Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

bilish va uni hal etish ko‘nikmalari shakllanadi. Shu bois bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining tanqidiy va kreativ fikrlash kompetensiyalarini rivojlantirish masalasi alohida dolzarblik kasb etadi. Tanqidiy fikrlash – bu axborotni tahlil qilish, solishtirish, baholash, dalillash, mantiqiy xulosa chiqarish va asosli qaror qabul qilish jarayonidir. U shaxsning reflektiv va analitik faoliyati bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, pedagogik jarayonda o‘quv materialini ongli o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Kreativ fikrlash esa yangi g‘oyalar ishlab chiqish, nostandart yondashuvlarni qo‘llash, mavjud pedagogik vaziyatlarga innovatsion yechim topish qobiliyatini anglatadi. Mazkur ikki kompetensiya o‘zaro integratsiyalashgan holda pedagogning kasbiy mahoratini belgilaydi. Raqamli ta’lim muhitida ushbu kompetensiyalarni shakllantirishda sun’iy intellekt vositalarining didaktik imkoniyatlari kengaymoqda. Adaptiv o‘quv platformalari individual o‘quv trayektoriyasini belgilashga yordam beradi, generativ SI tizimlari muammoli vaziyatlar va alternativ pedagogik stsenariylarni yaratish imkonini beradi, tahliliy dasturlar esa o‘quv jarayonini monitoring qilish va reflektiv baholashni takomillashtiradi. Simulyatsion modellar orqali real pedagogik vaziyatlarni virtual muhitda modellashtirish, tajriba o‘tkazish va muqobil qarorlarni sinab ko‘rish mumkin bo‘ladi. Muammoning nazariy tahlili shuni ko‘rsatadiki, tanqidiy va kreativ fikrlashni rivojlantirish masalasi ko‘plab tadqiqotlarda yoritilgan bo‘lsa-da, uni sun’iy intellekt asosidagi innovatsion pedagogik muhit bilan integratsiyalashgan holda, ayniqsa bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tayyorlash kontekstida konseptual-metodologik jihatdan asoslash yetarli darajada tizimlashtirilmagan. Demak, mazkur yo‘nalishda ilmiy izlanish olib borish zamonaviy pedagogika fanining dolzarb vazifalaridan biridir. Asosiy qism. 1. Konseptual yondashuv asoslari. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining tanqidiy-kreativ fikrlash kompetensiyalarini rivojlantirish masalasi kompleks va ko‘p omilli jarayon bo‘lib, u puxta ilmiy-metodologik asosni talab etadi. Mazkur tadqiqotning konseptual negizini o‘zaro integratsiyalashgan bir qator metodologik yondashuvlar tashkil etadi. Avvalo, kompetensiyaviy yondashuv ta’lim natijasini alohida bilim, ko‘nikma va malakalar yig‘indisi sifatida emas, balki kasbiy faoliyatda samarali qo‘llaniladigan integral kompetensiyalar tizimi sifatida talqin etadi. Ushbu yondashuvga ko‘ra, bo‘lajak o‘qituvchi pedagogik vaziyatlarda mustaqil qaror qabul qila olishi, muammolarni tahlil qilishi va innovatsion yechimlar taklif eta olishi lozim. Demak, tanqidiykreativ fikrlash kompetensiyasi kasbiy tayyorgarlikning markaziy komponentlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Konstruktivistik yondashuv esa bilimning tayyor shaklda berilmasligini, balki shaxsning faol kognitiv faoliyati jarayonida shakllanishini asoslaydi. Bu yondashuvga muvofiq, bo‘lajak pedagog o‘quv jarayonida faol subyekt sifatida ishtirok etadi, tajriba orttiradi, refleksiya qiladi va yangi bilimlarni mustaqil ravishda konstruksiya qiladi. Tanqidiy va kreativ fikrlash aynan ana shu faol bilish jarayonida shakllanadi va rivojlanadi. 239

Aksiologik yondashuv pedagogik faoliyatni qadriyatlar tizimi bilan bog‘laydi. Pedagog nafaqat bilim beruvchi, balki ijtimoiy mas’uliyatli, axloqiy mezonlarga amal qiluvchi shaxs sifatida shakllanishi zarur. Tanqidiy fikrlash jarayonida axborotni baholash, pozitsiyani asoslash va qaror qabul qilishda axloqiy mezonlar muhim o‘rin tutadi. Kreativ yondashuv esa insonparvarlik, ochiqlik va innovatsion tafakkur qadriyatlariga tayanadi. Raqamli pedagogika tamoyillari esa ta’lim jarayonida texnologik integratsiya, moslashuvchanlik, ochiqlik va interaktivlikni ta’minlashni nazarda tutadi. Sun’iy intellekt asosidagi ta’lim muhiti o‘quv jarayonini individuallashtirish, tezkor tahlil qilish va qayta aloqa mexanizmlarini takomillashtirish imkonini beradi. Mazkur yondashuvlar integratsiyasi asosida tanqidiy-kreativ fikrlashni rivojlantirishning konseptual modeli ishlab chiqilishi mumkin. Ushbu model tarkibiy jihatdan motivatsion (kasbiy qiziqish va ehtiyoj), kognitiv (nazariy bilim va tafakkur operatsiyalari), operatsion-faoliyat (amaliy ko‘nikma va tajriba) hamda refleksiv (o‘z faoliyatini tahlil qilish va baholash) komponentlardan iborat yaxlit tizimni tashkil etadi. 2. Tanqidiy-kreativ fikrlash kompetensiyasining tuzilmasi. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining tanqidiy-kreativ fikrlash kompetensiyasi murakkab tuzilmaviy birlik bo‘lib, u bir necha o‘zaro bog‘liq komponentlardan tashkil topadi. Analitik komponent pedagogik vaziyatlarni chuqur tahlil qilish, sabab-oqibat bog‘lanishlarini aniqlash va dalillarga asoslangan xulosa chiqarishni nazarda tutadi. Bu komponent o‘qituvchining muammoli vaziyatlarda obyektiv va mantiqiy qaror qabul qilishiga xizmat qiladi. Prognostik komponent o‘quv jarayoni natijalarini oldindan rejalashtirish, ehtimoliy pedagogik vaziyatlarni prognoz qilish va strategik yondashuvni ishlab chiqish bilan bog‘liq. Boshlang‘ich ta’lim sharoitida bu ko‘nikma o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ijodiy komponent innovatsion metod va texnologiyalarni ishlab chiqish, mavjud pedagogik yondashuvlarni takomillashtirish hamda nostandart yechimlar topish qobiliyatini o‘z ichiga oladi. Kreativlik pedagogik jarayonga yangilik kiritish va o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otishning muhim omilidir. Kommunikativ komponent muloqot jarayonida mantiqiy, asosli va ijodiy fikrni ifodalash, argumentatsiya madaniyatini namoyon etish hamda samarali pedagogik interaksiyani ta’minlashni anglatadi. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi uchun bu ayniqsa muhim, chunki u o‘quvchilar bilan doimiy muloqot jarayonida faoliyat yuritadi. Refleksiv komponent esa o‘z pedagogik faoliyatini tahlil qilish, xatolarni aniqlash va ularni bartaraf etish yo‘llarini belgilashni nazarda tutadi. Refleksiya tanqidiy fikrlashning muhim sharti sifatida pedagogning kasbiy o‘sishini ta’minlaydi. Sun’iy intellekt vositalari mazkur komponentlarni rivojlantirishda samarali didaktik resurs bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Xususan, generativ SI yordamida muammoli vaziyatlar yaratish, pedagogik stsenariylarni modellashtirish, alternativ yechimlarni ishlab chiqish va ularni tahlil qilish 240

imkoniyati mavjud. Bu esa talabalarning analitik va ijodiy tafakkurini faollashtiradi. 3. Sun’iy intellektning metodologik imkoniyatlari. Sun’iy intellekt texnologiyalari pedagogik jarayonda keng metodologik imkoniyatlarga ega. Avvalo, adaptiv o‘qitish mexanizmlari talabaning individual ehtiyojlari, bilim darajasi va qiziqishlariga mos ta’lim trayektoriyasini shakllantirish imkonini beradi. Bu esa o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi. Tahliliy monitoring vositalari fikrlash jarayonidagi kamchiliklarni aniqlash, o‘zlashtirish darajasini baholash va tuzatish mexanizmlarini takomillashtirishga xizmat qiladi. Natijada talaba o‘zining intellektual rivojlanish dinamikasini kuzatish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Simulyatsiya va modellashtirish texnologiyalari orqali real pedagogik vaziyatlarni virtual muhitda sinab ko‘rish mumkin. Bu usul pedagogik tajribani xavfsiz va nazorat qilinadigan sharoitda shakllantirish imkonini beradi. Reflektiv faoliyatni qo‘llab-quvvatlovchi raqamli vositalar esa o‘z-o‘zini baholash, tahlil qilish va rivojlantirish jarayonini tizimlashtiradi. Elektron portfoliolar, raqamli kundaliklar va avtomatlashtirilgan tahlil tizimlari pedagogning kasbiy o‘sishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, sun’iy intellektdan foydalanishda lingvistik va ijtimoiygumanitar jihatlar alohida e’tiborni talab etadi. Pedagogik muloqot madaniyati, argumentatsiya ko‘nikmalari, akademik halollik va etik me’yorlar raqamli muhitda ham saqlanishi zarur. Texnologik vositalar inson omilini to‘liq almashtirmasligi, balki uni qo‘llab-quvvatlovchi mexanizm sifatida xizmat qilishi lozim. 4. Innovatsion pedagogik shart-sharoitlar. Tanqidiy-kreativ fikrlash kompetensiyasini samarali rivojlantirish ma’lum pedagogik shart-sharoitlarni talab etadi. Avvalo, muammoli ta’lim texnologiyalarini joriy etish talabalarda tahliliy fikrlashni faollashtiradi. Muammoli vaziyatlarni hal etish jarayoni ijodiy yondashuvni shakllantiradi. Loyiha asosida o‘qitish talabalarning mustaqil izlanish olib borishi, axborotni tanlashi va amaliy natija yaratishini ta’minlaydi. Interfaol va kollaborativ metodlar esa jamoaviy fikrlash, bahs-munozara va o‘zaro hamkorlik madaniyatini rivojlantiradi. Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining tanqidiy-kreativ fikrlash kompetensiyalarini rivojlantirish raqamli transformatsiya sharoitida strategik ahamiyatga ega. Sun’iy intellekt texnologiyalari pedagogik jarayonni individuallashtirish, muammoli vaziyatlarni modellashtirish va reflektiv faoliyatni kuchaytirish orqali mazkur kompetensiyalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Konseptual-metodologik modelning integrativ xarakteri (kompetensiyaviy, konstruktivistik va aksiologik yondashuvlar birligi) pedagogik ta’lim mazmunini modernizatsiya qilishga imkon beradi. Shu bilan birga, sun’iy intellektdan foydalanishda lingvistik, ijtimoiy va axloqiy omillarni hisobga olish zarur. Albatta, quyida mavzuning nazariymetodologik asoslarini yoritishga xizmat qiluvchi 8 ta ilmiy manba namunaviy tartibda (ilmiy maqola uchun mos shaklda) keltiriladi. Ro‘yxat kompetensiyaviy 241

yondashuv, tanqidiy va kreativ fikrlash, konstruktivizm hamda sun’iy intellekt va ta’lim yo‘nalishlarini qamrab oladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Jumayeva M.Sh. Organizing primary education process on the base of international experiences and developing critical and creative thinking. Science and innovation. April 2024. 75-76-b 2. OECD. (2019). OECD Future of Education and Skills 2030: Conceptual Learning Framework. Paris: OECD Publishing. 3. Redecker, C. (2017). European Framework for the Digital Competence of Educators (DigCompEdu). Luxembourg: Publications Office of the European Union. 4. World Economic Forum. (2020). Schools of the Future: Defining New Models of Education for the Fourth Industrial Revolution. Geneva: WEF. 5. Muslimov, N. A., & Usmonboyeva, M. H. (2016). Pedagogik kompetentlik va kreativ yondashuv asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya. 6. Tolipov, O‘.Q., & Usmonboyeva, M.H. (2018). Innovatsion pedagogik texnologiyalar. Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU nashriyoti. SUN’IY INTELLEKT MUHITIDA RUS VA SLAVYAN ANRTOPONIMLARINING MILLIY –MADANIY QIRRALARI Kamolova Sanobar Jabborovna, BuxDU ffd(PhD), dotsent Alimova Shahinoz, Buxoro xalqaro tibbiyot texnikumi kat.o‘qituvchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada rus va slavyan ismlarining kelib chiqishi, ishlatilishi va madaniy rivojlanishi haqida bayon etilgan. Milliy ongning o‘ziga xosligini aks ettiradigan til tizimining muhim qismi sifatida antroponimning ma’nosi tadqiq qilinadi. Antroponim tilning butunlay o‘ziga xos birligi sifatida qaraladi, bu birlikning ma’nosi eponim (ism sohibi)ning belgilari bilan uzviy bogliqdir. Kalit so‘zlar: Antroponim, onim, familiya, shaxsiy ism, zadagonlarga oid ismlar, qadimiy rus ismlar. Slavyan ismlar, norasmiy ism Аннотация. В данной статье описывается происхождение, употребление и культурное развитие русских и славянских имен. Изучается значение антропонима как важной части языковой системы, отражающей своеобразие национального сознания. Антропоним рассматривается как совершенно уникальная единица языка, значение этой единицы неразрывно связано с признаками эпонима (владельца имени). Ключевые слова: антропоним, имя, фамилия, личное имя, дворянские имена, древнерусские имена. Славянские имена, неофициальное имя Abstract. This article describes the origin, usage, and cultural development of Russian and Slavic names. The significance of an anthroponym as an important part of the linguistic system, reflecting the uniqueness of national consciousness, is studied. An anthroponym is considered an entirely unique unit of language, the meaning of which is inextricably linked to the characteristics of the eponym (name bearer). Keywords: anthroponym, name, surname, personal name, noble names, Old Russian names. Slavic names, informal name Kirish. Ruslar tomonidan boshqa xalqlarning nomlarini moslashtirish odatda ma’lum fonetik o‘zgarishlar va ko‘pincha otasining ismining paydo bo‘lishi bilan birga keladi. Ism - ismning norasmiy shakli, ma’lum qo‘shimchalar yoki qisqartirishlar yordamida shaxsiy shaxsdan hosil bo‘lgan (Mariya ‒ Masha ‒ 242

Masha ‒ Manya ‒ Musya va boshqalar, Aleksandr ‒ Sasha ‒ Sashka ‒ Shura ‒ Sanya ‒ Shurik ‒ Iskandar; Nikolay ‒ Kolya - Kolyusik - Kolyan va boshqalar). Qadimgi Rossiyada kanonik va kanonik bo‘lmagan nomlar ajratilgan. Xristianlikkacha bo‘lgan davrda, ya’ni deyarli 10-asrning oxirigacha, Sharqiy slavyanlar (zamonaviy ruslar, ukrainlar va belaruslarning ajdodlari) orasida faqat tug‘ilish paytida bolalarga berilgan shaxsiy ismlar ishlatilgan. Avval knyazlarga nisbatan (11-asr yilnomalarida), keyin taniqli boyarlarga, zodagonlarga va Pyotr I davrida ‒ taniqli savdogarlarga 19-asrda -ov / -evdagi ota ismi shakllari faqat ruhoniy nutqda, rasmiy hujjatlarda ishlatilgan. Norasmiy vaziyatlarda, kundalik hayotda rus xalqi bir-birlarini ismlari va otasining ismi bilan bizga hozir tanish bo‘lgan shaklda chaqirishdi: ulug‘vorlik -ovich, -evich, -ovna, -evna, -ych, -ich, inichna cheklanmagan. Asosiy qism va tahlillar. Familiyalar, odatda toʻgʻri va umumiy ismlarning qoʻshimchalari yordamida, koʻpchiligi esa -ov (-ev), -in (Ivan -) qoʻshimchalari boʻlgan egalik sifatlaridan tuzilgan. Ivanov, Sergey - Sergeev, Kuzma - Kuzmin va h.k.). XIV-XV asrlarda knyazlar va boyarlarning nomlari paydo bo‘ldi. Odatda ular o‘zlarining merosxo‘rlarining nomlari bilan berilgan: Tverskoy, Zvenigorodskiy, Vyazemskiy. Ko‘plab zodagonlar shoh xizmatiga chet ellardan kelgan. Kichik bir guruh qadimgi knyazlik oilalarining nomlaridan iborat bo‘lib, ularning knyazliklari nomlaridan kelib chiqqan. Qadimgi rus nomlari ham mashhurlikka erishdi: Vasilisa, Praskovya, Pelageya... Bu eski maktab va kuchga ega ismlar, ular juda tantanali eshitiladi.. Qadimgi rus nomlari ham mashhurlikka erishdi: Vasilisa, Praskovya, Pelageya... Bu eski maktab va kuchga ega ismlar, ular juda tantanali eshitiladi. Eng ajablanarlisi shundaki, ko‘pchilik nomlar umuman ruscha emas. Rus xalqiga ism-so‘zda yangi olib kelgan oqim xristianlik edi. Yangi e’tiqod qabul qilingandan so‘ng, madaniyat turli Vizantiya, yunon va yahudiy nomlari bilan boyidi. Maqolada slavyan tilidagi ayol ismlarini ham ko‘rib chiqamiz. Bular Assol, Wanda, Zabava, Milan, Radmila, Tsvetana, YeseniaIskra, Veselin, Berislav, Radosvet. Yunon-cha mashhur ruscha nomlar: Vasilisa, Zinaida, Anfisa, Nika, Veronikam, Lidiya, Raisa, Ilona, Kseniya. Diana, Taisiya, Tamara. Qadimgi Rim nomlari butun dunyoga tarqaldi. Ularning bir nechtasi Rossiyaga jalb qilingani ajablanarli emas. Masalan: Karina,Valeriya. Marina, Regina Atirgul, Lily, Antonina, Dina. Ajoyib lotin nomlari, lekin, afsuski, kamdan-kam: Venera, Vitalina, Karolina, Lana, Lolita, Nonna, Stella, Tina, Pol. Ruslar deb taxmin qilinganlar qatorida yahudiy nomlari ham yetarlicha. Bular hammaga ma’lum: Marta, Rimma, Evelina, Mariana. Noyob yahudiy variantlari orasida Ada, Lea, Serafim, Susanna, Edit bor. Ruscha ayol ismlari va ularning ma’nolariga e’tiborimizni qaratsak: Larisa ‒ chayqa, Lesya ‒ jasur, Klaudiya-oqsoq, Lyudmila odamlarga yaxshi munosabatda, Margaret – marvarid, Marina ‒ dengiz, Maya ‒ bahor ma’budasi, Meri- achchiq, Marta – malika, Nelly ‒ yosh, Oksana- mehmondo‘st, Olga – avliyo, Polina – folbin, Raisa ‒ itoatkor, Ruslana ‒ sher. Nina - hukmdor. Ba’zi slavyan nomlari tarkibida "yar" asosi mavjud. Bu qadimgi rus quyosh xudosi - Yarilo nomidan 243

kelib chiqqan bo‘lib, u qadimgi slavyanlar orasida hayot, quvonch va farovonlikni ifodalagan. Uzoq ajdodlarimiz farzand nomida Xudo ismining zarrasi paydo bo‘lishi unga omad, quvonch va baxtli taqdir olib kelishi tayin deb o‘ylashadi. Misol uchun, Yaroslav so‘nggi 10 yil ichida eng mashhur ismlardndir. Xuddi shu narsa Vladislav nomiga ham tegishli. Bu qadimgi slavyan nomi. Rossiyadagi ko‘plab nomlar o‘z tarkibida "shon-sharaf" ildiziga ega edi, masalan, Svyatoslav, Miroslava. So‘zda bu ildizning mavjudligi bolani shon-sharaf va shon-shuhrat bilan ta’minlashi kerak edi.Rossiyada, an’anaga ko‘ra, chaqaloq tug‘ilganda, unga ism qo‘yilmagan. U qandaydir taxallus bilan atalgan: Fool, Hare, Fox, Pyatak, Boy, va hokazo. Vaqt o‘tishi bilan, bola o‘z xarakterini ko‘rsatganida, u unga mos va mos ism deb ataldi. Bolalarni hayvonlar yoki o‘simliklarning nomlari bilan chaqirish odatiy hol edi: o‘t, quyon, bo‘ri, qayin, jo‘ka. Ba’zi oilalarda bolalarga tartibda nom berildi: Birinchisi, Tretiak, Semak, Devyatko. Ma’lumki, uzoq o‘tmishdagi barcha rus nomlari qadimgi butparastlikning xususiyatlari va odamlarning taqdir va tabiat kuchlariga bo‘lgan ishonchi bilan o‘ralgan. Qadimgi slavyan xudolariga bag‘ishlangan ko‘plab nomlarga hayot bergan butparastlik edi: Yaromil, Lada, Veleslav, Yaroslav. Albatta, bu nomlarning aksariyati endi unutilib, unutilgan. Masalan, Vyshan, Istr, Zvenets, Dorozh, Brave va boshqalar. Bolalarni hayvonlar yoki o‘simliklarning nomlari bilan chaqirish odatiy hol edi: o‘t, quyon, bo‘ri, qayin, jo‘ka. Ba’zi oilalarda bolalarga tartibda nom berildi: Birinchisi, Tretiak, Semak, Devyatko. Masalan, buyuk Kiev knyazi Vladimir suvga cho‘mgandan keyin Vasiliyga aylandi. Ko‘pchiligimiz bu nomni birinchi navbatda ruscha deb hisoblaymiz, ammo, u bizga Vizantiyadan kelgan. Slavyan madaniyatiga chuqur ma’noga ega bo‘lgan nomlar paydo bo‘ldi: Elena (yorqin), Jorj (fermer), Viktor (g‘olib), Tatyana (tashkilotchi), Aleksey (himoyachi), Nikita (g‘olib), Yevgeniy (olijanob). ), Sofiya (dono), Endryu (jasur). Masalan, bugungi kunda ham mashhur bo‘lgan slavyan erkak ismlarining ro‘yxati: Borislav, Branislav, Velislav, Vladimir, Vladislav, Vsevolod, Vseslav, Dobromir, Dobromil, Ivan, Igor, Lubomir, Miloslav, Miroslav, Mlad, Mstislav, Oleg, Radoslav, Rostislav, Rus, Svetozar, Svyatoslav, Stanislav, Yaroslav.Asl rus ayol ismlari: Blagoslava, Branislava, Barbara, Velislava, Vera, Vlad, Vladislava, Vlasta, Vyacheslava, Darina, Dobromila, Dobroslava, Zabava, Zarina, Kupava, Lada, Lelya, Love, Zvenislava, Zlata, Lyudmila, Maryava, , Miroslava, Mlada, Mstislava, Nadejda, Rada, Radoslav, Rosava, Rostislav, Svetlana, Snezhana, Stanislav, Yaroslav. Taklif va natijlar.Ismlar tarixi, mamlakat tarixi kabi, ancha oldin boshlangan. O‘sha qadimgi davrlarda odamning ismi belgi, uning xususiyati bo‘lib egasi haqida ko‘p narsalarni aytib berishi mumkin, uning mavqeini, jamiyatdagi mavqeini, xarakter xususiyatlarini, tavsiflaydi Ehtimol, ajdodlarimizning ismlari bizning davrimizda taxallus sifatida qabul qilingan. Ular bizning eshitishimizga o‘rganmagan. Masalan, Chernysh, Brave, Jingalak, Bezovta, Go‘zal, Ayoz, Qish, 244

Sevgi, Ahmoq, lekin ayni paytda ular egalari haqida ko‘p narsalarni aytib berishlari mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Гудков Д.Б. Теория и практика межкультурной коммуникации. – М.: Гнозис, 2003. 288с. 2. Красных В.В. Этнопсихолингвистика и лингвокультурология: курс лекций. – М.: Гнозис, 2002. – 284 с. 3. Нахимова Е.А. Прецедентные имена в массовой коммуникации. – Екатеринбург: УрГПУ, 2007. – 207 с. 4. Сорокин Ю.А., Гудков Д.Б., Красных В.В., Вольская Н.П. Феномен прецедентности и прецедентные феномены // Язык, сознание, коммуникация: сб. статей. – М.: Филология, 1998. – Вып. 4. – С. 5–33. 5. Камолова С.Ж. Использование французских имен и фамилий при форми-ровании навыков образной речи//Лисоний бирликларнинг тилларга хос, тиллараро ва лингводидактик талқини: Илмий мақолалар тўплами. Самарқанд: СамДЧТИ нашри, 2012. – 180-181 бетлар. FRANSUZ VA O‘ZBEK ANTROPONIMLARINING LINGVOKULTUROLOGIK JIHATLAI VA QIYOSIY TAHLILI Kamolova Sanobar Jabborovna, BuxDU dotsenti, f. f.d (PhD), e mail: sanobar6399@mil.ru Annotatsiya. Ushbu maqolada fransuz va o‘zbek badiiy asarlanda ifodalanlan antroponimlarining lingvokulturologik jihatlari haqida bayon etilgan.o‘zbek badiy asarlarida, fransuz badiiy asar va folklorida qo‘llangan shaxs ismlari, ularning linhvokulturologik xususiyatlari qiyosiy tahlil qilingan. Har ikkala xalq mentalitetga xos antroponimlar davriy va tizimli o‘rganilgan hamda adabiyorlar tahlili asosida yoritilgan. Til xalqning kimligini aniqlashda asosiy vositalardan biridir. Oʻzbek madaniyatini aks ettiruvchi ko‘plab asarlar mavjud bo‘lib, ular xalq hayoti, urf-odatlari, an’analari va tarixini o‘zida mujassam etadi. Kalit so‘zlar: antroponim, lingvokulturologiya, onomastika, qiyosiy tahlil, leksiksemantik, tilshunoslik, davriy va tizimli, zamonaviy, qiyosiy-tipologik aspekt Аннотация. В данной статье описываются лингвокультурные аспекты антропонимов, выраженных во французской и узбекской литературе. Проводится сравнительный анализ личных имен, используемых в узбекской литературе, французской литературе и фольклоре, а также их лингвокультурных особенностях. Антропонимы, характерные для обоих национальных менталитетов, изучаются периодически и систематически и выделяются на основе литературного анализа. Язык является одним из главных инструментов определения идентичности народа. Существует множество произведений, отражающих узбекскую культуру, которые воплощают жизнь, обычаи, традиции и историю народа. Ключевые слова: антропоним, лингвокультуризм, ономастика, сравнительный анализ, лексико-семантический, лингвистика, периодический и систематический, современный, сравнительно-типологический аспект Abstract. This article describes the linguacultural aspects of anthroponyms expressed in French and Uzbek literature. A comparative analysis of personal names used in Uzbek literature, French literature, and folklore, as well as their linguacultural characteristics, is provided. Anthroponyms characteristic of both national mentalities are studied periodically and systematically and identified based on literary analysis. Language is one of the main tools for 245

defining a people's identity. Numerous works reflect Uzbek culture, embodying the life, customs, traditions, and history of the people. Keywords: anthroponym, linguaculturalism, onomastics, comparative analysis, lexicalsemantic, linguistics, periodic and systematic, modern, comparative-typological aspect Kirish. Antroponimlar tilning leksik qatlamiga mansub bo‘lsa-da,tarixiylingvistik, evolyutsiyani, etnik va sivilizatsion taraqqiyotni,jamiyatdagi ijtimoiy tabaqalanishni aks ettiradi. Shu sababli zamonaviy tilshunoslikda antroponimlar ko‘p yo‘nalishli struktur-semantik, etimologik, sotsiolingvistik, psixolingvistik, lingvokulturologik, qiyosiy-tipologik aspektlarda tadqiqot obyekti sifatida qaralmoqda. Tillarning tipologik tasnifiga ko‘ra antroponimlar flektiv tillar (fransuz, rus, nemis), agglutinativ tillar (o‘zbek, turk, qozoq), izolyativ tillar (xitoy), semantik-ideografik tizimli tillar (yapon, koreys) doirasida turlicha shakllanadi. flektiv tillarda antroponimlar grammatik kategoriyalar bilan uyg‘unlashadi (Jean – Jean-Paul, Ivan – Ivanovich) agglutinativ tillarda affiksatsiya kuchli (Abdulloh → Abdullohjon, Abdullayev), izolyativ tillarda semantik iyerogliflashgan nomlar ustun (王伟 Wang Wei). Lingvokulturologik nuqtayi nazardan antroponimlar: milliy identitet belgisi,madaniy kod,kollektiv xotira unsuri hisoblanadi. Masalan, fransuz tilidagi Napoléon nomi tarixiy qudrat ramzi bo‘lsa, o‘zbek tilida Temur nomi davlatparvarlik va kuch timsolidir. Qiyosiy-tipologik tadqiqotlarda antroponimlar nominatsiya modeli, semantik struktura, madaniy yuklama, tarixiy qatlam mezonlari asosida olib boriladi, Turli tizimli tillarda antroponimlar til va madaniyat tutashgan nuqtada shakllanadi,milliy dunyoqarashni ifodalaydi,tarixiy va sotsial jarayonlarning lingvistik ko‘zgusidir Asosiy qism. Afsonalar va rivoyatlar tilga xalqning tarixiy tajribasi va qadriyatlarini singdiradi. Oʻzbek afsonalari xalqimizning boy maʼnaviy merosini aks ettirib, ularda qadriyatlar, axloqiy tamoyillar va hayotiy haqiqatlar uygʻunligi yaqqol namoyon boʻladi. Til xalqning kimligini aniqlashda asosiy vositalardan biridir. Oʻzbek madaniyatini aks ettiruvchi ko‘plab asarlar mavjud bo‘lib, ular xalq hayoti, urf-odatlari, an’analari va tarixini o‘zida mujassam etadi. Tārīḫu Dimašq «Тариху Димашқ» (Dimashq tarixi) — Ibn Asokir tomonidan yozilgan mashhur tarixiy asar bo‘lib, u Dimashq va Suriyadagi siyosiy, ijtimoiy va diniy voqealarni keng yoritadi. — islom tarixshunosligidagi eng yirik biografik (tarojim) asarlardan bo‘lib, unda Damashq bilan bog‘liq minglab shaxs nomlari keltiriladi. Asosan: Roviylar, faqihlar, qozilar, siyosiy arboblar, qabila va nasab egalarihaqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.Ibn Asokir antroponimlarni ko‘pincha shaxsning diniy, ijtimoiy va tarixiy mavqeini ko‘rsatish uchun ishlatgan. Leksik jihatdan, ismlar arab tilining ma’nolari bilan bog‘liq bo‘lib, semantik tahlil shaxsning rolini va jamiyatdagi mavqeini ochib beradi.13 Ibn Asokir kitobida uchraydigan antroponimlar quyidagi asosiy kategoriyalarga Ismlar (ism), Kufta (nasab), Laqablar (laqab), Kunniyat (kasb yoki manzillar orqali nomlanish, Laqabli ism bilan birikmalarga bo‘linadi: Leksik-semantik 13 Ибн Асокир. Тариху Димашқ. Ж.52. – Байрут. Дору-л-фикр, 1998 246

tahlil shaxsning ismi, nasabi, laqabi va konteksti bilan bog‘liq. Kunniyat (geografik yoki ijtimoiy identifikatsiya) shaxsni yanada aniqlashtiradi. Fransuz xalq og‘zaki ijodi — bu avloddan-avlodga og‘zaki shaklda (so‘zlab, qo‘shiq aytib, dramatik tarzda) yetkazilgan ertaklar, rivoyatlar, afsonalar, qo‘shiqlar va xalq dostonlarini o‘z ichiga olgan madaniy merosdir. Bu ijod namunalari jamiyatning qadriyatlari, urf-odatlari, e’tiqodlari va tarixiy xotirasini saqlab qoladi. Fransuz xalq ertaklari va rivoyatlarida uchraydigan antroponimlar ko‘pincha:Mifik yoki diniy personajlar — masalan, qahramonlar, ruhoniylar, shoh va shohzodalar. Hududiy yoki folkloriy belgilangan ismlar — ayrim qahramonlar nomi regional variantlarda o‘zgaradi, bu esa til va madaniyatning lokal o‘ziga xosligini ko‘rsatadi. Masalan, mashhur fransuz xalq ertagi Jean de l’Oursda (Balo g‘arbidagi Jean Bear) qahramonning ismi nafaqat shaxsni, balki faqat qahramonning fizik va ijtimoiy holatini ham anglatuvchi ramziy nom sifatida ham xizmat qiladi.Fransuz og‘zaki ijodida antroponimlar doimiy elementlardir va quyidagicha ramziy jihatga ega.Mifik qahramonlar nomi — ma’naviy kuch, himoya yoki maqsad ramzi.Rivoyatqahramonlarining ismlari — qahramonlik fazilatlarini yoki hayotiy vazifalarni ifodalaydi.Xalq qo‘shiqlarida shaxs ismlari — ijtimoiy funktsiyalar, sevgi yoki halokat hikoyalari orqali jamiyat qadriyatlarini ifodalaydi. Masalan, qadimgi Chansons de geste — xalq qahramonlik dostonlarida shaxs nomlari (Roland, Charlemagne) nafaqat qahramon sifatida, balki milliy birlik, madaniy-tarixiy xotira timsoli sifatida ishlaydi. Darhaqiqat, an’anaviy fransuz og‘zaki matnlar orasida shaxs nomi ko‘pincha mintaqaviy yoki til hamda madaniyatga xos belgini ham aks ettiradi. Masalan, Breton mintaqasidagi rivoyatlar va ertaklarda qahramon nomlari regionning qadimgi xalqlari (keltiy merosi) bilan bog‘liq bo‘ladi. Breton folklori ko‘pincha yozma manbalarda XVI–XIX asrlarga to‘plangan rivoyat va og‘zaki to‘plamlarda qayd etilgan. Keltiy ildizlar: Ko‘pgina nomlar Breton tilining keltiy qoldiqlari bilan bog‘liq bo‘lib, ularning semantikasi tabiiy fan, suv, dengiz, o‘lim kabi universal mavzularni aks ettiradi. Og‘zaki an’ana: Bu nomlar og‘zaki rivoyatlar orqali avloddan-avlodga o‘tib, qadimgi kelt mifologik tuyg‘ularni saqlaydi. Din va folklor uyg‘unligi: Ko‘p nomlar xristian elementlari bilan kelt miflari sintezi orqali shakllangan14. Breton mintaqasining og‘zaki ijodi antroponimlari nafaqat shaxs nomi sifatida, balki Keltiy mifologik va madaniy ramzlar sifatida ham qaraladi. Ular rivoyatlarda tabiat, o‘lim, sehr va jamiyat rollarini ifodalovchi lingvomadaniy elementlardir. Quyida Breton mintaqasidagi rivoyatlar va ertklarda qaramon nomlarini ko‘rib chiqamiz va lingvomadaniy izohlarga e’tibor qaratamiz.Ushbu antroponimlar Breton xalqining qadimgi keltiy merosi, mifologik qarashlari va diniy tasavvurlari bilan chambarchas bog‘liq. Ankou-O‘limni yig‘uvchi figura, 14 Le Braz, Anatole — La Légende de la Mort en Basse-Bretagne (Breton o‘lim folklori va Ankou konsepti). Villemarqué, Théodore Hersart de — Barzaz Breiz (Breton folklor to‘plamlari).“Breton folklor” Kiddle Encyclopedia — Breton mythology namunalari “umumiy tahliliy maqolalar va ensiklopedik materiallar” Behind the Name: Breton names (antroponim etimologiyasi). 247

Breton folkloridagi eng qadimgi keltiy obraz. Bugul Noz- Tun va qorong‘ulik bilan bog‘liq keltiy mifologik ruh; Korrigan-Keltiy perilar obrazi, tabiat va sehr bilan bog‘liq; Groac’h-Lingvomadaniy izoh: Suv ruhi, qadimgi keltiy suv ilohalari merosi; Dahut- Ys afsonasidagi malika, dengiz va gunoh ramzi; Gradlon-Ys shohi, tarixiy va mifologik shaxs; Morvarc’h- Dengiz oti, keltiy dengiz miflari bilan bog‘liq; Malgven- Sehrli ayol, shimoliy keltiy urf-odatlar aksidir; Merzhin (Merlin)- Sehrgar, keltiy donishmandlik ramzi; Azenor-Afsonaviy ayol qahramon, nasl va sadoqat timsoli; Corentin- Avliyo qahramon, kelt va xristian sintezi. Gwen ‒ Oq va muqaddaslik ma’nosini bildiradi; Gwenael-Quyosh va nur bilan bog‘liq keltiy ism; Meriadeg-Qirollik va hukmronlik ramzi; Audren-Qadimgi Breton erkak ismi, kuch va jasorat ma’nosida; Jetin-Lingvomadaniy izoh: Gigantlar obrazi, qadimgi keltiy kosmogoniya; Morgens ‒ Dengiz va suv parilari; Kanaouenn-Noz-(Lingvomadaniy izohga e’tibor beramiz) Tun yuvuvchi ayollar, o‘lim ramzi; Tadig Kozh- Sehrli otaxon, xalq donishmandligi. An Aon-Ruhlar jamlanmasi, keltiy animism; Nicole-Baliqchi ruhlar nomi; Cannard Noz-Kechki ruhiy mavjudot; Yann-Bretoncha Ioann varianti, diniy asos; Mael- Knyaz, rahbar ma’nosidagi keltiy ism; Riwan-Lingvomadaniy izoh: Shoh va hukmronlik bilan bog‘liq; Alan- Qadimgi keltiy qabila nomidan kelib chiqqan; Bran ‒ Qarg‘a ramzi, keltiy mifologiyada muhim; Iseult- Sevgi va fojia ramzi; Tristan-Qahramonlik va fojiali sevgi obrazi; Hoel-Qirollik unvoni va ism sifatida15. Fransuz xalq og‘zaki ijodi va badiiy adabiyotidagi antroponimlar milliy madaniyatning lingvistik in’ikosi bo‘lib, ular orqali xalqning tarixiy taraqqiyoti, diniy qarashlari, estetik didi va ijtimoiy tafakkuri namoyon bo‘ladi. Lingvokulturologik yondashuv antroponimlarni oddiy nomlash birligi emas, balki madaniy-milliy konsept sifatida talqin qilish imkonini beradi Fransuz antroponimlarining lingvokulturologik jihatlari va asarlaridan parchalarni fransuz va o‘zbek tillari misolida tahlil qilish, ikki millat madaniyati, tili va urf-odatlarini chuqurroq tushunish imkonini beradi. Bu yo‘nalishdagi tahlillar bir necha muhim jihatlarni qamrab oladi. Gallar davri (taxminan miloddan avvalgi 5-asrdan milodiy 5-asrgacha) Frantsiyaning qadimiy davri bo‘lib, u kelt qabilalari hukmronligi bilan ajralib turadi. Ushbu davrda zamonaviy Frantsiya hududi Galliya deb nomlangan va bu hududda yashagan kelt qabilalar o‘ziga xos ismlar tizimiga ega edi. Gallar davridagi ismlar, asosan, kelt tiliga xos bo‘lib, ular tabiat, urf-odatlar va qahramonlik bilan bog‘liq bo‘lgan. Quyida ushbu davrga oid fransuzcha (keltcha) ismlar haqida ma’lumotlar keltirmiz. Erkaklar ismlari: Vercingetorix – Gallar qabilalari yetakchisi, bu ism “ulug‘ jangchilar shohi” degan maʼnoni anglatadi (kelt tilida: ver - ulug‘, cingeto - jangchi, rix - shoh); Brennus – Gall qabilalarining mashhur sardorlaridan biri bo‘lgan bu ism “qirol” yoki “sardor” degan maʼnoni anglatadi; Ambiorix – Gall yetakchilaridan biri, bu Le Braz, A. La Légende de la Mort en Basse-Bretagne. Paris.;Villemarqué, T.H. de. Barzaz Breiz. Paris.; Tenèze, M.-L. La tradition orale en Bretagne.;Wikipedia. Breton mythology.;Behind the Name. Breton Names. 15 248

ism “qirollar orasida hukmdor” degan maʼnoni beradi; Catuvolcus – “Jangchi bo‘ri” degan maʼnoga ega ism; Dumnorix – Bu ism “xalqning hukmdori” degan maʼnoni anglatadi; Orgetorix – “Tashkilotchi shoh” yoki “kelishuv yetakchisi” degan maʼnoga ega; Litaviccus – Gall qahramonlari orasida uchraydigan ism, ma’nosi aniq emas, lekin zodagonlik bilan bog‘liq. Ayollar ismlari: 1 Boudicca – Gall va kelt jamiyatlarida mashhur bo‘lgan ism, “g‘alaba” degan maʼnoni anglatadi; Epona – Otlar va hosildorlik maʼbudasi, bu ism “otlar himoyachisi” degan maʼnoni anglatadi; Brigantia – Keltcha nom bo‘lib, “oliyjanob” yoki “buyuk” degan maʼnoni anglatadi; Nemetona – Kelt ma’budalaridan biri, bu ism “muqaddas joy” degan maʼnoga ega; Deirdre – Kelt ayollari orasida mashhur bo‘lgan bu ism “alamli go‘zallik” degan maʼnoni anglatadi; Morrigan – “Jang maydonining malikasi” yoki “jangchi ruh” degan maʼnoni anglatadi; Grania – Bu ism “sevgi” yoki “ehtiros” bilan bog‘liq bo‘lgan; Gallar davridagi ismlar xususiyatlari: Kelt tili asosida bo‘lib, so‘zlarning maʼnosi ko‘pincha tabiat, qahramonlik, urush yoki hokimiyat bilan bog‘liq bo‘lgan. Ko‘plab ismlar qismlarining maʼnolari quyidagicha: rix – shoh yoki hukmdor; cingeto – jangchi; dumno – xalq yoki odamlar; epona – otlar. Kelt madaniyatida tabiat kuchiga, hodisalariga, hayvonlarga, va qahramonlikka katta eʼtibor qaratilgan, shuning uchun ko‘p ismlar shu elementlarga asoslangan. Quyida VI-VII asrlardagi Fransuz adabiyoti va antroponimlar haqida izoh berib o‘tamiz. Greguar Turlik (Grégoire de Tours): U VI asrda yashagan va o‘zining tarixiy asarlari bilan mashhur. Uning “Decem Libri Historiarum” (“Tarixning o‘n kitobi”) asarida bir qancha antroponimlar, ya’ni o‘sha davr odamlari va shaxsiy nomlar tilga olinadi. U asosan franklar qirollari va turli din arboblari haqida yozadi. Franklar huquqiy matnlari (Lex Salica) davrida Franklar davlatida qo‘llanilgan qonunlar to‘plami bo‘lib, unda turli shaxsiy nomlar, ya’ni antroponimlar uchraydi. Ular o‘sha davr ijtimoiy va madaniy hayotini o‘rganishda muhim manbadir. Antroponimlar o‘sha davr ijtimoiy tabaqalanishining belgilari sifatida xizmat qilgan. Masalan, qirollik va zodagonlikka oid nomlar xalq nomlaridan ajralib turadi. Xristianlikning ta’siri sababli ko‘plab diniy nomlar (masalan, Martin, Gregorius) keng tarqalgan. Nomlar franklar tili (bir necha germaniycha ildiz so‘zlar) va lotin tili ta’sirida rivojlangan. Greguar Turlikning “Tarixning o‘n kitobi” asarida shunday deyilgan: “Xlotar, franklarning buyuk podshohi, turli janglarda g‘alaba qozonib, o‘z xalqini birlashtirdi. U qattiq fe’l-atvori bilan mashhur edi. (Fransuzcha tarjimasi: Dans “Histoire des dix livres» de Grégoire de Tours, il est écrit: «Clotaire, le grand roi des Francs, remporta des victoires dans diverses batailles et unifia son peuple. Il était célèbre pour son caractère rigide”.Greguar Turlikning “Tarixning o‘n kitobi” asaridan yana bir parcha keltiramiz. “Xlotar, franklarning buyuk podshohi, turli janglarda g‘alaba qozonib, o‘z xalqini birlashtirdi. U qattiq fe’l-atvori bilan mashhur edi. Shu bilan birga, uning ko‘plab ittifoqchilari va dushmanlari bor edi, ular bilan doimiy ravishda 249

urushlar olib borar edi (Fransuz tilida: “Clotaire, le grand roi des Francs, remporta des victoires dans diverses batailles et unifia son peuple. Il était célèbre pour son caractère rigide. En même temps, il avait de nombreux alliés et ennemis, et menait constamment des guerres contre eux”).VI-VII asrlardagi antroponimlarning lingvomadaniy xususiyatlarini o‘rganish va ularning o‘zbek hamda fransuz tillariga tarjimasini tahlil qilish – tarixiy, lingvistik va madaniy jihatdan muhim mavzu hisoblanadi. Bu davrga oid antroponimlar, ya’ni inson ismlari, o‘sha davr jamiyatining madaniyati, urf-odatlari, diniy qarashlari va til tizimini aks ettiradi. VI-VII asrlardagi ismlar odatda diniy tushunchalar, tabiat hodisalari yoki ijtimoiy maqom bilan bog‘liq bo‘lgan. Masalan, turkiy xalqlar orasida tabiatga oid antroponimlar keng tarqalgan: Kuch, Bilge, Tegin kabi. Bu davrda xalqning turmush tarziga mos tushadigan ismlar shakllangan. Misol uchun, turkiy xalqlarda erkak ismlarida jasurlikni, kuch-quvvatni ifoda etuvchi so‘zlar, ayollar ismlarida esa go‘zallik yoki nafislikni anglatuvchi atamalar bo‘lgan. Zardushtiylik, buddizm va boshqa dinlarning tarqalishi natijasida diniy mazmunga ega ismlar ko‘p uchragan. Sotsial-lingvistik omillar ham ta’sir etgan. Ijtimoiy maqomga ega shaxslar ismlariga turli unvonlar va sharaf so‘zlari qo‘shilgan. O‘zbek tilidagi antroponimlar Bilge (aqlli, dono) – fransuz tilida “Sage” yoki “Savant” sifatida tarjima qilinishi mumkin. Tegin (shahzoda, voris) – fransuz tilida “Prince” yoki “Héritier” bo‘lib tarjima qilinadi. Fransuz tilida ma’noga ega bo‘lmagan yoki o‘ziga xos tovush tizimi bo‘lgan antroponimlar transliteratsiya qilinadi. Masalan, Bilge fransuz tilida Bilgué shaklida transliteratsiya qilinishi mumkin. Xusosa. Fransuz adabiyotida antroponimlar (shaxs ismlari) bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar keng qamrovli bo‘lib, ular lingvistik, tarixiy va madaniy jihatlarni o‘z ichiga oladi. Bu tadqiqotlar fransuz ismlarining kelib chiqishi, evolyutsiyasi, semantikasi va ularning jamiyatdagi o‘rnini o‘rganishga qaratilgan. Fransuz ismlarining etimologiyasi, ularning tarixiy rivojlanishi va turli davrlardagi o‘zgarishlari haqida ko‘plab ilmiy ishlar mavjud. Fransuz va o‘zbek antroponimlarini o‘rganishdagi asosiy farqlardan biri ularning tarixiy, madaniy kontekstlarida namoyon bo‘ladi. Fransuz antroponimiyasi, asosan, Yevropa madaniyati va xristian an’analari bilan bogʻliq bo‘lsa, o‘zbek antroponimiyasi turkiy, islomiy va mintaqaviy an’analarning ta’sirini aks ettiradi. Bu esa ismlarning kelib chiqishi, ma’nosi va qo‘llanilishida sezilarli farqlarni keltirib chiqaradi. Fransuz antroponimiyasida familiyalar keng tarqalgan va ular ko‘pincha kasb, joy nomlari yoki ota ismlaridan kelib chiqqan bo‘lsa, o‘zbek antroponimiyasida esa otaning ismi (otasining ismi) va turli taxalluslar keng qo‘llaniladi Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Камолова С.Ж. Француз антропонимларининг прагматик тавсифи: Филол. фан. фалсафа доктори (Рhd) дисс. автореф. – Самарканд, 2020 2. Ермолович Д.И. Имена собственные на стыке языков и культур. – М., 2001. – С. 200; 250

3. Отин Е.С. Коннотативные онимы и их производные в историкоэтимологическом словаре русского языка // Вопросы языкознания. – М., 2003, – №2. – С. 55–72; 4. Магазаник Э.Б. Ономапоэтика или “говорящие имена” в русской литературе. – Т.: Фан, 1978. 5. Нахимова Е.А. Прецедентные онимы в современной российской массовой коммуникatsiи: Теория и методика когнитовно-дискурсивного исследования. – Екатеринбург, 2011. 6. Yuldashev J. Usmon Nosir she’riyatini lingvopoetikasi. Filol. fan. nom. diss. avtoref. – Тошкент, 2023.-24b 7. Ҳусанов Н. Ўзбек антропонимлари тарихи. – Т.: Наврўз, 2014. SUN’IY INTELLEKT VA INSON TARJIMASIDAGI TAFOVUTLAR (A. Qahhor hikoyalari misolida) Kaxxarova Shaxlo Shaydilloyevna, BuxDu ingliz tili o‘qituvchisi Annotatsiya. Ushbu maqolada Abdullo Qahhor hikoyarining o‘zbek va ingliz tillaridagi tarjimalari, ularning sun’iy intellekt yordamida tarjima qilishdagi ijobiy v salbiy tomonlari haqida bayon etilgan. A.Qahhorning hikoyalaridan parchalar tarjima qilinib, tahlilga tortilgan. O‘zbek hikoyalarida milliy kolorit kuchli,ijtimoiy-maishiy muhit muhim,qarindoshlik va mentalitet alohida ahamiyatga ega,ingliz hikoyalarida esa individualizm kuchliroq,madaniy realiyalar boshqacha,ifoda uslubi qisqaroq va aniqroq bo‘ladi. Kalit so‘zlar: milliylik,milliy kalorit. tarjima, sun’iy intellekt, badiiy tarjima,hikoya, ijtimoiy holat, mentalitet. Аннотация. В данной статье описываются переводы рассказов Абдулло Каххора на узбекский и английский языки, а также их положительные и отрицательные аспекты при использовании искусственного интеллекта. Были переведены и проанализированы отрывки из рассказов А. Каххора. В узбекских рассказах ярко выражен национальный колорит, важна социально-бытовая среда, особое значение имеют родственные связи и менталитет, в то время как в английских рассказах сильнее индивидуализм, культурные реалии отличаются, а стиль изложения короче и яснее. Ключевые слова: национальность, национальный колорит. Перевод, искусственный интеллект, литературный перевод, рассказ, социальная ситуация, менталитет. Abstract. This article describes the Uzbek and English translations of Abdullo Qahhor's short story, as well as the pros and cons of translating them using artificial intelligence. Excerpts from A. Qahhor's stories were translated and analyzed. In Uzbek stories, the national color is strong, the social and domestic environment is important, kinship and mentality are of particular importance, while in English stories, individualism is stronger, cultural realities are different, and the style of expression is shorter and more precise. Keywords: nationality, national calorie. translation, artificial intelligence, literary translation, story, social situation, mentality. Kirish. Abdulla Qahhor ‒ o‘zbek adabiyotining yirik namoyandasi bo‘lib, uning hikoyalari milliy ruh, xalqona iboralar va hayotiy realizm bilan ajralib turadi. Uning “O‘g‘ri”, “Bemor”, “Anor” kabi hikoyalarda o‘zbek xalqining turmush tarzi, mentaliteti va ijtimoiy muammolari tasvirlangan. Abdulla Qahhor hikoyalari tarjimasida sun’iy intellekt tezlik va qulaylik beradi. Raqamli iqtisodiyot esa asarlarni keng ommaga yetkazish imkonini yaratadi. Lekin badiiy matnning ruhini, 251

milliy xususiyatini va emotsional ta’sirini to‘liq saqlash uchun inson tarjimonning tajribasi muhim ahamiyatga ega. A. Qahhor hikoyalaridagi milliy realiyalar (urfodat, kiyim, taom nomlari), xalqona iboralar va maqollar, ijtimoiy muhitga xos so‘zlar, yumor va kinoya ingliz tiliga tarjima qilishda qiyinchiliklar yuzaga keladi. Bugungi kunda sun’iy intellekt (SI) asosidagi tarjima tizimlari (masalan, neyron tarmoqli tarjima dasturlari) badiiy matnlarni tez va avtomatik tarjima qilish imkonini bermoqda. SI tarjima jarayonida matn tezkor tarjima qilinadi, so‘z va iboralar uchun mos ekvivalent topishga harakat qilinadi, oldingi tarjimalar bazasidan foydalanadi, kontekstni qisman hisobga oladi. Abdulla Qahhor hikoyalaridagi oddiy gaplar SI yordamida to‘g‘ri tarjima qilinishi mumkin. Ammo kinoya, istehzo yoki milliy ruhni ifodalovchi jumlalarni tarjima qilishda xatolar bo‘lishi mumkin. O‘zbek hikoyalarida milliy kolorit kuchli, ijtimoiy-maishiy muhit muhim, qarindoshlik va mentalitet alohida ahamiyatga ega, ingliz hikoyalarida esa individualizm kuchliroq, madaniy realiyalar boshqacha, ifoda uslubi qisqaroq va aniqroq bo‘ladi. A. Qahorning “Bemor” hikoyasidan: Bemor kampirning ko‘zlarida mung va umid aralash bir narsa bor edi. Tarjimasi: There was a mixture of sorrow and hope in the sick old woman's eyes. Bu gapda hissiy holat tasviri kuchli. “Mung” so‘zi ingliz tilida to‘liq ekvivalentga ega emas, shuning uchun sorrow so‘zi bilan berildi. Bu — ma’nodosh (semantik) yaqinlashtirish usulidir. O‘g‘ri tun qorong‘usida hech kimga sezdirmay kirib keldi. Tarjimasi: The thief entered quietly in the darkness of the night without being noticed. Ushbu gapda oddiy voqea bayoni bor. “Tun qorong‘usi” iborasi inglizchada the darkness of the night tarzida tavsifiy tarjima qilindi. Strukturaviy o‘zgarish kuzatiladi. Abdulla Qahhor o‘zining badiiy ijodi bilan o‘zbek adabiyotining yetuk vakillaridan biri hisoblanadi. Uning hikoyalari lingvokulturologiya jihatidan ham muhim o‘rin tutadi. Bu hikoyalarda o‘zbek xalqi madaniyati, urf-odatlari, an’analari va tilining o‘ziga xos xususiyatlari aks etadi. “Bemor” hikoyasidagi ko‘ngilga armon bo‘lmasin deb, chilyosin ham qildirishga to‘g‘ri keldi, “To‘yda aza” hikoyasidagi: yaxshining yuzida zuluk ham xol bo‘lib ko‘rinadi, “Nurli cho‘qqilar” hikoyasida: kesakdan o‘t chiqqaniga xursandligini izhor qilib; Fotima qari qiz bo‘lib o‘tirib qoladi; tappi tappidan yiroq tushmas ekan, “Mahalla” hikoyasida: mening bir oyog‘im go‘rda, sening ikki oyog‘ing to‘rdami?, “So‘ngan vulqon” hikoyasida sendan ugina, mendan bugina; Isoning alamini, Musodan oladi; sizlaganni xushlab, senlaganni mushtlaydigan bo‘lib qoldilar; o‘t kech desa, o‘t kechganman, suv kech desa, suv kechganman; “Dumli odamlar” hikoyasida: yo‘lovchi har bir hurgan itning ortidan quvsa, manzilga qachon yetadi. Bunga gap uqtirish, qorong‘u uyga kesak otganday gap; “Ikki yorti bir butun” hikoyasida: eshakni yashirsang, hangrab sharmanda qiladi; “Yillar” hikoyasida: birovning ishiga saratonda qo‘l sovqotadi matallari asar ma’no mazmunini yanada yaqqol ochib berishga xizmat qiladi. Abdulla Qahhorning “Qizlar” hikoyasida Yodgor ota o‘n yashar Karomat va uch yashar Adolat ismli ikki qizini birdaniga Nurmatjonning otasi Toshxo‘ja 252

eshonga nazr qiladi. Bu orada Yodgor ota o‘zini qozixonada pichoqlab qo‘yadi, Toshxo‘ja eshon esa Nikolay taxtdan tushirilgan yili Buxoroga ketadi va qaytib kelmaydi. Shunday qilib, nazr qilingan qizlar eshonzoda Nurmatjonga qoladi. Ammo qizlar o‘qib, o‘z tengini topib, turmushga chiqib ketishadi. Nurmatjonga quruq qolgani alam qiladi. Adibning “Botirali” hikoyasida Hurmat xola, “Asror bobo” hikoyasidagi kampir o‘g‘lini frontga yuborgan va ularning yo‘liga intizor onalar obrazidir. Abdulla Qahhorning 1936- yilda yozilgan “Anor” hikoyasida o‘tmish bilan bog‘liq xalq qo‘shig‘idan “Uylar to‘la non, och-nahorim bolam. Ariqlar to‘la suv, tashnai zorim bolam” satrlari epigraf qilib keltirilgani 1 bejiz emas. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Qahhor A. Asarlar. 5 jildlik, 1-jild. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1987. – 333 b. 2. Qahhor A. Asarlar. 6 tomlik, 6-tom. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi badiiy adabiyot nashriyoti, 1967. – 333 b. 3. Qahhor A. Asarlar. 6 tomlik. 2-tom. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi badiiy adabiyot nashriyoti, 1967. – 147 b. 4. Qahhor A. Asarlar. 5 jildlik. 2-jild. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi badiiy adabiyot nashriyoti, 1967. – 361 b. 5. Qahhor Abdulla. Asarlar. Qo‘shchinor chiroqlari. Roman. Hikoyalar. 5 jildlik, 2-jild. Nashrga tayyorlovchi K.Qahhorova. – Toshkent: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1987. – 368 b. INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA OG‘ZAKI DISKURSDAGI ONOMATOPIK BIRLIKLARNING O‘RNI VA AHAMIYATI Kayumova Ozoda Baxrom qizi, O`zDJTU mustaqil izlanuvchisi, bakhramovnaozoda@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida og‘zaki diskursda qo‘llaniladigan onomatopik birliklarning o‘rni, funksional xususiyatlari hamda nutq jarayonidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Onomatopik birliklarning semantik, pragmatik va stilistik jihatlari qiyosiy o‘rganilib, ularning og‘zaki nutqda emotsionallikni oshirish, tasviriylikni kuchaytirish va kommunikativ samaradorlikni ta’minlashdagi roli yoritiladi. Kalit so‘zlar: onomatopiya, og‘zaki diskurs, qiyosiy tilshunoslik, ekspressivlik, pragmatika, stilistika, tasviriy vositalar. Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение ономатопоэтических единиц в устном дискурсе английского и узбекского языков. Рассматриваются их семантические, прагматические и стилистические особенности в сопоставительном аспекте. Особое внимание уделяется функции звукоподражательных слов в повышении экспрессивности и образности устной речи, а также в обеспечении коммуникативной эффективности. Ключевые слова: ономатопея, устный дискурс, сопоставительная лингвистика, экспрессивность, прагматика, стилистика. Abstarct. This article examines the role and significance of onomatopoeic units in oral discourse in English and Uzbek languages. The semantic, pragmatic and stylistic features of onomatopoeic expressions are analyzed from a comparative perspective. Special attention is paid to their function in enhancing expressiveness, imagery and communicative effectiveness in spoken communication. 253

Keywords: onomatopoeia, oral discourse, comparative linguistics, expressiveness, pragmatics, stylistics. Kirish. Til inson tafakkuri va kommunikativ faoliyatining asosiy vositasidir. Og‘zaki nutq esa muloqotning eng tabiiy va jonli shakli bo‘lib, unda emotsionalekspressiv vositalar keng qo‘llaniladi. Shunday vositalardan biri onomatopik birliklar hisoblanadi. Onomatopiya, yunoncha “onomatopoeia” – “nom yaratish”, tovushlarga taqlid qilish orqali hosil bo‘lgan so‘z va ifodalarni anglatadi. Ingliz va o‘zbek tillarida bunday birliklar nutqqa obrazlilik, tabiiylik va ta’sirchanlik baxsh etadi. Ayniqsa, og‘zaki diskursda ular kommunikativ maqsadni tez va samarali yetkazishda muhim o‘rin tutadi. Mavzuning dolzarbligi. Zamonaviy tilshunoslikda diskurs tahlili va pragmatik tadqiqotlar muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Og‘zaki nutqda qo‘llaniladigan onomatopik birliklar nafaqat lingvistik, balki sotsiopragmatik jihatdan ham qiziqarli tadqiqot obyektidir. Globalizatsiya va tillararo aloqalarning kuchayishi sharoitida ingliz va o‘zbek tillarini qiyosiy o‘rganish dolzarb masalalardan biridir. Onomatopik birliklarning qiyosiy tahlili ikki tilning milliymadaniy xususiyatlarini ochib berishga xizmat qiladi. Tadqiqotning maqsadi. Ingliz va o‘zbek tillarida og‘zaki diskursda qo‘llaniladigan onomatopik birliklarning lingvistik xususiyatlarini aniqlash, ularning semantik, pragmatik va stilistik funksiyalarini qiyosiy tahlil qilish hamda nutq jarayonidagi ahamiyatini yoritishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari. Onomatopiya tushunchasining nazariy asoslarini o‘rganish. Ingliz va o‘zbek tillaridagi onomatopik birliklarni tasniflash. Ularning og‘zaki diskursdagi funksional xususiyatlarini aniqlash. Har ikki til materiallari asosida qiyosiy tahlil o‘tkazish. Onomatopik birliklarning kommunikativ va ekspressiv ahamiyatini baholash. Onomatopik birliklar til tizimida tovush va ma’no o‘rtasidagi nisbiy motivatsiyaga asoslangan leksik qatlamni tashkil etadi. Ular real borliqdagi tovushlarni bevosita yoki bilvosita aks ettirishi bilan boshqa so‘zlardan farq qiladi. Zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda onomatopiya fonosemantika, pragmatika va diskurs tahlili doirasida o‘rganilmoqda. So‘nggi yillarda ingliz va o‘zbek tillaridagi onomatopik birliklarning strukturaviy va semantik xususiyatlari qiyosiy jihatdan tahlil qilinib, ularning nutq jarayonidagi funksional imkoniyatlari kengayib borayotgani qayd etilmoqda [1]. Og‘zaki diskurs tabiatan spontan, emotsional va interaktiv jarayon bo‘lgani sababli unda ekspressiv vositalar muhim o‘rin tutadi. Onomatopik birliklar aynan shu vazifani bajaruvchi til vositalaridan biri hisoblanadi. Ular nutqqa tabiiylik va jonlilik bag‘ishlaydi, voqea-hodisani tinglovchi ongida jonli tasvirlash imkonini yaratadi. Masalan, ingliz tilida “bang, splash, click, buzz” kabi birliklar tovush effektini bevosita aks ettirsa, o‘zbek tilida “taq, sharaq, g‘uvillamoq, shitirlash” kabi birliklar shunga mos vazifani bajaradi. Bunday birliklar og‘zaki nutqda qo‘llanganda voqeaning keskinligi yoki dinamikasini kuchaytiradi [2]. 254

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, onomatopik birliklarning asosiy funksiyalaridan biri – ekspressivlikni oshirishdir. Ular nutqning emotsional fonini boyitadi va suhbatdoshning diqqatini jalb qiladi. Ayniqsa, dialogik nutqda va norasmiy muloqotda bu birliklar yuqori chastotada uchraydi. Ingliz tilidagi “oops, wow, ugh” kabi birliklar nutq vaziyatiga darhol reaksiya bildirish vositasi bo‘lsa, o‘zbek tilida “voy, eh, uf” kabi birliklar emotsional baholashni ifodalaydi. Bu jihatdan ular pragmatik yuklamaga ega bo‘lib, nutq aktining samaradorligini oshiradi [2]. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilida onomatopik birliklar ko‘pincha qisqa va bir bo‘g‘inli shakllarda namoyon bo‘ladi (pop, bang, crack). O‘zbek tilida esa reduplikatsiya, ya’ni takroriy shakllar keng tarqalgan (g‘ir-g‘ir, qars-qurs, taq-taq). Bu farq ikki tilning fonetik va morfologik tizimi bilan bog‘liq. O‘zbek tilida takroriy shakllar ritmik va kuchaytiruvchi ma’no ifodalashda faol ishlatiladi, ingliz tilida esa undosh tovushlar kombinatsiyasi orqali keskinlik va dinamik effekt beriladi [1; 3]. Bundan tashqari, onomatopik birliklar madaniy va milliy xususiyatlarni ham aks ettiradi. Masalan, hayvon tovushlarini ifodalashda tillar o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Bu esa har bir til egalarining fonetik idrok va madaniy tajribasi bilan bog‘liq. Shuningdek, og‘zaki folklor va bolalar nutqida onomatopik birliklarning chastotasi yuqori bo‘lib, ular tilni o‘zlashtirish jarayonida muhim rol o‘ynaydi [3]. Zamonaviy media diskursda ham onomatopik birliklarning qo‘llanishi kengayib bormoqda. Podkastlar, vloglar va ijtimoiy tarmoqlarda ular auditoriya bilan yaqinlik yaratish, nutqni tabiiylashtirish va hissiy ta’sirni kuchaytirish vositasi sifatida xizmat qiladi. Bu holat onomatopiyaning nafaqat leksik, balki diskursiv-pragmatik birlik sifatidagi ahamiyatini tasdiqlaydi [2]. Onomatopik birliklar til tizimida tovush va ma’no o‘rtasidagi nisbiy motivatsiyaga asoslangan leksik qatlamni tashkil etadi. Ular real borliqdagi tovushlarni bevosita yoki bilvosita aks ettirishi bilan boshqa so‘zlardan farq qiladi. Zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda onomatopiya fonosemantika, pragmatika, kognitiv tilshunoslik va diskurs tahlili doirasida o‘rganilmoqda. So‘nggi yillardagi izlanishlar ingliz va o‘zbek tillarida onomatopik birliklarning strukturaviy, semantik va funksional xususiyatlari o‘ziga xos ekanini ko‘rsatadi [1]. Ilmiy adabiyotlarda onomatopik birliklar bir necha mezon asosida tasniflanadi: 1. Manbaiga ko‘ra: Tabiiy tovushlarni ifodalovchi birliklar (masalan, buzz – g‘uvillash, meow – miyov); Mexanik yoki sun’iy tovushlarni ifodalovchi birliklar (click – chiq, bang – taq); Fiziologik tovushlar (sigh – uh tortmoq, giggle – qiqirlash). 2. Strukturaviy jihatdan: Oddiy shakllar (pop, tap, taq); Takroriy shakllar (tick-tock, qars-qurs, g‘ir-g‘ir); Affiksatsiya orqali hosil bo‘lgan shakllar (buzzing, g‘uvillamoq). 255

3. Diskursiv funksiyasiga ko‘ra: Ekspressiv birliklar; Tasviriy birliklar; Dialogik reaksiyani bildiruvchi birliklar. O‘zbek tilida reduplikatsiya (takrorlash) usuli keng qo‘llanilishi milliy tilning fonetik va ritmik xususiyatlari bilan bog‘liq. Ingliz tilida esa undosh tovushlarning ketma-ketligi (ploziv va frikativ tovushlar) orqali akustik effekt hosil qilinadi [1; 3]. Og‘zaki diskurs interaktiv xarakterga ega bo‘lib, unda nutq ishtirokchilari o‘zaro tezkor javob almashadi. Onomatopik birliklar aynan shu jarayonda muloqotni jonlantirish va hissiy fonni belgilash vazifasini bajaradi. Masalan, suhbat davomida kutilmagan hodisa yuz bersa, ingliz tilida “boom!” yoki “oops!” kabi birliklar ishlatiladi. O‘zbek tilida esa “voy!” yoki “taq!” kabi birliklar tezkor reaktsiyani bildiradi. Pragmatik jihatdan onomatopik birliklar: Nutqning illokutiv kuchini oshiradi; Tinglovchi diqqatini jalb qiladi; Nutqning emotsional bahosini belgilaydi. Shu bois ular dialogik nutqda, ayniqsa norasmiy suhbatlarda, yuqori chastotaga ega [2]. Psixolingvistik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tovushga taqlid qiluvchi birliklar inson xotirasida tezroq saqlanadi va esda qoladi. Bu holat ularning fonetik motivatsiyaga egaligi bilan izohlanadi. Bolalar nutqini o‘rganishda ham onomatopik birliklar til o‘zlashtirish jarayonining dastlabki bosqichida faol qo‘llanishi aniqlangan. Masalan, bolalar ko‘pincha hayvon tovushlari yoki mexanik tovushlarni ifodalovchi birliklar orqali atrof-muhitni anglay boshlaydi. Bu jarayon ingliz va o‘zbek tillarida deyarli o‘xshash kechadi, ammo fonetik ifodada farqlar kuzatiladi [3]. Onomatopik birliklar milliy mentalitet va madaniy tajribani ham aks ettiradi. Masalan, hayvon tovushlarining ifodalanishida sezilarli farqlar mavjud. Ingliz tilida xo‘roz tovushi “cock-a-doodle-doo” tarzida berilsa, o‘zbek tilida “ququ-qu” shaklida ifodalanadi. Bu farq fonetik idrok va madaniy tajriba bilan bog‘liq. Og‘zaki folklor, ertak va latifalarda onomatopik birliklar tasviriy vosita sifatida keng qo‘llaniladi. Ular voqeani jonlantiradi, dramatik effekt yaratadi va tinglovchining tasavvurini boyitadi. Shu jihatdan onomatopiya diskursning stilistik boyligini ta’minlovchi vosita hisoblanadi. Ingliz va o‘zbek tillarida onomatopik birliklarni tarjima qilish murakkab jarayon hisoblanadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalent har doim ham mavjud emas. Masalan, ingliz tilidagi “buzz” so‘zi kontekstga qarab “g‘uvillamoq”, “vizillamoq” yoki “shovqin qilmoq” tarzida tarjima qilinishi mumkin. Tarjimada tovush effektini saqlash va madaniy moslikni ta’minlash muhimdir. Qiyosiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilida fonetik ixchamlik ustun bo‘lsa, o‘zbek tilida ritmik va takroriy tuzilma kuchliroq namoyon bo‘ladi [1; 2]. Bu esa ikki tilning fonologik tizimi va morfologik tuzilishi bilan bog‘liq. So‘nggi 256

yillarda ijtimoiy tarmoqlar, vloglar va podkastlarda onomatopik birliklarning qo‘llanishi ortib bormoqda. Ular auditoriya bilan emotsional yaqinlik yaratish, nutqni tabiiylashtirish va dramatik effekt hosil qilish vositasi sifatida ishlatiladi. Masalan, video kontentlarda “boom”, “bam”, “wow” kabi birliklar vizual effekt bilan uyg‘unlashib, multimodal diskurs hosil qiladi. O‘zbek tilidagi kontentlarda ham “qars”, “taq”, “voy” kabi birliklar keng qo‘llanmoqda [2]. Shunday qilib, onomatopik birliklar ingliz va o‘zbek tillarida og‘zaki diskursning nafaqat leksik, balki pragmatik, psixolingvistik va madaniy komponenti sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ularning qiyosiy o‘rganilishi til tizimi va milliy tafakkur xususiyatlarini chuqurroq anglash imkonini beradi. Shunday qilib, ingliz va o‘zbek tillarida onomatopik birliklar og‘zaki diskursning muhim tarkibiy elementi bo‘lib, ular kommunikativ samaradorlikni ta’minlash, tasviriylikni kuchaytirish hamda emotsional ta’sirni oshirishda faol ishtirok etadi. Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, onomatopik birliklar ingliz va o‘zbek tillarida og‘zaki diskursning ajralmas qismi hisoblanadi. Ular tovush shakli va ma’no o‘rtasidagi nisbiy motivatsiyaga asoslangan holda nutqni jonli va obrazli qiladi. Qiyosiy jihatdan ingliz tilida qisqa va fonetik jihatdan keskin shakllar ustun bo‘lsa, o‘zbek tilida takroriy va ritmik shakllar keng qo‘llaniladi. Har ikki tilda ham onomatopik birliklar ekspressiv, stilistik va pragmatik vazifalarni bajaradi. Shu bois, onomatopik birliklarni og‘zaki diskurs doirasida o‘rganish qiyosiy tilshunoslik, pragmatika va diskurs tahlili yo‘nalishlari uchun muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Kelgusida ularning korpus lingvistikasi va eksperimental fonetika asosida tadqiq etilishi yanada chuqurroq ilmiy xulosalarga olib kelishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Structural features of onomatopic words in English and Uzbek. Ilmiy tadqiqotlar va ularning yechimlari, 2024. 2. The communicative and stylistic role of onomatopoeic words in Uzbek and English. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 2025. 3.Linguopragmatic characteristics of onomatopoeic units in English and Uzbek languages. Scientific Journal, 2025. INNOVATSION TA’LIM YONDASHUVLARI ASOSIDA TALABALARDA PROKRASTINATSIYANI KAMAYTIRISHNING IJTIMOIYPSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI Kozimov Sayfulloh Maxammadjon o‘g‘li, AndDPI magistranti kozimovsayfulloh@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada zamonaviy ta’lim tizimida keng tarqalib borayotgan prokrastinatsiya muammosi talabalarning ijtimoiy-psixologik rivojlanishi nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Innovatsion ta’lim yondashuvlari sharoitida prokrastinatsiyaning vujudga kelish omillari, uning o‘quv faoliyati samaradorligiga ta’siri hamda ushbu holatni kamaytirishga xizmat qiluvchi psixologik mexanizmlar yoritib beriladi. Kalit so‘zlar: prokrastinatsiya, innovatsion ta’lim, ijtimoiy-psixologik xususiyatlar, o‘quv motivatsiyasi, o‘z-o‘zini boshqarish. 257

Аннотация. В данной статье анализируется широко распространенная проблема прокрастинации в современной системе образования с точки зрения социальнопсихологического развития учащихся. Выделены факторы, вызывающие прокрастинацию в контексте инновационных образовательных подходов, ее влияние на эффективность учебной деятельности, а также психологические механизмы, способствующие снижению этого состояния. Ключевые слова: прокрастинация, инновационное образование, социальнопсихологические характеристики, мотивация к обучению, самоорганизация Abstract. This article analyzes the widespread problem of procrastination in the modern education system from the perspective of the socio-psychological development of students. The factors that cause procrastination in the context of innovative educational approaches, its impact on the effectiveness of educational activities, and psychological mechanisms that serve to reduce this condition are highlighted. Keywords: procrastination, innovative education, socio-psychological characteristics, learning motivation, self-management. Kirish. Hozirgi globallashuv va raqamlashtirish jarayonlari sharoitida oliy ta’lim tizimi nafaqat bilim berish, balki shaxsning mustaqil fikrlash, vaqtni samarali boshqarish va mas’uliyatli qaror qabul qilish kompetensiyalarini shakllantirishni ham talab etmoqda. Ushbu jarayonda talabalarning o‘quv faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi muhim psixologik muammolardan biri prokrastinatsiya hisoblanadi. Prokrastinatsiya, ya’ni muhim vazifalarni ongli ravishda kechiktirish holati, talabalarning akademik muvaffaqiyati, psixologik farovonligi va kelajakdagi kasbiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda innovatsion ta’lim yondashuvlarining joriy etilishi o‘quv jarayonini yanada moslashuvchan va interaktiv holga keltirgan bo‘lsa-da, ayni paytda talabalardan yuqori darajadagi o‘zini-o‘zi boshqarish, ichki motivatsiya va mas’uliyatni talab etmoqda. Bu esa ayrim hollarda prokrastinatsiya holatining kuchayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli mazkur muammoni faqat individual xususiyatlar bilan emas, balki ijtimoiy-psixologik omillar, ta’lim muhiti va pedagogik yondashuvlar bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Talabalarda prokrastinatsiyaning shakllanishida ijtimoiy muhit, tengdoshlar ta’siri, o‘qituvchi-talaba munosabatlari, o‘quv yuklamasining xarakteri hamda innovatsion texnologiyalardan foydalanish darajasi muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, zamonaviy ta’lim jarayonida raqamli vositalarning keng qo‘llanilishi talabalarning diqqatini boshqarish va vaqtni rejalashtirish ko‘nikmalariga yangi talablar qo‘ymoqda. Shu nuqtayi nazardan, innovatsion ta’lim yondashuvlari asosida prokrastinatsiyani kamaytirishning ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini aniqlash va tahlil qilish ilmiy-amaliy jihatdan muhim hisoblanadi. Asosiy qism. Zamonaviy oliy ta’lim tizimida talabalarning o‘quv faoliyatini tashkil etish jarayonida yuzaga kelayotgan muhim muammolardan biri prokrastinatsiya holatining keng tarqalishidir. Ushbu psixologik hodisa talabalarning bilim olish jarayoniga bo‘lgan munosabati, o‘quv motivatsiyasi va shaxsiy mas’uliyat darajasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ko‘plab ijtimoiy va psixologik omillar ta’sirida shakllanadi. Ayniqsa, innovatsion ta’lim yondashuvlari 258