Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Within translation education, these literary strategies highlight the necessity of integrating pragmatic analysis into curriculum design. Interpretive competence cannot be developed solely through vocabulary acquisition and grammatical training. It requires systematic engagement with literary texts that challenge students to identify implied meanings, narrative perspectives, and cultural references. Classroom activities such as guided close reading, comparative translation analysis, and reflective commentary can facilitate this process [4], [5]. A brief English–Uzbek example illustrates how pragmatic meaning may require functional adaptation. Consider the sentence: “He found the remark unhelpful.” In English literary usage, this expression typically functions as understatement, implying dissatisfaction or restrained criticism. A literal Uzbek translation — “U bu gapni foydasiz deb topdi”—retains denotational meaning but may appear emotionally neutral. A pragmatically adjusted version such as “U bu gapdan mamnun bo‘lmadi” better reflects the evaluative restraint intended in the original. This shift demonstrates how pragmatic equivalence often requires interpretive mediation rather than formal correspondence. The development of such sensitivity depends on sustained exposure to authentic literary discourse and guided analytical practice. Translation instructors play a crucial role in modeling interpretive strategies and encouraging students to articulate their inferential reasoning. By discussing why particular meanings are implied rather than stated, educators help students internalize the pragmatic logic of literary communication. In contemporary educational contexts, the increasing use of digital tools and automated translation systems further underscores the importance of human interpretive competence. While technological resources can support linguistic processing, they remain limited in their capacity to recognize irony, silence, and culturally embedded evaluation. Consequently, translation education must emphasize those aspects of meaning that resist automation and require human judgment. Through the integration of pragmatic analysis, literary interpretation, and reflective practice, translator training programs can cultivate professionals capable of mediating complex communicative acts across languages. Such competence enables translators to preserve not only informational content, but also the aesthetic, emotional, and ethical dimensions that define literary discourse. Conclusion and Practical Recommendations. The analysis presented in this article demonstrates that implicit pragmatic meaning constitutes a fundamental dimension of literary discourse and a central challenge in literary translation education. Silence, understatement, irony, and presupposition are not peripheral stylistic features, but core mechanisms through which authors construct aesthetic value, emotional depth, and ideological perspective. Consequently, the ability to recognize and interpret such meanings represents a key component of professional translator competence. 479

The findings suggest that effective literary translation training must move beyond predominantly formal approaches focused on lexical and grammatical equivalence. While linguistic accuracy remains essential, it is insufficient for conveying the interpretive richness of literary texts. Translator education should therefore prioritize the systematic development of pragmatic awareness and inferential reading skills [2], [4]. This includes training students to analyze narrative voice, evaluative positioning, and culturally embedded implication. From a practical perspective, translation programs are encouraged to integrate structured close-reading practices, comparative translation tasks, and reflective commentary into their curricula. Students should be guided to justify their translation choices in relation to implied meaning and communicative intent, rather than surface correspondence alone. The use of canonical literary works as core teaching material can facilitate sustained engagement with complex pragmatic phenomena. In addition, instructors should encourage critical discussion of automated translation tools and digital resources, emphasizing their limitations in handling implicit meaning. Such reflection can strengthen students’ understanding of the distinctive value of human interpretive judgment in contemporary professional contexts. Ultimately, translating what is not said reveals translation to be a deeply interpretive and culturally situated activity. The translator functions not merely as a linguistic mediator, but as a participant in an ongoing dialogue between literary traditions and reading communities. By cultivating interpretive competence within education, translator training institutions contribute to the preservation of literary depth, ethical sensitivity, and intercultural understanding in global communication. References: 1. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall. 2. Munday, J. (2016). Introducing Translation Studies: Theories and Applications (4th ed.). Routledge. 3. Leech, G. (2014). The Pragmatics of Politeness. Oxford University Press. 4. G‘ulomov, A., & Mahmudov, N. (2018). Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. Fan. 5. Tojiyev, Y. (2020). Tarjima nazariyasi va amaliyoti masalalari. Tashkent: Akademnashr. SUN’IY INGTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA KADRLAR TAYYORLASH HAMDA O‘QITISHNI TASHKIL ETISHNING LINGVISTIK VA IJTIMOIY-GUMANITAR MASALALARI Sharipova Feruza Akramovna, QarDU, Axborot tizimlari va texnologiyalari ta’lim yo‘nalishi, 2-bosqich talabasi Bozorova Irina Jumanazarovna, QarDU, Algoritmlar va dasturlash texnologiyalari” kafedrasi dotsenti, i.f.f.d. (PhD), i.bozorova667@gmail.com Annotatsiya. Ushbu tadqiqotning maqsadi sun’iy intellekt va innovatsion yondashuv asosida kadrlar tayyorlash va o‘qitishni tashkil etish jarayonidagi lingvistik va ijtimoiygumanitar masalalarni o‘rganishdan iborat. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim sohasida qo‘llanilishi va bu jarayonda e’tibor berilishi lozim bo‘lgan ijtimoiy-gumanitar jihatlar muhim 480

ahamiyatga ega. Tadqiqotda sun’iy intellekt orqali o‘qitishning samaradorligini oshirish, talabalarning kreativ fikrlashini rivojlantirish va ularning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishda lingvistik yondashuvlarning roli o‘rganiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion yondashuv, kadrlar tayyorlash, ta’lim texnologiyalari, raqamli ta’lim. Аннотация. Цель данного исследования – изучение лингвистических и социальногуманитарных аспектов в процессе организации обучения и образования на основе искусственного интеллекта и инновационного подхода. Применение технологий искусственного интеллекта в образовании и социально-гуманитарные аспекты, которым следует уделять внимание в этом процессе, имеют большое значение. В исследовании изучается роль лингвистических подходов в повышении эффективности обучения с помощью искусственного интеллекта, развитии творческого мышления студентов и формировании их профессиональных компетенций. Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационный подход, подготовка кадров, образовательные технологии, цифровое образование. Abstract. The purpose of this study is to examine the linguistic and social sciences aspects of organizing training and education based on artificial intelligence and an innovative approach. The application of artificial intelligence technologies in education and the social sciences aspects that should be addressed in this process are of great importance. The study examines the role of linguistic approaches in enhancing the effectiveness of artificial intelligence-based training, developing students' creative thinking, and developing their professional competencies. Keywords: artificial intelligence, innovative approach, training, educational technologies, digital education. Kirish. Hozirgi kunda global miqyosda qiyin ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar, texnologik inqiloblar va yangicha bilim talablarini hisobga olgan holda, ta’lim tizimining yangilanishi dolzarb masalaga aylanmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar ta’lim jarayonida o‘zlarining mohiyati va ahamiyatini oshirib borayotgani kuzatiladi. Sun’iy intellekt texnologiyalari, o‘quv jarayonlariga joriy etilishi bilan birga, pedagogik yondashuvlarni ham tubdan o‘zgartirishga imkon yaratadi. Bu innovatsiyalar ta’lim oluvchilarning munosabatlari, o‘zaro aloqalari va bilimlarni o‘zlashtirish usullarini yangi darajaga ko‘taradi. Shu sababli, sun’iy intellekt va innovatsion yondashuv asosida kadrlar tayyorlash hamda o‘qitishni tashkil etishning lingvistik va ijtimoiy-gumanitar masalalari dolzarb ahamiyatga ega. O‘qituvchilar va ta’lim muassasalari, sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish orqali, o‘quvchilarni nafaqat bilimlar bilan ta’minlash, balki ularning kreativ fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish va ijtimoiy-madaniy ko‘nikmalarini shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Ta’lim jarayonida innovatsion yondashuvlarning ta’siri nafaqat o‘quvchilarning ta’lim sifatini oshirishga, balki jamiyatning barqaror rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishga ham qaratilgan. Maqolamizda sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlarning ta’lim tizimidagi o‘rni, lingvistik va ijtimoiy-gumanitar masalalar, shuningdek, ta’lim samaradorligini oshirish yo‘llari muhokama etiladi. Bu jarayonlarda nafaqat talabalarning ilmiy-qobiliyatlarini, balki ularning ijtimoiy mas’uliyatini oshirgan 481

holda, yangi zamon talablari asosida ta’lim berish usullarini rivojlantirish zarurligi haqida fikr yuritamiz. 1-jadval Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlarning ta’lim jarayonidagi o‘rni Texnologiya / yondashuv Tavsifi Ta’lim jarayonida qo‘llanishi Afzalliklari AI yordamida Talabaning bilim o‘quv Individual darajasiga mos materiallarini yondashuv, samarali topshiriqlar avtomatik tahlil o‘qitish berish va moslashtirish Aqlli repetitor Virtual Talabalarga tizimlari o‘qituvchi mustaqil 24/7 yordam, (Intelligent sifatida ishlovchi o‘rganishda shaxsiy maslahat Tutoring Systems) dasturlar yordam beradi AI test, esse va Avtomatik topshiriqlarni O‘qituvchining Tezkor va xolis baholash tizimlari avtomatik vaqtini tejaydi baholash tekshiradi Moslashuvchanlik, Masofaviy ta’lim Internet orqali Onlayn kurslar, masofadan o‘qish platformalari o‘qitish tizimi video darslar imkoniyati Laboratoriya Virtual va Virtual muhit simulyatsiyasi, Amaliy tajriba, kengaytirilgan orqali o‘rganish virtual yuqori qiziqish reallik (VR/AR) ekskursiyalar Ta’lim analitikasi Talaba O‘quv Muammolarni erta (Learning faoliyatini tahlil natijalarini aniqlash Analytics) qilish prognoz qilish O‘yin Gamifikatsiya Ball, reyting, Motivatsiyani elementlarini (o‘yinlashtirish) badge tizimi oshiradi ta’limga qo‘llash Talabalar savollariga Maslahat berish, Tezkor yordam, AI chatbotlar avtomatik javob tushuntirish interaktivlik berish Sun’iy intellekt asosidagi o‘quv tizimlari Misollar Khan Academy OpenAI texnologiyalari asosidagi chatbotlar Google Classroom platformasi Coursera Virtual laboratoriyalar Microsoft Teams analytics Quiz va interaktiv platformalar Virtual yordamchi tizimlar Sun’iy intellektga asoslangan ta’lim modeli an’anaviy o‘qitish tizimidan farqli ravishda individual yondashuvni ta’minlaydi. Adaptiv ta’lim platformalari orqali har bir talabaning bilim darajasi, qiziqishi va o‘zlashtirish tezligiga mos ravishda o‘quv materiali taqdim etiladi. Bu esa ta’lim samaradorligini oshirish bilan bir qatorda, o‘quv jarayonining shaffofligi va natijadorligini ham ta’minlaydi. Shuningdek, sun’iy intellekt yordamida bilimlarni baholash, tahlil qilish va prognozlash imkoniyatlari kengayadi. 482

Lingvistik jihatdan qaralganda, sun’iy intellekt texnologiyalari til o‘rganish, nutqni tahlil qilish, avtomatik tarjima va matnni qayta ishlash jarayonlarida muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu jarayonda talabalarning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish, akademik yozuv madaniyatini shakllantirish hamda terminologik savodxonligini oshirish muhim vazifa hisoblanadi. Ayniqsa, ko‘p tillilik sharoitida raqamli texnologiyalardan oqilona foydalanish til va tafakkur uyg‘unligini ta’minlaydi. Ijtimoiy-gumanitar nuqtayi nazardan esa, sun’iy intellektdan foydalanishda axloqiy me’yorlar, madaniy qadriyatlar va inson omilining ustuvorligi masalalari dolzarbdir. Ta’lim jarayonida raqamli tengsizlik, ma’lumotlar xavfsizligi, shaxsiy daxlsizlik va akademik halollik kabi muammolar yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli, innovatsion yondashuvlar insonparvarlik tamoyillari asosida joriy etilishi lozim. Texnologiya insonni emas, balki inson texnologiyani boshqarishi kerakligi konseptual asos sifatida qaraladi. Kadrlar tayyorlash jarayonida kasbiy kompetensiyalarni shakllantirishda sun’iy intellekt katta imkoniyatlar yaratadi. Masalan, virtual laboratoriyalar, simulyatsion dasturlar va raqamli modellar orqali talabalar nazariy bilimlarni amaliy ko‘nikmalar bilan mustahkamlash imkoniga ega bo‘ladilar. Bu esa mehnat bozorida raqobatbardosh, mustaqil fikrlay oladigan va innovatsion qarorlar qabul qila oladigan mutaxassislarni tayyorlashga xizmat qiladi. Shuningdek, pedagog kadrlarning raqamli kompetentligini oshirish ham muhim omil hisoblanadi. O‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki fasilitator, mentor va raqamli muhit boshqaruvchisi sifatida faoliyat yuritishi talab etiladi. Bu esa uzluksiz malaka oshirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni egallash va ilmiy-tadqiqot faoliyatini rivojlantirishni taqozo etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Russell, S., Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach. 4th Edition. Pearson Education Limited. 2. Kaplan, A., Haenlein, M. (2019). Siri, Siri in my Hand: Who‘s the Fairest in the Land? On the Interpretations, Illustrations, and Implications of Artificial Intelligence. Business Horizons, 62(1), 15–25. 3. UNESCO (2021). Artificial Intelligence and Education: Guidance for Policy-makers. Paris: UNESCO Publishing. 4. OECD (2021). AI in Education: Challenges and Opportunities for Sustainable Development. OECD Publishing, Paris. 5. World Economic Forum (2023). The Future of Jobs Report. Geneva. 6. Luckin, R. (2018). Machine Learning and Human Intelligence: The Future of Education for the 21st Century. London: UCL Institute of Education Press. 7. Holmes, W., Bialik, M., Fadel, C. (2019). Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. Boston: Center for Curriculum Redesign. 8. OpenAI (2023). GPT and the Future of Education: AI-based Learning Innovations. OpenAI Research Publications. 9. Crystal, D. (2011). Language and the Internet. Cambridge: Cambridge University Press. 483

SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA TA’LIM MOTIVATSIYASINI RIVOJLANTIRISH VA KADRLAR TAYYORLASH JARAYONINI TAKOMILLASHTIRISHNING INNOVATSION YONDASHUVLARI Sharipova Shukronaxon Baxtiyorjon qizi, FarDU Magistratura bo‘limi 1-bosqich psixologiya yo‘nalishi magistranti e.mail: shukronasharipova115@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalari asosida ta’lim motivatsiyasini rivojlantirish hamda kadrlar tayyorlash jarayonini takomillashtirish masalalari yoritilgan. Sun’iy intellektning adaptiv ta’lim tizimlarida qo‘llanishi, individual ta’lim trayektoriyalarini shakllantirish imkoniyatlari hamda ta’lim sifatini oshirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, ta’lim motivatsiyasi, kadrlar tayyorlash, innovatsion ta’lim, adaptiv ta’lim tizimi Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы развития учебной мотивации и совершенствования процесса подготовки кадров на основе технологий искусственного интеллекта. Проанализированы возможности применения искусственного интеллекта в адаптивных образовательных системах, формировании индивидуальных образовательных траекторий и повышении качества образования. Ключевые слова: искусственный интеллект, учебная мотивация, подготовка кадров, инновационное образование, адаптивная система обучения Abstack. The article examines the issues of developing educational motivation and improving the process of personnel training based on artificial intelligence technologies. The possibilities of using artificial intelligence in adaptive learning systems, forming individual learning trajectories, and enhancing the quality of education are analyzed. Keywords: artificial intelligence, educational motivation, personnel training, innovative education, adaptive learning system Kirish. Bugungi kunda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari global miqyosda ta’lim tizimini tubdan o‘zgartirishga xizmat qilayotgan eng muhim innovatsion yondashuvlardan biriga aylandi. SI asosida yaratilgan raqamli vositalar nafaqat o‘quv jarayonini avtomatlashtirish va samaradorligini oshirish, balki o‘quvchilarning individual xususiyatlariga moslangan ta’lim yo‘nalishlarini shakllantirish imkonini beradi, bu esa o‘z navbatida ta’lim motivatsiyasini kuchaytiradi va o‘rganishni shaxsga yo‘naltiradi. 2020–2024 yillar davomida xalqaro tadqiqotlar ta’limda SIning o‘rni va uning o‘quv jarayoniga ta’siri bo‘yicha sezilarli izlanishlarni amalga oshirdi: SI bilim olish jarayonini personalizatsiya qilish va o‘quvchilarning ehtiyojlarini individual tarzda qondirish orqali motivatsiyani oshirish imkoniyatlariga ega ekanligi ko‘rsatildi [1]. Shuningdek, SI texnologiyalaridan foydalanish kadrlar tayyorlash va ularning raqamli savodxonligini oshirish jarayonida innovatsion imkoniyatlarni yaratadi. Ta’lim muassasalari SI yordamida o‘qituvchilarning pedagogik kompetensiyalarini yaxshilash, individual o‘quv yo‘nalishlarini ishlab chiqish va professional rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash orqali nafaqat o‘quvchilarning balki malakali kadrlarning ham raqamli iqtisodiyot talablariga moslashuvini ta’minlashlari mumkinligi haqida ilmiy tadqiqotlar mavjud [2]. 484

O‘zbekiston Respublikasi rahbariyatining sun’iy intellektni rivojlantirish bo‘yicha strategik qarorlari ham bu yo‘nalishga katta urg‘u bermoqda. 2025 yilda imzolangan Prezident qarori bilan SI texnologiyalarini keng joriy etish, jumladan ta’lim sohasida innovatsion loyihalarni amalga oshirish va oliy ta’lim muassasalarida sun’iy intellekt laboratoriyalarini tashkil etish belgilangan . Mazkur qaror doirasida ta’lim muassasalari o‘qituvchilari va talabalarga SI bo‘yicha zamonaviy bilimlar berish, shuningdek 2030 yilga qadar raqamli iqtisodiyotda raqobatbardosh kadrlar tayyorlash vazifalari qo‘yilganligi ta’kidlanmoqda [3]. Shu sababli sun’iy intellekt asosida ta’lim motivatsiyasini rivojlantirish va kadrlar tayyorlash jarayonini takomillashtirish bugungi kunda nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega dolzarb masala bo‘lib, raqamli iqtisodiyot va innovatsion jamiyat talablari uchun zarur kadrlar salohiyatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy jamiyatda raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi ta’lim tizimi oldiga mutlaqo yangi vazifalarni qo‘ymoqda. An’anaviy ta’lim modellaridan innovatsion, texnologiyalarga asoslangan ta’lim tizimiga o‘tish zarurati o‘quv jarayonida sun’iy intellekt vositalarini keng joriy etishni taqozo etadi. Bugungi kunda ta’lim motivatsiyasini shakllantirish masalasi nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy-psixologik muammo sifatida ham dolzarb bo‘lib, aynan sun’iy intellekt texnologiyalari ushbu jarayonni individual xususiyatlarga mos holda tashkil etish imkonini bermoqda. Tadqiqotchilar ta’kidlashicha, SI asosidagi adaptiv ta’lim platformalari o‘quvchining bilim darajasi, qiziqishi va psixologik xususiyatlarini tahlil qilgan holda o‘qitish jarayonini shaxsga yo‘naltirish orqali motivatsiyani sezilarli darajada oshiradi [1]. Shu bilan birga, bugungi mehnat bozori yuqori malakali, kreativ fikrlaydigan va raqamli texnologiyalar bilan ishlay oladigan кадрларни talab etmoqda. Bunday kadrlarni tayyorlash jarayonini samarali tashkil etishda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. SI asosidagi ta’lim tizimlari o‘qituvchilar faoliyatini tahlil qilish, ularning pedagogik kompetensiyalarini rivojlantirish hamda ta’lim sifatini monitoring qilishda yangi imkoniyatlarni yaratadi. Zamonaviy tadqiqotlarda qayd etilishicha, sun’iy intellekt vositalari kadrlar tayyorlash jarayonida individual rivojlanish trayektoriyasini ishlab chiqish va kasbiy ko‘nikmalarni maqsadli shakllantirishga xizmat qiladi [2]. O‘zbekiston Respublikasida ham raqamli transformatsiya jarayonlari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Xususan, sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirishga qaratilgan Prezident qarorlarida ta’lim tizimiga SI elementlarini joriy etish, o‘qituvchilar va talabalarni zamonaviy texnologiyalar bilan ishlashga o‘rgatish hamda raqamli iqtisodiyot uchun malakali kadrlar tayyorlash vazifalari alohida ko‘rsatib o‘tilgan [3]. Mazkur hujjatlar ta’lim jarayonida innovatsion yondashuvlarni keng qo‘llash, kadrlar tayyorlash sifatini oshirish va zamonaviy talablar darajasiga olib chiqish zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi. 485

Bundan tashqari, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish nafaqat bilim berish jarayonini optimallashtiradi, balki o‘quvchilarning mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantirish, kasbiy yo‘naltirish va shaxsiy salohiyatni ro‘yobga chiqarishda ham samarali vosita hisoblanadi. Ayniqsa, gumanitar va ijtimoiy sohalarda SI texnologiyalarini qo‘llash kadrlar tayyorlash jarayonining lingvistik, psixologik va ijtimoiy jihatlarini chuqur tahlil qilish imkonini bermoqda [4]. Shu jihatdan, sun’iy intellekt asosida ta’lim motivatsiyasini rivojlantirish hamda kadrlar tayyorlash jarayonini takomillashtirish masalasi bugungi kun ta’lim tizimining eng muhim va dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ilmiy-nazariy hamda amaliy tadqiqotlarni talab etadi. Mazkur mavzuning o‘rganilishi raqamli ta’lim muhitida innovatsion pedagogik yondashuvlarni ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ta’lim jarayonining samaradorligi ko‘p jihatdan o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan ichki qiziqishi va motivatsiyasiga bog‘liq. An’anaviy ta’lim tizimida o‘quvchilar motivatsiyasini individual ravishda aniqlash va rivojlantirish ko‘pincha murakkab jarayon hisoblangan. Biroq sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim sohasiga kirib kelishi ushbu jarayonni yangi bosqichga olib chiqdi. Sun’iy intellekt asosidagi adaptiv ta’lim platformalari o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi, qiziqish doirasi, o‘rganish uslubi hamda psixologik xususiyatlarini avtomatik tarzda tahlil qilish imkonini beradi. Bunday tizimlar yordamida har bir o‘quvchi uchun individual o‘quv trayektoriyasi shakllantiriladi, bu esa ta’lim motivatsiyasining barqaror o‘sishiga xizmat qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, SI texnologiyalari o‘quv materiallarini shaxsning ehtiyojlariga moslashtirish orqali o‘rganishga bo‘lgan qiziqishni kuchaytiradi, bilim olish jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi [5]. Bundan tashqari, sun’iy intellekt yordamida o‘quvchilarning o‘quv faoliyatini doimiy monitoring qilish, ularning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash, real vaqt rejimida psixologik-pedagogik tavsiyalar berish imkoniyati yaratiladi. Bu esa o‘quvchi shaxsini qo‘llab-quvvatlash, o‘ziga ishonchini oshirish hamda mustaqil ta’lim ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida kadrlar tayyorlash jarayoniga qo‘yilayotgan talablar tubdan o‘zgarmoqda. Zamonaviy mutaxassis nafaqat o‘z kasbining bilimdon egasi bo‘lishi, balki axborot texnologiyalaridan, jumladan sun’iy intellekt vositalaridan samarali foydalana olishi zarur. ✓ SI texnologiyalari kadrlar tayyorlash tizimida quyidagi innovatsion imkoniyatlarni yaratadi: ✓ o‘quv jarayonini avtomatlashtirilgan tahlil qilish; ✓ o‘qituvchilar faoliyatini intellektual monitoring qilish; ✓ talabalar bilimini ob’ektiv baholash; ✓ kasbiy kompetensiyalarni diagnostika qilish; ✓ individual rivojlanish dasturlarini ishlab chiqish. 486

Ayniqsa, oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlashda sun’iy intellekt asosidagi virtual simulyatsiyalar, intellektual trenajyorlar va onlayn o‘quv platformalari katta ahamiyat kasb etmoqda. Bu vositalar talabalarning nazariy bilimlarini amaliy ko‘nikmalar bilan uyg‘unlashtirish, kasbiy tayyorgarlik darajasini oshirish hamda mehnat bozoriga moslashuvchan kadrlar yetishtirish imkonini beradi. Sun’iy intellektdan foydalanish jarayonida inson omili, ayniqsa psixologik jihatlar alohida e’tiborni talab etadi. Ta’lim muhitiga SI texnologiyalarining keng joriy etilishi o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi muloqot shakllarini o‘zgartirmoqda. Shu sababli: ✓ raqamli ta’lim muhitida shaxsiy muloqotni saqlab qolish; ✓ o‘quvchilarda texnologiyalarga nisbatan ijobiy psixologik munosabatni shakllantirish; ✓ axborot yuklamasining psixologik ta’sirini kamaytirish; ✓ raqamli savodxonlik bilan birga psixologik tayyorgarlikni ta’minlash kabi masalalar muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, o‘qituvchilarning sun’iy intellekt bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirish ham dolzarb vazifa hisoblanadi. O‘qituvchi SI texnologiyalaridan ongli va maqsadli foydalana olgandagina ular ta’lim sifatini oshirishga real xizmat qiladi. Xulosa. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalari zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirishning muhim innovatsion omiliga aylanib bormoqda. SI vositalaridan foydalanish ta’lim jarayonini shaxsga yo‘naltirish, o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olish hamda ularning ta’lim motivatsiyasini barqaror rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Sun’iy intellekt asosidagi adaptiv ta’lim tizimlari o‘quvchilarning bilim olish jarayonini monitoring qilish, o‘zlashtirish darajasini aniqlash va individual ta’lim trayektoriyalarini shakllantirish orqali motivatsion muhitni mustahkamlashga xizmat qiladi. Bunday yondashuv o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, o‘z-o‘zini rivojlantirish hamda mas’uliyatni his etish kabi shaxsiy sifatlarini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, kadrlar tayyorlash jarayonida sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish ta’lim sifatini oshirish, bo‘lajak mutaxassislarning kasbiy kompetensiyalarini zamon talablariga mos ravishda rivojlantirish hamda raqamli iqtisodiyot uchun zarur malakali кадрlar zaxirasini shakllantirishga xizmat qiladi. SI texnologiyalarining ta’lim tizimiga integratsiyasi nafaqat o‘quv jarayonini optimallashtiradi, balki o‘qituvchilarning pedagogik faoliyatini ham yangi bosqichga olib chiqadi. Demak, sun’iy intellekt asosida ta’lim motivatsiyasini rivojlantirish va kadrlar tayyorlash jarayonini takomillashtirish bugungi kun ta’lim tizimining strategik yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uning ilmiy-amaliy jihatdan chuqur o‘rganilishi muhim ijtimoiy ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari va nazariy tahlillardan kelib chiqib, quyidagi amaliy tavsiyalarni ilgari surish mumkin: 487

➢ Ta’lim muassasalarida sun’iy intellekt asosidagi adaptiv ta’lim platformalarini joriy etish. Bunday platformalar o‘quvchilarning individual xususiyatlarini inobatga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil etish hamda motivatsiyani oshirish imkonini beradi. ➢ O‘qituvchilarning raqamli va SI texnologiyalari bo‘yicha malakasini oshirish. Pedagog kadrlar uchun sun’iy intellektdan foydalanish bo‘yicha muntazam seminar-treninglar va malaka oshirish kurslarini tashkil etish zarur. ➢ Kadrlar tayyorlash jarayonida SI asosidagi diagnostik tizimlardan foydalanish. Talabalarning kasbiy qiziqishlari, kompetensiyalari va qobiliyatlarini aniqlashda intellektual tahlil tizimlarini qo‘llash samarali natija beradi. ➢ Ta’lim motivatsiyasini o‘lchash va monitoring qilishda raqamli vositalarni qo‘llash. O‘quvchilarning o‘quv faoliyatiga bo‘lgan qiziqishini doimiy baholab boruvchi intellektual dasturlarni amaliyotga joriy etish tavsiya etiladi. ➢ Oliy ta’lim muassasalarida SI laboratoriyalari va innovatsion markazlar tashkil etish. Bu bo‘lajak mutaxassislarni amaliy ko‘nikmalar bilan qurollantirish va ularning kasbiy tayyorgarligini kuchaytirishga xizmat qiladi. ➢ Psixologik xizmat faoliyatida sun’iy intellekt imkoniyatlaridan foydalanish. O‘quvchilar va talabalar motivatsiyasi, qiziqishlari hamda psixologik holatini aniqlashda SI asosidagi test va diagnostika dasturlarini qo‘llash maqsadga muvofiq. ➢ Ta’lim mazmunini raqamli iqtisodiyot talablariga moslashtirish. O‘quv dasturlariga sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantiruvchi modullarni kiritish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Marienko, M., Nosenko, Y., & Shyshkina, M. Personalization of learning using adaptive technologies and augmented reality. – Kyiv: Institute of Information Technologies and Learning Tools, 2020. 2. Cukurova, M. The Interplay of Learning, Analytics, and Artificial Intelligence in Education: A Vision for Hybrid Intelligence. – London: Routledge, 2024. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal rivojlantirish va keng joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. – Toshkent, 2025. 4. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2021. 5. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2021. ADABIYOT DARSLARIDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI Shavkatova Gulnoza Rustam qizi, Abdulla Avloniy nomidagi pedagogik mahorat milliy instituti Doktoranti (DSc) O‘zDSMI o‘qituvchisi s.f.f.d (PhD) shavkatoavg123@gmail.com Annotatsiya: Mazkur maqolada sun’iy intellekt asosida badiiy asarlarni o‘rganish jarayonida personajlarni vizual tasavvur qilish, sahna dekoratsiyalari va mizanssenani 488

modellashtirish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Ushbu yondashuv o‘quvchilarning badiiy tafakkurini rivojlantirish, asarni chuqur anglash va ijodiy faoliyatini faollashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, raqamli texnologiyalar, adabiyot ta’limi, personaj, dekoratsiya, mizanssena, ijodiy fikrlash. Аннотация: В статье анализируются преимущества применения искусственного интеллекта при изучении художественных произведений, в частности формирование визуального образа персонажей, сценических декораций и первоначального варианта мизансцены. Данный подход способствует развитию образного мышления, творческих способностей и повышению интереса учащихся к литературе. Ключевые слова: искусственный интеллект, цифровые технологии, литературное образование, персонаж, декорация, мизансцена, творческое мышление. Annotation: This article it highlights the advantages of introducing AI-based tools for teaching literary works, including closer engagement with characters, visualization of stage settings, and the creation of initial mise-en-scène models. The application of artificial intelligence enhances students’ comprehension of literary texts, fosters creative thinking, and increases their motivation and active participation in the learning process. Keywords: artificial intelligence, digital technologies, literature education, character, stage design, mise-en-scène, creative thinking. Kirish. Texnika-texnologiyaning jadal rivojlanishi ta’sirida raqamli texnologiyalar dunyodagi barcha fan tarmog‘lariga o‘zining sezilarli ta’sirini ko‘rsatmoqda. Bu esa o‘z o‘rnida sohalarning tez sur’atlar bilan rivojlanishiga zamin yaratmoqda. Shuningdek, adabiyot fanida ham zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ya’ni sun’iy intellektni qo‘llash fanning o‘quvchilar tomonidan oson o‘zlashtirilishiga zamin yaratadi. Sun’iy intellekt orqali o‘quvchilarga asarni tanishtirishning bir qancha afzalliklari mavjud: a. Personaj bilan yaqindan tanishuv; b. Dekoratsiyalar haqida tassavurga ega bo‘lish; c. Mizansennani dastlabki variantini yaratib olish; O‘quvchi bir o‘quv yili davomida 10 dan ortiq asarlar bilan tanishib chiqadi. Bu degani 30-40 dan ortiq personajlar haqida tasavvurga ega bo‘lishi lozim. Har bir personajning o‘z xarakteri hamda xarakterliligi mavjud bo‘ladi. Xarakter (yunoncha charaktir – belgi, ajratuvchi sifat, xislat) – ijtimoiy muhitda tarkib topadigan, shaxsning tevarak-atrofdagi voqelikda va o‘z-o‘ziga munosabatlarida ifodalanadigan, uning muayyan vaziyat va sharoitda namoyon bo‘luvchi xatti-harakatlarini belgilab beradigan barqaror, turg‘un ruhiy xususiyatlarining majmuasi. Xarakterlilik esa- asardagi personajning tashqi qiyofasi bilan bog‘liq bo‘lib, uning nutqiy xususiyatlari, ovozining tempi, xarakatlaridagi o‘ziga xos xislatlarni qamrab oladi. Misol uchun Uilyam Shekspirning “Otello” asarida bosh qahramon qora tanli qilib tasvirlangan. Biz ushbu asarni sahnalashtirayotganimizda bu detalga albatta e’tibor qaratishimiz lozim. Obrazlarning tashqi ko‘rinishi, xarakteri va ruhiy holatini vizual shaklda aks ettirish o‘quvchining tasavvurini boyitadi hamda asarni osonroq o‘zlashtirishiga 489

yordam beradi. Bu jarayon o‘quvchilarda obrazli tafakkur va estetik didning shakllanishiga xizmat qiladi. Sun’iy intellekt orqali biz persanajlar qiyofasini asar talqinida yaratib o‘quvchilarga tanishtirishimiz mumkin. Misol uchun 1-rasm va 2-rasmda Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” asari Kumush obrazi va G‘ofur G‘ulomning “Shumbola” asari bosh qahramonlaridan Shum bola mualliflarning ta’rifi asosida tasvirlangan. 1-rasm 2-rasm Badiiy asarni sahnaga olib chiqishda o‘quvchilar dekoratsiyalardan foydalanishda bir qancha qiyinchiliklarga duch keladilar. Binobarin asar voqealari tasvirlanayotgan davrdagi buyumlar haqida tushunchaga ega bo‘lishlari ularni sahnaga joylashtirishlari uchun voqea haqida tasavvurga ega bo‘lishlari maqsadga muvofiq. (3-rasm) “O‘tkan kunlar” (3-rasm) Adabiy asarlarni sahnalashtirishda mizansenna muhim ahamiyatga ega. U personaj vazifanini aktyor xatti xarakatlari orqali ochib beradi. mizanssena (frans. mise en scene — sahnada joylashish) — spektakl davomida sahnada aktyorlarni joylashtirish, harakatlantirish va oʻzgartirish tartibi. U voqea ishtirokchilari harakatlarini, ular oʻrtasidagi munosabatlarni va asarning gʻoyaviybadiiy yechimini hal qilishda muhim vosita hisoblanadi. U rejissyor tomonidan toʻgʻri hal etilsa, spektaklda uygʻunlik, yaxlitlik hosil boʻladi. (4-rasm) 490

4-rasm 5-rasm Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash lozimki, texnika va texnologiyalarning jadal rivoji ta’lim jarayoniga, xususan, adabiyot faniga yangi pedagogik imkoniyatlarni olib kirdi. Sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarning badiiy asarni faqat matn sifatida emas, balki jonli obrazlar, muhit va sahnaviy holatlar orqali idrok etishiga xizmat qiladi. Bu esa o‘quvchilarda obrazli tafakkur, estetik did va ijodiy fikrlashni rivojlantiradi. Sun’iy intellekt yordamida personajlar bilan yaqindan tanishish, sahna dekoratsiyalarini ko‘z oldiga keltirish hamda mizanssenaning dastlabki variantlarini yaratish imkoniyati o‘quvchilarni dars jarayoniga faol jalb etadi. Natijada o‘quvchi asarni chuqurroq anglaydi, mazmunmohiyatini oson o‘zlashtiradi va o‘z munosabatini erkin ifodalashga o‘rganadi. Shu bois, adabiyot ta’limida sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish ta’lim sifatini oshirish, darslarni qiziqarli va samarali tashkil etishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xodjayev B.X. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. Darslik. – T.: Sanostandart, 2017. – 416 b. 2. Karimov U.I. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – T.: Fan va texnologiya, 2020. – 280 b. 3. Yo‘ldoshev J.G‘., Usmonov S.A. Pedagogik texnologiya asoslari. – T.: O‘qituvchi, 2019. – 312 b. 4. G‘afur G‘ulom. Shum bola. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2018. – 144 b. 5. Safarov O. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – T.: Sharq, 2016. – 240 b. 6. To‘xtasinov R. Adabiy ta’limda innovatsion yondashuvlar. – T.: Fan, 2021. – 198 b. 7. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. – Pearson Education, 2021. – 1132 p. 8. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019. – 240 p. 9. UNESCO. Artificial Intelligence and Education: Guidance for Policymakers. – Paris, 2022. 10. Luckin R. Machine Learning and Human Intelligence: The Future of Education for the 21st Century. – London: UCL Press, 2018. – 210 p. 491

TA’LIM JARAYONINI SUN’IY INTELLEKT BILAN INTEGRATSIYALASHGAN DARSLAR ORQALI TASHKIL QILISH Shukurullayeva Nigora Ilhom qizi, O‘zDJTU o‘qituvchisi e-mail: nigoshilhomovna@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada hozirgi kunda rivojlangan texnologiyalar va sun’iy intellekt integratsiyasi orqali tilllarni o‘rgatish, ayniqsa, ingliz tili darslarida sun’iy intellekt vositasida o‘quv jarayonini tashkil qilish, ularning ta’lim tizimiga ta’siri va o‘quvchilarning bilim darajasini yanada oshirish, AI platformlari haqida so‘z boradi. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, shaxsiylashtirish, motivatsiya, ovozli tanib olish. Аннотация. В данной статье рассматривается обучение языкам с использованием современных развитых технологий и интеграции искусственного интеллекта, в частности организация учебного процесса на уроках английского языка с применением инструментов ии. Анализируется их влияние на систему образования, способы повышения уровня знаний учащихся, а также рассматриваются различные платформы на основе ии. Ключевые слова: искусственный интеллект, персонализация, мотивация, распознавание речи Annotation. This article discusses teaching languages by integrating modern technologies and artificial intelligence, particularly the organization of the learning process in English language classes using AI tools. It examines their impact on the education system, ways to improve students’ knowledge levels further, and various AI platforms. Key words: Artificial intelligence, personalization, motivation, speech recognition Kirish. Hammamizga ma’lumki, hozirgi texnika, texnologiya va sun’iy intellekt rivojlangan davrda yashayotgan har bir shaxs o‘z hayotini bu o‘zgarishlarsiz tasavvur qilishi juda qiyin. Kundalik yumushimizning aksariyat qismi bu raqamli innovatsiyalar tufayli anchagina osonlashgani va sanoqsiz qulayliklar yaratgani, o‘z navbatida insoniyatning bu o‘zgarishlarga moslashuvchanligini va qiziqishi ortishiga sabab bo‘lmoqda. Shuning natijasi o‘laroq, sun’iy intellektdan foydalanish har bir soha uchun eng kerakli ehtiyoj sifatida qaralmoqda. So‘nggi yillarda jadal sur’atlarda rivojlanib kelayotgan texnologiyalar va sun’iy intellekt dasturlari har qanday sohadagi o‘zgarishlar, takomillashuvlarga asosiy sabab bo‘lib kelmoqda. Hozirda sun’iy intellekt texnologiyalarining qo‘llanilishi tabiiy tilni qayta ishlash, mashina o‘rganish va neyron tarmoqlar texnologiyalarini rivojlantirish natijasida jadal oshdi.[1] Ta’lim tizimi raqamli transformatsiya bosqichiga XXI asrda kirdi va bu o‘z navbatida axborotkommunikatsiya texnologiyalardan yuqori suratlarda foydalanish muhitini yaratdi, ayniqsa o‘qitish metodologiyasini tubdan o‘zgarishiga ham sun’iy intellekt (Artificial Intelligence - AI) tizimlarining keng joriy etilishi hisobiga bo‘lyapti. Barcha o‘quv fanlarni, shu jumladan tillarni o‘qitish jarayoni ham bu o‘zgarishlardan chetda qolmayapti. Ko‘p tillilik kompetensiyasi globallashuv sharoitida shaxsning kasbiy va ijtimoiy muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardan biriga aylanmoqda. Shu boisdan, til o‘qitish samaradorligini oshirish bugungi kunning dolzarb masalasi sifatida namoyon bo‘lmoqda. So‘nggi yillarda 492

sun’iy intellekt (AI)ning ta’lim tizimidagi roli keng tadqiq qilinayotgani bu sohada olib borilayotgan ishlar ko‘lami kengligidan dalolat beradi. Shuni ta’kidlab o‘tish joizki, tadqiqotchilar AI texnologiyalarini o‘quv jarayonini individuallashtirish, baholashni avtomatlashtirish va o‘quvchilarning akademik ko‘rsatkichlarini yaxshilash vositasi sifatida ko‘rib chiqayotganligi ta’lim jarayonining sifatini amaliy va nazariy jihatdan yaxshilanishini ta’minlaydi. John McCarthy tomonidan sun’iy intellekt tushunchasi ilmiy muomalaga kiritilganidan buyon, AI turli sohalarda, jumladan, ta’limda ham qo‘llanila boshladi. Nafaqat ta’limda, balki keng miqyosda turli jabhalarda ishlatilayotgan bu bu atamaning tarixiga nazar tashlasak sun’iy intellektning paydo bo‘lishi 1950yillarga borib taqalishini bilib olamiz . O‘sha paytda John McCarthy AQShdagi Dartmouth Collegeda ikki oylik seminar tashkil qilgan. Seminar taklifnomasida McCarthy “sun’iy intellekt” (artificial intelligence) atamasini birinchi marta 1956yilda ishlatgan.[2] Shundan so‘ng bu atama hozirgi kunda eng ko‘p qo‘llaniladigan, ommabop tushuncha bo‘lib qoldi. Birgina ta’lim jarayonida ishlatilishi, o‘rganilayotgan va o‘rgatilayotgan bilimni turli shakllarda namoyish qilib bera oladigan bu tizim global o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda. Tarbiyaviy jarayonga, ta’limga sun’iy intellekt (AI)ni integratsiyalash , o‘quv va o‘qitish metodikalarini sifat jihatdan yangilashga imkon berdi. Xususan, tabiiy tilni qayta ishlash, mashinaviy o‘rganish va generativ AI vositalari kabi yangiliklar tobora rivojlanib borishi, interaktiv ta’lim yaratishga va o‘rganuvchilarni faol jalb etuvchi tajribalar bilan boyitishga xizmat qilmoqda. [3] Hammamizga ma’lum bo‘lgan an’anaviy dars jarayonida asosiy axborot manbai o‘qituvchi bo‘lib, o‘quvchilar umumiy dastur asosida ta’lim oladi. Biroq o‘quv jarayonida har bir o‘quvchining o‘zlashtirish tezligi, qiziqishi va ehtiyoji turlicha bo‘lganligi sababli individual yondashuvni to‘liq ta’minlash qiyinlashadi. Sun’iy intellekt asosidagi texnologiyalardan ta’lim jarayonida foydalanish esa o‘quvchilarning bilim darajasi va o‘rganish trayektoriyasini tahlil qilib, shaxsiylashtirilgan va zamonaviylashgan ta’limni tashkil etish imkonini beradi. Misol tariqasida, Duolingo va ChatGPT kabi platformalarni olsak, o‘quv jarayonini moslashuvchan va interaktiv shaklda tashkil etishga beminnat xizmat qilmoqda. Sun’iy intellektdan tillarni o‘qitishda foydalanishning asosiy afzalliklaridan biri — shaxsiylashtirilgan ta’lim modelini yaratishidir. AI tizimlaridan foydalanib o‘quvchining javoblarini tahlil qilish, xatolarini aniqlash va mos mashqlarni tavsiya etish jarayoni ko‘p vaqt talab qilmaydi. Shundan kelib chiqib ta’kidlash mumkinki, jarayon o‘quvchining zaif tomonlarini tezkor aniqlash va ularni bartaraf etishga yordam beradi. Natijada tillarni o‘rganish samaradorligi oshadi. Tillarni o‘qitish uchun dasturlar yaratishda yozma va og‘zaki nutqni rivojlantirish , gapirish va o‘qib tushunish mahoratlarini yaxshilash kabi jihatlarga e’tibor qaratilinishi hammaga ma’lum. Shu asnoda bu sa’y-harakatlarning ma’lum bir qismi AI ga tayanish orqali amalga oshiriladi. Misol qilib oladigan bo‘lsak, yozma nutqni rivojlantirishda AI asosidagi dasturlardan biri Grammarly matndagi grammatik, leksik va uslubiy xatolarni aniqlab, foydalanuvchiga takliflar beradi. 493

O‘quvchi tezkor fikr-mulohaza orqali xatolar ustida ishlash imkoniga ega bo‘ladi. Bu esa mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Smit fikriga ko‘ra, ingliz tilini ona tili sifatida bilmaydiganlar orasida sun’iy intellektga asoslangan yozuv yordamchilari mashhur bo‘lib bormoqda, chunki ular foydalanuvchilarga keng tarqalgan xatolardan qochishga yordam beradigan shaxsiylashtirilgan, real vaqt rejimidagi fikr-mulohazalarni taqdim etadi. Sun’iy intellekt vositalari grammatika va tuzilma kabi yuzaki jihatlarni yaxshilashda shubhasiz foydali bo‘lishiga qaramay, ularning talabalarga uzoq muddatli yozish ko‘nikmalariga ta’siri borasida xavotirlar ortib bormoqda. [4] Adams ta’kidlashicha, bunday vositalarga haddan tashqari bo‘g‘liqlik tanqidiy fikrlash, ijodkorlik va o‘z-o‘zini tahrirlash qobiliyatlarining rivojlanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin, bu esa ularning ilmiy o‘rganishi borasida savollar tug‘diradi. [5] Turli yo‘nalishdagi va sohadagi til o‘rganuvchilar orasida sun’iy intellekt orqali aqlan rivojlanishini cheklab qo‘yish holatlari ham kuzatilishini e’tiborga olgan afzal. Tillarni o‘qitish jarayonida o‘rganuvcchilarning har qanday holat va harakatlari diqqat bilan nazorat qilinishi va dars so‘ngida tahlil qilinishi lozim. Berilgan amaliy topshiriqlar sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan bo‘lsa, ularning qay darajada o‘quvchining darajasiga moslashtirilgani va ijobiy o‘sishni ta’minlashga xizmat qilgani aniqlanishi lozim. Olingan natijalarga qarab kelasi darslar tashkil qilinadi va til o‘rganishdagi AI integratsiyasi ahamiyati tobora aniqlashib boradi. Pohanyar Qiyamudin Ziyar tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra ko‘pchilik talabalar (65%) sun’iy intellektga asoslangan yozish yordamchilaridan, asosan, grammatik xatolarni tuzatish uchun foydalangan, 20% talabalar esa gap tuzilishi va uslubni yaxshilash maqsadida ishlatgan. Faqat 15% ishtirokchilar AI vositalaridan kontent yaratish, masalan, g‘oya ishlab chiqish yoki matn loyihasini tuzish uchun foydalangan. Bu natijaga tayanib shuni bilsa bo‘ladiki, aksariyat talabalar AI vositalaridan ijodiy yozish jarayonidan ko‘ra ko‘proq yuzaki tahrirlash uchun foydalanishgan.[6] Bu kabi holatlarni oldini olish uchun ma’lum bir belgilangan tartibda, o‘qituvchilar nazorati ostida AI dan unumli foydalanishni o‘rgatishni tashkil qilish kerak bo‘ladi. Yana bir ko‘nikma - og‘zaki nutqni takomillashtirishda esa ovozli tanib olish (speech recognition) texnologiyalari ta’lim samaradorligida muhim ahamiyat kasb etadi. AI tizimlari talaffuzdagi turli xatolarni aniqlab, to‘g‘ri variantlarni taklif qiladi. O‘quvchilar real hayotga yaqin kommunikativ vaziyatlarni virtual suhbat muhitlari orqali mashq qilishi mumkin. Bu ayniqsa tilni erkin qo‘llash ko‘nikmasini shakllantirishda samaralidir. Sun’iy intellekt vositalari sinfda qo‘llanilganda, talabalar lug‘at boyligini egallash, talaffuz ravonligi hamda umumiy muloqot ko‘nikmalari kabi turli jihatlarda sezilarli yaxshilanishni namoyon etadi.[5] Bunday holatlar AI o‘qituvchining rolini o‘zgartiradi. Endilikda o‘qituvchi faqat ma’lumot beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi va ruhlantiruvchi sifatida faoliyat yuritadi. Yaratilayotgan va rivojlanib borayotgan texnologiya o‘qituvchining ishini yengillashtiradi, biroq uning o‘rnini to‘liq egallay olmaydi. 494

Yuqorida keltirilgan kamchiliklarga qaramay, AI integratsiyasining yana bir muhim ijobiy jihati motivatsiyani oshirishga xizmat qilishidir. Gamifikatsiya elementlari bo‘lmish reyting tizimi, ball yig‘ish va mukofotlash, bir necha marta imkoniyat berish o‘quv jarayonini qiziqarli qilishda dastlabki o‘rinda turadi va o‘quvchini muntazam shug‘ullanishga undaydi, o‘rganuvchining diqqatini jalb qiladi. Bu kabi ma’lumotlar orqali o‘quvchi o‘z rivijlanish dinamikasini kuzatib borish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Xulosa qilib aytish mumkinki, sun’iy intellekt bilan integratsiyalashgan kelajak darslari tillarni o‘qitishda yangi imkoniyatlar yaratadi, o‘rganuvchilarni qiziqishini oshirish vositasi sifatida qo‘llaniladi.U shaxsiylashtirilgan, interaktiv va samarali ta’lim modelini shakllantiradi hamda zamonaviy dasturlardan foydalanish imkoniyatini keng tadbiq qiladi.. Biroq texnologiya ta’lim jarayonining bir qismini tashkil qilishini unutmaslik lozim. Oldimizga qo‘yilgan maqsad - mustaqil fikrlay oladigan, ijodkor va ko‘p tilli shaxsni tarbiyalashdir. Inson va sun’iy intellekt hamkorligi asosida tashkil etilgan dars jarayonlarining kelajakda yanada samarali va innovatsion bo‘lishi, yosh avlodning bilimli va yetuk kadr bo‘lishida muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Gavriilidou, Z. (2025). Content and AI Integrated Learning in Language Teaching for Enhanced AI Literacy. Immersive Learning Research – Practitioner, 1(1), 216–223. DOI: 10.56198/nhe4nc11 2. Russell, S., & Norvig, P. (2010). Artificial Intelligence: A Modern Approach (3rd ed.). Prentice Hall. (p. 17) 3. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. Center for Curriculum Redesign. 4. Adams, L., & Clark, P. (2021). Artificial intelligence and its effects on writing productivity: A case study of professional writers. Journal of Writing Research, 13(2), 89–104. 5. Smith, A. (2020). The rise of AI in writing: Can machines really teach us how to write? Technology in Society, 62, 101305. https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2020.101305 6. Pohanyar, Q., Ziar, A., Adams, L., & Clark, P. (2025). Impact of AI-based tools on writing skills. Journal of Research in Education, 1, 97–112. https://doi.org/10.3126/jore.v1i1.78725 7. Rahmadani, I.A., Khotimah, K., Putri, R. D., & Arisya, S. (2025). AI tools in improving speaking skills: A literature review. Journal in Teaching and Education Area, 2(3), 349–360 FRANSUZ TURIZM DISKURSIDA SUN’IY INTELLEKT VOSITASIDA YARATILGAN MATNLARNING LINGVOPRAGMATIK XUSUSIYATLARI To‘lanov Sobitjon, FarDU o‘qituvchisi, E-mail: sobitjontulanov3@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada fransuz turizm diskursida sun’iy intellekt vositasida yaratilgan matnlarning lingvopragmatik xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda chatbotlar va avtomatik tarjima tizimlari yordamida yaratilgan matnlarda axborot yetkazish, ishontirish, foydalanuvchini jalb qilish va madaniy moslashuv mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Lingvopragmatik yondashuv asosida emotsional-ekspressiv birliklar, nutq aktlari va diskursiv 495

tuzilmalarning samaradorligi baholanadi, raqamli turizm kommunikatsiyasidagi interaktivlik va shaxsiylashtirish darajasi aniqlanadi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, chatbot, turizm diskursi, lingvopragmatika, nutq aktlari, madaniy moslashuv. Аннотация. В статье рассматриваются лингвопрагматические особенности текстов, созданных с использованием искусственного интеллекта во французском туристическом дискурсе. Исследование анализирует механизмы передачи информации, убеждения, вовлечения пользователей и культурной адаптации в текстах, созданных чат-ботами и системами машинного перевода. С лингвопрагматической точки зрения оценивается эффективность экспрессивных средств, речевых актов и дискурсивных структур, а также уровень интерактивности, персонализации и коммуникативного воздействия в цифровой туристической коммуникации. Ключевые слова: искусственный интеллект, чат-бот, туристический дискурс, лингвопрагматика, речевые акты, культурная адаптация. Abstract. This article examines the linguopragmatic features of texts generated by artificial intelligence in French tourism discourse. The study analyzes mechanisms of information delivery, persuasion, user engagement, and cultural adaptation in texts produced by chatbots and machine translation systems. Using a linguopragmatic approach, it evaluates the effectiveness of expressive elements, speech acts, and discursive structures, highlighting the degree of interactivity, personalization, and communicative impact in digital tourism communication. Keywords: artificial intelligence, chatbot, tourism discourse, linguopragmatics, speech acts, cultural adaptation. Kirish. Fransuz turizm diskursida sun’iy intellekt vositasida yaratilgan matnlar lingvopragmatik nuqtai nazardan o‘rganilganda, ular nafaqat axborot yetkazish vositasi, balki kommunikativ jarayonda foydalanuvchini jalb qilish va ishontirish mexanizmlarini o‘z ichiga oladi. Raqamli transformatsiya jarayonida turizm sohasida interaktiv va avtomatlashtirilgan muloqot vositalariga talab ortdi. Shu sababli chatbotlar, virtual yordamchilar va sun’iy intellektga asoslangan tarjima tizimlari fransuz turizm diskursida faol qo‘llanilmoqda. Ularning asosiy vazifasi foydalanuvchiga tezkor, aniq va shaxsiylashtirilgan ma’lumot taqdim etishdan iborat42. Shu bilan birga, sun’iy intellekt tizimlari kommunikatsiya jarayonida madaniy moslashuvni ham hisobga oladi, ya’ni foydalanuvchining til va madaniyat xususiyatlariga mos javoblar ishlab chiqaradi, bu esa turizm matnlarining samaradorligini oshiradi. Asosiy qism. Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan matnlarda lingvopragmatik xususiyatlar, ya’ni axborot uzatish, ishontirish, foydalanuvchini rag‘batlantirish va madaniy moslashuv mexanizmlari muhim o‘rin tutadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, chatbotlar nutq aktlari nazariyasi doirasida interaktiv dialoglarni shakllantiradi va foydalanuvchining savollariga tezkor javob berish orqali kommunikativ maqsadlarni amalga oshiradi43. Masalan, sayyohga marshrutlar, mehmonxona va transport xizmatlari, tarixiy obidalar yoki gastronomik takliflar haqida ma’lumot berish jarayonida emotsional-ekspressiv birliklar va madaniy konnotatsiyalar saqlanadi. Bu esa kommunikativ 42 43 Dann, G.M.S. (1996). The Language of Tourism: A Sociolinguistic Perspective. Wallingford: CAB International. Austin, J.L. (1962). How to Do Things with Words. Oxford: Oxford University Press. 496

samaradorlikni oshiradi, foydalanuvchida ijobiy taassurot qoldiradi va matnning shaxsiylashtirilgan xarakterini ta’minlaydi. Shuningdek, sun’iy intellekt tizimlari foydalanuvchi xulq-atvori va oldingi qidiruvlariga asoslanib tavsiyalar ishlab chiqaradi, bu esa kommunikativ ta’sirni kuchaytiradi. Lingvopragmatik nuqtai nazardan matnlarda shaxsiylashtirish va adaptivlik muhim rol o‘ynaydi. Fransuz turizm diskursida sun’iy intellekt tizimlari foydalanuvchining til, madaniyat va oldingi tajribasini hisobga olgan holda ma’lumotlarni moslashtiradi44. Bu jarayon nafaqat pragmatik ekvivalentlikni saqlashga, balki turizm kommunikatsiyasining interaktiv va dialogik xususiyatini kuchaytirishga yordam beradi. Masalan, foydalanuvchi Parijga sayohat rejalashtirayotgan bo‘lsa, tizim unga muzeylar, mehmonxonalar, transport va gastronomik tavsiyalarni shaxsiylashtirilgan tarzda taqdim etadi. Shu bilan birga, tarjimada madaniy va kontekstual nuanslarni saqlash orqali foydalanuvchi noto‘g‘ri tushuncha hosil qilmasligi kafolatlanadi. Shuningdek, sun’iy intellekt vositasida yaratilgan matnlar fransuz turizm diskursida kommunikativ strategiyalarni uyg‘unlashtiradi. Axborot uzatish va ishontirishning samarali vositasi sifatida ular nutq aktlari, emotsional leksika, madaniy konnotatsiyalar va shaxsiylashtirilgan tavsiyalarni birlashtiradi. Natijada foydalanuvchi muloqot jarayonining faqat passiv ishtirokchisi emas, balki interaktiv va faol subyektiga aylanadi. Bu holat raqamli turizm kommunikatsiyasining samaradorligini oshiradi va foydalanuvchida ijobiy brend taassurotini yaratadi. Fransuz turizm diskursida sun’iy intellekt vositasida yaratilgan matnlarning lingvopragmatik xususiyatlarini tahlil qilish, ularning interaktivlik, shaxsiylashtirish va madaniy moslashuv darajasini aniqlash imkonini beradi. Shu nuqtai nazardan, chatbotlar va avtomatik tarjima tizimlari nafaqat axborot vositasi, balki kommunikativ subyekt sifatida ham rol o‘ynaydi. Lingvopragmatik va diskursiv tahlil shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt bilan yaratilgan matnlar fransuz turizm kommunikatsiyasining ajralmas elementi bo‘lib, kelajakda ularning roli yanada ortadi. Xulosa. Fransuz turizm diskursida sun’iy intellekt vositasida yaratilgan matnlar lingvopragmatik nuqtai nazardan ko‘plab kommunikativ funktsiyalarni bajaradi. Ular nafaqat axborot uzatadi, balki foydalanuvchini ishontiradi, jalb qiladi va madaniy moslashuvni ta’minlaydi. Chatbotlar va avtomatik tarjima tizimlari nutq aktlari, emotsional leksika va shaxsiylashtirilgan tavsiyalar orqali interaktivlikni oshiradi va foydalanuvchida ijobiy taassurot yaratadi. Shu bilan birga, matnlar lingvopragmatik xususiyatlari va pragmatik ekvivalentlik darajasi saqlanib, raqamli turizm kommunikatsiyasining samaradorligini kuchaytiradi. Natijada sun’iy intellekt vositasida yaratilgan matnlar fransuz turizm diskursining 44 Herring, S. C. (2004). Computer-Mediated Discourse Analysis: An Approach to Researching Online Behavior. In: Barab, S., Kling, R., & Gray, J. (eds.), Designing for Virtual Communities in the Service of Learning. Cambridge: Cambridge University Press. 497

ajralmas elementi bo‘lib, kelajakda ularning roli yanada ortadi va turizm kommunikatsiyasining sifatini yangi darajaga ko‘taradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Austin, J.L. (1962). How to Do Things with Words. Oxford: Oxford University Press. 2. Searle, J.R. (1969). Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. Cambridge: Cambridge University Press. 3. Dann, G.M.S. (1996). The Language of Tourism: A Sociolinguistic Perspective. Wallingford: CAB International. 4. Herring, S.C. (2004). Computer-Mediated Discourse Analysis: An Approach to Researching Online Behavior. In: Barab, S., Kling, R., & Gray, J. (eds.), Designing for Virtual Communities in the Service of Learning. Cambridge: Cambridge University Press. 5. House, J. (2015). Translation Quality Assessment: Past and Present. London: Routledge. 6. Tussyadiah, I.P. (2020). A Review of Research into Automation in Tourism: Launching the Annals of Tourism Research Curated Collection on Artificial Intelligence and Robotics in Tourism. Annals of Tourism Research, 81. 7. Kress, G., & van Leeuwen, T. (2001). Multimodal Discourse: The Modes and Media of Contemporary Communication. London: Arnold. 8. Fairclough, N. (1995). Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language. London: Longman. 9. Bhatia, V.K. (1993). Analysing Genre: Language Use in Professional Settings. London: Longman. 10. Russell, S., & Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson. 11. Jurafsky, D., & Martin, J.H. (2021). Speech and Language Processing (3rd ed., draft). Stanford University. 12. Godwin-Jones, R. (2018). Using Chatbots in Language Learning. Language Learning & Technology, 22(3), 1-17. 13. O‘Hagan, M. (2016). The Impact of New Technologies on Translation Studies. London: Routledge. FRANSUZ TURIZM DISKURSIDA SUN’IY INTELLEKTGA ASOSLANGAN CHATBOTLARNING KOMMUNIKATIV STRATEGIYALARI To‘lanov Sobitjon, FarDU, o‘qituvchisi, E-mail: sobitjontulanov3@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada fransuz turizm diskursida sun’iy intellektga asoslangan chatbotlarning kommunikativ strategiyalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda lingvopragmatik yondashuv asosida chatbotlarning axborot berish, ishontirish, mijozni jalb etish va madaniy moslashuv mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Fransuz turizm matnlarida raqamli muloqotning interaktivligi, shaxsiylashtirish darajasi hamda diskursiv xususiyatlari aniqlanadi. Shuningdek, ularning samaradorligi va kommunikativ ta’sir omillari baholanadi, zamonaviy texnologik tendensiyalar doirasida. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, chatbot, turizm diskursi, kommunikativ strategiya, lingvopragmatika, raqamli muloqot. Аннотация. В статье анализируются коммуникативные стратегии чат-ботов на основе искусственного интеллекта во французском туристическом дискурсе. На основе лингвопрагматического подхода рассматриваются механизмы информирования, 498