Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

technological innovation with core human values, ensuring AI supports rather than replaces human-centered learning. Methods. This study used a mixed-method design combining qualitative and quantitative approaches to examine the impact of AI tools on learners’ rights in English language teaching. The research was conducted in digital learning environments involving secondary school learners and English teachers.First, a theoretical analysis of pedagogical, legal, and methodological literature identified principles of human rights protection, data privacy, academic integrity, and equality in AI-supported education. This provided a conceptual framework for evaluating the ethical implications of AI in teaching and learning. Second, an experimental approach was applied. AI tools—including adaptive learning platforms, automated assessment systems, and interactive language applications—were integrated into English lessons for the experimental group. Special attention was given to transparency, fairness, and responsible data use. The control group continued with traditional teaching methods without AI support. Post-assessments measured learners’ awareness of human rights, understanding of data privacy and academic honesty, and their responsible behavior in digital environments. Surveys and interviews collected learners’ and teachers’ perceptions of ethical AI use in education. Results. At the beginning of the study, both the experimental and control groups showed similar awareness of human rights, data privacy, academic integrity, and responsible behavior in digital learning environments. Preassessment scores indicated no significant differences between the groups regarding ethical issues in AI-supported education. After integrating AI-based instructional strategies in the experimental group, significant improvements were observed. Learners in AI-enhanced English lessons demonstrated higher awareness of digital rights and responsibilities, stronger sensitivity to data protection and fairness, and improved ability to critically assess ethical challenges associated with AI. Quantitative analysis showed measurable gains in post-assessment scores for ethical decision-making, academic honesty, and responsible digital behavior in the experimental group. The control group, following traditional methods, exhibited only minor progress. Classroom observations and feedback confirmed that learners in the experimental group were more actively engaged, confident in discussing human rights in digital contexts, and better able to analyze real-life AI-related situations. Overall, these results indicate that AI-supported pedagogical approaches in English language teaching can positively influence learners’ understanding of human rights and promote responsible behavior in digital educational environments. Discussion. The improvement in learners’ awareness of human rights and responsible digital behavior suggests that AI-enhanced educational environments contribute not only to academic outcomes but also to ethical development. Scenario-based tasks, discussions on digital ethics, and problem-oriented activities encouraged learners to critically examine issues related to data privacy, academic 279

integrity, and equality.Increased classroom participation and reflective dialogue in the experimental group highlight the importance of learner-centered, humancentered approaches when implementing AI. Active discussions on algorithmic fairness, responsible data use, and digital rights foster learners’ autonomy and social awareness. This demonstrates that protecting human rights in digital education relies not only on technology but also on pedagogical strategies promoting ethical consciousness. Furthermore, the guided and systematic use of AI within a structured educational framework ensures balanced integration of innovation and human values. AI tools supported teachers, enhanced interaction, and personalized learning without compromising fundamental rights. In summary, combining AI-based instructional tools with reflective and discussion-based methods creates an educational model that promotes both intellectual growth and the protection of learners’ rights in modern English language teaching contexts. References: 1. Floridi, L., & Cowls, J. (2019). A unified framework of five principles for AI in society. Harvard Data Science Review, 1(1). 2. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign. 3. Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016). Intelligence unleashed: An argument for AI in education. Pearson Education. 4. Selwyn, N. (2019). Should robots replace teachers? AI and the future of education. Polity Press. 5. UNESCO. (2021). AI and education: Guidance for policy-makers. UNESCO Publishing. 6. UNESCO. (2023). Guidance for generative AI in education and research. UNESCO. KASBGA YO‘NALTIRILGAN O‘QITISH TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA O‘QITUVCHILARNI INNOVATSION VA RAQAMLI FAOLIYATGA TAYYORLASHNING ILMIY-USLUBIY ASOSLARI Maxsudova Zarnigor Ulug‘bek qizi, Turon universiteti Andijon filiali magistranti Annotatsiya. Maqolada kasbga yo‘naltirilgan o‘qitish texnologiyalari asosida o‘qituvchilarni innovatsion va raqamli faoliyatga tayyorlashning ilmiy-uslubiy asoslari yoritilgan. Raqamli transformatsiya sharoitida pedagoglarning kasbiy kompetentligini rivojlantirish, innovatsion fikrlashini shakllantirish hamda zamonaviy ta’lim platformalari va texnologiyalaridan samarali foydalanish mexanizmlari tahlil qilingan. Tadqiqotda kompetensiyaviy yondashuv, loyihaviy ta’lim, integratsiya va blended learning modeli asosida metodik modellar berilgan. Kalit so‘zlar: kasbga yo‘naltirilgan ta’lim, innovatsion faoliyat, raqamli pedagogika, kompetensiyaviy yondashuv, blended learning, metodik model. Аннотация. В статье рассматриваются научно-методические основы подготовки учителей к инновационной и цифровой деятельности на основе профессионально-ориентированных образовательных технологий. Анализируются механизмы развития профессиональной компетентности учителей, формирования 280

инновационного мышления и эффективного использования современных образовательных платформ и технологий в контексте цифровой трансформации. В исследовании представлены методические модели, основанные на компетентностном подходе, проектном обучении, интегративном и смешанном обучении. Ключевые слова: профессионально-ориентированное образование, инновационная деятельность, цифровая педагогика, компетентностный подход, смешанное обучение, методическая модель. Abstract. The article discusses the scientific and methodological foundations of preparing teachers for innovative and digital activities based on vocationally oriented teaching technologies. The mechanisms for developing professional competence of teachers, forming innovative thinking, and effectively using modern educational platforms and technologies in the context of digital transformation are analyzed. The study provides methodological models based on the competency approach, project-based learning, integration, and blended learning models. Keywords: vocationally oriented education, innovative activities, digital pedagogy, competency approach, blended learning, methodological model. Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimida kechayotgan raqamli transformatsiya jarayonlari pedagog kadrlarning kasbiy tayyorgarligiga yangi talablarni qo‘ymoqda. Ta’lim jarayonining raqamlashtirilishi, masofaviy va aralash ta’lim shakllarining kengayishi, sun’iy intellekt asosidagi vositalarning joriy etilishi o‘qituvchilarning innovatsion faoliyatga tayyorligini dolzarb masalaga aylantirmoqda. Shu nuqtai nazardan, kasbga yo‘naltirilgan o‘qitish texnologiyalarini innovatsion va raqamli pedagogika bilan integratsiyalash zamonaviy metodik muammo sifatida namoyon bo‘ladi. Kasbga yo‘naltirilgan ta’limning asosiy maqsadi – pedagogni real kasbiy faoliyatga tayyorlash, uning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda mustaqil qaror qabul qilish kompetensiyasini shakllantirishdan iborat [2]. Bu jarayonda innovatsion va raqamli texnologiyalar metodik vosita sifatida xizmat qiladi. Asosiy qism. Zamonaviy ta’lim tizimining rivojlanishi o‘qituvchi shaxsiga nisbatan yangi va murakkab talablarni yuzaga keltirmoqda. Globallashuv, raqamli transformatsiya va bilimlar iqtisodiyoti sharoitida o‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki ta’lim jarayonini loyihalovchi, boshqaruvchi, innovator va fasilitator sifatida faoliyat yuritishi lozim. Bugungi kunda pedagogning kasbiy faoliyati ko‘p funksiyali va integrativ xarakterga ega bo‘lib, u metodik, psixologik, axborot-kommunikatsion va ijtimoiy kompetensiyalarni o‘zida mujassam etishi zarur. Avvalo, zamonaviy o‘qituvchi chuqur nazariy bilim va mustahkam amaliy tayyorgarlikka ega bo‘lishi kerak. U o‘z fanining mazmunini mukammal bilishi bilan birga, uni o‘quvchilarning yosh va individual xususiyatlariga mos holda yetkazish metodikasini ham egallagan bo‘lishi zarur. Kompetensiyaviy yondashuv sharoitida o‘qituvchi o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, muammoli vaziyatlarni hal qilish, jamoada ishlash va ijodkorlik ko‘nikmalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan faoliyatni tashkil etadi [5]. Zamonaviy o‘qituvchiga qo‘yiladigan muhim talablardan biri – innovatsion faoliyatga tayyorlikdir. Pedagog ta’lim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etishi, interfaol metodlardan samarali foydalanishi va doimiy 281

ravishda kasbiy o‘sishga intilishi lozim [1]. Bu jarayonda loyiha asosida o‘qitish, muammoli ta’lim, keys-stadi va refleksiv yondashuv kabi metodlar alohida ahamiyat kasb etadi. Innovatsion faoliyat o‘qituvchining ijodiy salohiyatini namoyon etish va ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Raqamli faoliyat – bu shaxsning axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda ma’lumotlarni izlash, qayta ishlash, yaratish, uzatish va boshqarishga qaratilgan maqsadli jarayonidir. Zamonaviy ta’lim tizimida raqamli faoliyat pedagogning kasbiy kompetentligini belgilovchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Raqamli transformatsiya sharoitida o‘qituvchining faoliyati an’anaviy metodlardan tashqari elektron resurslar, onlayn platformalar va interaktiv vositalar bilan boyitiladi. Raqamli faoliyatning mazmuni bir necha tarkibiy qismlardan iborat. Avvalo, axborotni izlash va tahlil qilish kompetensiyasi muhimdir. O‘qituvchi internet manbalari, elektron kutubxonalar va ilmiy bazalardan samarali foydalanib, ishonchli ma’lumotlarni tanlay olishi zarur. Ikkinchi jihat – raqamli kontent yaratishdir. Pedagog multimediali taqdimotlar, videodarslar, interaktiv topshiriqlar va testlar ishlab chiqish orqali ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi. Raqamli pedagogika sharoitida kasbga yo‘naltirilgan ta’lim jarayoni zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan boyitiladi. Jumladan, Moodle, Google Classroom va Coursera kabi platformalar nazariy bilimlarni masofaviy shaklda o‘zlashtirish imkonini beradi. Auditoriya mashg‘ulotlarida esa amaliy vazifalar, loyihalar va pedagogik vaziyatlarni modellashtirish orqali kasbiy kompetensiyalar mustahkamlanadi. Bu jarayon blended learning modeli asosida tashkil etilib, an’anaviy va raqamli ta’limning integratsiyasini ta’minlaydi. Raqamli faoliyat pedagogning innovatsion salohiyatini ham namoyon etadi. Sun’iy intellekt asosidagi vositalar, adaptiv ta’lim tizimlari va analitik platformalar yordamida o‘quvchilarning individual ta’lim trayektoriyasini ishlab chiqish mumkin. Bu esa ta’limni shaxsga yo‘naltirilgan tamoyil asosida tashkil etish imkonini beradi. Shu bilan birga, raqamli faoliyat axborot xavfsizligi va raqamli etikaga rioya qilishni ham nazarda tutadi. O‘qituvchi shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, mualliflik huquqiga amal qilish va internet madaniyatiga rioya etish bo‘yicha yetarli bilimga ega bo‘lishi zarur. Imuman olganda, raqamli faoliyat – bu zamonaviy pedagogning kasbiy faoliyatida ajralmas komponent bo‘lib, u ta’lim jarayonini samarali tashkil etish, innovatsion metodlarni qo‘llash va o‘quvchilarni raqamli muhitda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishga tayyorlashga xizmat qiladi. Raqamli kompetensiyalarning rivojlanishi pedagogning professional o‘sishi va ta’lim sifatining oshishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Zamonaviy o‘qituvchi faoliyatining muhim jihatlaridan biri – pedagogik muloqot madaniyatidir. U o‘quvchilar, ota-onalar va hamkasblar bilan samarali hamkorlikni yo‘lga qo‘ya olishi, tolerantlik va empatiya tamoyillariga amal qilishi zarur. Ta’lim jarayonida sog‘lom psixologik muhit 282

yaratish, o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish va ularning shaxsiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash o‘qituvchining asosiy vazifalaridan biridir. Shuningdek, zamonaviy o‘qituvchi refleksiv faoliyat olib borishi, ya’ni o‘z pedagogik tajribasini tahlil qilishi va takomillashtirib borishi talab etiladi. U o‘z ustida ishlash, malaka oshirish kurslarida qatnashish, ilmiy-uslubiy izlanishlar olib borish orqali kasbiy mahoratini muntazam ravishda rivojlantirib borishi zarur [4]. Zamonaviy o‘qituvchi – bu yuqori kasbiy kompetensiyaga ega, innovatsion va raqamli texnologiyalarni puxta egallagan, pedagogik muloqot madaniyatiga rioya qiladigan hamda uzluksiz o‘zini rivojlantirishga intiladigan mutaxassisdir. Ta’lim tizimining samaradorligi va raqobatbardoshligi ko‘p jihatdan aynan shunday o‘qituvchilarning faoliyatiga bog‘liqdir. Kasbga yo‘naltirilgan o‘qitish texnologiyalari ta’lim jarayonini amaliyot bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgan pedagogik tizimdir. Mazkur tizim kompetensiyaviy yondashuvga asoslanib, bilim, ko‘nikma va malakalarning integratsiyasini ta’minlaydi. O‘qituvchilarni innovatsion faoliyatga tayyorlashda muammoli o‘qitish, keys-stadi, loyiha asosida ta’lim, trening va refleksiv tahlil metodlaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu metodlar pedagoglarda ijodiy fikrlash, tashabbuskorlik va yangilik yaratish qobiliyatini rivojlantiradi. Innovatsion faoliyatga tayyorgarlik ko‘p komponentli jarayon hisoblanadi. Birinchi navbatda, motivatsion komponent muhim bo‘lib, unda pedagoglarda innovatsion madaniyat va raqamli transformatsiyaga ijobiy munosabat shakllantiriladi. Ikkinchi komponent – kognitiv bosqich bo‘lib, unda o‘qituvchilar raqamli pedagogika, innovatsion metodlar va zamonaviy texnologiyalar haqidagi nazariy bilimlarni egallaydi. Uchinchi – amaliy komponent doirasida pedagoglar raqamli dars ishlanmalari yaratish, interaktiv platformalarda ishlash va loyihalar ishlab chiqish ko‘nikmalariga ega bo‘ladi. Nihoyat, refleksiv komponent o‘z faoliyatini tahlil qilish, o‘z-o‘zini baholash va kasbiy rivojlanish strategiyasini belgilashni nazarda tutadi [3]. Kasbga yo‘naltirilgan ta’limni STEAM yondashuvi bilan integratsiyalash pedagoglarning kompleks fikrlashini rivojlantiradi. Fanlararo integratsiya asosida muammoli vaziyatlarni hal qilish, loyiha va startap tashabbuslarini ishlab chiqish o‘qituvchilarning innovatsion salohiyatini oshiradi. Raqamli vositalar va sun’iy intellekt texnologiyalari esa individual ta’lim trayektoriyalarini yaratish, o‘quv jarayonini monitoring qilish va tahlil etish imkonini beradi. Metodik jihatdan o‘qituvchilarni innovatsion va raqamli faoliyatga tayyorlash quyidagi bosqichlarda amalga oshirilishi maqsadga muvofiq: dastlab diagnostika orqali pedagoglarning raqamli kompetensiyalari aniqlanadi; keyin maxsus o‘quv modullari ishlab chiqiladi; amaliy loyiha faoliyati yo‘lga qo‘yiladi; mentorlik va coaching mexanizmlari joriy etiladi; yakunda monitoring va refleksiya amalga oshiriladi. Mazkur model pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishini ta’minlaydi. 283

Xulosa. Kasbga yo‘naltirilgan o‘qitish texnologiyalarini innovatsion va raqamli pedagogika bilan integratsiyalash o‘qituvchilarni zamonaviy ta’lim jarayoniga samarali tayyorlashning muhim sharti hisoblanadi. Ushbu yondashuv pedagoglarning kasbiy kompetentligini oshiradi, innovatsion fikrlashini rivojlantiradi hamda ta’lim sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. Raqamli transformatsiya sharoitida o‘qituvchilarning innovatsion faoliyatga tayyorligi ta’lim tizimi barqarorligi va raqobatbardoshligini ta’minlovchi asosiy omillardan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Avliyakulov N.X. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – T.: Fan va texnologiya, 2012. – 320 b. 2. Зимняя И.А. Ключевые компетенции как результат современного образования. – М.: Исследовательский центр проблем качества подготовки специалистов, 2004. – 42 с. 3. Маркова А.К. Психология профессионализма. –М.: Международный гуманитарный фонд «Знание», 1996. – 312 с. 4. Xodjayev B.X. Pedagogik mahorat. – T.: Tafakkur, 2018. – 240 b. 5. Хуторской А.В. Компетентностный подход в образовании. – М.: Эйдос, 2007. – 112 с. BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING MEDIA SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISHNING KOGNITIV-PEDAGOGIK JIHATLARI Mirzayeva Mayramxon Zaynobiddinovna, AndDTI assistenti, mayramxonmirzayeva96 @gmail.com Annotatsiya. Zamonaviy raqamli jamiyat sharoitida bo‘lajak o‘qituvchilar axborot oqimi bilan bevosita aloqada bo‘lgan ijtimoiy guruh hisoblanadi. Talabalar media makonida faol ishtirok etsalar-da, axborotni tanqidiy tahlil qilish, manbani tekshirish va mazmunni baholash ko‘nikmalariga har doim ham ega emaslar. Mazkur maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning media savodxonligini rivojlantirish zaruriyati talaba nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari media savodxonlikni pedagogik ta’lim tizimida kognitiv yondashuv asosida rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: media savodxonlik, bo‘lajak o‘qituvchi, kognitiv yondashuv, tanqidiy fikrlash, kasbiy kompetensiya. Аннотация. В условиях цифрового общества будущие учителя являются активными участниками медиасреды. Несмотря на высокий уровень медиапотребления, у студентов часто недостаточно развиты навыки критического анализа, проверки источников и осознанной оценки информации. В статье анализируется необходимость развития медиаграмотности будущих педагогов с позиции студента. Обосновывается необходимость ее формирования на основе когнитивного подхода в системе педагогического образования. Ключевые слова: медиаграмотность, будущий учитель, когнитивный подход, критическое мышление, профессиональная компетенция. Annotation. In the context of a digital society, pre-service teachers are active participants in the media environment. Although students intensively consume media content, their skills of critical analysis, source verification, and conscious evaluation of information often remain underdeveloped. This article analyzes the necessity of developing media literacy among future teachers from a student-centered perspective. The study emphasizes the need to develop media literacy through a cognitive approach within teacher education programs. 284

Key words: media literacy, pre-service teachers, cognitive approach, critical thinking, professional competence. Kirish. XXI asrda jamiyat taraqqiyoti raqamli texnologiyalar, internet va media muhitining jadal rivoji bilan tavsiflanadi. Axborot ishlab chiqarish va tarqatish tezligining ortishi ta’lim tizimi oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Ayniqsa, bo‘lajak o‘qituvchilar nafaqat media kontent iste’molchisi, balki o‘quvchilar uchun axborotni tanlash, baholash va izohlashda yo‘naltiruvchi shaxs sifatida muhim o‘rin tutadi. Shu sababli ularning media savodxonligi kasbiy tayyorgarlikning ajralmas qismi sifatida qaralishi lozim. Bugungi kunda talabalar ijtimoiy tarmoqlar, video platformalar, messenjerlar va onlayn axborot resurslaridan keng foydalanadilar. Biroq media makonidagi faollik har doim ham axborotni ongli va tanqidiy qabul qilish bilan uyg‘unlashmaydi. Natijada noto‘g‘ri, manipulyativ yoki soxta axborot talabalarning dunyoqarashi va kelajak kasbiy faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Mazkur maqolaning maqsadi – bo‘lajak o‘qituvchilarning media savodxonligini rivojlantirish zaruriyatini talaba nuqtayi nazaridan ilmiy asoslashdir. Vazifalari quyidagilardan iborat: – talabalar media iste’moli xususiyatlarini tahlil qilish; – tanqidiy tahlil va refleksiya muammolarini aniqlash; – media savodxonlikni kasbiy kompetensiya sifatida asoslash. Asosiy qism. Hozirgi kunda talabalar media makonida doimiy ravishda mavjud bo‘lib, axborotni tezkor va uzluksiz iste’mol qiluvchi ijtimoiy guruh hisoblanadi. Ijtimoiy tarmoqlar, video platformalar, messenjerlar va onlayn axborot saytlarining keng tarqalishi natijasida talabalar kundalik hayotida media kontent muhim o‘rin egallamoqda. Biroq mazkur faollik har doim ham axborotni ongli, tanqidiy va mas’uliyatli qabul qilish bilan uyg‘unlashmaydi. R. Hobbs ta’kidlaganidek, yoshlar media muhitida juda faol bo‘lsalar-da, axborotni tahlil qilish va baholash ko‘nikmalariga har doim ham yetarli darajada ega emaslar [1]. Ushbu fikr talabalar tomonidan media kontentni iste’mol qilish bilan uni tahlil qilish o‘rtasida sezilarli tafovut mavjudligini ko‘rsatadi. Ya’ni talabalar ko‘plab axborotlarni qabul qiladilar, biroq ularning mazmuni, manbasi va maqsadini chuqur anglashga kam e’tibor qaratadilar. D. Buckingham talabalar media xabarlarini ko‘pincha tayyor holda qabul qilishini va yashirin ma’nolarni anglashda qiyinchilikka duch kelishini qayd etadi [2]. Bu holat media kontentga nisbatan refleksiv emas, balki reaktiv munosabat ustun ekanini anglatadi. Talabalar ko‘pincha axborotga darhol munosabat bildiradilar, biroq uning ijtimoiy, madaniy va mafkuraviy kontekstini tahlil qilishga vaqt ajratmaydilar. Mazkur muammo ayniqsa bo‘lajak o‘qituvchilar uchun dolzarbdir. Chunki kelajakda ular nafaqat media iste’molchisi, balki o‘quvchilar uchun axborot manbalarini tanlashda yo‘naltiruvchi va nazorat qiluvchi subyekt sifatida faoliyat 285

yuritadilar. Shuning uchun talabalarning media muhitidagi faolligi tanqidiy tahlil va ongli baholash ko‘nikmalari bilan boyitilishi zarur. Raqamli muhitda axborotning haddan tashqari ko‘pligi, soxta xabarlar, manipulyativ kontent va axborot xavfsizligi bilan bog‘liq muammolar media savodxonlikni shaxsiy va ijtimoiy xavfsizlik omiliga aylantirmoqda. Shu nuqtayi nazardan, media savodxonlik faqat axborotni tushunish emas, balki undan ongli va mas’uliyatli foydalanishni ham o‘z ichiga oladi. S. Livingstone fikricha, raqamli muhitda mavjud imkoniyatlardan xavfsiz va ongli foydalanish uchun media savodxonlik muhim ahamiyatga ega [3]. Ushbu yondashuv media savodxonlikni shaxsning ijtimoiy moslashuvi va axborot xavfsizligini ta’minlovchi vosita sifatida talqin qiladi. Talabalar media savodxon bo‘lmasalar, ular zararli, noto‘g‘ri yoki manipulyativ axborot ta’siriga tushib qolish ehtimoli yuqori bo‘ladi. MDH olimlari tadqiqotlarida ham shunga o‘xshash xulosalar ilgari surilgan. A.V. Fedorov media savodxonlik shaxsning tanqidiy tafakkuri, estetik didi va axborot madaniyatini rivojlantirishga xizmat qilishini ta’kidlaydi [4]. Bu yondashuv media savodxonlikni shaxsning intellektual rivojlanish omili sifatida baholash imkonini beradi. I.V. Chelysheva esa talabalar orasida passiv idrok ustunligini ko‘rsatib, mustaqil tahlil yetishmasligini qayd etadi [5]. Uning fikricha, talabalar media mahsulotlarini iste’mol qilishda ko‘pincha tayyor ma’nolarni qabul qiladi va ularni mustaqil tahlil qilishga kam murojaat etadi. Bu holat refleksiya va metakognitiv strategiyalarning yetarli darajada shakllanmaganini anglatadi. Shu bois, bo‘lajak o‘qituvchilarning media savodxonligini rivojlantirish nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki xavfsiz axborot muhitini ta’minlash nuqtayi nazaridan ham muhim pedagogik vazifa hisoblanadi. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligida media savodxonlik muhim kompetensiyalardan biri sifatida qaralishi lozim. Chunki zamonaviy o‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki axborot oqimida yo‘naltiruvchi, tanqidiy fikrlashni shakllantiruvchi shaxsdir. Mahalliy tadqiqotlarda ham talabalar media iste’moli yuqori bo‘lsa-da, tanqidiy tahlil darajasi pastligi aniqlangan [6]. Bu holat media faollikning o‘zi yetarli emasligini, balki uni ongli bilish faoliyatiga aylantirish zarurligini ko‘rsatadi. Ayniqsa pedagogik ta’lim jarayonida media savodxonlikka tizimli yondashilmasa, bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyasi to‘liq shakllanmaydi. UNESCO hujjatlarida media va axborot savodxonligi o‘qituvchining kasbiy kompetensiyalar majmuasining ajralmas qismi sifatida e’tirof etiladi [7]. Ushbu yondashuv media savodxonlikni ixtiyoriy emas, balki majburiy kasbiy kompetensiya sifatida belgilaydi. Demak, bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida media savodxonlikni alohida modul yoki metodik yo‘nalish sifatida rivojlantirish strategik ahamiyat kasb etadi. 286

Shunday qilib, media savodxonlik bo‘lajak o‘qituvchining shaxsiy xususiyati emas, balki uning kasbiy faoliyatining sifatini belgilovchi muhim kompetensiyadir. Uni rivojlantirish pedagogik ta’lim tizimida ilmiy asoslangan, tizimli va kognitiv yondashuvga tayangan metodikani talab etadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda, talabalar media bilan ishlash imkoniyatiga ega bo‘lsalar-da, tanqidiy tahlil, refleksiya va axborotni ongli baholash ko‘nikmalari yetarli darajada rivojlanmagan. Shu sababli media savodxonlik bo‘lajak o‘qituvchining shaxsiy xususiyati emas, balki uning kasbiy kompetensiyasining muhim tarkibiy qismi sifatida qaralishi lozim. Amaliy jihatdan pedagogik ta’lim dasturlariga media tahlil, refleksiya va tanqidiy fikrlashga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlarni integratsiya qilish, shuningdek, media savodxonlikni kognitiv yondashuv asosida rivojlantiruvchi maxsus metodikani ishlab chiqish tavsiya etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. Hobbs, R. (2011). Digital and Media Literacy: Connecting Culture and Classroom. Thousand Oaks, CA: Corwin Press. 2. Buckingham, D. (2003). Media Education: Literacy, Learning and Contemporary Culture. Cambridge: Polity Press. 3. Livingstone, S. (2009). Children and the Internet: Great Expectations, Challenging Realities. Cambridge: Polity Press. 4. Fedorov, A.V. (2015). Mediaobrazovanie: istoriya, teoriya i metodika. Rostov-on-Don: Southern Federal University Press. 5. Chelysheva, I.V. (2016). Mediasreda i molodezh: problemy vospriyatiya. Moscow: Akademiya. 6. To‘raqulova, N. (2022). Talabalarda media madaniyatni shakllantirish muammolari. Pedagogika jurnali, (4), 33–37. 7. UNESCO. (2011). Media and Information Literacy: Curriculum for Teachers. Paris: UNESCO. INNOVATIVE APPROACHES TO LANGUAGE TEACHING THROUGH ARTIFICIAL INTELLIGENCE TECHNOLOGIES Megliyeva Nafosat Ismoil qizi, Termez State University, master nofasatmegliyeva@gmail.com Abstract. This thesis explores the role of Artificial Intelligence (AI) tools in improving English as a Foreign Language learning. AI has changed many sectors, including education and used in English classrooms in Indian schools and colleges. It helps students learn according to their level. AI is becoming important in language education. This thesis provides practical guidelines for implementing such integration in the Uzbek educational context, including the use of open-source software and teacher training programs. These approaches not only improve language acquisition but also advance digital literacy, preparing students for participation in the global labor market. Key words: artificial intelligence, language Learning, English as a Foreign Language (EFL), personalization, grammar tools, speech recognition, adaptive learning, educational technology. Аннотация. В данном тезисе исследуется роль инструментов искусственного интеллекта (ИИ) в совершенствовании изучения английского языка как иностранного. 287

ИИ изменил многие сферы, включая образование, и используется в английских классах в индийских школах и колледжах. Это помогает учащимся учиться по уровню. Искусственный интеллект становится важным в языковом образовании. В данной диссертации представлены практические рекомендации по реализации такой интеграции в узбекском образовательном контексте, включая использование программного обеспечения с открытым исходным кодом и программ подготовки учителей. Эти подходы не только улучшают овладение языком, но и повышают цифровую грамотность, подготавливая студентов к участию в мировом рынке труда. Ключевые слова: искусственный интеллект, языковое обучение, английский как иностранный язык (EFL), персонализация, грамматические инструменты, распознавание речи, адаптивное обучение, образовательные технологии. Annotatsiya. Ushbu tezisda ingliz tilini chet tili sifatida o‘rganishda sun’iy intellekt (SI) vositalarining rolini o‘rganiladi. Sun’iy intellekt ko‘plab sohalarni, jumladan, ta’limni o‘zgartirdi va Hindiston maktablari hamda kollejlaridagi ingliz tili sinflarida qo‘llanilmoqda. U o‘quvchilarning o‘z darajasiga qarab bilim olishlariga yordam beradi. Til ta’limida sun’iy intellekt muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu dissertatsiya o‘zbek ta’lim sharoitida bunday integratsiyani amalga oshirish, jumladan, ochiq kodli dasturiy ta’minot va o‘qituvchilarni tayyorlash dasturlaridan foydalanish bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalar beradi. Bu yondashuvlar nafaqat til o‘rganishni yaxshilaydi, balki raqamli savodxonlikni ham oshirib, talabalarni global mehnat bozorida ishtirok etishga tayyorlaydi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, language Learning, ingliz tili chet tili sifatida (EFL), personallashtirish, grammatika vositalari, nutqni tanish, adaptiv ta’lim, ta’lim texnologiyasi. Introduction. In the modern world, language teaching is not limited to memorizing grammar and vocabulary. It requires transforming students into global communication centers, building cultural bridges, and developing creative thinking. In this case, information technology tools are not only technical assistants, but also catalysts that open up new horizons in the language teaching process. This thesis is devoted to the integration of innovative methods in language teaching with information technology, offering practical and inspiring approaches for Uzbek teachers. The evolution of language teaching is associated with the spread of the Internet and mobile devices. From the first online courses to today's AI-based chatbots, technology has made language learning an interesting and personalized process. In countries in transition, such integration is especially important, as the younger generation is growing up in a digital environment. For them, language learning is not only about textbooks, but also through interactive games, virtual trips, and real-time collaboration. The purpose of the article is to reveal new forms of using IT tools in language teaching, to show ways to adapt them to the Uzbek educational environment. We will not delve deeply into theoretical discourses here, but rather inspire with practical examples and creative ideas. In recent years, artificial intelligence has rapidly developed and found widespread application in education, particularly in language learning. AI refers to computer systems capable of performing tasks that normally require human intelligence, such as learning, reasoning, and problem-solving. With the increasing demand for foreign language proficiency in a globalized world, AI-based tools have gained popularity due to their efficiency and flexibility. However, despite its 288

advantages, the implementation of AI in language learning presents several challenges that must be carefully considered. One of the most significant opportunities offered by artificial intelligence is personalized learning. AI systems can analyze learners’ performance, identify weaknesses, and adapt learning materials accordingly. For example, language learning platforms such as intelligent tutoring systems provide customized exercises based on learners’ proficiency levels. This individualized approach improves learning outcomes and increases learner motivation. Another important advantage is accessibility. AI-powered applications allow learners to practice languages anytime and anywhere, reducing dependence on traditional classroom settings. Speech recognition and pronunciation analysis tools help learners improve their speaking skills by providing instant feedback. Additionally, AI chat bots simulate real-life conversations, enabling learners to practice communication skills in a low-anxiety environment. AI also promotes learner autonomy. By using intelligent learning systems, students can manage their own learning pace and monitor their progress independently. This encourages self-directed learning and fosters long-term language development. Conclusion. In conclusion, artificial intelligence offers valuable opportunities for enhancing language learning through personalization, accessibility, and learner autonomy. However, its challenges, including ethical concerns, limited human interaction, and over-reliance on technology, cannot be ignored. Therefore, artificial intelligence should be used as a supportive tool rather than a replacement for traditional teaching methods. A balanced integration of AI and human instruction can lead to more effective and sustainable language learning outcomes. The findings of this study indicate that artificial intelligence (AI) has a significant and positive impact on language learning, enhancing personalization, efficiency, and accessibility. AI tools empower students to enhance their learning experience by offering adaptive learning, instant feedback, and self-paced study opportunities. However, it has notable limitations, such as difficulties in comprehending dialects, sarcasm, and cultural nuances. Studies show that AI has limitations in understanding cultural context and creating a lively communication environment. Therefore, the most effective approach is a combination of AI technologies and human teachers. While AI is effective in repetitive tasks and grammar analysis, human teachers are important for developing communication and critical thinking. It can answer all questions, but in the medical field, for example, it is limited to giving advice. Also, such tools can be a good partner in language acquisition through voice chat, and they can significantly help in correcting speech defects. It would not hurt to know some facts to get answers to user questions, so as not to cause confusion. References: 1. Alegre, I., and Berbegal-Mirabent, J. Evaluation systems in online environments. 8th International Conference on Higher Education Advances, 2021, 1–8pp. 2. Luckin, R. Machine Learning and Human Intelligence. UCL Press, 2018 – 156-161 pp. 289

3. Godwin-Jones, R. Emerging technologies for language learning. Language Learning and Technology, 2018. – 22(3) – 1–7pp. 4. Cristina A. Huertas-Abril. Computer-Assisted Language Learning in the Global South. Exploring challenges and opportunities for students and teachers. Language Learning and Technology, 2024 – 18-26pp. 5. Mohebbi A. Enabling learner independence and self-regulation in language education using AI tools: a systematic review. Cogent Education, 2024. – 12(1). – 186-195pp. RAQAMLI TA’LIM SHAROITIDA MEDIA VA SUN’IY INTELLEKT SAVODXONLIGINING PEDAGOGIK AHAMIYATI VA ZAMONAVIY BAHOLASH TALABLARI Mirzayev Akramjon O‘ktamjonovich, AndDPI dotsenti, PhD, akramjon.mirzayev008@gmail.com Annotatsiya. Maqolada media va sun’iy intellekt savodxonligining pedagogik mohiyati tahlil qilinadi. Ushbu kompetensiyalarning zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni PISA 2029 innovatsion domeni kontekstida ochib berilib, bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashning metodik zarurati asoslanadi. Kalit so‘zlar: Media savodxonlik, sun’iy intellekt savodxonligi, PISA 2029, raqamli ta’lim, pedagogik kompetensiya. Аннотация. В статье анализируется педагогическая сущность медиа- и AIграмотности. Раскрывается их роль в современной системе образования в контексте инновационного домена PISA 2029 и обосновывается необходимость методической подготовки будущих учителей. Ключевые слова: медиаграмотность, грамотность в области искусственного интеллекта, PISA 2029, цифровое образование, педагогическая компетентность. Abstract. The article analyzes the pedagogical essence of media and artificial intelligence literacy. Their role in modern education is examined within the context of the PISA 2029 innovative domain, emphasizing the methodological necessity of preparing future teachers. Keywords: media literacy, artificial intelligence literacy, PISA 2029, digital education, pedagogical competence. Kirish. Zamonaviy jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichi raqamli transformatsiya, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivoji va sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining barcha ijtimoiy sohalarga, jumladan, ta’lim tizimiga keng joriy etilishi bilan tavsiflanadi. Ushbu jarayonlar shaxsning axborot muhitidagi faoliyatini tubdan o‘zgartirib, savodxonlik tushunchasining mazmunan kengayishini taqozo etmoqda. An’anaviy savodxonlik turlari — o‘qish, yozish va hisoblash — zamonaviy raqamli muhitda shaxsning to‘laqonli faoliyat yuritishi uchun yetarli bo‘lmay qolmoqda. Bugungi kunda shaxs nafaqat axborotni qabul qiluvchi, balki uni tanlaydigan, baholaydigan, tahlil qiladigan va mas’uliyatli qarorlar qabul qiladigan faol subyekt sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu sababli ta’lim tizimi oldida yangi turdagi savodxonliklarni, xususan media va sun’iy intellekt savodxonligini shakllantirish vazifasi dolzarb muammo sifatida yuzaga chiqmoqda. Mazkur maqolaning maqsadi — media va sun’iy intellekt savodxonligining pedagogik mohiyatini ochib berish, ularning ta’lim tizimidagi integrativ rolini 290

tahlil qilish hamda PISA 2029 talablari nuqtayi nazaridan bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash zaruratini asoslashdan iborat. Asosiy qism. Xalqaro pedagogik tadqiqotlarda media savodxonlik tushunchasi asosan UNESCO tomonidan ishlab chiqilgan Media and Information Literacy (MIL) konsepsiyasi orqali izohlanadi. Ushbu konsepsiyaga ko‘ra, media savodxonlik shaxsning axborotni izlash, tanlash, tahlil qilish, baholash va undan ongli foydalanish qobiliyatlari majmui hisoblanadi [1]. Media savodxonlikning pedagogik mohiyati shundan iboratki, u shaxsda tanqidiy tafakkur, axborotga mas’uliyatli munosabat va fuqarolik ongini shakllantiradi. R. Hobbs media savodxonlikni ta’lim jarayonida o‘quvchilarning kognitiv faoliyatini faollashtiruvchi muhim mexanizm sifatida baholaydi [2]. D. Buckingham esa media savodxonlikni shaxsning media muhitiga reflektiv munosabati bilan bog‘lab, uni ijtimoiy-konstruktiv hodisa sifatida talqin qiladi [3]. Media savodxonlikning yetarli darajada shakllanmaganligi shaxsni dezinformatsiya, axborot manipulyatsiyasi va soxta kontent ta’siri ostida zaif holatga keltiradi. Shu bois, ta’lim tizimida media savodxonlik nafaqat bilim berish vositasi, balki axborot xavfsizligini ta’minlovchi pedagogik resurs sifatida qaralishi lozim. Sun’iy intellekt savodxonligi (AI literacy) raqamli savodxonlikning mantiqiy davomchisi bo‘lib, zamonaviy pedagogik adabiyotlarda nisbatan yangi tushuncha sifatida shakllanmoqda. Tadqiqotchilar AI savodxonlikni shaxsning sun’iy intellekt tizimlarining ishlash tamoyillarini tushunishi, ularning imkoniyat va cheklovlarini anglay olishi hamda AI tomonidan yaratilgan kontentni tanqidiy baholay olish qobiliyati bilan izohlaydilar [4]. UNESCO tomonidan ishlab chiqilgan “AI Competency Framework for Teachers” hujjatida sun’iy intellekt savodxonligi faqat texnologik bilimlar bilan cheklanmasdan, etik mas’uliyat, shaffoflik va ijtimoiy adolat tamoyillari bilan uzviy bog‘langan kompetensiya sifatida talqin etiladi [1]. Bu yondashuv pedagog shaxsining AI vositalaridan foydalanishda mas’ul subyekt sifatida shakllanishini taqozo etadi. Sun’iy intellekt savodxonligining yetishmasligi ta’lim jarayonida algoritmik xatoliklar, noto‘g‘ri baholash va raqamli tengsizlik xavfini kuchaytiradi. Shu sababli AI savodxonlik pedagogik nuqtayi nazardan shaxsning kognitiv himoya mexanizmi sifatida ham qaraladi. Media va sun’iy intellekt savodxonliklari mazmunan o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, bir-birini to‘ldiruvchi pedagogik hodisalar sifatida namoyon bo‘ladi. Media savodxonlik axborot mazmunini tanqidiy baholashga yo‘naltirilgan bo‘lsa, AI savodxonlik ushbu axborotning algoritmik yaratilish va tarqatilish mexanizmlarini anglashni nazarda tutadi. Mazkur integratsiya shaxsda raqamli muhitda ongli, mas’uliyatli va reflektiv faoliyat yuritish qobiliyatini shakllantiradi. Ayniqsa, sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan matn, rasm va video kontentning ko‘payishi sharoitida ushbu ikki savodxonlikning uyg‘un rivojlanishi alohida ahamiyat kasb etadi. 291

OECD tomonidan amalga oshiriladigan PISA xalqaro baholash tadqiqotlarida savodxonlik tushunchasi bilimlarni real hayotiy vaziyatlarda qo‘llay olish qobiliyati sifatida talqin qilinadi [5]. PISA 2029 siklida media va sun’iy intellekt savodxonligining innovatsion domen sifatida belgilanishi ushbu kompetensiyalarning global ta’lim tizimidagi strategik ahamiyatini ko‘rsatadi. Mazkur holat pedagogik oliy ta’lim tizimi oldiga bo‘lajak o‘qituvchilarning media va AI savodxonligini rivojlantirish bo‘yicha metodik tizim yaratish vazifasini qo‘yadi. Chunki o‘quvchilarda mazkur kompetensiyalarning shakllanishi bevosita o‘qituvchining kasbiy tayyorgarlik darajasiga bog‘liq. Mavjud ilmiy-pedagogik tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, media savodxonlik va sun’iy intellekt savodxonligi tushunchalari xorijiy va MDH mamlakatlari ilmiy adabiyotlarida yetarli darajada nazariy asoslangan. Xususan, media savodxonlik asosan tanqidiy tafakkur, axborot xavfsizligi va raqamli fuqarolik kompetensiyalari bilan bog‘liq holda o‘rganilgan bo‘lsa, sun’iy intellekt savodxonligi algoritmik xabardorlik, etik mas’uliyat va raqamli muhitda ongli qaror qabul qilish bilan izohlanadi. Biroq ushbu tadqiqotlarning aksariyatida media savodxonlik va sun’iy intellekt savodxonligi alohida, mustaqil kompetensiyalar sifatida talqin qilinib, ularning o‘zaro integratsiyalashgan pedagogik mohiyati yetarli darajada ochib berilmagan. Ayniqsa, pedagogik oliy ta’lim sharoitida bo‘lajak o‘qituvchilarni ushbu ikki savodxonlikni yaxlit, kompleks kompetensiya sifatida shakllantirish metodikasiga bag‘ishlangan tadqiqotlar yetarli emas. Shuningdek, mavjud ilmiy ishlarda media va sun’iy intellekt savodxonligini rivojlantirish masalasi ko‘pincha texnologik ko‘nikmalarni egallash darajasi bilan cheklanib, kognitiv, axloqiy va ijtimoiy mas’uliyat komponentlari yetarli darajada hisobga olinmagan. Bu holat o‘qituvchining raqamli muhitdagi axborot filtri va kognitiv himoya subyekti sifatidagi yangi kasbiy rolini to‘liq ochib bermaydi. Bundan tashqari, PISA 2029 xalqaro baholash tadqiqotida media va sun’iy intellekt savodxonligining innovatsion domen sifatida belgilanishiga qaramay, pedagogik oliy ta’lim tizimida bo‘lajak o‘qituvchilarni ushbu talablar asosida tayyorlashning nazariy-metodik asoslari, modeli va baholash mezonlari yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Demak, ilmiy adabiyotlarda: - media savodxonlik va sun’iy intellekt savodxonligining integrativ pedagogik talqini; - ularni kognitiv yondashuv asosida rivojlantirish mexanizmlari; - PISA 2029 talablariga mos holda bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash metodikasi bo‘yicha tizimli va kompleks ilmiy yechimlar yetishmaydi. Mazkur holat ushbu tadqiqotning ilmiy bo‘shlig‘ini belgilaydi va mavzuning dolzarbligini asoslaydi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda, media va sun’iy intellekt savodxonligi zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas tarkibiy qismiga aylanmoqda. Ularni rivojlantirish nafaqat individual kompetensiyalarni 292

shakllantirish, balki ta’lim tizimini xalqaro baholash standartlari bilan uyg‘unlashtirishning muhim sharti hisoblanadi. Amaliy tavsiya sifatida pedagogik oliy ta’lim dasturlariga media va sun’iy intellekt savodxonligini integratsiyalashgan modul sifatida kiritish, PISA 2029 talablariga mos o‘quv-metodik ta’minotni ishlab chiqish hamda bo‘lajak o‘qituvchilarning tanqidiy va etik kompetensiyalarini rivojlantirish maqsadga muvofiqdir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. UNESCO. (2024). AI competency framework for teachers. Paris: UNESCO. 2. Hobbs, R. (2010). Digital and media literacy: A plan of action. Washington, DC: Aspen Institute. 3. Buckingham, D. (2003). Media education: Literacy, learning and contemporary culture. Cambridge: Polity Press. 4. Long, D., & Magerko, B. (2020). What is AI literacy? Proceedings of the CHI Conference, 1–16. 5. OECD. (2021). 21st-century readers: Developing literacy skills in a digital world. Paris: OECD Publishing SUN’IY INTELLEKT SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISHDA PEDAGOG SHAXSINING TRANSFORMATSIYASI VA METODIK ZARURIYAT Mirzayeva Ziyodaxon Uktamjonovna, “University of economics and pedagogy” NOTM o‘qituvchisi, ziyodamirzayeva086@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning sun’iy intellekt savodxonligini rivojlantirish zaruriyati pedagog shaxsining transformatsiyasi, media savodxonlik integratsiyasi hamda xorijiy ta’lim tajribalari asosida yoritiladi. Transformatsion yondashuvning nazariy va amaliy ahamiyati ilmiy jihatdan asoslanadi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt savodxonligi, pedagog shaxsining transformatsiyasi, media savodxonlik, refleksiya, transformatsion yondashuv. Аннотация. В статье рассматривается необходимость развития грамотности в области искусственного интеллекта у будущих учителей на основе трансформации личности педагога, интеграции медиаграмотности и анализа зарубежного образовательного опыта. Обосновывается теоретическая и практическая значимость трансформационного подхода. Ключевые слова: грамотность искусственного интеллекта, трансформация личности педагога, медиаграмотность, рефлексия, трансформационный подход. Abstract. This article examines the necessity of developing artificial intelligence literacy among future teachers through pedagogical transformation, integration of media literacy, and analysis of international educational practices. The theoretical and practical significance of the transformational approach is substantiated. Keywords: artificial intelligence literacy, teacher transformation, media literacy, reflection, transformational approach. Kirish. Zamonaviy jamiyat taraqqiyoti sun’iy intellekt (SI), raqamli texnologiyalar va algoritmik tizimlarning jadal rivoji bilan tavsiflanadi. Ushbu jarayonlar ta’lim tizimiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatib, pedagog shaxsiga qo‘yiladigan kasbiy, axloqiy va metodik talablarni tubdan o‘zgartirmoqda. 293

Endilikda o‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki raqamli ta’lim muhitida ongli qaror qabul qiluvchi, axborot xavfsizligini ta’minlovchi va o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashini rivojlantiruvchi subyekt sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu nuqtai nazardan, bo‘lajak o‘qituvchilarning sun’iy intellekt savodxonligini rivojlantirish masalasi zamonaviy pedagogikaning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Mazkur maqolaning maqsadi — pedagog shaxsining transformatsiyasi asosida sun’iy intellekt savodxonligini rivojlantirishning ijtimoiy-pedagogik zaruriyatini asoslash va xorijiy tajribalar misolida metodik xulosalar chiqarishdan iborat. Asosiy qism.Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayoniga keng joriy etilishi pedagog faoliyatining mazmunini qayta ko‘rib chiqishni taqozo etadi. O‘qituvchi endilikda SI vositalaridan faqat texnik foydalanish bilan cheklanib qolmay, balki ularning natijalarini tanqidiy baholash, pedagogik maqsadlarga moslashtirish va ijtimoiy oqibatlarini anglash majburiyatini oladi. O‘zbek olimi O. Axmedov ta’kidlaganidek, “sun’iy intellekt vositalari pedagogik jarayonga joriy etilar ekan, o‘qituvchining kasbiy mas’uliyati ortadi” [1]. Ushbu fikr pedagog shaxsining ichki transformatsiyasini, ya’ni kasbiy identifikatsiya, refleksiya va ijtimoiy javobgarlikning kuchayishini talab etadi. Kasbiy identifikatsiya bo‘lajak o‘qituvchining o‘zini ta’lim jarayonining faol subyekti sifatida anglashini ifodalaydi. SI sharoitida bu jarayon yangi mazmun kasb etib, o‘qituvchini texnologiyaga bo‘ysunuvchi emas, balki uni ongli boshqaruvchi mutaxassis sifatida shakllantiradi. D. Kolbning tajribaviy ta’lim nazariyasiga ko‘ra, shaxsiy tajriba refleksiya bilan uyg‘unlashgandagina chuqur o‘zgarishlar yuz beradi [2]. Bu holat SI bilan ishlash jarayonida pedagogning reflektiv faoliyatini rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi. Zamonaviy axborot makonida sun’iy intellekt texnologiyalari media kontentni yaratish, filtrlash va tarqatish jarayonlarida faol ishtirok etmoqda. Shu sababli sun’iy intellekt savodxonligi media savodxonlik bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanishi lozim. Sh. Yo‘ldashevaning fikricha, “media savodxonlik va raqamli texnologiyalarni tanqidiy baholash qobiliyati pedagogning kasbiy barqarorligini ta’minlaydi” [3]. Bu fikr shuni anglatadiki, o‘qituvchi o‘quvchilarni nafaqat axborotdan foydalanishga, balki uning ishonchliligini baholashga ham o‘rgatishi zarur. Xalqaro baholash dasturlarida, xususan PISA tadqiqotlarida, o‘quvchilarning raqamli va media savodxonligi muhim kompetensiya sifatida baholanmoqda [4]. Bu esa bo‘lajak o‘qituvchilarning SI va media savodxonligini integratsiyalashgan holda rivojlantirishni metodik zaruriyatga aylantiradi. OECD ekspertlari ham raqamli savodxonliksiz tanqidiy fikrlashni rivojlantirish mumkin emasligini qayd etadi [5]. Ushbu holat pedagogik jarayonda integrativ yondashuvning ahamiyatini oshiradi. 294

Xorijiy ta’lim tizimlarida sun’iy intellekt savodxonligini rivojlantirish tizimli asosda amalga oshirilmoqda. Finlandiya ta’lim tizimida o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida algoritmik fikrlash, etik mas’uliyat va refleksiya markaziy o‘rin egallaydi. Bu tajribada SI o‘qituvchini almashtiruvchi emas, balki uning kasbiy faoliyatini boyituvchi resurs sifatida talqin etiladi. Yevropa Ittifoqining DigCompEdu modeli pedagogning raqamli kompetensiyalarini oltita yo‘nalish bo‘yicha rivojlantirishni nazarda tutadi. Ushbu modelda SI bilan ishlash pedagogik qaror qabul qilish, ta’limni shaxsiylashtirish va raqamli xavfsizlik bilan uzviy bog‘langan [6]. UNESCO hujjatlarida esa sun’iy intellekt savodxonligi o‘qituvchining etik va ijtimoiy mas’uliyatini kuchaytiruvchi omil sifatida baholanadi [7]. Bu xorijiy tajribalar pedagog shaxsining transformatsiyasiga asoslangan yondashuvning samaradorligini ko‘rsatadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bo‘lajak o‘qituvchilarning sun’iy intellekt savodxonligini rivojlantirish faqat texnik tayyorgarlik bilan cheklanmasligi lozim. Ushbu jarayon pedagog shaxsining transformatsiyasini, reflektiv fikrlashini, kasbiy identifikatsiyasini va ijtimoiy mas’uliyatini rivojlantirishni taqozo etadi. Amaliy tavsiyalar sifatida: - pedagogik ta’lim dasturlariga SI va media savodxonlik integratsiyasini kiritish; - refleksiya va etik tahlilga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar tashkil etish; - xorijiy tajribalarni milliy ta’lim tizimiga moslashtirish tavsiya etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. Axmedov, O. (2021). Raqamli ta’lim muhitida pedagog kasbiy mas’uliyati. Toshkent: Fan. 2. Kolb, D.A. (2015). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Pearson Education. 3. Yo‘ldasheva, Sh. (2020). Media savodxonlik va pedagogik barqarorlik. Pedagogik ta’lim, 4, 45–50. 4. OECD. (2022). PISA 2021 Results: Creative thinking. OECD Publishing. 5. OECD. (2020). Digital literacy and critical thinking. Paris: OECD. 6. European Commission. (2017). DigCompEdu: European framework for the digital competence of educators. 7. UNESCO. (2021). AI and education: Guidance for policy-makers. Paris. ASPEKTUALLIK XODISASONING SINTAKTIK FREYMLARDA IFODALANISHI Muratova Manzura Islamovna, QDU katta o‘qituvchisi, muratovamanzura27@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada aspektologiyada freym nazariyasi asosida harakatning boshlanishi, davomiyligi va tugallanishi bilan bog‘liq semantik xususiyatlar yoritiladi. Aspektual vaziyatlarning inxoativ, interativ, protsessual, terminativ va natijaviy turlari tavsiflanadi. Turli aspektual freymlar ingliz va o‘zbek tillaridagi badiiy matnlardan olingan misollar qiyosida kognitiv yondashuv asosida tahlil olib boris orqali asoslanib beriladi. Kalit so‘zlar: sintaktik freym, inxoativ, interativ, protsessual, terminativ 295

Аннотация. В данной статье на основе теории фреймов в аспектологии рассматриваются семантические особенности начала, протекания и завершённости действия. Описываются инхоативные, итеративные, процессуальные, терминативные и результативные типы аспектуальных ситуаций. На материале сопоставления английского и узбекского языков с когнитивных позиций анализируется и обосновываются различные аспектуальные фреймы на примерах художественных текстов. Ключевые слова: синтаксический фрейм, инхоативный, итеративный, процессуальный, терминативный. Abstract. This article discusses the semantic features of the beginning, duration, and completion of an action within the framework of aspectual frame theory. Inchoative, iterative, processual, terminative, and resultative types of aspectual situations are described. Various aspectual frames are substantiated and analyzed through examples from literary texts based on a cognitive comparative analysis of the English and Uzbek languages. Key words: syntactic frame, inchoative, iterative, processual, terminative. Kirish. Aspektologiyada freym ish - harakatning turli vaziyat va holatdagi chegarasini ifodalaydi. Tilshunos olim J.Lakoffning fikricha, harakat “boshlang‘ich nuqta”, “makon”, “yo‘nalish”, “oxirgi nuqta, maqsad” kabi strukturaviy elementlardan iborat obrazli diagramma shaklida ifodalanishi mumkin.17 Agar vaqt o‘qini xuddi shunday trayektoriya ko‘rinishida tasavvur qilsak, u holda vaziyatning tartibi harakat qilish istagiining paydo bo‘lishidan boshlab, chegaraga yetguncha, yangi vaziyat boshlanadigan nuqtagacha shakllanadi. Yangi vaziyatga kirish harakatning boshlang‘ich bosqichiga to‘g‘ri keladi. Harakatning boshlang‘ich qismi harakatni amalga oshirishda faza tarzida taqdim etiladi.18 Harakatning boshlanishi yangi vaziyatga o‘tish holatini belgilaydi. Bunda tashqi holat o‘zgarishi, vaqt davomiyligi, harakatning tugal nuqtaga intilishi, harakatning tugallanishikabi semantik xususiyatlar farqlanadi. Bular turli tillarda turlicha leksik – grammatik ifoda vositalari yordamida amalga oshirriladi. Tillardagi ushbu farqlanishlar o‘sha til sohiblarining olamni qabul qilish jihatlari va unga munosabati bilan bohliq. Shu sabab aspektual semantika kognitiv faoliyat mahsuli ekanligi oydinlashadi. Shunga ko‘ra, aspektuallikning tuzilishini harakat qilish istagi, harakatini bajarishga tayyorlik, harakatni bajarishga yaqinlik, harakatning muqarrarligi kabilar doirasiga ham talqin qilish mumkin. Belgilangan holatlarni ifodalashning lingvistik imkoniyatlarini ko‘rib chiqib, tasvirlanayotgan daqiqani kutilgan yoki muqarrar vaziyatning boshlanishi ingliz va o‘zbek tillarida farqlanadi. Semantik tafovutlar fe’lli birikmalar bilan bog‘liqligi sabab, ularni ma’no ko‘chishiga asoslanib, freymlarga ajratish mumkin. Freymlar tildagi harakat kesimi ma’nosiga ko‘ra birlashtiriladi. Bu aspektual xususiyatlarning tarkiblantirish imkonini beradi.19 Fe’llarining aspekt ifodalanishini boshqa Лакофф Дж. Что категории говорят нам о мышлении. М., 2004. 84 – с. Балин Б.М. Аспектология и контрастивная лингвистика: межвузовский тематический сборник научных трудов. Калининский гос. университет, 1988. – 89 с.; Ризаев Б.Х. К проблеме лимитативно нейтралних глаголов современного неметского язика. // Лингвистические исследования: Аспекти грамматического анализа. – М., 1990. – 69 c. 19 Рянская Э.М. Основи теории язика - Уч-мет пособие. Нижневартовский гос.университет. 2023. – 89 с. 17 18 296

birliklarga bog‘liqlik xususiyatlari ham kognitiv xodisa ekanligi ko‘zga tashlanadi. "Fe’lli so‘z turkumi bilan ifodalangan tushunchalar vaqtning kechimiga bog‘lash, ulurni freymlar sifatida taqdim etishimkonini beradi. Fe’lning har bir asosiy o‘zagi ichida uchta zamon kontrasti - hozirgi, o‘tgan va kelasi zamon regaralari mavjud bo‘ladi. B. Pottening fikricha, vaqtning subyektiv holati uch asosiy tushuncha bilan bog‘liq: sodir bo‘lgan narsa xotirada joylashgan va "bilim" (savoir) ga mos keladi; bajarilayotgan harakatning ichida bo‘lish “ko‘rish, his qilish” (sentir, voir)ga mos keladi; kelayotgan vaqt “niyat” yoki “istak” (prevoir, voiloir) bilan bog‘lanadi. 20 Asosiy qism. Subyektining kelajakni ifodalash istagi german va roman tillari tarixida harakat proyeksiyasi orqali namoyon bo‘lishi kuzatiladi. Zamonaviy ingliz tilida kelajakni anglatuvchi yordamchi fe’l shall va will shakllari ushbu fe’llarning asl ma’nosini qisman saqlab qolgan. Jumladan, jismoniy yoki axloqiy majburiyat (shall) va xohish, iroda (will). -Shunday qilib, kelajakka proyeksiya sifatida jarayonning vaqt ichida joylashishi nafaqat makon va harakatning metaforik tasvirlari orqali, balki harakat subyektining irodasini ifodalash orqali ham ochib beriladi. Zamonaviy tilshunoslikda asektual vaziyatning bir necha turlari mavjud deb sanalib, ular asosiy aspektual vaziyatlarga harakatning boshlanishini inxoativ (boshlanish) aspektual freym (InAF), takroriy harakatni interativ aspektual freym (IAF), o‘rta oqimda bo‘lgan harakatni protsessual aspektual freym (PAF), tugal nuqtaga yetgan harakatni terminativ aspektual freym (TAF) va harakatning tugallanib biror natijaga kelinganligini natijaviy aspektual freym (NatAF) deb ataladi. Shu o‘rinda G‘.Q.Mirsanov A.V.Bondarko va B.X.Rizayeving protsessuallik haqidagi ta’rifiga oydinlik kiritib, protsessuallik va protses o‘rtasidagi farqni keltirib o‘tadi.21 Uning fikriga ko‘ra, “protses”- bu harakat, oqim, voqelik, hodisa, holat bo‘lib, uning boshlanish oqimi va tugallanish fazalari mavjud. Protsess fe’lning kategorial-grammatik ma’nosi hisoblanadi. Protsessuallik esa, fe’l yordamida ifodalanadigan protsessning oqimi, ya’ni harakatning o‘rta fazasi deb tushuniladi. Protsessuallik chegaralangan/chegaralanmagan xususiyatli fe’llarda ham mavjud. Fe’llarning protsessuallik xususiyatlarini farqlashda muhim bo‘lgan omillardan biri bu, ularni aksional guruhlarga ajratish xisoblanadi. D.M.Nasilov “aspektologik nuqtai nazardan fe’l leksemalarini aksional guruhlarga yoki aksional sinflarga ajratish muhim”, deydi.22 20 Pottier B. Linguistique generale: Theorie et description. Klincksieck, 1974. – p. 338. Mirsanov G‘.Q. Diskurs tarkibida aspektual va temporallik mazman ifodasi. Navruz. Toshkent, 2018. – 45 b.; Бондарко А. В. Лимитативность как функционально-семантическое поле // Теория функциональной грамматики. Введение. Аспектуальность. Временная локализованность. – Ленинград, Таксис. 1987. – 67 с.; Ризаев Б.Х. Проблема аспектной семантики временных форм немецкого глагола. Аспектная семантика претрита.– Ташкент: “Фан”. 1999. –76 c. 22 Насилов Д.М. Формы выражения способов глагольного действия в алтайских языках. // Очерки сравнительной морфологии алтайских языков. –Ленинград, Таксис, 1978. – 88 с. 21 297

Quyida biz ingliz tilida ko‘p qo‘llanalinadigan NFFdan to speak fe’lini badiiy adabiyotlardan olingan gaplardagi aspektual ma’nolarini ko‘rib chiqamiz. "We put the oxygen tube to his mouth and I said 'Can you speak, Peter?' 23 – ushbu misolda speak fe’li chegaralangan inxoativ aspektual freymni tashkil qilib, so‘zlovchining tinglovchidan ma’lumot olish, holatini bilish maqsadida qo‘llanilgan. I speak of anything else.24– bu gap chegaralangan aspektual vaziyatni hosil qilib, so‘zlovchining vaziyatni o‘zgartirishga harakatini bildiradi. I cannot speak coherently,25 … - bu gap chegaralangan interativ aspektual freymni bildirib, so‘zlovchining nutqidagi cheklanganlikdan darak beradi. … I could scarcely speak.26– bu gapda ham chegaralangan aspektual vaziyatni tashkil qilib, so‘zlovchining vaziyatdagi holatini bildiradi. …he was now speaking for dictation and not for an audience to hear, …27 bu gapda chegaralangan protsessual aspektual freym aks ettirilib, so‘zlovchinig maqsadi bayon qilingan. We were speaking of the characteristics of certain individuals,28– bu gapda xam chegaralanmagan protsessual aspektual freym namoyon bo‘lib, so‘zlovchining tinglovchiga ma’lumot berishi aks etgan. "Before I started to work for this office there wasn't a day that I didn't meet and speak friendly with Elihu.29– ushbu misol esa chegaralangan terminativ aspektual freymni anglatib, so‘zlovchi uchinchi shaxsga bo‘lgan munosabatini bildirgan. I asked of the young man who had spoken from the corner.30 – chegaralanmagan terminativ aspektual freym subyektning holatini ifodalagan. We've been quarreling, too, haven't spoken for a week.31 - bu gapda esa chegaralangan protsessual aspektual freym so‘zlovchining subyekt o‘rtasidagi ma’lum bir vaqt orasidagi munosabatini bildirgan. … the doctor always spoke of him sympathetically as "Poor old Id Logan"32– bu gap chegaralanmagan interativ aspektual freymni tashkil qilib, so‘zlovchiing subyektga bo‘lgan munosabati aks etgan. Your brother spoke to me about you.33– bu gapda chegaralangan terminativ asektual freym tinglovchiga informativ bo‘lib xizmat qilgan. Of course, I asked him down and he came and spoke of his health.34– bu gap chegaralangan terminativ aspektual freymni xosil kilib, subyektning holatini so‘zlab berishi aks ettirilgan. 23 Theodor Dreiser. Twelve men. 1919. www.HomeEnglish.ru– 31 b. O‘sha manba – 63 b. 25 O‘sha manba – 85 b. 26 O‘sha manba – 111 b. 27 O‘sha manba – 124 b. 28 Theodor Dreiser. Twelve men. 1919. www.HomeEnglish.ru– 157 b. 29 O‘sha manba –157 b. 30 O‘sha manba –35 b. 31 O‘sha manba –58 b. 32 O‘sha manba –88 b. 33 O‘sha manba – 82 b. 24 298