Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

models. Data-driven monitoring systems allow educators to track individual progress, identify linguistic gaps, and provide targeted intervention. In English for Specific Purposes courses within technical universities, AI technologies create opportunities for profession-oriented tasks, including the preparation of research abstracts, technical documentation, project presentations, and international communication scenarios. This strengthens the alignment between language instruction and students’ future professional activities. Moreover, the findings highlight important socio-humanitarian implications. The integration of AI technologies reshapes students’ understanding of authorship, originality, and academic responsibility. It necessitates the development of digital ethics and responsible AI literacy as integral components of higher education. The research confirms that foreign language instruction serves not only communicative goals but also fosters critical thinking, intercultural awareness, and ethical reasoning in the context of technological advancement. Overall, the results demonstrate that artificial intelligence enhances the efficiency and flexibility of educational processes in technical higher education institutions, yet its pedagogical value depends on the preservation of humancentered principles and the strategic integration of socio-humanitarian perspectives. The integration of AI into language education raises important ethical and methodological questions. Issues of academic integrity, authorship, and responsible AI use require clear institutional guidelines. From a linguistic perspective, AI reshapes discourse practices. Students increasingly interact with machine-generated texts, which influences their understanding of authorship and originality. Therefore, educators must shift from purely corrective roles toward mentoring, critical evaluation, and reflective learning strategies. In technical universities, interdisciplinary collaboration between language departments and engineering faculties enhances professional relevance and supports innovationoriented communication. Conclusion. The study confirms that the integration of artificial intelligence into technical higher education represents not merely a technological upgrade but a structural transformation of the educational paradigm. AI-driven systems redefine the organization of instruction, assessment, and professional training, particularly in the field of English language education within technical universities. As digital transformation accelerates, linguistic competence becomes inseparable from digital literacy, and foreign language instruction evolves into a strategic component of global professional preparation. The findings demonstrate that AI technologies enhance academic writing, professional terminology acquisition, and adaptive learning opportunities. However, their effectiveness depends on pedagogical regulation and methodological awareness. Artificial intelligence should function as a supportive instrument rather than a substitute for intellectual effort. The teacher’s role becomes increasingly significant as a facilitator of critical thinking, ethical reasoning, and reflective learning practices. In this regard, the English language 379

instructor in a technical university operates at the intersection of technology, communication and education. The research also highlights that socio-humanitarian disciplines maintain a stabilizing and value-oriented function in the context of digitalization. Future engineers and IT specialists must not only master technological systems but also understand their ethical, cultural, and societal implications. Language education provides a platform for discussing global challenges, digital responsibility, intercultural collaboration, and sustainable technological development. Therefore, the integration of AI must be accompanied by the strengthening of human-centered educational principles. From an institutional perspective, effective personnel training in the AI era requires interdisciplinary cooperation between technical and language departments, systematic development of AI literacy among educators, and the creation of clear academic integrity policies. Balanced integration of innovative technologies and traditional pedagogical strategies ensures both efficiency and depth of learning. In conclusion, artificial intelligence significantly expands the possibilities of organizing education and preparing competitive specialists in technical higher education institutions. Nevertheless, sustainable and ethically grounded implementation demands a harmonious synthesis of technological innovation and socio-humanitarian values. The future of personnel training lies not in the dominance of machines, but in the intelligent partnership between human cognition and digital systems. References: 1. Russell, S., & Norvig, P. 2021. Artificial Intelligence: A Modern Approach. Pearson. – P. 205 2. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. 2019. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. Center for Curriculum Redesign. –P. 312 3. Hyland, K. (2016). Teaching and Researching Writing. Routledge. 4. Richards, J.C., & Rodgers, T. 2014. Approaches and Methods in Language Teaching. Cambridge University Press. –P. 125 5. Selwyn, N. (2019). Should Robots Replace Teachers? AI and the Future of Education. Polity Press. –P. 30 6. Kim D. et al. The Role of an Interactive Book Reading Program in the Development of Second Language Рragmatic Сompetence // The Mоdеrn Lаnguagе Jоurnаl. Vоl. 86, № 3, 2002. – P. 328-332. 7. Lеvinsоn S.C. Рrаgmatiсs. – Сambridge: Сambridge Univеrsity Press, 2008. –Р. 9236. 8. UNESCO: 2021. AI and Education: Guidance for Policy-Makers. UNESCO Publishing. –P. 200 9. Karimov M. Sрecific Fеаtures of English literature trаnslаtiоns// 6th Internatiоnаl Multidisсiplinary Scientifiс Сonferenсe оn Innоvative Tесhnology. – San Francisco, USA, 2021. –P. 12 10. Mey J.L. Рragmatics: An Introductiоn. 2nd ed. – Оxford: Blackwell, 2001. – P.148. 380

SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANIB FRANSUZ TILI DARSLARINI SAMARALI TASHKIL ETISH Qarshibayeva Uljan Davirovna, SamDChTI professori, uljandavirovna@gmail.com Eshboyeva Tursuntosh Soxatmamatovna, SamDChTI katta o‘qituvchisi, Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) tursunoysoxatmamatova@gmail.com Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada oliy ta’lim muassasalarida fransuz tili darslarini tashkil etishda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish masalalari keng yoritilgan. Sun’iy intellekt asosidagi ta’lim vositalarining talabalarning lingvistik kompetensiyasini rivojlantirish, o‘quv jarayonini individuallashtirish hamda ta’lim samaradorligini oshirishdagi pedagogik ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, fransuz tili darslarida sun’iy intellektdan foydalanishning afzalliklari, mavjud muammolari va rivojlanish istiqbollari ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, fransuz tili, raqamli ta’lim, innovatsion pedagogika, til o‘qitish metodikasi. Аннотация. В данной научной статье всесторонне рассматриваются вопросы использования технологий искусственного интеллекта при организации занятий по французскому языку в высших учебных заведениях. Проанализировано педагогическое значение образовательных средств на основе искусственного интеллекта в развитии лингвистической компетенции обучающихся, индивидуализации учебного процесса и повышении эффективности обучения. Кроме того, научно обоснованы преимущества применения искусственного интеллекта в преподавании французского языка, существующие проблемы и перспективы дальнейшего развития. Ключевые слова: искусственный интеллект, французский язык, цифровое образование, инновационная педагогика, методика преподавания языков. Abstract. This scholarly article comprehensively examines the issues related to the use of artificial intelligence technologies in organizing French language instruction in higher education institutions. The pedagogical significance of AI-based educational tools in developing students’ linguistic competence, individualizing the learning process, and enhancing instructional effectiveness is analyzed. In addition, the advantages of employing artificial intelligence in French language teaching, existing challenges, and future development prospects are scientifically substantiated. Keywords: artificial intelligence, French language, digital education, innovative pedagogy, language teaching methodology. Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimida raqamli texnologiyalar muhim o‘rin egallab, o‘qitish jarayonining sifat va samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Xususan, xorijiy tillarni o‘qitishda innovatsion texnologiyalarni joriy etish global ta’lim tendensiyalaridan biri hisoblanadi. Fransuz tili diplomatiya, ilm-fan, madaniyat va xalqaro aloqalar tili sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. An’anaviy o‘qitish usullari barcha talabalar ehtiyojini bir xil darajada qondira olmasligi sababli, ta’lim jarayoniga sun’iy intellekt texnologiyalarini tatbiq etish zarurati yuzaga kelmoqda. Sun’iy intellekt fransuz tili darslarini interaktiv, moslashuvchan va talaba markazlashgan holda tashkil etish imkonini beradi. Asosiy qism. 1. Sun’iy intellekt tushunchasi va uning nazariy asoslari Sun’iy intellekt — bu kompyuter tizimlarining inson aqliy faoliyatiga xos bo‘lgan jarayonlarni bajarish qobiliyatidir. U ma’lumotlarni tahlil qilish, o‘rganish, 381

xulosa chiqarish va qaror qabul qilish funksiyalarini o‘z ichiga oladi. Ta’lim jarayonida sun’iy intellekt adaptiv o‘qitish, avtomatlashtirilgan baholash va ta’lim jarayonini modellashtirish imkonini beradi. Pedagogik nuqtai nazardan, sun’iy intellekt ta’limning shaxsga yo‘naltirilgan modelini amalga oshirishga xizmat qiladi. Bu esa talabaning bilim darajasi, qobiliyati va o‘rganish tezligini inobatga olish imkonini yaratadi. 2. Fransuz tili darslarida sun’iy intellektdan foydalanishning didaktik imkoniyatlari 2.1. Ta’lim jarayonini individuallashtirish Sun’iy intellekt asosidagi platformalar talabaning bilim darajasini doimiy ravishda tahlil qilib boradi va unga mos o‘quv materiallarini taqdim etadi. Bu jarayon talabaning o‘zlashtirish darajasini oshirishga va mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. 2.2. Og‘zaki nutq va talaffuzni rivojlantirish Fransuz tilidagi fonetik murakkabliklar, xususan burun tovushlari va urg‘u tizimi talabalar uchun qiyinchilik tug‘diradi. Sun’iy intellekt asosidagi nutqni tanish tizimlari talabaning talaffuzini tahlil qilib, xatolarni aniqlaydi va to‘g‘ri variantni taklif etadi. Bu usul nutqiy kompetensiyani rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. 2.3. Lug‘at boyligini oshirish va mustahkamlash Sun’iy intellekt yangi so‘zlarni kontekst asosida o‘rgatish, ularni audio va vizual materiallar orqali mustahkamlash imkonini beradi. Takrorlash algoritmlari orqali so‘zlarning uzoq muddat xotirada saqlanishi ta’minlanadi. 2.4. Grammatik kompetensiyani shakllantirish Murakkab grammatik mavzularni o‘zlashtirishda sun’iy intellekt soddalashtirilgan tushuntirishlar va interaktiv mashqlarni taklif etadi. Fransuz tilidagi zamonlar, fe’l shakllari va sintaktik tuzilmalar real hayotiy vaziyatlar asosida o‘rgatiladi. 3. Sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan darslarning pedagogik samaradorligi Sun’iy intellekt yordamida tashkil etilgan darslar talabalarni faol ishtirok etishga undaydi. Interaktiv mashqlar, virtual dialoglar va avtomatik tahlil vositalari ta’lim jarayonini qiziqarli va samarali qiladi. Natijada talabalarning motivatsiyasi va o‘quv faolligi ortadi. 4. O‘qituvchi faoliyatida sun’iy intellektning roli Sun’iy intellekt o‘qituvchi faoliyatini yengillashtiruvchi vosita sifatida xizmat qiladi. U dars rejalarini ishlab chiqish, test va nazorat ishlarini tayyorlash, baholash jarayonini avtomatlashtirish imkonini beradi. Bu esa o‘qituvchining ijodiy va metodik faoliyatiga ko‘proq vaqt ajratishiga imkon yaratadi. 5. Sun’iy intellektdan foydalanishning afzalliklari va muammolari Afzalliklari: • ta’lim jarayonining individuallashtirilishi; • o‘quv samaradorligining oshishi; 382

• vaqt va resurslarning tejalishi; • mustaqil ta’lim ko‘nikmalarining shakllanishi. Muammolari: • texnik infratuzilmaning yetarli emasligi; • internet tarmog‘iga bog‘liqlik; • o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyasini oshirish zarurati. 6. Sun’iy intellekt asosidagi ta’limning rivojlanish istiqbollari Kelajakda sun’iy intellekt asosidagi ta’lim tizimlari yanada takomillashib, virtual o‘qituvchilar, adaptiv o‘quv platformalari va kengaytirilgan reallik texnologiyalari bilan integratsiyalashuvi kutilmoqda. Bu esa fransuz tili o‘qitish metodikasini yangi bosqichga olib chiqadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt texnologiyalaridan fransuz tili darslarida foydalanish ta’lim jarayonining sifatini sezilarli darajada oshiradi. Ushbu texnologiyalar talabalarning lingvistik va kommunikativ kompetensiyalarini rivojlantirishga, o‘qitish jarayonini samarali tashkil etishga xizmat qiladi. Shu bois, oliy ta’lim muassasalarida sun’iy intellekt asosidagi ta’lim texnologiyalarini keng joriy etish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Karimov I.A. (2020). Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2. G‘afforov O. (2019). Xorijiy tillarni o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 3. Richards J.C., Rodgers T.S. (2018). Approaches and Methods in Language Teaching. Cambridge University Press, 4. Luckin R. (2019). Machine Learning and Human Intelligence. UCL Press, 5. Warschauer M. (2020). Technology and Language Learning. Oxford University Press, 6. Eshboyeva T.S. (2023). The use of linguistic and poetic means in poetry // International Conference on higher education teaching. – Germaniya, Vol.1No.12. – P. 43-46. 7. Eshboyeva T.S. (2024). Issues of linguopoetic analysis in modern poetry // Current research journal of philological sciences Volum 05, issue 04, April, Doi:https//doi.org/10.37547/philological-crjps-05-04-02. ONA TILI TA’LIMIDA O‘QUVCHILARNING KREATIV SALOHIYATINI RIVOJLANTIRISH METODIKASI Qo‘yliyeva G. Ilmiy rahbar: Qurbonova O. Annotasiya. XXI asr ta’lim va tarbiyasining asosiy maqsadlaridan biri –kreativ fikrlaydigan, mustaqil fikrlaydigan, ijodkor shaxsni shakllantirishdan iborat. Ushbu maqolada ona tili darslarida o‘quvchilarning kreativ fikrlashini shakllantirish yo‘llari, usullari va metodlari haqida so‘z boradi. Muallif zamonaviy ta’lim texnologiyalari–loyiha metodi, “miya shturmi”, assotsiativ xaritalar, dramatizatsiya, interfaol o‘yinlar orqali dars samaradorligini oshirish usullarini yoritadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, kreativ yondashuv asosida tashkil etilgan darslar o‘quvchilarda tahliliy tafakkur, so‘z boyligini kengaytirish va adabiy jarayonlarni chuqur anglash ko‘nikmalarini shakllantiradi. Kalit so‘zlar: Boshlang‘ich sinf, dars, metod, usul, vosita, kreativlik, kreativ yondashuv, ona tili ta’limi, adabiyot fani, ijodkorlik, interfaol metodlar, innovatsion. 383

Аннотация. Одной из основных целей образования и воспитания XXI века является формирование креативно мыслящей, самостоятельно мыслящей, творческой личности. В данной статье рассматриваются пути, методы и приемы формирования креативного мышления учащихся на уроках родного языка. Автор освещает методы повышения эффективности урока посредством современных образовательных технологий - метода проекта, "мозгового штурма," ассоциативных карт, драматизации, интерактивных игр. Результаты исследования показывают, что уроки, организованные на основе креативного подхода, формируют у учащихся навыки аналитического мышления, расширения словарного запаса и глубокого понимания литературных процессов. Ключевые слова: Начальный класс, урок, метод, способ, средство, креативность, креативный подход, обучение родному языку, литература, творчество, интерактивные методы, инновационный. Annotation. One of the main goals of 21st-century education and development is the development of creative, independent-thinking, and imaginative individuals. This article examines ways, methods, and techniques for fostering students' creative thinking in native language lessons. The author highlights methods for enhancing lesson effectiveness using modern educational technologies, including project-based learning, brainstorming, mind maps, dramatization, and interactive games. The study's findings demonstrate that lessons organized around a creative approach develop students' analytical thinking skills, expand their vocabulary, and deepen their understanding of the literary process. Key words: Primary school, lesson, method, means, creativity, creative approach, teaching native language, literature, creativity, interactive methods, innovative. Kirish. Rivojlanib borayotgan zamonamiz eng avvalo innovatsiyaga ega axborot, yangi texnologiyalar yaratish, qadriyatli ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish, inson resurslaridan keng va oqilona foydalanish payti kelganidan darak beradi. Yangi axborotni tezda qabul etish, oydinlashtirish, tahlil asosida amaliyotda qo‘llash, tafakkurdagi sintez, solishtirish, abstraktlash, konkretlashtirish kabi jarayonlarni ishga solib innovatsiyalar yaratishga harakat etish, ularni jahon bozoriga chiqarishda ijodiy faoliyat ko‘rsatib kelayotgan shaxsdan muayyan tafakkur haqidagi bilimlar, malakalar, ko‘nikmalarning rivojini talab etadi. XXI asr ta’lim-tarbiyasi o‘qituvchining yuqori darajadagi bilimlari, malakalari, ko‘nikmalari, shaxsiy sifatlari va xislatlari bilan bog‘liq. Hozirgi globallashuv jarayonining o‘ziga xos xususiyatlari ta’lim-tarbiya jarayonida shaxsning intellektual qobiliyatlarini o‘stirish orqali unda mavjud axborotlar oqimini qabul qilish, tushunish, fikrlash va qayta ishlash bilan bog‘liq bo‘lgan ijodkorlik ko‘nikmalarini shakllantirishga ko‘proq e’tibor qaratish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Chunki, shaxs bu ta’lim tizimidagi axborotlar oqimining faol iste’molchisi bo‘lishi bilan bir qatorda, uni tahlil qilish va amalga oshirish jarayonida ham yetakchi subyekt vazifasini o‘taydi. Bu esa undan ijodkorlik, izlanuvchanlik va nostandart tafakkurni talab etadi. Kreativlik (lot., ing. “create ” –yaratish, “creative ” yaratuvchi, ijodkor) –individning yangi g‘oyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi hamda mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati ma’nosini ifodalaydi. Shaxsning kreativligi uning tafakkurida, muloqotida, his-tuyg‘ularida, muayyan faoliyat turlarida namoyon bo‘ladi. Kreativlik shaxsni yaxlit holda yoki 384

uning muayyan xususiyatlarini tavsiflaydi. Shuningdek, kreativlik iqtidorning muhim omili sifatida aks etadi. Qolaversa, kreativlik zehni o‘tkirlikni belgilab beradi. Kreativ fikrlashini shakllantirishning muhim vositasi –interfaol o‘qitish metodlaridir. “Keys” “SCORE”, “SWOT-tahlil”, “Sinkveyn”, “FSMU”, “Xulosalash” (Rezyume), “Klaster”, “Labirint”, “Qora quti”, “Charxpalak” metodlari o‘quvchilardan axborotlarni o‘zlashtirish jarayonidagi faollikni, ijodkorlik, mustaqillikni shakllantiribgina qolmay, o‘qitish maqsadlarining to‘laqonli amalga oshishiga yordam beradi. Interfaol ta’lim sharoitidagi bellashuv, raqobat, tortishuv ruhiyati shaxsning intellektal faolligiga kuchli ta’sir qiadi. Bu o‘quvchilarni uyushgan holda muamoni yechishga bo‘lgan harakatlarida namoyon bo‘ladi. O‘quvchilarning fikrlash qobilyatlarini aniqlash va rivojlantirish uchun ona tili darslarida yoki bundan tashqari mashg‘ulotlarda quyidagi kreativ metodlardan foydalanish mumkin: - o‘quvchilarga ijodiy fikrlashga doir biror topshiriq berish va natijalarini o‘rganish, ularning ijodiy ishlarini ko‘rib chiqish ; - o‘quvchilarning qiziqqan mavzularini aniqlash va shu mavzuda suhbat o‘tkazish, ularning fikrlarini bayon qilishlarida ijodiy yondashishlari uchun imkon beruvchi zarur shart-sharoit yaratish (suhbat individual yoki guruhli bo‘lishi mumkin); - dars jarayonida muammoli vaziyatlarni yuzaga keltirish va o‘quvchilarning bildirgan har bir fikrlarini inobatga olish; - o‘quvchilar ijodini o‘rganish. Bunda o‘quvchilarning ijodiy ishlari: insho, yozma ish, erkin mavzuda chizgan rasmlari va boshqalar muhim vositalar hisoblanadi; - darsda va darsdan tashqari mashg‘ulotlarda turli qiziqarli didaktik o‘yinlar va noan’anaviy usullardan foydalanib, o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga undash, sinfdagi barcha o‘quvchilarni mashg‘ulotga qamrab olish. Ushbu kreativ metodlardan foydalanish, ijodga intilish, hayotga ijodiy yondashish, o‘ziga doimiy tanqidiy nazar solish va tahlil etish kabi ishlarni amalga oshiradi. Hozirgi zamon psixologiya va pedagogika lug‘atlariga asoslanib o‘qituvchiga kreativ metodlar fikrlaridagi, sezgilaridagi, muloqotdagi, ijodiy yondashish bilish darajasi deb ta’riflash mumkun. Kreativ metodlarni ona tili darslarida to‘g‘ri qo‘llash insonda mavjud ma’lumotlarni qayta ishlab chiqarish va ularni cheksiz yangi modelini yaratishga javob beradi chunki bu fan doirasida keng fikrlash qobiliyati yuzaga keladi. Bundan ko‘rinib turibdiki, ona tili darslarida kreativ metodlarni qo‘llash yosh o‘sib kelayotgan avlod uchun juda samarali va unumli metodlardan biri hisoblanadi. Shuning uchun ham hozirgi kunda asosiy pedagogik texnalogiyalar imperik, kognitiv, evristik, kreativ, inversion, inkulyuziv va boshqa texnologiyalardir. Dars jarayonida bu texnologiyalarni tanlay bilish -bu o‘qituvchining mahoratiga bog‘liq. Xulosa qilib aytish mumkinki o‘qituvchi ko‘tarinki kayfiyatda va o‘quvchilarni charchatmay dars o‘tishi uchun uning zaxirasida darsning ahamiyatini oshiruvchi bir qancha metodlar bo‘lishi zarur .Ayniqsa ular orasida 385

ona tili darslarida kreativ metodlardan foydalanish alohida ahamiyatga ega hisoblanadi. Yuqorida olib borilgan nazariy va amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ona tili va adabiyot fanlarida kreativ yondashuv asosida darslarni tashkil etish o‘quv jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘taradi. Bunday yondashuv o‘quvchini bilimni tayyor shaklda qabul qiluvchi emas, balki mustaqil fikrlovchi, tahlil etuvchi va ijodkor shaxs sifatida shakllantiradi. Kreativ pedagogika prinsiplari asosida tashkil etilgan darslarda o‘quvchilar tilning tuzilishini anglash bilan birga, adabiy asarlarning estetik va ma’naviy mohiyatini chuqurroq his etadilar. Ular o‘z fikrini erkin ifoda etish, yangi g‘oyalarni ilgari surish va badiiy tafakkurni rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shuningdek, o‘qituvchi ham bu jarayonda bilim manbai emas, balki yo‘lboshchi, motivator va ijodiy hamkor sifatida faoliyat yuritadi. Tajriba shuni ko‘rsatadiki, kreativ yondashuv asosidagi darslar: - o‘quvchilarning o‘qishga qiziqishini sezilarli darajada oshiradi; - og‘zaki va yozma nutq faolligini kuchaytiradi; - badiiy asarlarni tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi; - o‘quvchilarni ijtimoiy faol, estetik jihatdan yetuk, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sadoqatli shaxs sifatida kamol toptiradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Avloniy, A. Turkiy guliston yoxud axloq. –T.: Ma’naviyat, 2017. 2. Mahmudov, N., Yuldashev, K. Ona tili o‘qitish metodikasi. –T.: O‘qituvchi, 2019. 3. Qosimova, R. Adabiyot o‘qitish metodikasi. –T.: Fan va texnologiya, 2020. 4. Tursunov, D., Sodiqova, S. Kreativ pedagogika: nazariya va amaliyot. –T.: TDPU nashriyoti, 2022. 5. To‘xtayeva, G. Ta’limda interfaol metodlar va innovatsion texnologiyalar. –T.: Ilm Ziyo, 2021. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING SINFDAN TASHQARI FAOLIYATIDA SMART TEXNOLOGIYALAR VA INTERAKTIV RAQAMLI RESURSLARDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI Qodirova Mahliyo Luqmonovna, Osiyo xalqaro universiteti magistranti Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli transformatsiya jarayonida boshlang‘ich sinf (3-4-sinf) o‘quvchilarining sinfdan tashqari faoliyatini tashkil etishning zamonaviy metodikasi tahlil qilingan. Tadqiqotda an’anaviy tarbiya usullari bilan bir qatorda, “Smart” texnologiyalar (aqlli doskalar, planshetlar, mobil ilovalar) va interaktiv raqamli resurslardan foydalanishning pedagogik samaradorligi yoritib berilgan. Muallif tomonidan sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos keluvchi innovatsion yondashuvlar – gamifikatsiya, QR-kodli intellektual kvestlar, virtual sayohatlar va ta’limiy animatsiyalardan foydalanish mexanizmlari taklif etilgan. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, sinfdan tashqari ishlar, “Smart” texnologiyalar, interaktiv raqamli resurslar, gamifikatsiya, virtual sayohat, raqamli savodxonlik, motivatsiya, pedagogik innovatsiya Аннотация. В данной статье анализируется современная методика организации внеклассной деятельности учащихся начальных классов (3-4 классы) в процессе цифровой 386

трансформации. В исследовании наряду с традиционными методами воспитания освещена педагогическая эффективность использования "умных" технологий (умные доски, планшеты, мобильные приложения) и интерактивных цифровых ресурсов. Автором предложены инновационные подходы, соответствующие возрастным особенностям учащихся во внеклассных занятиях - механизмы использования геймификации, интеллектуальных квестов с QR-кодами, виртуальных путешествий и образовательных анимаций. Ключевые слова: начальное образование, внеклассная работа, "Умные" технологии, интерактивные цифровые ресурсы, геймификация, виртуальное путешествие, цифровая грамотность, мотивация, педагогические инновации Abstract. This article analyzes modern methodologies for organizing extracurricular activities for primary school students (grades 3-4) during the process of digital transformation. The study highlights the pedagogical effectiveness of using "Smart" technologies (smartboards, tablets, mobile applications) and interactive digital resources alongside traditional educational methods. The author proposes mechanisms for using innovative approaches in extracurricular activities that meet the age characteristics of students - gamification, intellectual quests with QR codes, virtual tours, and educational animations. Keywords: primary education, extracurricular activities, "Smart" technologies, interactive digital resources, gamification, virtual travel, digital literacy, motivation, pedagogical innovation Kirish. XXI asrning uchinchi o‘n yilligida insoniyat tamadduni o‘z taraqqiyotining butunlay yangi – raqamli bosqichiga qadam qo‘ydi, bu esa jamiyatning barcha sohalari qatori ta’lim tizimida ham tub burilish yasashni talab etmoqda. Ayniqsa, ta’limning poydevori hisoblangan boshlang‘ich sinflarda o‘quvtarbiya jarayonini tashkil etish metodikasi bugungi kun talablariga mos ravishda transformatsiya qilinishi zarur. Ma’lumki, hozirgi kunda maktab partalarida o‘tirgan 3-4-sinf o‘quvchilari fan tilida “Alpha” avlodi deb ataluvchi, tug‘ilganidan boshlab raqamli muhit qurshovida o‘sayotgan bolalardir. Ularning dunyoni anglash, axborotni qabul qilish va qayta ishlash mexanizmlari avvalgi avlodlardan keskin farq qiladi; ular vizual axborotni matndan ko‘ra yaxshiroq o‘zlashtiradi, dinamik o‘zgarishlarni xush ko‘radi va interaktivlikka ehtiyoj sezadi. Shu bois, boshlang‘ich ta’limda nafaqat dars jarayonini, balki o‘quvchining shaxs sifatida shakllanishida muhim o‘rin tutadigan sinfdan tashqari ishlarni ham an’anaviy “ma’ruza va tinglash” formatidan “interaktiv raqamli hamkorlik” formatiga o‘tkazish davr talabidir. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi – boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining sinfdan tashqari faoliyatida “Smart” texnologiyalar va interaktiv raqamli resurslardan foydalanishning pedagogik samaradorligini asoslash va amaliy mexanizmlarini tahlil qilishdan iborat. Sinfdan tashqari ishlar – bu o‘quvchining darsda olgan nazariy bilimlarini amaliyotga tatbiq etish, qiziqishlarini rivojlantirish va ma’naviy-axloqiy sifatlarini shakllantirish uchun eng qulay pedagogik maydondir. Biroq, kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, ko‘p hollarda bu mashg‘ulotlar o‘quvchilar uchun zerikarli majburiyatga aylanib qolmoqda. Bunga asosiy sabab – qo‘llanilayotgan metodlarning eskirganligi va zamonaviy o‘quvchi ehtiyojlariga mos kelmasligidir. Muammoning yechimi sifatida “Smart” texnologiyalarni joriy etish taklif qilinadi. “Smart” ta’lim deganda, shunchaki sinf xonasida kompyuter yoki proyektorning 387

mavjudligi emas, balki o‘quvchi va axborot manbai o‘rtasidagi faol, ikki tomonlama muloqotni ta’minlovchi intellektual muhit tushuniladi. 3-4-sinf o‘quvchilari uchun sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda bunday muhitni yaratishning eng samarali vositasi bu – gamifikatsiya, ya’ni o‘yinlashtirish texnologiyasidir. Psixologik tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, kichik maktab yoshidagi bolalarda o‘yin faoliyati hali ham yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. Raqamli platformalar, xususan, “Kahoot!”, “Quizizz” yoki “Plickers” kabi ilovalar yordamida o‘tkaziladigan intellektual viktorinalar o‘quvchilarda kuchli motivatsiyani uyg‘otadi. Masalan, “Yo‘l harakati qoidalari” mavzusidagi sinfdan tashqari mashg‘ulotni an’anaviy tushuntirish o‘rniga, interaktiv test shaklida o‘tkazish, unda har bir to‘g‘ri javob uchun ballar berilishi va ekranda reytingning o‘zgarib turishi bolalarda sog‘lom raqobat muhitini shakllantiradi. Bu jarayonda o‘quvchi o‘zini shunchaki tinglovchi emas, balki jarayonning faol ishtirokchisi sifatida his qiladi, bu esa o‘zlashtirish ko‘rsatkichini 30-40 foizga oshiradi. Yana bir innovatsion yo‘nalish – bu virtual va to‘ldirilgan reallik texnologiyalaridan foydalanishdir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining dunyoqarashini kengaytirish, ularda vatanparvarlik va estetik didni tarbiyalashda ekskursiyalar va sayohatlarning o‘rni beqiyos. Biroq, har doim ham o‘quvchilarni uzoq shaharlarga yoki muzeylarga olib borish imkoniyati mavjud emas. Shu o‘rinda “Google Arts & Culture” yoki mahalliy muzeylarning 3D turlari yordamga keladi. Sinfdan tashqari mashg‘ulot paytida o‘qituvchi interaktiv doska yoki oddiy VR-ko‘zoynaklar yordamida o‘quvchilarni Samarqandning Registon maydoniga, Buxoroning qadimiy ko‘chalariga yoki hatto koinotga “virtual sayohat” qildirishi mumkin. Bu texnologiya bolalarga voqelikni vizual his qilish, tarixiy muhitni ko‘z bilan ko‘rish imkonini beradi. Masalan, Alisher Navoiy hayoti va ijodiga bag‘ishlangan tadbirda uning davridagi Hirot shahrining 3D modelini namoyish etish bolalarda tarixiy davr haqida yorqin tasavvur hosil qiladi. Bu nafaqat qiziqarli vaqt o‘tkazish, balki o‘quvchilarda kuzatuvchanlik, tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, “Smart” texnologiyalar tarkibiga kiruvchi QR-kodlar yordamida “Kvest” mashg‘ulotlarini tashkil etish ham yuqori samara beradi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari tabiatan harakatchan bo‘lib, ular uzoq vaqt bir joyda o‘tira olmaydilar. Sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarida kitob qahramonlarini topish yoki jumboqlarni yechish uchun sinf xonasining, maktab kutubxonasining turli burchaklariga yashirilgan QR-kodlardan foydalanish mumkin. O‘quvchi planshet yoki smartfon yordamida kodni o‘qiydi, unda yashiringan topshiriqni (masalan, ertak qahramonining ovozli xabarini yoki videolavhani) ko‘radi va keyingi bosqichga o‘tadi. Bu usul o‘quvchilarda mantiqiy fikrlashni, jamoa bo‘lib ishlashni va eng muhimi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan maqsadli foydalanish madaniyatini shakllantiradi. Bolalar smartfonni faqat o‘yin o‘ynash vositasi deb emas, balki bilim olish, izlanish quroli sifatida qabul qila boshlaydilar. Raqamli resurslardan foydalanishning yana bir muhim pedagogik jihati – bu inklyuzivlikni ta’minlashdir. Sinfda o‘z fikrini og‘zaki bayon etishga qiynaladigan, 388

tortinchoq yoki nutqida nuqsoni bor o‘quvchilar raqamli muhitda o‘zlarini erkinroq his qiladilar. Ular elektron testlar, rasm chizish dasturlari yoki animatsiya yaratish orqali o‘z iqtidorlarini namoyon etishlari mumkin. Masalan, “Mening Vatanim” mavzusida rasm chizish tanlovini qog‘ozda emas, balki oddiy grafik planshetlarda yoki onlayn doskada tashkil etish, yaratilgan ijodiy ishlardan “Raqamli galereya” hosil qilish bolalarda o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshiradi. Albatta, sinfdan tashqari ishlarda “Smart” texnologiyalarni joriy etishda pedagogik me’yor va “ekran vaqti” gigiyenasiga rioya qilish g‘oyat muhimdir. Texnologiya o‘qituvchining o‘rnini bosmasligi, balki uning yordamchisi bo‘lishi kerak. Biz taklif etayotgan model aralash ta’lim tamoyiliga asoslanadi: axborotni qabul qilish va qiziqishni uyg‘otish raqamli vositalar orqali amalga oshsa, olingan taassurotlarni muhokama qilish, xulosa chiqarish va hissiy munosabat bildirish jonli muloqotda kechadi. O‘qituvchi bu jarayonda moderator vazifasini bajarib, o‘quvchilarni internetdagi zararli axborotlardan himoyalanishga, kiberxavfsizlik qoidalariga rioya qilishga o‘rgatib borishi lozim. Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining sinfdan tashqari faoliyatida “Smart” texnologiyalar va interaktiv raqamli resurslardan foydalanish – bu shunchaki moda ketidan quvish emas, balki ta’lim sifati va samaradorligini oshirishning obyektiv zaruratidir. Gamifikatsiya, virtual reallik va interaktiv kvestlar kabi innovatsion vositalar o‘quvchilarda bilish faolligini oshiradi, kreativ fikrlashni rivojlantiradi va ularni kelajakning raqamli jamiyatida muvaffaqiyatli inson bo‘lib yetishishlariga zamin yaratadi. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ta’lim islohotlari va “O‘zbekiston – 2030” strategiyasida belgilangan maqsadlarga erishishda ham aynan boshlang‘ich bo‘g‘indan boshlab raqamli savodxonlikni va innovatsion dunyoqarashni shakllantirish hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shu bois, har bir boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi o‘zining metodik arsenalini doimiy ravishda zamonaviy raqamli vositalar bilan boyitib borishi va ularni sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarda dadil qo‘llashi maqsadga muvofiqdir. Foydalalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Mavlonova R., To‘rayeva O., Xoliqberdiyev K. Pedagogika. – Toshkent: O‘qituvchi, 2010. – 532 b. 2. Quronov M. Milliy tarbiya. – T.: Ma’naviyat, 2007. – 240 b. 3. Yuzlikayeva E.R. Pedagogik mahorat. – T.: TDPU nashriyoti, 2014. – 156 b. 4. Zunnunov A. Pedagogika tarixi. – T.: Sharq, 2004. – 335 b. 5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. – 176 b. 6. Tolipov O‘.Q., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari. – T.: Fan, 2006. – 260 b. THE ROLE OF MOTIVATION IN ENSURING EFFECTIVENESS IN ENGLISH LANGUAGE LESSONS Qoravoyeva Shoira Zafarjon qizi, Professor at the Department of Social Sciences and Foreign Languages of the Chirchik Branch of the Tashkent State Medical University, independent researcher. shoirazafarjanovna@gmail.com 389

Abstract. This article examines issues of ensuring effectiveness in English language lessons through increasing student motivation. Types of motivation, methods of using game elements and diagrams are analyzed. Results are based on studies after 2015. Keywords: motivation, English language teaching, effectiveness, games, diagrams, gamification Annotatsiya. Ushbu maqola ingliz tili darslarida o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish orqali samaradorlikni ta'minlash masalalarini ko‘rib chiqadi. Motivatsiya turlari, o‘yin elementlari va diagrammalardan foydalanish usullari tahlil qilinadi. Natijalar 2015 yildan keyingi tadqiqotlar asosida keltirilgan. Kalit so‘zlar: motivatsiya, ingliz tili o‘qitish, samaradorlik, o‘yinlar, diagrammalar, gamifikatsiya Аннотация. В этой статье рассматриваются вопросы обеспечения эффективности на уроках английского языка через повышение мотивации учащихся. Анализируются типы мотивации, методы использования игровых элементов и диаграмм. Результаты приведены на основе исследований после 2015 года. Ключевые слова: мотивация, преподавание английского языка, эффективность, игры, диаграммы, геймификация Introduction. In the context of modern education, motivation plays a pivotal role in enhancing the effectiveness of English language lessons. As a foreign language, English often presents challenges such as vocabulary retention, grammar mastery, and speaking fluency. Low motivation can lead to disengagement, poor attendance, and suboptimal learning outcomes. This article explores the theoretical foundations of motivation, its impact on lesson effectiveness, and practical strategies like games and diagrams to boost it. Drawing from recent scholarly works, we emphasize approaches that foster intrinsic and extrinsic motivation for better results. Theoretical Foundations of Motivation in Language Learning. Motivation in language acquisition can be categorized into intrinsic (driven by personal interest and enjoyment) and extrinsic (influenced by external rewards like grades or certificates). Research indicates that a balanced approach combining both types significantly improves learner engagement and proficiency. For instance, the L2 Motivational Self-System theory highlights how learners' ideal self-image as fluent English speakers can drive sustained effort. In English lessons, factors such as teacher enthusiasm, relevant content, and interactive methods are crucial for maintaining motivation. Studies show that motivated students exhibit higher selfefficacy, leading to better academic achievements in foreign language contexts. Strategies to Enhance Motivation Using Games. One effective way to increase motivation is through gamification, where game elements are integrated into lessons. Games make learning fun, competitive, and rewarding, transforming passive activities into engaging experiences. For example: • Vocabulary Quests: Students earn points for completing word-matching games or quizzes via apps like Kahoot or Duolingo. This fosters competition and immediate feedback, boosting extrinsic motivation. • Role-Playing Scenarios: Group activities where learners simulate real-life conversations (e.g., ordering food in a restaurant) encourage intrinsic motivation 390

by making lessons relatable. Research post-2015 confirms that such games improve speaking skills and overall engagement, with teachers' motivational strategies directly correlating to student proficiency. Implementing games can increase participation rates by up to 30-50%, as they reduce anxiety and promote a positive classroom environment. Utilizing Diagrams to Boost Motivation and Effectiveness. Diagrams serve as visual aids that simplify complex concepts, making abstract ideas more tangible and motivating. They help in visualizing progress, which reinforces a sense of achievement. For instance, flowcharts can illustrate grammar structures, while mind maps aid in vocabulary organization. To demonstrate the impact, consider the following chart showing a hypothetical correlation between motivation levels and learning effectiveness based on aggregated study data: This diagram illustrates how higher motivation correlates with improved outcomes, encouraging teachers to track and visualize student progress. Recent studies support the use of visual tools like diagrams in online and traditional settings to enhance self-regulated learning and motivation. Conclusion. Motivation is indispensable for ensuring effectiveness in English language lessons. By incorporating games for interactivity and diagrams for visualization, educators can significantly elevate student engagement and performance. Future research should explore digital integrations of these methods in diverse cultural contexts. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Sun, Y., et al. (2025). The mediating role of English learning motivation between learners' SES and PA. NIH. 2. Alqurashi, M. (2023). The Role of Motivation in Learning English as a Foreign Language. ResearchGate. 3. Al-Harbi, S.S., et al. (2023). Role of Motivation in Learning English Foreign Language. IPRJB. 4. Alshammari, R., et al. (2025). Motivation and English self-efficacy in online learning applications. ScienceDirect. 5. Dincer, A., & Yesilyurt, S. (2024). Locating Motivation for English as a Foreign Language Over Time. Sage Journals. 391

6. Alghamdi, A.A. (2020). Motivation and Attitudes towards English Language Learning. ERIC. 7. Hussain, M. S., et al. (2025). Motivational role of teachers in developing English speaking skills. Frontiers in Education. SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA FIZIKA FANIDAN LABORATORIYA ISHLARINI TASHKIL ETISH ORQALI O‘QUVCHILARDA RAQAMLI KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH Qurbanov Botir Qo‘ziyevich, UrDTI, tyutori, e-mail: qurbanovbotir.81@gmail.com Xamidov Vohid Sobirovich, O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi, dotsenti, e-mail: vkhamidov@gmail.com Urinbayev Toxir Ilxom o‘g‘li, O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi, talabasi, e-mail: toxirurinbayev50@gmail.com Annotatsiya. Maqolada sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar asosida fizika fanidan laboratoriya ishlarini tashkil etish metodikasi yoritilgan. Optika bo‘limi misolida o‘quvchilarda raqamli kompetensiyalarni shakllantirish imkoniyatlari tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, raqamli texnologiyalar, fizika ta’limi, optika, laboratoriya ishlari, raqamli kompetensiya. Аннотация. В статье рассмотрены методические основы организации лабораторных работ по физике на основе искусственного интеллекта и цифровых технологий. Проанализированы возможности формирования цифровых компетенций учащихся на примере раздела оптики. Ключевые слова: искусственный интеллект, цифровые технологии, преподавание физики, оптика, лабораторные работы, цифровая компетентность. Abstract. The article discusses methodological approaches to organizing physics laboratory work based on artificial intelligence and digital technologies. The possibilities of developing students’ digital competencies are analyzed using the optics section as an example. Keywords: Artificial intelligence, digital technologies, physics education, optics, laboratory work, digital competence. Kirish. Mavzuning dolzarbligi: Bugungi kunda raqamli iqtisodiyot va sun’iy intellekt texnologiyalarining jadal rivojlanishi jamiyatning barcha sohalarida, xususan ta’lim tizimida tub o‘zgarishlarni taqozo etmoqda. Zamonaviy ta’limning asosiy vazifalaridan biri — o‘quvchilarda XXI asr kompetensiyalarini, jumladan raqamli savodxonlik, tahliliy fikrlash va muammoli vaziyatlarda qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iboratdir. Bu esa an’anaviy o‘qitish metodlari bilan bir qatorda innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etishni talab etadi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida fizika fanini o‘qitish jarayonida laboratoriya ishlarining ahamiyati beqiyosdir. Ayniqsa, fizikaning optika bo‘limi o‘quvchilarning nazariy bilimlarini tajribalar orqali mustahkamlash, ilmiy dunyoqarashini shakllantirish hamda amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish imkonini beradi. Biroq amaliyotda laboratoriya ishlarini an’anaviy shaklda tashkil etish moddiy-texnik bazaning yetarli emasligi, asbob-uskunalarning eskirganligi, xavfsizlik masalalari va vaqt cheklovlari kabi muammolar bilan bog‘liq holda o‘z samaradorligini to‘liq namoyon eta olmayapti. 392

Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar asosida virtual va raqamli laboratoriya ishlarini tashkil etish fizika ta’limini modernizatsiya qilishning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Sun’iy intellekt asosidagi laboratoriya muhitlari murakkab optik hodisalarni modellashtirish, tajriba natijalarini avtomatik tahlil qilish hamda o‘quvchilarning individual o‘quv trayektoriyalarini shakllantirish imkonini beradi. Natijada, o‘quvchilarning fan bo‘yicha bilimlarni o‘zlashtirish darajasi bilan bir qatorda ularning raqamli kompetensiyalari ham rivojlanadi. Mazkur holatlar umumiy o‘rta ta’lim maktablarida fizika fanidan laboratoriya ishlarini sun’iy intellekt asosida tashkil etish metodikasini ishlab chiqish va uning pedagogik samaradorligini asoslash zaruratini yuzaga keltiradi. Shu sababli tanlangan mavzu zamonaviy ta’lim talablari, davlat ta’lim siyosati va raqamli iqtisodiyot ehtiyojlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, dolzarb ilmiypedagogik muammo hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi: Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida fizika fanidan, xususan optika bo‘limidan laboratoriya ishlarini sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar asosida tashkil etish metodikasini ishlab chiqish, hamda ushbu metodika asosida o‘quvchilarda raqamli kompetensiyalarni shakllantirish samaradorligini ilmiy jihatdan asoslashdan iborat. Tadqiqotning vazifalari: Tadqiqot maqsadidan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi: Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarning fizika ta’limidagi o‘rni va imkoniyatlarini tahlil qilish; O‘quvchilarda raqamli kompetensiyalarni shakllantirishning pedagogik va metodik asoslarini aniqlash; Fizikaning optika bo‘limidan laboratoriya ishlarini sun’iy intellekt asosida tashkil etish metodikasini ishlab chiqish; Taklif etilgan metodikaning mazmuni, shakl va vositalarini aniqlash; Pedagogik tajriba-sinov ishlarini tashkil etish va o‘tkazish; Tajriba-sinov natijalari asosida metodikaning samaradorligini aniqlash va tahlil qilish; Umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun amaliy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish. Asosiy qism: So‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyot va sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining jadal rivojlanishi jamiyatning barcha sohalarida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Ta’lim tizimi ham ushbu jarayondan chetda qolmay, o‘qitishning mazmuni, shakli va metodlariga yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda. Xususan, umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘quvchilarning raqamli kompetensiyalarini shakllantirish davlat ta’lim siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Fizika fani o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Fizikaning optika bo‘limi yorug‘lik hodisalari, optik qonuniyatlar va asboblar orqali o‘quvchilarda tajribaviy va tahliliy fikrlashni rivojlantiradi. Biroq 393

amaliyotda laboratoriya ishlarini an’anaviy usulda tashkil etish moddiy-texnik baza yetishmasligi, xavfsizlik masalalari va vaqt cheklovlari bilan bog‘liq muammolarni keltirib chiqaradi. Shu sababli sun’iy intellekt asosidagi raqamli va virtual laboratoriya ishlari mazkur muammolarni bartaraf etuvchi samarali metodik vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Mazkur maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarida fizikaning optika bo‘limidan laboratoriya ishlarini sun’iy intellekt asosida tashkil etish metodikasi hamda ushbu jarayon orqali o‘quvchilarda raqamli kompetensiyalarni shakllantirish imkoniyatlari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan yoritiladi. Raqamli iqtisodiyot va sun’iy intellekt texnologiyalarining jadal rivojlanishi ta’lim tizimi oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Ayniqsa, umumiy o‘rta ta’lim bosqichida o‘quvchilarning raqamli kompetensiyalarini shakllantirish zamon talabi hisoblanadi. Fizika fani, xususan uning optika bo‘limi, o‘quvchilarda nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtirish imkonini beruvchi fanlardan biridir. Zamonaviy sharoitda an’anaviy laboratoriya ishlarini o‘tkazish moddiytexnik bazaning yetishmasligi, vaqt va xavfsizlik bilan bog‘liq muammolar sababli murakkablashmoqda. Shu bois, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar asosida virtual va raqamli laboratoriya ishlarini tashkil etish fizika ta’limida samarali metodik yechim sifatida qaralmoqda [1]. Raqamli kompetensiya tushunchasi zamonaviy pedagogikada o‘quvchining axborotni izlash, qayta ishlash, tahlil qilish, raqamli vositalardan ongli foydalanish, shuningdek, muammoli vaziyatlarda raqamli texnologiyalar yordamida yechim topish qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi [2]. Tadqiqotchilar fikricha, raqamli kompetensiyalarni shakllantirish o‘quvchilarning mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim jarayonida o‘quvchilarning bilim darajasini tahlil qilish, individual o‘quv trajektoriyalarini shakllantirish va o‘qitish samaradorligini oshirish imkonini beradi. Fizika ta’limida sun’iy intellektdan foydalanish orqali murakkab fizik jarayonlarni vizualizatsiya qilish, tajribalarni modellashtirish va natijalarni avtomatik tahlil qilish imkoniyati yaratiladi. Bu esa o‘quvchilarning fan bo‘yicha bilimlarni chuqurroq o‘zlashtirishiga xizmat qiladi. Sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim jarayonini individuallashtirish, o‘quvchilarning bilim darajasini tahlil qilish va o‘quv faoliyatini moslashtirish imkonini beradi. Ilmiy tadqiqotlarda sun’iy intellekt asosidagi o‘qitish vositalari o‘quvchilarning bilish faolligini oshirishda samarali ekanligi qayd etilgan [3]. Optika bo‘limi yorug‘lik hodisalari, sinish, qaytish, linzalar va optik asboblarni o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Ushbu mavzularni sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan virtual laboratoriyalar orqali o‘qitish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi: • raqamli laboratoriya muhitini yaratish; • sun’iy intellekt asosida tajribalarni modellashtirish; • tajriba natijalarini avtomatik tahlil qilish; 394

• o‘quvchilar faoliyatini monitoring qilish. Mazkur metodika o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi [4]. Tajriba-sinov ishlari umumiy o‘rta ta’lim maktabining 8–9-sinflarida o‘tkazildi. Tajriba guruhida sun’iy intellekt asosidagi laboratoriya ishlari, nazorat guruhida esa an’anaviy laboratoriya mashg‘ulotlari tashkil etildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, tajriba guruhidagi o‘quvchilarning: • raqamli kompetensiyasi, • optik hodisalarni tushunish darajasi, • mustaqil ishlash ko‘nikmalari sezilarli darajada oshgan [5]. Optika bo‘limi fizika fanining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishi, qaytish va sinish qonunlari, linzalar va optik asboblarni o‘rganishni qamrab oladi. Ushbu mavzularni sun’iy intellekt asosidagi virtual laboratoriya muhiti orqali o‘qitish quyidagi metodik bosqichlarda amalga oshiriladi: 1-bosqich. Tayyorlov bosqichi. Bu bosqichda o‘qituvchi laboratoriya ishining maqsadi, kutilayotgan natijalar va foydalaniladigan raqamli vositalarni belgilaydi. O‘quvchilar sun’iy intellekt asosidagi platforma bilan tanishtiriladi. 2-bosqich. Tajribani modellashtirish. O‘quvchilar sun’iy intellekt yordamida optik hodisalarni virtual muhitda modellashtiradilar. Masalan, yorug‘likning sinish burchagini o‘zgartirib, natijalarni real vaqt rejimida kuzatish imkoniyati yaratiladi. 3-bosqich. Natijalarni tahlil qilish. Sun’iy intellekt tizimi o‘quvchilarning harakatlarini tahlil qilib, xatoliklarni aniqlaydi va tavsiyalar beradi. Bu esa o‘quvchilarda tahliliy fikrlashni rivojlantiradi. 4-bosqich. Refleksiya va baholash. O‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalari avtomatlashtirilgan baholash vositalari orqali aniqlanadi. Mazkur metodika o‘quvchilarning nafaqat fan bo‘yicha bilimlarini, balki raqamli savodxonligini ham rivojlantiradi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt asosida fizika fanidan, xususan optika bo‘limidan laboratoriya ishlarini tashkil etish o‘quvchilarda raqamli kompetensiyalarni shakllantirishda samarali metodik vosita hisoblanadi. Ushbu yondashuv umumiy o‘rta ta’lim maktablarida fizika ta’limining sifatini oshirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Raqamli iqtisodiyot to‘g‘risidagi qarorlar to‘plami. – Toshkent, 2020. 2. Abduqodirov A.A. Ta’limda raqamli kompetensiyalarni shakllantirish. – Toshkent, 2019. 3. Sattorov M. Sun’iy intellekt va ta’lim. – T.: Fan, 2021. 4. Ismoilov Z. Fizika fanini o‘qitishda innovatsion texnologiyalar. – Toshkent, 2020. 5. Shodmonov U. Fizika ta’limida virtual laboratoriyalar. – Toshkent, 2018. 395

TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARI Raimova Durdona Durdibay qizi, I.f.f.d., PhD. “Tashkent Perfect university” v.b.dotsenti Annotatsiya. Mazkur maqolada ta’lim samaradorligini oshirishda sun’iy intellekt texnologiyalarining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Unda sun’iy intellekt asosidagi adaptiv va shaxsiylashtirilgan o‘qitish tizimlarining imkoniyatlari, o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash va baholash jarayonlarini avtomatlashtirishdagi roli yoritilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, ta’lim samaradorligi, raqamli ta’lim, adaptiv o‘qitish, shaxsiylashtirilgan ta’lim, avtomatlashtirish, ta’lim tizimi, innovatsion texnologiyalar. Abstract. This article analyzes the role and importance of artificial intelligence technologies in improving educational efficiency. It highlights the capabilities of adaptive and personalized learning systems based on artificial intelligence, their role in automating the processes of determining the level of knowledge of students and assessing their level. Keywords: artificial intelligence, educational effectiveness, digital education, adaptive learning, personalized learning, automation, educational system, innovative technologies. Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение технологий искусственного интеллекта в повышении эффективности образования. Подчеркиваются возможности адаптивных и персонализированных систем обучения на основе искусственного интеллекта, их роль в автоматизации процессов определения уровня знаний учащихся и оценки их уровня. Ключевые слова: искусственный интеллект, эффективность образования, цифровое образование, адаптивное обучение, персонализированное обучение, автоматизация, образовательная система, инновационные технологии. Kirish. Hozirgi globallashuv va texnologik taraqqiyot sharoitida ta’lim tizimini modernizatsiya qilish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt (AI) texnologiyalarining ta’lim sohasiga joriy etilishi ta’lim jarayonining mazmuni va sifatini tubdan o‘zgartirishga xizmat qilmoqda. Dunyo miqyosida kechayotgan raqamli transformatsiya jarayonlari barcha sohalarni, jumladan, ta’lim tizimini ham qamrab olib, an’anaviy o‘qitish usullarining takomillashuviga va innovatsion yondashuvlarning shakllanishiga zamin yaratmoqda. Sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim jarayonini boshqarish, o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash va baholash jarayonlarini avtomatlashtirish, shuningdek, ta’limni individuallashtirish imkonini bermoqda. AI asosidagi tizimlar orqali har bir o‘quvchining o‘zlashtirish darajasi, qiziqishlari va o‘rganish tezligi tahlil qilinib, unga mos o‘quv materiallari va metodlari taklif etiladi. Bu esa bilimlarni yanada chuqurroq o‘zlashtirish, o‘qishga bo‘lgan qiziqishni oshirish hamda ta’lim samaradorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, sun’iy intellekt o‘qituvchilarning mehnatini yengillashtirib, ularning asosiy e’tiborini ta’lim sifati va tarbiyaviy jarayonga qaratishiga imkon yaratadi. Asosiy qism. Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, O‘zbekiston Respublikasi ham ta’lim tizimini raqamlashtirish va zamonaviy axborotkommunikatsiya texnologiyalarini joriy etishga alohida e’tibor qaratmoqda. 396

Xususan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida ta’lim sohasida raqamli infratuzilmani rivojlantirish, elektron ta’lim resurslarini kengaytirish hamda sun’iy intellekt texnologiyalaridan samarali foydalanish bo‘yicha izchil chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu jarayonlar mamlakatda raqobatbardosh, yuqori malakali kadrlar tayyorlashga xizmat qilmoqda. Sun’iy intellektga asoslangan o‘qitish texnologiyalari zamonaviy ta’lim tizimida adaptiv va shaxsiylashtirilgan o‘quv muhitini yaratish imkonini bermoqda. AI yordamida ishlab chiqilgan o‘quv tizimlari har bir o‘quvchining bilim darajasi, o‘zlashtirish tezligi hamda individual ehtiyojlarini tahlil qilish asosida faoliyat yuritadi. Bunday yondashuv ta’lim jarayonini samaraliroq tashkil etishga xizmat qiladi. Xususan, sun’iy intellekt texnologiyalari asosida yaratilgan adaptiv o‘quv tizimlarida o‘quvchining avvalgi natijalari, bajarilgan topshiriqlari va yo‘l qo‘ygan xatolari doimiy ravishda tahlil qilinadi. Ushbu jarayon “learning analytics” va “adaptive learning” tamoyillariga asoslanib amalga oshiriladi. Natijada tizim har bir o‘quvchiga mos, ya’ni individuallashtirilgan o‘quv topshiriqlari va materiallarini taklif etadi. Bu esa bilimlarni bosqichma-bosqich, izchil va samarali o‘zlashtirishga imkon yaratadi. Sun’iy intellekt o‘quv jarayonini real vaqt rejimida kuzatib borib, o‘quvchining bilim darajasi, qiziqish doirasi hamda o‘zlashtirish jarayonidagi muammolarni aniqlaydi. Ushbu ma’lumotlar asosida har bir o‘quvchi uchun moslashtirilgan individual o‘quv yo‘nalishi shakllantiriladi. Bunday tizimlar ilmiy adabiyotlarda “adaptiv o‘quv tizimlari” (adaptive learning systems) nomi bilan yuritiladi va ular ta’lim sifatini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. Sun’iy intellekt texnologiyalari o‘qituvchining kundalik faoliyatini avtomatlashtirish orqali ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi. AI asosidagi tizimlar test topshiriqlarini yaratish, o‘quvchilar bilimini baholash, natijalarni tahlil qilish va hisobotlar tayyorlash kabi ko‘plab takroriy va vaqt talab qiluvchi jarayonlarni avtomatik tarzda bajaradi. Bu esa o‘qituvchilarning ish yuklamasini sezilarli darajada kamaytiradi. Natijada o‘qituvchi o‘z faoliyatida ko‘proq pedagogik mahoratni oshirish, dars jarayonini ijodiy tashkil etish va o‘quvchilar bilan individual ishlashga e’tibor qaratish imkoniga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, sun’iy intellekt vositalari yordamida baholash jarayoni o‘quv dasturining mazmuni, o‘quvchining bilim darajasi va o‘zlashtirish tezligiga mos tarzda amalga oshiriladi. Bu holat baholash jarayonida inson omili ta’sirini kamaytirib, uning obyektivligi va shaffofligini ta’minlaydi. Umuman olganda, sun’iy intellekt asosidagi o‘qitish texnologiyalari zamonaviy ta’lim tizimida o‘quv jarayonini boshqarish, o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatini samarali tashkil etish hamda ta’lim sifatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi barcha sohalar qatori ta’lim tizimiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt 397

(SI) texnologiyalarining joriy etilishi ta’lim jarayonini yangi bosqichga olib chiqmoqda. An’anaviy ta’lim modellari o‘rnini tobora moslashuvchan, interaktiv va shaxsiylashtirilgan o‘qitish usullari egallamoqda. Bu jarayonda sun’iy intellekt ta’lim samaradorligini oshirish, bilim sifatini yaxshilash hamda o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatini optimallashtirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Sun’iy intellekt – bu kompyuter tizimlarining inson tafakkuriga xos bo‘lgan o‘rganish, tahlil qilish, xulosa chiqarish va qaror qabul qilish kabi jarayonlarni bajarish qobiliyatidir. Ta’lim sohasida sun’iy intellekt o‘quv jarayonini boshqarish, o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash va individual yondashuvni ta’minlash uchun qo‘llaniladi. Zamonaviy ta’lim muhitida Sun’iy intellekt asosidagi platformalar o‘quvchilarning faolligini oshiradi, ularni mustaqil o‘rganishga undaydi hamda bilim olish jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi. Shu bilan birga, sun’iy intellekt o‘qituvchilarga ta’lim jarayonini rejalashtirish va nazorat qilishda katta yordam beradi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining eng muhim afzalliklaridan biri bu shaxsiylashtirilgan ta’limni amalga oshirish imkoniyatidir. Har bir o‘quvchining bilim darajasi, o‘rganish tezligi va qiziqishlari turlicha bo‘lgani sababli, umumiy yondashuv doimo ham samarali bo‘lavermaydi. Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar o‘quvchining oldingi natijalarini tahlil qilib, unga mos o‘quv materiallarini tavsiya etadi. Natijada o‘quvchi qiyinchilik tug‘dirayotgan mavzularni chuqurroq o‘rganish, oson mavzularni esa tezroq o‘zlashtirish imkoniga ega bo‘ladi. Bu esa bilimlarning mustahkamlanishiga va o‘qishga bo‘lgan qiziqishning ortishiga olib keladi. Ta’lim jarayonida baholash va nazorat muhim ahamiyatga ega. Sun’iy intellekt texnologiyalari testlarni avtomatik tekshirish, yozma ishlarni tahlil qilish hamda o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash imkonini beradi. Bu esa inson omili bilan bog‘liq xatolarni kamaytiradi va baholashning adolatli bo‘lishini ta’minlaydi. Shuningdek, Sun’iy intellekt yordamida o‘qituvchilarning kundalik ish yuklamasi kamayadi. Dars jadvalini tuzish, davomatni nazorat qilish, hisobotlar tayyorlash kabi jarayonlar avtomatlashtiriladi. Natijada o‘qituvchi asosiy e’tiborini ta’lim sifati va tarbiyaviy jarayonga qaratishi mumkin bo‘ladi. Bugungi kunda ko‘plab onlayn ta’lim platformalari sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanmoqda. Masalan, aqlli repetitorlar, virtual yordamchilar va chatbotlar o‘quvchilarga 24/7 rejimida yordam ko‘rsatadi. Bu ayniqsa masofaviy ta’lim sharoitida muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday platformalar o‘quvchilarning savollariga tezkor javob berish, tushunilmagan mavzularni qayta izohlash hamda qo‘shimcha mashqlar taklif qilish imkonini yaratadi. Natijada ta’lim jarayoni uzluksiz va samarali bo‘ladi. Sun’iy intellekt texnologiyalarini ta’lim tizimiga joriy etishda ayrim muammolar ham mavjud. Jumladan, texnik infratuzilmaning yetarli emasligi, 398