tilida: Ingliz tilidagi loyalty konsepti esa tarixan monarxiya, siyosiy tizim va milliy birdamlik bilan bog‘liq. Masalan, “loyal subject”, “loyal customer”, “loyal friend” iboralari orqali bu konsept institutsional ishonch va doimiylikni ifodalaydi [5]. True loyalty never falters. She remained loyal to her beliefs. His loyalty to the crown was unquestionable. Shunday qilib, o‘zbek tilidagi “sadoqat” ko‘proq shaxsiy va hissiy sadoqatni, ingliz tilidagi loyalty esa ijtimoiy va tizimli sadoqatni ifodalaydi. Pragmatik nuqtai nazardan, “sadoqat” muloqot jarayonida axloqiy baho vositasi sifatida ishlatiladi. O‘zbek tilida “sadoqatli inson”, “vafodor yor”, “sodiq do‘st” kabi birikmalar orqali shaxsga ijobiy baho beriladi. Bu ifodalar muloqotda iliqlik, ishonch va mehrni oshiradi. U o‘z kasbiga sadoqat bilan xizmat qiladi. Men senga umr bo‘yi sadoqatli bo‘laman. Do‘stlik sadoqatsiz yashamaydi. Bu gaplarda “sadoqat” axloqiy jihatdan ijobiy baho yuklaydi, nutq subyekti o‘zini ishonchli, to‘g‘ri inson sifatida ko‘rsatadi. Ingliz tilida esa “He is loyal to his team” yoki “a loyal friend” kabi ifodalarda sadoqat voqelikdagi barqarorlik va ishonchlilik belgisi sifatida qabul qilinadi. He has always remained loyal to our company. She is known for her loyalty to her friends. True loyalty means standing firm through difficulties. Bu holatlarda esa “loyalty” ishonchlilik, doimiylik, professional etika belgisi sifatida namoyon bo‘ladi [6]. Demak, ikki madaniyatda ham konseptning asosiy semantik yadrosi o‘xshash bo‘lsa-da, pragmatik aks ettirilishida farqlar mavjud: o‘zbek tili – hissiy, shaxsiy, axloqiy kontekstda; 704

ingliz tili – rasmiy, ijtimoiy, institutsional konteksda ifodalanadi. “Sadoqat” konseptning o‘zbek tilida lingvistik ifodasi: sadoqatli, sodiq, vafodor, halol niyat, do‘stlikka sadoqat. Frazeologizmlar: vafosiz do‘st, sodiq yor, sadoqat sinovi. Ingliz tilida: loyal, faithful, devoted Frazeologizmlar: a loyal companion, blind loyalty, faithfulness in love [7]. Mazkur birliklar har ikki tilda ham konseptning markaziy sememelarini ‒ ishonch, sodiqlik, poklik — ifoda etadi, lekin ularning madaniy fon ma’nosi har xil. Xulosa. “Sadoqat” konsepti o‘zbek va ingliz tillarida umuminsoniy qadriyat sifatida mavjud bo‘lsa-da, ularning konseptual tizimida turlicha talqin etiladi. O‘zbek tilida u ruhiy, axloqiy va hissiy sadoqat bilan, ingliz tilida esa tizimli, ijtimoiy va shaxsiy majburiyat bilan bog‘liq. Bu farq har ikki xalqning tarixiy taraqqiyoti, ijtimoiy tuzilmasi va madaniy qadriyati bilan belgilanadi. Demak, konseptual tahlil orqali biz nafaqat tilni, balki xalqning ichki dunyoqarash tizimini ham anglaymiz. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Sharifov A. Linguakulturologiya asoslari. – T.: Fan, 2018. 2. Karasik V. I. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. - Волгоград, 2002. 3. Wierzbicka A. Understanding Cultures through Their Key Words. – Oxford University Press, 1997. 4. Navoiy A. Xamsa. – T.: G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot, 2000. 5. Oxford English Dictionary (2023). Entry: “loyalty”. 6. Yule G. Pragmatics. - Oxford University Press, 1996. 7. Lakoff G., Johnson, M. Metaphors We Live By. - Chicago: University of Chicago Press, 1980. AI-ENABLED PERSONALIZED LEARNING FOR WORKFORCE PREPARATION:LINGUISTIC AND SOCIO-HUMANITARIAN PERSPECTIVES Xakimova Dildora Mashrabjonovna, Docent, Doctor of Pedagogical Sciences (DSc) A. Avloniy NIPE, E-mail: xakimovadildora@gmail.com Hojiyeva Maftuna Ulug‘bekovna, Doctoral researcher at the A. Avloniy NIPE E-mail: hojiyevamaftuna011@gmail.com Abstract. The increasing application of AI in education is changing how schools plan their courses and train future professionals. Technology advancement, however, does not always translate into equality, well-being, or meaningful learning. The linguistic foundations (the ways in which language mediates comprehension, engagement, and professional identity) and the socio-humanitarian foundations (ethics, equity, trust, and learner well-being) are the two complementary dimensions that this article uses to link AI-driven workforce preparation to personalized learning. Based on previous studies, the study makes the case that AI best facilitates individualized learning when it enhances diagnostic insight, feedback quality, and adaptive support while maintaining human connections and teamwork. It is suggested that universities use analytics and adaptive tools to improve learning without turning students into performance metrics by following a realistic implementation approach.The article concludes 705

that AI becomes educationally valuable when it strengthens learner agency, supports inclusive communication, and is governed transparently and ethically. Keywords: artificial intelligence in education; personalized learning; learning analytics; linguistic foundations; socio-humanitarian approach; ethics; equity; workforce preparation Аннотация. Растущее применение искусственного интеллекта (ИИ) в образовании меняет то, как школы планируют учебные курсы и готовят будущих специалистов. Однако технологический прогресс не всегда приводит к равенству возможностей, благополучию или содержательному обучению. В статье предлагается связать подготовку кадров на основе ИИ с персонализированным обучением через два взаимодополняющих измерения: лингвистические основы (то, как язык опосредует понимание, вовлечённость и профессиональную идентичность) и социо-гуманитарные основы (этика, справедливость, доверие и благополучие обучающихся). Опираясь на результаты предыдущих исследований, авторы утверждают, что ИИ наиболее эффективно способствует индивидуализированному обучению тогда, когда он повышает точность диагностики, качество обратной связи и адаптивную поддержку, одновременно сохраняя человеческие связи и командную работу. Предлагается, чтобы университеты использовали аналитические и адаптивные инструменты для улучшения обучения, не превращая студентов в «показатели эффективности», следуя реалистичной стратегии внедрения. В заключение подчёркивается, что ИИ приобретает образовательную ценность тогда, когда он усиливает учебную субъектность (агентность) обучающихся, поддерживает инклюзивную коммуникацию и управляется прозрачно и этично. Ключевые слова: искусственный интеллект в образовании; персонализированное обучение; аналитика обучения; лингвистические основы; социо-гуманитарный подход; этика; справедливость; подготовка кадров. Annotatsiya. Ta’limda sun’iy intellekt (SI)dan foydalanishning ortib borishi maktablarning o‘quv kurslarini rejalashtirishi va kelajak mutaxassislarini tayyorlash jarayonini o‘zgartirmoqda. Biroq texnologik taraqqiyot har doim ham tenglik, farovonlik yoki mazmunli ta’limga olib kelavermaydi. Ushbu maqola SI asosida kadrlar tayyorlashni shaxsga yo‘nal tirilgan ta’lim bilan bog‘lashda ikki o‘zaro to‘ldiruvchi o‘lchovga tayanadi: lingvistik asoslar (tilning tushunish, jalb etilish va kasbiy identifikatsiyani shakllantirishdagi vositachilik roli) hamda ijtimoiy-gumanitar asoslar (etika, adolat, ishonch va o‘quvchi farovonligi). Avvalgi tadqiqotlar asosida, SI individual ta’limni eng samarali qo‘llab-quvvatlashi u diagnostik tahlil aniqligini oshirganda, qayta aloqa sifatini yaxshilaganda va moslashuvchan yordamni ta’minlaganda, shu bilan birga insoniy aloqalar va jamoaviy hamkorlikni saqlab qolganda namoyon bo‘lishi ta’kidlanadi. Universitetlarga analitika va adaptiv vositalardan foydalanib ta’lim sifatini oshirish, biroq talabalarni faqat “natija ko‘rsatkichlari”ga aylantirib qo‘ymaslik uchun realistik joriy etish yondashuviga amal qilish tavsiya etiladi. Xulosa sifatida, SI ta’limiy jihatdan qiymatli bo‘lishi u o‘quvchi agentligini (mustaqil faoliyatini) kuchaytirganda, inklyuziv muloqotni qo‘llab-quvvatlaganda va shaffof hamda etik boshqarilganda yuzaga chiqishi qayd etiladi. Kalit so‘zlar: ta’limda sun’iy intellekt; shaxsiylashtirilgan ta’lim; ta’lim analitikasi; lingvistik asoslar; ijtimoiy-gumanitar yondashuv; etika; adolat; kadrlar tayyorlash. Introduction. Adaptive platforms, intelligent tutoring, analytics dashboards, and automated feedback are some of the AI-supported tools that are being utilized more and more to improve workforce readiness and expedite the teaching process. According to Gross et al. (2018), these tools are frequently presented as solutions to teacher time constraints, diverse learner needs, and growing demands for jobrelevant competencies. However, the efficacy of AI in education hinges on more 706

than just efficiency; it also depends on whether AI facilitates individualized learning in ways that enhance comprehension, motivation, and inclusivity [7]. The focus of personalized learning is on adjusting instructional support, content, and pace to the requirements and paths of individual students. By focusing support where it is most needed, it can decrease discrepancies and enhance motivation and performance when used properly [8]. Critics caution, however, that performance-heavy personalization might impede social aspects including communication and cooperation and limit learning [2] Therefore, consideration of the linguistic and socio-humanitarian underpinnings that influence learning quality is necessary when tying AI innovation to personalized learning. Linguistic Foundations of AI-Enabled Personalized Learning Learners use language to interpret information, show that they grasp it, and establish their professional identities. Discourse competence—the ability to collaborate, explain concepts, document work, and communicate persuasively—is just as important for workforce preparedness as technical knowledge. Therefore, how students interact with academic and professional language must be taken into consideration in AI-supported personalization [7]. Through the provision of vocabulary scaffolds, task instructions, alternative explanations, and feedback on speaking or writing, AI can assist linguistic distinction. Students who attend programs with inconsistent language skills or little exposure to disciplinary discourse benefit greatly from these kinds of services. When it is targeted, helpful, and in line with learning objectives, AI-driven feedback can also support selfregulated learning practices like reflective journaling and iterative development [5]. However, if linguistic personalization oversimplifies language or substitutes automated scoring for meaningful conversation, it may backfire. Learners may comply without gaining a better understanding if feedback is solely corrective or score-focused. Likewise, if AI "adapts" learning by limiting exposure to sophisticated discourse, students might be deprived of the linguistic hurdles necessary for career advancement. For individualized learning to be effective, AI that facilitates language development while preserving access to real-world disciplinary engagement is necessary. Socio-Humanitarian Foundations: Equity, Ethics, and Well-Being Since AI-based personalization depends on learner data and has the ability to shape possibilities, it is inextricably linked to socio-humanitarian concerns. Although personalized learning is frequently defended from an equity standpoint as a means of mitigating inequalities by providing focused assistance, its application can perpetuate inequality when learners have varying access to devices, reliable connectivity, or conducive learning environments [6]. Since learning analytics and adaptive systems rely on gathering and analyzing learner data, ethics and governance are equally important. In order to comprehend and enhance learning, learning analytics is often defined as the measurement, collection, analysis, and reporting of data on learners and their surroundings.[3]. Since AIbased personalization depends on learner data and has the ability to shape 707

possibilities, it is inextricably linked to socio-humanitarian concerns. Although personalized learning is frequently defended from an equity standpoint as a means of mitigating inequalities by providing focused assistance, its application can perpetuate inequality when learners have varying access to devices, reliable connectivity, or conducive learning environments [10]. Since learning analytics and adaptive systems rely on gathering and analyzing learner data, ethics and governance are equally important. In order to comprehend and enhance learning, learning analytics is often defined as the measurement, collection, analysis, and reporting of data on learners and their surroundings[4]. AI can improve competency by providing immediate feedback and clear next actions, but it can also impair autonomy if learners feel constrained by constant monitoring, ranking, or opaque recommendations [1]. Personalization can impair relatedness by reducing collaboration and discussion, despite evidence that learning develops through social engagement and shared meaning-making [9]. How Learning Analytics Supports Personalized Learning in Practice Learning analytics can make individualized learning more realistic by assisting teachers in identifying patterns, targeting support, and providing feedback more efficiently. Data-driven approaches have a longer history in education, dating back to intelligent tutoring and cognitive tutoring, which attempted to provide tailored advice long before modern platforms became widely available [1]. More recent research links learning analytics and educational data mining to scalable support and better instructional decision-making. In workforce preparation contexts, analytics can assist detect requirement gaps, measure progress across competencies, and support varied pathways—especially in blended and digital environments where learner behavior provides useable traces [8]. Analyticsinformed feedback can also foster persistence and constructive learning habits, which is consistent with research on learning mindsets and resilience [10]. Still, the primary problem is frequently not data collection, but rather translating analytics into actionable instructional strategies. Dashboards are descriptive rather than instructional when their outputs are not interpretable or do not translate to classroom movements. An Implementation Pathway for AI-Enabled Personalized Learning To connect AI innovation to personalized learning in real-world situations, institutions might take a path that prioritizes pedagogy and learner needs. First, goals should be defined in terms of mastery and professional competence rather than only exam performance [8]. Second, choose a small collection of indicators that are interpretable and linked to relevant learning tasks, in accordance with the field's fundamental understanding of learning analytics [3]. Third, prioritize explanations over black-box labels so that teachers and students understand what a signal signifies and why it is important .Fourth, transform findings into a restricted set of possible responses—reteach, scaffold, enhance, regroup, or hold quick coaching conferences—so that personalization matches lesson limits. Fifth, safeguard autonomy and relatedness by providing learners with meaningful options 708

and ongoing chances for debate and collaboration [4]. Finally, analyze both learning outcomes and learner experience to improve the system and avoid metricdriven personalization. Conclusion. AI and novel approaches can improve workforce preparation by enabling tailored learning through improved diagnostics, adaptive support, and rapid feedback. However, effectiveness is dependent on language quality and socio-humanitarian safeguards, including as equity, ethics, trust, and learner wellbeing. Learning analytics may assist expand personalization, but its value is realized only when insights are interpretable and useable by teachers and students. Collaboration should also be preserved in personalized learning, as social interaction is still a driving force in conceptual development and professional identity creation. Overall, AI becomes educationally significant when it is openly regulated, instructionally aligned, and structured to promote competence, autonomy, and relatedness. References: 1. Anderson, J.R., Corbett, A.T., Koedinger, K.R., & Pelletier, R. (1995). Cognitive Tutors: Lessons learned. Journal of the Learning Sciences, 4, 167– 07.https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1207/s15327809jls0402_2 2. Bulger, M. (2016). Personalized Learning: The conversations we’re not having. Data & Society. 3. Conole, G., Gašević, D., Long, P., & Siemens, G. (2011). Message from the LAK 2011 General & Program Chairs. In Proceedings of the 1st International Conference on Learning Analytics and Knowledge (LAK 2011). ACM.https://dl.acm.org/doi/proceedings/10.1145/2090116 4. Deci, E.L., & Ryan, R.M. (2000). The “What” and “Why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11, 227–268. 5. Gross, B., Tuchman, S., & Patrick, S. (2018). A National Landscape Scan of Personalized Learning in K–12 Education in the United States. iNACOL / Aurora Institute. (ERIC record also available.) 6. Li, K.C., & Wong, B.T.-M. (2021). Features and trends of personalised learning: A review of journal publications from 2001 to 2018. Interactive Learning Environments, 29, 182– 195.https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10494820.2020.1811735 7. Makhambetova, A., Zhiyenbayeva, N., & Ergesheva, E. (2021). Personalized Learning Strategy as a Tool to Improve Academic Performance and Motivation of Students. International Journal of Web-Based Learning and Teaching Technologies, 16, 1–17. 8. Mangaroska, K., Vesin, B., & Giannakos, M. (2019). Cross-Platform Analytics: A step towards personalization and adaptation in education. In Proceedings of LAK 2019. ACM. 9. Roschelle, J. (1992). Learning by collaborating: Convergent conceptual change. Journal of the Learning Sciences, 2, 235–276. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1207/s15327809jls0203_1 10. Yeager, D. S., & Dweck, C. S. (2012). Mindsets that promote resilience: When students believe that personal characteristics can be developed. Educational Psychologist, 47, 302–314. O‘ZBEK TILINING JAHON MIQYOSIDAGI O‘RNI VA ISTIQBOLLARI Ibragimova MoxidilxoYuldashevna, University of Business and Science Toshkent filiali Tillar kafedrasi professor v.b. E-mail uibragimova @gmail.com 709

Annotatsiya. Ushbu maqola globalizatsiya jarayonida o‘zbek tilining ahamiyatini, uning xalqaro maydondagi nufuzini hamda tilning rivojlanish istiqbollarini tahlil qiladi. Global kommunikatsiya, raqamli texnologiyalar va transmilliy madaniy almashinuv til siyosati va milliy tilning saqlanishiga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda o‘zbek tilining milliy identitet, ilm-fan, ta’lim va madaniyat sohalaridagi roli hamda chet tillarining, xususan ingliz tilining ta’siri tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: globalizatsiya, o‘zbek tili, xalqaro nufuz, til siyosati, madaniyat, raqamli kommunikatsiya. Abstract. This article examines the significance of the Uzbek language in the era of globalization and its role on the international stage. It analyzes the influence of global communication, digital technologies, and intercultural exchange on language policy and national linguistic identity. The study highlights the Uzbek language’s contribution to education, science, and cultural heritage, as well as challenges posed by foreign language influence, especially English and Russian, in modern communication and digital media. Keywords: globalization, Uzbek language, international influence, language policy, culture, digital communication. Аннотация. В данной статье рассматривается значение узбекского языка в эпоху глобализации и его роль на международной арене. Анализируется влияние глобальных коммуникаций, цифровых технологий и межкультурного обмена на языковую политику и национальную лингвистическую идентичность. Подчеркивается вклад узбекского языка в образование, науку и культуру, а также проблемы, связанные с влиянием иностранных языков, особенно английского и русского. Ключевые слова: глобализация, узбекский язык, международный престиж, языковая политика, культура, цифровая коммуникация. Kirish. Har bir millatning borligi, tarixiy xotirasi va ma’naviy qiyofasi, avvalo, uning tili orqali namoyon bo‘ladi. Til — millat ruhining ifodasi, madaniy merosining asosiy tashuvchisi va jamiyat taraqqiyotining muhim omilidir. O‘zbek tili ham ko‘p asrlik taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan, boy adabiy an’anaga ega bo‘lgan va bugungi kunda nafaqat milliy qadriyat, balki global miqyosda e’tirof etilayotgan madaniy meros sifatida ahamiyat kasb etayotgan tildir. O‘zbek tilining shakllanishi va rivojlanishi turkiy tillar taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uning adabiy asoslari qadimgi turkiy yozma yodgorliklar hamda keyingi davr mumtoz adabiyoti bilan mustahkamlangan. Ayniqsa, Alisher Navoiy ijodi o‘zbek adabiy tilining me’yorlashuvi va yuksalishida beqiyos o‘rin tutadi. Navoiy o‘z asarlarida turkiy tilning boy imkoniyatlarini namoyon qilib, uni ilm-fan va adabiyot tili darajasiga ko‘tardi. Bu jihat o‘zbek tilining milliy qadriyat sifatidagi maqomini mustahkamladi [1]. Mustaqillik yillarida o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi maqomi yanada mustahkamlanib, uning ijtimoiy-siyosiy, ilmiy va madaniy sohalardagi qo‘llanilish doirasi kengaydi.Til siyosatiga oid islohotlar, adabiy me’yorlarning takomillashuvi va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarida o‘zbek tilining faol qo‘llanishi uning global maydondagi mavqeini oshirmoqda. Bu jarayonlar tilning nafaqat milliy identitetni saqlash vositasi, balki xalqaro muloqot va madaniy integratsiyaning muhim unsuri sifatida shakllanishiga xizmat qilmoqda [2]. Globalizatsiya sharoitida milliy tillarning saqlanishi va rivojlanishi dolzarb masalaga aylangan bir paytda, o‘zbek tilining boy tarixiy ildizlari, keng leksik 710

imkoniyatlari va adabiy merosi uni global madaniy meros tarkibida alohida o‘rin egallashiga zamin yaratadi. Dunyo miqyosida o‘zbek adabiyoti va san’atiga qiziqish ortib borayotgani, xorijiy oliy ta’lim muassasalarida o‘zbek tilining o‘qitilishi kengayayotgani ham tilning xalqaro ahamiyatini tasdiqlaydi. Shunday qilib, o‘zbek tili milliy qadriyat sifatida xalqning ma’naviy boyligini ifodalasa, global meros sifatida insoniyat madaniy xazinasi tarkibida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Mazkur maqolada o‘zbek tilining milliy va global ahamiyati, uning tarixiy ildizlari hamda zamonaviy taraqqiyot bosqichlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Asosiy qism 1. O‘zbek tilining tarixiy ildizlari va milliy qadriyat sifatidagi o‘rni O‘zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, uning shakllanish jarayoni qadimgi turkiy yozma manbalarga borib taqaladi. O‘rta asrlarda turkiy tilning adabiy shakli sifatida shakllangan chig‘atoy tili keyinchalik hozirgi o‘zbek adabiy tilining poydevoriga aylandi. Bu jarayonda mumtoz adabiyot vakillarining, ayniqsa, Alisher Navoiy ning o‘rni beqiyosdir. U o‘z asarlarida turkiy tilning boy ifoda imkoniyatlarini namoyon etib, uni ilmiy va badiiy tafakkur darajasiga ko‘tardi. Natijada o‘zbek tili milliy o‘zlikni ifodalovchi asosiy vositaga aylandi [1]. Til – bu nafaqat aloqa vositasi, balki millatning tarixiy xotirasi va ma’naviy merosini saqlovchi omildir. O‘zbek xalqining urf-odatlari, og‘zaki ijodi, maqol va matallari, dostonlari va yozma adabiyoti til orqali avloddan-avlodga o‘tib kelmoqda. Shu ma’noda o‘zbek tili milliy qadriyat sifatida xalqning ruhiy dunyosi va tafakkur tarzini aks ettiradi. 2. Mustaqillik davrida o‘zbek tilining taraqqiyoti O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, milliy davlatchilikni barpo etish jarayonida til masalasi ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylandi. O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi maqomi jamiyat hayotining barcha sohalarida uning faol qo‘llanishini ta’minlash, adabiy me’yorlarini mustahkamlash va ilmiy asosda rivojlantirish zaruratini yuzaga keltirdi. Mustaqillik davrida til siyosati milliy o‘zlikni anglash, tarixiy merosni tiklash va ma’naviy qadriyatlarni asrash bilan chambarchas bog‘liq holda olib borildi [1]. Mustaqillik yillarida davlat tilining huquqiy asoslari takomillashtirildi. Davlat tiliga oid qonun hujjatlari qabul qilinib, rasmiy ish yuritish, hujjatlar aylanishi, ta’lim tizimi va ommaviy axborot vositalarida o‘zbek tilining ustuvorligi mustahkamlandi. Bu esa o‘zbek tilining ijtimoiy maqomini oshirdi va uning jamiyatdagi real funksional imkoniyatlarini kengaytirdi. Yozuv tizimida tub o‘zgarish amalga oshirildi. Lotin yozuviga asoslangan yangi alifboning joriy etilishi o‘zbek tilining xalqaro axborot makoniga integratsiyalashuvini tezlashtirdi. Yangi alifbo zamonaviy texnologik platformalar, internet resurslari va xalqaro ilmiy hamkorlikda qulaylik yaratdi. Shu bilan birga, bu jarayon ma’lum davr mobaynida ikki yozuv tizimining parallel qo‘llanishiga sabab bo‘lib, ayrim metodik va tashkiliy muammolarni ham yuzaga keltirdi [2]. 711

Mustaqillik yillarida o‘zbek tilining ilmiy-nazariy asoslari chuqur o‘rganildi. O‘zbek tilshunosligi yangi bosqichga ko‘tarilib, fonetika, leksikologiya, terminologiya, stilistika va sotsiolingvistika yo‘nalishlarida tadqiqotlar kengaydi. Ilmiy lug‘atlar, izohli va terminologik qo‘llanmalar yaratildi. Bu esa adabiy me’yorlarni barqarorlashtirish va til madaniyatini oshirishga xizmat qildi [1]. Ta’lim tizimida ona tilining o‘qitilishi sifat jihatidan yangilandi. Davlat ta’lim standartlari asosida o‘zbek tili va adabiyoti fanlari bo‘yicha o‘quv dasturlari qayta ishlab chiqildi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar, elektron darsliklar va raqamli platformalar joriy qilinishi natijasida til o‘rgatish jarayoni yanada samarali tus oldi. Bu jarayon yosh avlodning milliy tilga bo‘lgan hurmatini kuchaytirishga xizmat qilmoqda. Jumladan, ommaviy axborot vositalari va internet makonida o‘zbek tilining mavqei mustahkamlandi. Mustaqillikdan so‘ng milliy telekanallar, nashriyotlar va axborot portallari soni ortdi. Ijtimoiy tarmoqlarda o‘zbek tilidagi kontent hajmi kengayib, blogerlik va raqamli jurnalistika rivojlandi. Bu esa tilning zamonaviy kommunikatsiya vositasi sifatidagi rolini kuchaytirdi [2]. Shuningdek, xalqaro miqyosda o‘zbek tiliga qiziqish ortib bormoqda. Xorijiy oliy ta’lim muassasalarida o‘zbek tili va adabiyoti bo‘yicha kurslar tashkil etilmoqda, ilmiy hamkorlik doirasida qo‘shma tadqiqotlar olib borilmoqda. O‘zbek adabiyoti namunalari chet tillariga tarjima qilinib, xalqaro ilmiy anjumanlarda muhokama etilmoqda. Bu holat o‘zbek tilining nafaqat milliy, balki global madaniy meros sifatidagi ahamiyatini ham oshirmoqda. Umuman olganda, mustaqillik davri o‘zbek tilining har tomonlama rivojlanish bosqichi bo‘ldi. Huquqiy asoslarning mustahkamlanishi, yozuv islohoti, ilmiy tadqiqotlarning kengayishi va raqamli makondagi faollik o‘zbek tilining jamiyat hayotidagi o‘rnini yanada mustahkamladi. Shu bilan birga, globallashuv sharoitida tilning me’yoriy tizimini saqlash, terminologiyani boyitish va yosh avlodda til madaniyatini yuksaltirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. 3. Globalizatsiya sharoitida o‘zbek tilining o‘rni Globalizatsiya jarayonida tillar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir kuchaymoqda. Ingliz va rus tillarining xalqaro miqyosdagi ustunligi ko‘plab milliy tillar oldida yangi vazifalarni qo‘ymoqda. O‘zbek tili ham bu jarayondan chetda emas. Bir tomondan, chet tillaridan kirib kelayotgan so‘zlar leksik boylikni kengaytirayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, milliy til me’yorlarini saqlash masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda [1]. Shu bilan birga, o‘zbek tilining xalqaro miqyosdagi qiziqish doirasi kengayib bormoqda. Xorijiy universitetlarda o‘zbek tilini o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj ortmoqda, o‘zbek adabiyoti asarlari chet tillariga tarjima qilinmoqda. Bu holat o‘zbek tilining global madaniy meros sifatidagi maqomini mustahkamlamoqda. 4. O‘zbek tili – global madaniy merosning bir qismi Bugungi kunda madaniy meros tushunchasi faqat moddiy yodgorliklar bilan cheklanmaydi. Nomoddiy meros, jumladan, til ham insoniyatning umumiy boyligi 712

sifatida e’tirof etilmoqda. O‘zbek tili o‘zining boy adabiy an’analari, poetik imkoniyatlari va tarixiy tajribasi bilan global madaniyat rivojiga hissa qo‘shmoqda. O‘zbek adabiyotining jahonda tanilishi, milliy kinofilmlar va san’at asarlarining xalqaro festivallarda namoyish etilishi, shuningdek, internet tarmog‘ida o‘zbek tilidagi kontentning ko‘payishi tilning global nufuzini oshirmoqda [2]. Shunday qilib, o‘zbek tili milliy qadriyat sifatida xalqning ma’naviy asosini tashkil etsa, global meros sifatida insoniyat madaniy xilma-xilligini boyituvchi muhim omil hisoblanadi. Uning tarixiy ildizlari, mustaqillik davridagi taraqqiyoti va zamonaviy global jarayonlardagi faol ishtiroki tilning bugungi va kelajakdagi ahamiyatini belgilaydi. 5. Chet tillarining ta’siri va o‘zbek tilining moslashuvi Globalizatsiya jarayonlari kuchaygan sari dunyo tillari o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar yanada faollashdi. Bugungi kunda ingliz tili xalqaro muloqot, ilm-fan va texnologiya tili sifatida yetakchi mavqega ega bo‘lsa, rus tili ham mintaqaviy kommunikatsiya vositasi sifatida o‘z ta’sirini saqlab kelmoqda. Mazkur jarayon o‘zbek tiliga ham bevosita ta’sir ko‘rsatib, yangi leksik birliklar, terminlar va iboralarning kirib kelishiga sabab bo‘lmoqda [1]. Tilshunoslikda bunday hodisa “leksik o‘zlashma” yoki “interferensiya” sifatida izohlanadi. O‘zbek tiliga kirib kelayotgan “internet”, “marketing”, “menedjer”, “bloger”, “startap”, “onlayn ta’lim” kabi so‘zlar zamonaviy ehtiyoj mahsuli bo‘lib, ular asosan texnologiya va iqtisodiyot sohalariga tegishlidir. Tadqiqotchilar fikricha, tilning o‘zlashma qabul qilishi uning zaifligini emas, balki ijtimoiy-madaniy o‘zgarishlarga moslashuvchanligini ko‘rsatadi [9]. Shu bilan birga, o‘zbek tilining tarixiy taraqqiyotiga nazar tashlasak, arab va fors tillaridan, keyinchalik rus tilidan kirib kelgan so‘zlar til boyligining shakllanishida muhim rol o‘ynaganini ko‘ramiz. Demak, til taraqqiyoti jarayonida o‘zlashmalar tabiiy hodisa bo‘lib, u til tizimining ichki qonuniyatlari asosida qayta ishlanadi va milliylashadi [10]. Biroq zamonaviy davrda chet tillarining ortiqcha va nazoratsiz qo‘llanishi ayrim muammolarni keltirib chiqarmoqda. Ommaviy axborot vositalari, reklama matnlari va ijtimoiy tarmoqlarda xorijiy birliklarning me’yoriy muqobillarisiz ishlatilishi til madaniyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu esa adabiy me’yorlarni mustahkamlash va terminologik siyosatni takomillashtirish zaruratini yuzaga keltiradi [4]. O‘zbek tilining moslashuvchanligi esa uning barqarorligini ta’minlovchi muhim omildir. Til ichki imkoniyatlari – so‘z yasash, kalkalash, semantik kengayish va termin yaratish orqali yangi tushunchalarni o‘zlashtirmoqda. Masalan, “raqamli iqtisodiyot”, “sun’iy intellekt”, “axborot xavfsizligi” kabi atamalar milliy til asosida shakllantirilgan bo‘lib, ular chet tillaridan to‘liq qaramlikni kamaytirishga xizmat qiladi [5]. Til siyosati doirasida ilmiy atamalarni standartlashtirish, izohli va terminologik lug‘atlar yaratish, davlat tilida ish yuritishni kengaytirish bo‘yicha 713

tizimli ishlar olib borilmoqda. Bu jarayon o‘zbek tilining milliy xususiyatlarini saqlagan holda global ilmiy-madaniy makonga integratsiyalashuvini ta’minlaydi [7]. Chet tillarining ta’siri o‘zbek tiliga ikki tomonlama ta’sir ko‘rsatmoqda: bir tomondan, leksik boylikni kengaytirib, zamonaviy kommunikatsiya ehtiyojlarini qondirishga yordam bermoqda; ikkinchi tomondan esa, me’yoriy tizimni saqlash va milliylikni himoya qilish masalasini dolzarb etmoqda. Ilmiy asoslangan til siyosati va puxta terminologik yondashuv orqali o‘zbek tili global jarayonlarga muvaffaqiyatli moslasha oladi[8]. Xulosa. Globalizatsiya davrida o‘zbek tili milliy til sifatida o‘z rolini mustahkamlab borayotgani bilan birga, xalqaro maydonda ham o‘z izini qoldirmoqda. Til siyosati, ta’lim, ilmiy tadqiqotlar va raqamli kommunikatsiyalar tilning xalqaro nufuzini oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, milliy tilning rivojlanishida chet tillarining ta’sirini mantiqiy boshqarish zarur. O‘zbek tilining kelajagi yosh avlodning tilga bo‘lgan munosabatiga bevosita bog‘liqdir. Ta’lim tizimida ona tilini chuqur va sifatli o‘qitish, nutq madaniyatini yuksaltirish, adabiy me’yorlarga hurmat ruhini shakllantirish muhim vazifa hisoblanadi. Tilga e’tibor – bu millat kelajagiga e’tibor demakdir. Umuman olganda, o‘zbek tili milliy qadriyat sifatida xalqning ma’naviy asosini tashkil etsa, global meros sifatida insoniyat madaniy xilma-xilligini boyituvchi muhim unsurlardan biridir. Uning tarixiy ildizlari, boy adabiy merosi, mustaqillik davridagi islohotlar va zamonaviy kommunikatsiya tizimidagi faol ishtiroki tilning istiqboli porloq ekanini ko‘rsatadi. Kelajakda o‘zbek tilining yanada rivojlanishi uchun ilmiy asoslangan til siyosati, raqamli makonda faol targ‘ibot, sifatli tarjima maktabini shakllantirish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish zarur. Shundagina o‘zbek tili nafaqat milliy o‘zlik timsoli, balki jahon madaniy merosining ajralmas qismi sifatida yanada yuksak maqomga ega bo‘ladi. Amaliy tavsiyalar. O‘zbek tilining milliy qadriyat va global meros sifatidagi mavqeini yanada mustahkamlash uchun quyidagi aniq va tizimli amaliy choralarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: 1. Til siyosatini takomillashtirish va monitoring tizimini joriy etish • Davlat tiliga oid qonun hujjatlari ijrosini muntazam monitoring qiluvchi mustaqil ekspert kengashlarini tashkil etish. • Vazirlik va idoralarda davlat tilida ish yuritish sifatini baholovchi reyting tizimini joriy qilish. • Rasmiy hujjatlar, reklama matnlari va OAV materiallarining adabiy til me’yorlariga mosligini nazorat qiluvchi lingvistik ekspertiza mexanizmini kuchaytirish. • Terminologiya komissiyasi faoliyatini raqamlashtirish va ochiq ma’lumotlar bazasini yaratish. 2. Ta’lim tizimida o‘zbek tilini o‘qitish sifatini oshirish 714

• Maktabgacha ta’limdan boshlab nutq rivojlantirish dasturlarini kuchaytirish. • Maktab va OTMlarda “Nutq madaniyati” va “Akademik yozuv” fanlarini majburiy kurs sifatida joriy etish. • O‘zbek tili o‘qituvchilarining malakasini oshirish bo‘yicha muntazam trening va seminarlar tashkil etish. • Interaktiv darsliklar, multimedia qo‘llanmalar va mobil ilovalar yaratish. • Iqtidorli yoshlar uchun “Ona tili bilimdonlari” respublika tanlovlarini keng ko‘lamda tashkil etish. 3. Raqamli makonda o‘zbek tilining ulushini oshirish • O‘zbek tilida sun’iy intellekt, avtomatik tarjima va nutqni tanish dasturlarini ishlab chiqish. • O‘zbekcha Vikipediya va ilmiy onlayn ensiklopediyalarni boyitish uchun grant dasturlarini yo‘lga qo‘yish. • Davlat va xususiy sektor saytlarida to‘liq va sifatli o‘zbekcha versiyani majburiy qilish. • Blogerlar va kontent yaratuvchilarni o‘zbek tilidagi sifatli kontent uchun rag‘batlantirish (grant, mukofot, tanlovlar orqali). 4. Ilmiy-tadqiqot va terminologiyani rivojlantirish • Soha terminologiyasini standartlashtirish uchun ilmiy kengashlar tashkil etish. • Har bir yo‘nalish (tibbiyot, huquq, IT, iqtisodiyot) bo‘yicha zamonaviy o‘zbekcha terminlar lug‘atini yaratish va yangilab borish. • O‘zbek tilshunosligi bo‘yicha xalqaro ilmiy konferensiyalarni muntazam o‘tkazish. • Ilmiy maqolalarni o‘zbek tilida nashr etishni rag‘batlantirish va nufuzli jurnallar sonini ko‘paytirish. 5. Xalqaro miqyosda o‘zbek tilini targ‘ib qilish • Xorijiy universitetlarda o‘zbek tili markazlarini ochish va ularni darslik hamda metodik materiallar bilan ta’minlash. • O‘zbek adabiyoti namunalarini ingliz, rus va boshqa tillarga sifatli tarjima qilish uchun maxsus davlat dasturini ishlab chiqish. • Madaniy diplomatiya doirasida “O‘zbek tili haftaligi” kabi xalqaro tadbirlarni tashkil etish. • Chet ellik talabalar uchun o‘zbek tilini o‘rganish grantlarini ajratish. 6. Ommaviy axborot vositalari va reklama sohasida til madaniyatini oshirish • Televideniye va radio boshlovchilari uchun majburiy nutq madaniyati attestatsiyasini joriy qilish. • Reklama va tashqi yozuvlarda o‘zbek tilining ustuvorligini qat’iy nazorat qilish. • OAVda “Til madaniyati” ruknlarini yo‘lga qo‘yish va keng jamoatchilikni jalb etish. 715

7. Yoshlar ongida tilga hurmatni shakllantirish • Ijtimoiy tarmoqlarda “#OnaTilimFakhim” kabi ijtimoiy aksiyalarni tashkil etish. • Mashhur san’atkorlar, yozuvchilar va sportchilar ishtirokida tilni targ‘ib qiluvchi roliklar tayyorlash. • Talabalar o‘rtasida ilmiy maqola va insholar tanlovlarini o‘tkazish. Umumiy tavsiya O‘zbek tilining kelajagi faqat qonun yoki rasmiy qarorlar bilan emas, balki jamiyatning tilga bo‘lgan munosabati bilan belgilanadi. Shu sababli til siyosati davlat, ta’lim muassasalari, ilmiy markazlar va jamoatchilik hamkorligida amalga oshirilishi lozim. Kompleks va tizimli yondashuv orqali o‘zbek tilining milliy qadriyat sifatidagi maqomi mustahkamlanadi hamda u global madaniy merosning faol tarkibiy qismiga aylanishi ta’minlanadi. Adabiyotlar: 1. Karimov B. O‘zbek adabiy tili tarixi. – T.: Fan nashriyoti, 2019. 2. Yo‘ldoshev M. Til siyosati va milliy taraqqiyot. – T.: Akademnashr, 2021. 3. Abdurahmonov G‘. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: O‘qituvchi, 2018. 4. Mahmudov N. Til va jamiyat. – T.: Tafakkur, 2020. 5. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi asoslari. – T.: Fan va texnologiya, 2017. 6. Rasulov R. Til siyosati va globallashuv. – T.: Akademnashr, 2022. 7. Sobirov A.S. — The Role of the Uzbek Language in Globalization Processes (2024) — Philological Research Journal. 8. Yarashova N.J. — The Role of the Uzbek Language in the World Arena (2024). 9. Qorjovova D.B. — The Impact of Global Communication on Uzbek Language (2025). 10. Po‘latova S.B. — The Integration of English Vocabulary into Uzbek (2025). INTEGRATIV YONDASHUV ASOSIDA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA ICHKI REGULYATSIYANI OLDINI OLISHNING PEDAGOGIK IMKONIYATLARI Jo‘rayeva Moxidilxon Soxibjon qizi, AndDPI “Pedagogika yoʻnalishi” 1-bosqich magistranti Annotatsiya. Mazkur maqolada integrativ yondashuv asosida maktabgacha yoshdagi bolalarda ichki regulyatsiyani (hissiy va xulqiy o‘zini boshqarish) rivojlantirish va buzilishlarining oldini olishning pedagogik imkoniyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda o‘yin texnologiyalari, raqamli vositalar hamda sun’iy intellekt texnologiyalariga asoslangan interaktiv tizimlar orqali ta’lim samaradorligini oshirish masalalari yoritiladi. Sun’iy intellekt yordamida bolalarning hissiy holatini monitoring qilish va individual pedagogik yondashuvni ta’minlash imkoniyatlari asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: integrativ yondashuv, ichki regulyatsiya, pedagogik imkoniyatlar, sun’iy intellekt texnologiyalari, maktabgacha ta’lim, raqamli vosita Аннотация. В данной статье анализируются педагогические возможности развития внутренней регуляции (эмоционального и поведенческого самоконтроля) и предупреждения её нарушений у детей дошкольного возраста на основе интегративного подхода. В исследовании освещаются вопросы повышения эффективности образования с использованием игровых технологий, цифровых средств и интерактивных систем на основе технологий искусственного интеллекта. Обосновываются возможности 716

мониторинга эмоционального состояния детей и обеспечения индивидуального педагогического подхода с применением искусственного интеллекта. Ключевые слова: интегративный подход, внутренняя регуляция, педагогические возможности, технологии искусственного интеллекта, дошкольное образование, цифровые средства. English Abstract. This article analyzes the pedagogical potential of developing internal regulation (emotional and behavioral self-control) and preventing its disorders in preschool children based on an integrative approach. The study highlights ways to enhance the effectiveness of education through the use of game-based technologies, digital tools, and interactive systems based on artificial intelligence technologies. The possibilities of monitoring children’s emotional states and ensuring an individualized pedagogical approach using artificial intelligence are substantiated. Keywords: integrative approach, internal regulation, pedagogical potential, artificial intelligence technologies, preschool education, digital tools. Kirish. Bugungi kunda ta’lim tizimida raqamlashtirish hamda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish samaradorlikni oshirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim bosqichida bolalarning hissiy va xulqiy rivojlanishini ta’minlash, ichki regulyatsiya buzilishlarining oldini olish dolzarb pedagogik muammolardan biridir. Integrativ yondashuv asosida tashkil etilgan ta’lim jarayoni sun’iy intellekt texnologiyalari bilan uyg‘unlashganda, bolalarning individual ehtiyojlarini aniqlash va rivojlanishini samarali qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi. Asosiy qism. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ichki regulyatsiya — bu bolaning o‘z hissiy holatini, xulq-atvorini va faoliyatini ongli ravishda boshqarish qobiliyatidir. Ushbu ko‘nikmaning yetarli darajada shakllanmasligi bolalarda tajovuzkorlik, asabiylik, diqqatning tez chalg‘ishi hamda ijtimoiy muhitga moslashishda qiyinchiliklarga olib keladi. Shu sababli ichki regulyatsiya buzilishlarining oldini olish maktabgacha ta’lim tizimining muhim pedagogik vazifalaridan biri hisoblanadi[2]. Integrativ yondashuv maktabgacha ta’lim jarayonida bolani shaxs sifatida har tomonlama rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, u o‘yin faoliyati, ijodiy mashg‘ulotlar, texnologik jarayonlar va psixologik qo‘llab-quvvatlashni yagona tizimda birlashtiradi. Bunday yondashuv bolalarda hissiy barqarorlikni ta’minlash, o‘z xatti-harakatlarini nazorat qilish va ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, o‘yin texnologiyalariga asoslangan integrativ mashg‘ulotlar bolalarning ichki regulyatsiyasini rivojlantirishda yuqori samaradorlikka ega[5]. Zamonaviy sharoitda pedagogik texnologiyalar bilan bir qatorda raqamli vositalar va sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayoniga joriy etilishi pedagogik imkoniyatlarni yanada kengaytirmoqda. Sun’iy intellekt asosidagi interaktiv tizimlar bolalarning hissiy holati, faolligi va xulq-atvoridagi o‘zgarishlarni tahlil qilish imkonini beradi. Bu esa pedagoglarga har bir bolaning individual rivojlanish xususiyatlarini aniqlash va mos pedagogik ta’sir choralarini belgilashga yordam beradi[4]. 717

Shuningdek, sun’iy intellekt texnologiyalariga asoslangan o‘yin va interaktiv mashg‘ulotlar bolalarning hissiy holatiga mos ravishda moslashtiriladi. Bunday tizimlar bolaning kayfiyati va faolligiga qarab mashg‘ulot darajasini o‘zgartirishi, stressni kamaytiruvchi yoki diqqatni jamlashga qaratilgan topshiriqlarni taklif qilishi mumkin. Natijada bolalarda o‘zini boshqarish, sabr-toqat va ijtimoiy moslashuv ko‘nikmalari rivojlanadi[1]. Integrativ yondashuv asosida pedagogik va raqamli texnologiyalarni uyg‘unlashtirish pedagogik jarayonning samaradorligini oshiradi. Bu jarayon bolalarning nafaqat bilish faoliyatini, balki hissiy va xulqiy rivojlanishini ham qo‘llab-quvvatlab, ichki regulyatsiya buzilishlarining oldini olishda muhim pedagogik imkoniyatlar yaratadi[3]. Xulosa. Integrativ yondashuv asosida maktabgacha yoshdagi bolalarda ichki regulyatsiyani oldini olishda pedagogik imkoniyatlarni kengaytirishda sun’iy intellekt texnologiyalari muhim ahamiyat kasb etadi. AI yordamida ta’lim jarayonini shaxsiylashtirish, hissiy holatni monitoring qilish va pedagogik ta’sirni optimallashtirish mumkin. Shu bilan birga, sun’iy intellekt texnologiyalarini talim bilan integratsiyasi bolalarning hissiy-xulqiy rivojlanishini kompleks qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Shu sababli, integrativ yondashuv va sun’iy intellekt texnologiyalarini uyg‘unlashtirish maktabgacha ta’lim tizimida ichki regulyatsiyani oldini olishning samarali pedagogik yo‘nalishi hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullaeva M.M. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. https://elib.buxdu.uz/index.php/pages/referatlar-mustaqil-ishlar\ 2. Shermuhamedova N.A. Integrativ yondashuv asosida ta’lim jarayonini tashkil etish. – T.: Fan va ta’lim, 2021. https://library.ziyonet.uz 3. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978. https://www.marxists.org/archive/vygotsky/works/mind-in-society.pdf\ 4. Smirnova E.O. Psychology of Preschool Children’s Play. – Moscow: Vlados, 2016. https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23819794\ 5. OECD. Innovative Learning Environments. – Paris: OECD Publishing, 2017. https://www.oecd.org/education/ceri/innovative-learning-environments.htm\ JISMONIY TARBIYA VA SPORT MASHG‘ULOTLARIGA SUN’IY INTELLEKTNI INTEGRATSIYALASH ORQALI SPORT MASHG‘ULOTLARINI OLIB BORISH O‘rinboyeva Yulduz, Oriental universiteti Jismoniy madaniyat yo‘nalishi 1-bosqich talabasi Ergasheva Ozoda Asqarovna, Oriental universiteti Jismoniy madaniyat kafedrasi o‘qituvchisi Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt imkoniyatlaridan jismoniy tarbiya va sport sohasida foydalanish afzalliklari, shu orqali shug‘ullanuvchilarga mos holda mashg‘ulot yuklamalarini individuallashtirish, shu asosda murabbiylarga ko‘makchi vazifasini bajarishi haqida so‘z yuritilgan. 718