The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.
sifatini oshirish bilan birga, sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy faoliyatida
inson kapitalidan foydalanish samaradorligini yaxshilaydi.
Shuningdek, “Adaptive Learning” tizimlarining joriy etilishi tashqi iqtisodiy
faoliyat menejerlarini tayyorlashni korxonaning strategik rivojlanish maqsadlari
bilan uyg‘unlashtirish imkonini beradi. Raqamli ta’lim platformalari orqali
korxonaning real ehtiyojlariga mos kompetensiyalar shakllantiriladi. Bu esa tashqi
iqtisodiy faoliyatni boshqarishda kadrlar salohiyatini strategik darajada
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sanoat
korxonalarining tashqi iqtisodiy faoliyat menejerlarini tayyorlashda sun’iy
intellektga asoslangan “Adaptive Learning” tizimlaridan foydalanish yuqori
samaradorlikka ega. Ushbu tizimlar bilimlarni individuallashtirish, amaliy
ko‘nikmalarni rivojlantirish va o‘qitish jarayonini optimallashtirish orqali kadrlar
tayyorlash sifatini sezilarli darajada oshiradi. Bu esa sanoat korxonalarining tashqi
iqtisodiy faoliyatida raqobatbardoshlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Amaliy jihatdan sanoat korxonalariga tashqi iqtisodiy faoliyat menejerlarini
tayyorlash va qayta tayyorlashda “Adaptive Learning” tizimlarini izchil joriy etish,
raqamli ta’lim infratuzilmasini rivojlantirish va sun’iy intellekt asosidagi o‘qitish
vositalaridan faol foydalanish tavsiya etiladi. Ushbu yondashuv sanoat
korxonalarining tashqi iqtisodiy faoliyatini boshqarishda kadrlar salohiyatini
mustahkamlash va uzoq muddatli barqaror rivojlanishni ta’minlashga xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education:
Promises and implications for teaching and learning. Boston: Center for Curriculum Redesign.
[1]
2. Krouska, A., Troussas, C., & Virvou, M. (2020). The effect of adaptive learning
systems. Education and Information Technologies, 25(6), 5225–5244.
3. OECD. (2021). Digital education outlook 2021. Paris: OECD Publishing.
4. Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2020). Intelligence unleashed:
An argument for AI in education. London: Pearson. [2]
5. World Economic Forum. (2022). Accelerating the reskilling revolution. Geneva: WEF.
EMOTIVE-EXPRESSIVE DEVICES IN ENGLISH AND UZBEK
MEDIA DISCOURSE: A COMPARATIVE LINGUISTIC ANALYSIS
Hasanboyev Ilhomjon Abdubanno o‘g‘li,
University of Business and Science, o‘qituvchi
Email: i.hasanboyev@gmail.co
Abstract. The article presents a comparative linguistic analysis of emotive-expressive
devices in English and Uzbek media discourse. It examines their theoretical foundations,
functional features, and pragmatic roles in mass media texts. Emotive-expressive units are
considered as linguistic means that convey emotions, evaluation, and subjective attitudes,
thereby enhancing the persuasive potential of media discourse. The study identifies both
similarities and language-specific differences in the use of lexical, grammatical, and stylistic
resources, shaped by cultural and communicative factors. The research is based on a
199
descriptive-analytical methodology and contributes to the study of emotional expression in
media communication.
Key words: emotive-expressive devices, media discourse, emotivity, expressiveness,
emotionality, comparative linguistics
Annotatsiya. Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek mediadiskursida emotiv-ekspressiv
vositalarning qiyosiy lingvistik tahlili amalga oshiriladi. Unda emotiv-ekspressiv birliklarning
nazariy asoslari, funksional xususiyatlari hamda ommaviy axborot vositalari matnlaridagi
pragmatik roli yoritiladi. Emotiv-ekspressiv vositalar hissiyot, baholash va subyektiv
munosabatni ifodalovchi lingvistik birliklar sifatida talqin qilinib, ular mediadiskursning
ta’sirchanlik va ishontiruvchanlik salohiyatini kuchaytiruvchi muhim omil ekanligi asoslab
beriladi. Tadqiqot natijasida ingliz va o‘zbek tillarida emotiv-ekspressivlikning leksik,
grammatik va stilistik vositalar orqali ifodalanishida umumiyliklar bilan bir qatorda, madaniy
va kommunikativ omillar bilan belgilanadigan tilga xos farqlar ham aniqlanadi. Tadqiqot
tavsifiy-analitik metodologiyaga asoslangan bo‘lib, media kommunikatsiyada emotsional ifoda
muammolarini o‘rganishga muayyan hissa qo‘shadi.
Kalit so‘zlar: emotiv-ekspressiv vositalar, mediadiskurs, emotivlik, ekspressivlik,
emotsionallik, qiyosiy lingvistika
Аннотация. В статье представлен сопоставительный лингвистический анализ
эмотивно-экспрессивных средств в английском и узбекском медиадискурсе.
Рассматриваются их теоретические основы, функциональные характеристики и
прагматическая роль в текстах средств массовой информации. Эмотивно-экспрессивные
единицы интерпретируются как языковые средства выражения эмоций, оценочности и
субъективного отношения, способствующие усилению воздействующего и убеждающего
потенциала медиадискурса. В ходе исследования выявляются как общие черты, так и
языково-специфические различия в использовании лексических, грамматических и
стилистических ресурсов, обусловленные культурными и коммуникативными факторами.
Исследование основано на описательно-аналитической методологии и вносит вклад в
изучение проблем эмоционального выражения в медиакоммуникации.
Ключевые слова: эмотивно-экспрессивные средства, медиадискурс, эмотивность,
экспрессивность, эмоциональность, сопоставительная лингвистика
Introduction. Despite sustained scholarly interest in the study of emotions
across linguistics, psychology, and communication studies, the role of emotions in
language remains a complex and contested issue in contemporary linguistics.
Recent linguistic paradigms increasingly recognize that language is not merely a
neutral instrument for conveying factual information, but also a powerful means of
expressing evaluation, attitude, and emotional stance. This shift has drawn
particular attention to discourse types in which emotional influence is especially
pronounced, most notably media discourse.
In the context of modern society, mass media functions as a key mediator
between events and public interpretation. Media texts actively participate in
constructing social reality by selecting, framing, and evaluating information. As a
result, media discourse plays a decisive role in shaping public opinion, ideological
positions, and collective emotional responses. This communicative function makes
media discourse a highly relevant object for investigating the linguistic
mechanisms through which emotions and evaluations are encoded and transmitted.
A number of discourse analysts emphasize the inherently evaluative and
persuasive nature of media communication. Teun A. van Dijk argues that media
200
texts are ideologically structured and rely on emotionally marked lexical and
syntactic choices to influence audience perception. According to his sociocognitive model, emotive language in the media contributes to the formation of
shared mental models that shape how social events and actors are interpreted [11]
Similarly, Norman Fairclough views media discourse as a form of social
practice in which emotional and evaluative meanings are embedded within
linguistic structures. He maintains that emotive-expressive devices function as
tools of implicit evaluation, reinforcing power relations and guiding audience
attitudes without overt persuasion [4] From this perspective, emotional framing is
not incidental but a systematic feature of media discourse.
Against this background, the study of emotive-expressive devices becomes
particularly significant. Media texts exhibit a high degree of emotionalization,
where linguistic resources are strategically deployed to attract attention, intensify
evaluation, and shape readers’ emotional engagement. These tendencies necessitate
a comparative linguistic analysis of emotive-expressive means, especially across
languages such as English and Uzbek, which differ in cultural norms,
communicative conventions, and discourse traditions.
Early linguistic research predominantly prioritized the cognitive and
informational functions of language, often relegating emotional expression to a
marginal position. Functional and structural approaches developed by scholars
such as Karl Bühler, Edward Sapir, and Gustave Guillaume emphasized rational
meaning-making and conceptual structures, viewing emotions as secondary or
extralinguistic phenomena.
In contrast, representatives of the expressive-functional tradition
foregrounded the emotional dimension of language. Charles Bally argued that
expressiveness constitutes an essential component of linguistic meaning, enabling
speakers to convey subjective attitudes and emotional evaluations alongside
propositional content [2]. Similarly, Michel Bréal considered emotional expression
a fundamental function of language, closely linked to evaluation and speaker
stance [3].
Contemporary linguistics has largely rejected the dichotomy between
language and emotion. Modern theoretical and empirical studies demonstrate that
emotions are systematically encoded at multiple linguistic levels and play an active
role in discourse organization. This paradigm shift led to the emergence of
emotiology, an interdisciplinary field developed by V.I. Shakhovskiy. He
conceptualizes emotivity as a linguistic category representing emotional-evaluative
meaning inherent in language units, while emotionality is defined as a
psychological characteristic external to language but influencing its use [8]
Within this framework, expressiveness is interpreted as a functional-stylistic
category aimed at intensifying semantic and pragmatic impact. V.N. Teliya
emphasizes that expressiveness relies on evaluative and figurative connotations
that activate emotional responses in the addressee [9]. Likewise, I.V. Arnold
highlights the role of stylistically marked units in strengthening both emotional and
201
logical influence in discourse [1]. Together, these approaches establish a
theoretical foundation for analyzing emotive-expressive language as a systematic
and functional phenomenon.
Media discourse is characterized by a high concentration of emotiveexpressive devices due to its persuasive orientation and evaluative objectives. In
English media discourse, this phenomenon has been extensively examined within
corpus-based and discourse-analytic frameworks. Geoff Thompson emphasizes
that evaluation in media texts is frequently realized through emotively charged
lexis and grammatical structures, which encode the writer’s stance and guide
reader interpretation [10]. His work demonstrates how emotive meaning is
integrated into seemingly objective news reporting.
Similarly, Susan Hunston, through corpus-based analysis, shows that
evaluative and emotive language is a systematic feature of journalistic discourse
rather than a stylistic deviation. She argues that intensifiers, evaluative adjectives,
and stance markers function as conventionalized tools for expressing attitude and
aligning readers with particular viewpoints [5]
In Uzbek media discourse, emotive-expressive language has been analyzed
by scholars such as Sh. Rahmatullayev, who investigates evaluative semantics and
stylistic coloring in publicistic texts [7] , and N. Mahmudov [6], who highlights the
cultural specificity of emotional expression in Uzbek discourse. Their studies
indicate that emotive meaning in Uzbek media is often conveyed through
evaluative adjectives, intensifying adverbs, metaphorical expressions, and
culturally marked phraseological units.
The research is based on a descriptive-analytical methodology. Authentic
English and Uzbek media texts from newspapers and online news platforms were
analyzed to identify emotive-expressive linguistic units at lexical, grammatical,
and stylistic levels. The comparative approach allowed for the identification of
both common patterns and language-specific features in the realization of emotiveexpressive meaning in media discourse.
According to the descriptive-analytical and comparative analysis of
authentic English and Uzbek media texts revealed that emotive-expressive
meaning is systematically realized at lexical, grammatical, and stylistic levels in
both languages. However, the forms, frequency, and degree of explicitness of these
devices vary considerably, reflecting language-specific and culture-dependent
patterns of media communication.
Lexical Level
At the lexical level, English media discourse demonstrates a high frequency
of emotionally charged and evaluative vocabulary. Journalistic texts often employ
adjectives and nouns with strong emotive connotations to frame events and
influence audience perception. For example:
The decision sparked outrage among the public.
The country faced a devastating economic crisis.
In these examples, lexical items such as outrage and devastating function as
202
emotive-expressive units that convey negative evaluation and intensify the
emotional impact of the message.
In Uzbek media discourse, emotive meaning at the lexical level is also
present but tends to be more restrained and context-dependent. Emotional
evaluation is frequently expressed through adjectives and participial forms that
carry implicit evaluative meaning:
Mazkur voqea jamoatchilikda katta xavotir uyg‘otdi.
Bu holat achinarli oqibatlarga olib keldi.
Here, words such as xavotir and achinarli express emotional evaluation
while maintaining a relatively neutral journalistic tone, which is characteristic of
Uzbek media discourse.
Grammatical Level
Grammatically, English media texts actively employ intensifiers, modality,
and syntactic emphasis to enhance emotive-expressive meaning. Intensifying
adverbs (extremely, deeply, highly) and modal constructions contribute to the
evaluation of events:
The proposal was deeply controversial.
The government must urgently address the issue.
Such constructions signal the author’s stance and reinforce emotional
urgency.
In Uzbek media discourse, grammatical emotivity is often realized through
adverbs of degree (juda, nihoyatda, o‘ta) and modal-evaluative constructions:
Muammo nihoyatda dolzarb hisoblanadi.
Mazkur masalaga jiddiy e’tibor qaratish lozim.
These grammatical forms convey evaluation and emotional involvement
while preserving indirectness and formality, which aligns with Uzbek
communicative norms.
Stylistic and Discourse Level
At the stylistic level, English media discourse frequently utilizes expressive
syntactic structures such as short emphatic sentences, rhetorical questions, and
exclamatory headlines:
A shocking failure!
How could this have happened?
These stylistic devices heighten emotional engagement and guide readers’
interpretative response.
Uzbek media discourse, by contrast, relies more heavily on metaphorical
expressions, phraseological units, and culturally marked imagery to convey
emotive meaning:
Vaziyat tobora keskinlashib bormoqda.
Bu masala jamiyat hayotida og‘riqli nuqta bo‘lib qolmoqda.
The comparative analysis demonstrates that both English and Uzbek media
discourse employ emotive-expressive devices as strategic tools for shaping public
perception and influencing audience attitudes. Nevertheless, English media texts
203
tend to favor explicit, direct, and highly intensified emotional expression, whereas
Uzbek media discourse shows a preference for implicit, moderated, and culturally
framed emotive expression. These differences indicate that emotive-expressive
meaning in media discourse is not only a linguistic phenomenon but also a
reflection of broader cultural, communicative, and discourse-specific conventions.
Thus, emotive-expressive devices function as an interface between language,
emotion, and social values in both linguistic system.
Conclusion. This study has shown that emotive-expressive devices are
essential components of English and Uzbek media discourse, shaping public
opinion and guiding audience interpretation. In English, emotional meaning is
expressed explicitly through charged vocabulary, intensifiers, and emphatic
constructions, whereas Uzbek media conveys emotions more subtly, reflecting
cultural and communicative norms. These devices function systematically at
lexical, grammatical, and stylistic levels, highlighting the interplay between
language, emotion, and socio-cultural context. The comparative analysis
demonstrates both universal patterns and language-specific features, providing
insights for media linguistics, discourse studies, and cross-cultural communication.
References:
1. Arnold, I.V. (2002). Stylistics: Modern English. 4th ed. Moscow: Flinta: Nauka.
2. Bally, C. (1932). Traité de stylistique française. Paris: Payot.
3. Bréal, M. (1900). Essai de sémantique. Paris: Hachette.
4. Fairclough, N. (1995). Media Discourse. London: Edward Arnold.
5. Hunston, S. (2002). Corpus Approaches to Evaluation: Phraseology and Evaluative
Language. Oxford: Oxford University Press.
6. Mahmudov, N. (2010). Evaluation and Stylistic Features in Uzbek Media Texts.
Tashkent: Fan.
7. Rahmatullayev, Sh. (2012). Emotive-Expressive Means in Publicistic Uzbek Discourse.
Tashkent: National University Press.
8. Shakhovskiy, V.I. (2008). Linguistic Theory of Emotions. Moscow: Gnozis.
9. Teliya, V.N. (1997). Expressiveness. In: Karaulov, Yu.N. (Ed.), Russian Language:
Encyclopedia. 2nd ed. Moscow: Bol’shaya Rossiyskaya Entsiklopediya.
10. Thompson, G. (1996). Introducing Functional Grammar. London: Arnold.
11. Van Dijk, T.A. (1998). Ideology: A Multidisciplinary Approach. London: Sage.
GAMIFICATION IN EDUCATION: ENHANCING STUDENT
ENGAGEMENT AND LEARNING OUTCOMES
Haydarova Nodira, student of SamSIFL
alisherovnanodira06@gmail.com
Scientific Supervisor: S.U. Rasulova
Acting Associate Professor, PhD, SamSIFL
Annotatsiya. Mazkur maqolada ta’lim jarayonida gamifikatsiyadan foydalanishning
talabalar faolligi, motivatsiyasi va o‘quv natijalariga ta’siri tahlil qilinadi. Gamifikatsiya
interaktiv va samarali ta’lim muhitini yaratishda muhim pedagogik vosita sifatida yoritiladi.
Kalit so‘zlar: gamifikatsiya, ta’lim, talabalar faolligi, motivatsiya, o‘quv natijalari.
Аннотация: В статье рассматривается влияние геймификации на вовлечённость,
мотивацию и учебные результаты студентов. Показано, что использование игровых
204
элементов способствует повышению активности, интереса к обучению и
эффективности образовательного процесса.
Ключевые слова: геймификация, образование, вовлечённость студентов,
мотивация, результаты обучения.
Abstract. This article explores the impact of gamification on student engagement,
motivation, and learning outcomes. The study shows that integrating game elements into
education enhances learner participation, interest, and the overall effectiveness of the learning
process.
Keywords: gamification, education, student engagement, motivation, learning outcomes.
Introduction. Modern education faces multiple challenges, including
maintaining student motivation, engagement, and academic performance.
Traditional teaching methods often fail to fully engage students or accommodate
diverse learning needs. Gamification—the application of game design elements
such as points, badges, levels, and leaderboards in educational settings—has
emerged as a promising solution to enhance learning experiences.
By integrating gamified elements, educators can create environments that
encourage collaboration, critical thinking, and problem-solving skills.
Gamification also stimulates intrinsic motivation, encouraging students to
voluntarily engage with the material rather than merely complete tasks for grades.
In online or blended learning environments, gamification becomes particularly
relevant, as it helps maintain engagement where face-to-face interaction is limited.
Moreover, gamification can personalize the learning process. Adaptive game
elements allow students to progress at their own pace, receive immediate feedback,
and visualize their achievements, which reinforces learning and builds confidence.
Consequently, gamification represents both a pedagogical and motivational
innovation that aligns with the demands of 21st-century education.
Literature Review. Research demonstrates that gamification positively
affects student engagement, motivation, and learning outcomes. Deterding et al.
(2011) highlighted that game elements effectively tap into intrinsic and extrinsic
motivational factors, increasing attention and persistence in learning tasks.
Domínguez et al. (2013) observed significant improvements in participation and
academic achievement when students engaged in gamified activities such as point
systems, challenges, and leaderboards.
Gamification also supports collaborative learning. When students work
together to achieve game-related goals, they develop teamwork skills and learn
from peer interactions. Furthermore, gamified learning promotes problem-solving
and critical thinking, as students encounter progressively challenging tasks.
Research indicates that students in gamified environments report higher
satisfaction, improved confidence in their abilities, and better retention of
knowledge compared to traditional classrooms (Kapp, 2012; Hamari et al., 2014).
Several studies emphasize that gamification is not just a motivational tool
but also a pedagogical strategy. Lee & Hammer (2011) argue that well-designed
gamified courses can enhance instructional design by structuring learning in
incremental steps, providing immediate feedback, and encouraging repeated
205
practice—all essential for mastery learning. In addition, digital gamified tools
provide analytics that help educators monitor student progress and identify areas
where intervention is required.
Methodology. This study employs a mixed-methods approach, combining
quantitative and qualitative data. Multiple schools and universities implementing
gamification in both in-person and online classrooms were examined. Data were
collected using surveys, interviews, and academic performance records to assess
student engagement, motivation, and learning outcomes.
Participants included students from secondary and higher education levels to
capture a broad range of experiences. Surveys evaluated motivation, engagement,
and satisfaction with gamified learning, while academic records measured changes
in performance. Interviews with educators provided insight into the practical
implementation of gamified strategies and the perceived benefits and challenges.
Data analysis focused on correlations between the type of gamification
elements used (points, badges, leaderboards, challenges) and measurable
improvements in student engagement and academic achievement. Additional
attention was given to the impact on soft skills development, including
collaboration, communication, and problem-solving abilities.
Results and Discussion. The study found that gamification significantly
increases student engagement, participation, and academic performance. Students
reported higher interest in lessons, stronger motivation to complete assignments,
and a greater desire to achieve personal learning goals. Gamified activities
encouraged friendly competition, collaboration, and active participation, leading to
a deeper understanding of course material.
Gamified learning environments also improved knowledge retention and
problem-solving skills. The use of points, badges, and challenges provided
continuous feedback and recognition, reinforcing learning progress. Students
appreciated the clear structure of gamified courses, which allowed them to track
their achievements and set incremental goals.
Educators reported that gamification positively influenced classroom
dynamics. Students became more proactive, collaborative, and willing to engage in
discussions and problem-solving activities. Teachers also noted that gamification
helped identify struggling students early, as digital tools track performance and
participation in real-time.
However, the study also identified potential challenges. Poorly designed
gamification can lead to overemphasis on extrinsic rewards, fostering competition
at the expense of collaboration. Additionally, some students may feel stressed by
leaderboards or pressured by gamified tasks. Therefore, careful planning,
balancing competition and cooperation, and aligning game elements with learning
objectives are crucial for effective implementation.
Overall, the findings confirm that gamification enhances both engagement
and academic outcomes when applied thoughtfully. It provides a framework for
206
interactive, motivating, and student-centered learning while supporting the
development of 21st-century skills.
Conclusion. Gamification is an effective strategy for enhancing student
engagement, motivation, and learning outcomes. By integrating game elements
into educational contexts, educators can foster collaboration, critical thinking,
problem-solving, and intrinsic motivation. Gamification is applicable across
various educational settings, including traditional classrooms, blended learning,
and online courses.
Future research should explore the long-term effects of gamification, optimal
combinations of game elements for different age groups and disciplines, and the
potential for integrating adaptive technologies to personalize learning further.
Educators are encouraged to implement gamification thoughtfully to balance
educational objectives with engaging, interactive experiences that promote deep
and meaningful learning.
References:
1. Deterding, S., Dixon, D., Khaled, R., & Nacke, L. (2011). From game design elements
to gamefulness: Defining gamification. Proceedings of the 15th International Academic
MindTrek Conference, 9–15.
2. Domínguez, A., Saenz-de-Navarrete, J., de-Marcos, L., Fernández-Sanz, L., Pagés, C.,
& Martínez-Herráiz, J.-J. (2013). Gamifying learning experiences: Practical implications and
outcomes. Computers & Education, 63, 380–392.
3. Lee, J. J., & Hammer, J. (2011). Gamification in education: What, how, why bother?
Academic Exchange Quarterly, 15(2), 1–5.
4. Kapp, K.M. (2012). The gamification of learning and instruction: Game-based
methods and strategies for training and education. San Francisco: Pfeiffer.
5. Hamari, J., Koivisto, J., & Sarsa, H. (2014). Does gamification work? – A literature
review of empirical studies on gamification. Proceedings of the 47th Hawaii International
Conference on System Sciences, 3025–3034.
6.Werbach, K., & Hunter, D. (2012). For the win: How game thinking can revolutionize
your business. Philadelphia: Wharton Digital Press.
7. Zichermann, G., & Cunningham, C. (2011). Gamification by design: Implementing
game mechanics in web and mobile apps. Sebastopol, CA: O‘Reilly Media.
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING RAQAMLI KOMPETENTLIGINI
SUN’IY INTELLEKT PLATFORMALARI ASOSIDA RIVOJLANTIRISH
MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Homidov Abdulkodir G‘aybullayevich, SamDPI,
mustaqil izlanuvchisi.homidov.abdulqodir@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning raqamli kompetentligini
sun’iy intellekt (SI) platformalari asosida rivojlantirish mexanizmlarini takomillashtirish
masalalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda SI texnologiyalarining ta’lim jarayoniga integratsiyasi,
pedagogik samaradorligi va bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligiga ta’siri tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, raqamli kompetentlik, ta’lim texnologiyalari, o‘qituvchi
tayyorlash, innovatsion ta’lim.
207
Аннотация. В данной статье анализируются вопросы совершенствования
механизмов развития цифровой компетентности будущих учителей на основе платформ
искусственного интеллекта (ИИ). В исследовании анализируется интеграция технологий
ИИ в образовательный процесс, их педагогическая эффективность и влияние на
профессиональную подготовку будущих учителей.
Ключевые слова: искусственный интеллект, цифровая компетентность,
образовательные технологии, подготовка учителей, инновационное образование.
Abstract. This article analyzes the issues of improving mechanisms for developing the
digital competence of future teachers based on artificial intelligence (AI) platforms. The study
analyzes the integration of AI technologies into the educational process, their pedagogical
effectiveness, and their impact on the professional training of future teachers.
Keywords: artificial intelligence, digital competence, educational technologies, teacher
training, innovative education.
Kirish.
Zamonaviy
ta’lim
tizimida
o‘qituvchilarning
raqamli
kompetentligini rivojlantirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etadi. Raqamli
iqtisodiyot va global raqamli transformatsiya jarayonlari ta’lim sohasida yangi
imkoniyatlar
yaratmoqda.
Sun’iy
intellekt
(SI)
texnologiyalarining
o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatida qo‘llanilishi nafaqat o‘quv jarayonini samarali
tashkil etish, balki pedagogik kompetentlikni oshirish uchun ham katta
imkoniyatlar yaratmoqda.
Bo‘lajak o‘qituvchilarning raqamli kompetentligini rivojlantirish, ularning
axborot texnologiyalaridan foydalanish ko‘nikmalarini kengaytirish, shuningdek,
ta’lim jarayonida innovatsion yondashuvlar bilan ishlashni o‘rgatish maqsadida,
sun’iy intellekt platformalarining ta’lim jarayonida qanday integratsiya qilinishi
kerakligi o‘rganilishi lozim. Shu bilan birga, o‘qituvchilarga raqamli vositalarni
samarali qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirish uchun mo‘ljallangan o‘quv
modullarining samaradorligini tahlil qilish, bu jarayonni takomillashtirish yo‘llari
ham dolzarb hisoblanadi.
Maqolaning maqsadi bo‘lajak o‘qituvchilarning raqamli kompetentligini
rivojlantirish
mexanizmlarini
sun’iy
intellekt
platformalari
asosida
takomillashtirish masalasini ilmiy jihatdan tahlil qilish va amaliy tavsiyalar ishlab
chiqishdan iboratdir.
Maqola vazifalari:
1. Raqamli kompetentlik va uning tarkibiy qismlari tahlilini o‘tkazish.
2. Sun’iy intellekt platformalarining ta’lim jarayonida qo‘llanishi bo‘yicha
ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish.
3. Bo‘lajak o‘qituvchilar uchun SI texnologiyalarini qo‘llashga oid o‘quv
modullarini ishlab chiqish va ularning samaradorligini tahlil qilish.
Asosiy qism
1. Raqamli kompetentlik tushunchasi.
Raqamli kompetentlik-bu shaxsning raqamli texnologiyalar yordamida
axborotni izlash, qayta ishlash, tahlil qilish, yaratish va xavfsiz foydalanish
bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalar majmuasidir. Yevropa Ittifoqi tomonidan
ishlab chiqilgan DigComp (Digital Competence Framework) modeli asosida,
208
raqamli kompetentlikni shakllantirish uchun beshta asosiy tarkibiy qismga e’tibor
qaratiladi:
1. Axborot va ma’lumotlar savodxonligi.
2. Raqamli kommunikatsiya va hamkorlik.
3. Raqamli kontent yaratish.
4. Kiberxavfsizlik va axborot xavfsizligi.
5. Muammolarni raqamli vositalar yordamida hal etish.
Bo‘lajak o‘qituvchilarning raqamli kompetentligini rivojlantirishda, aynan
shu tarkibiy qismlarga alohida e’tibor qaratish zarur. O‘qituvchilar uchun raqamli
kompetentlik yuqori darajada bo‘lishi, ularning o‘quvchilarga zamonaviy ta’lim
texnologiyalarini o‘rgatish jarayonida muvaffaqiyatga erishishiga yordam beradi.
2. Sun’iy Intellekt (SI) va uning ta’limdagi roli
Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayoniga kiritilishi
o‘quvchilarning o‘qituvchi bilan bo‘lgan interaktiv muloqotini yaxshilaydi, o‘quv
materiallarini individual tarzda moslashtirishga imkon beradi, va talabalarning
bilim darajasini kuzatib borishga yordam beradi. Quyidagi SI platformalari
ta’limda samarali qo‘llanilishi mumkin:
• Adaptiv o‘qitish tizimlari: O‘quvchilarning bilim darajasi va ehtiyojlariga
mos ravishda o‘quv materiallarini individual tarzda taqdim etish imkoniyatini
beradi.
• Avtomatlashtirilgan baholash tizimlari: O‘quvchilarning ishlarini
baholash va ularga tegishli tahlillarni taqdim etish.
• Virtual yordamchilar va chatbotlar: O‘quvchilarga individual yordam
berish va ma’lumotlarni tezda olish imkoniyatini yaratadi.
3. Bo‘lajak o‘qituvchilarni raqamli kompetentlikka o‘rgatish mexanizmlari
Bo‘lajak o‘qituvchilarni raqamli kompetentlikka o‘rgatish uchun quyidagi
mexanizmlar ishlab chiqilishi lozim:
• Maxsus o‘quv modullarini joriy etish: Sun’iy intellekt asosidagi o‘quv
modullari yordamida o‘qituvchilarni raqamli kompetentlikka o‘rgatish.
• Amaliy mashg‘ulotlar: O‘qituvchilar uchun real loyihalar orqali raqamli
ko‘nikmalarni rivojlantirish.
• Metodik qo‘llab-quvvatlash: SI platformalaridan foydalanish bo‘yicha
metodik resurslar va qo‘llanmalar ishlab chiqish.
4. Sun’iy intellekt asosida o‘qitishni tashkil etish modeli
O‘qituvchilarni raqamli kompetentlikka o‘rgatish uchun quyidagi
bosqichlarda ishlash zarur:
1. Diagnostika: Bo‘lajak o‘qituvchilarning boshlang‘ich raqamli
kompetentlik darajasini aniqlash.
2. Rejalashtirish: Individual ta’lim trayektoriyasini ishlab chiqish.
3. Amalga oshirish: Sun’iy intellekt platformalari orqali o‘qitish jarayonini
tashkil etish.
4. Monitoring: O‘quv jarayonini doimiy ravishda tahlil qilish va
optimallashtirish.
209
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
bo‘lajak o‘qituvchilarning raqamli kompetentligini rivojlantirishda sun’iy intellekt
(SI) texnologiyalarining qo‘llanilishi ta’lim sifatini oshirishda, pedagogik
samaradorlikni kuchaytirishda va o‘quvchilarning ta’lim jarayonidagi ishtirokini
yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Raqamli texnologiyalarni ta’limda qo‘llashni
o‘rganish, o‘qituvchilarning innovatsion va zamonaviy metodlarni qo‘llash
ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarni raqamli kompetentlikka o‘rgatishning ahamiyati,
nafaqat ta’limning sifatini oshirish, balki o‘quvchilarni shaxsiy yondashuv bilan
o‘qitish imkoniyatlarini yaratish, ularning ehtiyojlariga mos ravishda ta’lim
dasturlarini tayyorlashda ham o‘zini namoyon etadi. Sun’iy intellekt platformalari
orqali o‘quvchilarning individual qobiliyatlariga moslashtirilgan o‘quv
materiallarini taqdim etish, o‘qituvchining pedagogik faoliyatini yanada samarali
va natijali qilishga yordam beradi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarni raqamli kompetentlikka o‘rgatishda quyidagi
yondashuvlar qo‘llanilishi kerak:
Pedagogik malakalarni rivojlantirish:
Bo‘lajak o‘qituvchilarni raqamli kompetentlikka o‘rgatishda o‘quv
modullarining ishlab chiqilishi muhimdir. Bu modullar o‘qituvchilarga axborot
texnologiyalaridan samarali foydalanish, SI platformalari yordamida o‘quv
jarayonini moslashtirish imkoniyatini yaratadi. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy
malakalarini rivojlantirishda maxsus treninglar va amaliy mashg‘ulotlar katta
ahamiyatga ega. Ta’limda innovatsion yondashuvlarni qo‘llash orqali
o‘qituvchilarni doimiy ravishda yangi texnologiyalar va pedagogik uslublar bilan
tanishtirish lozim.
SI platformalaridan samarali foydalanish:
Sun’iy intellekt platformalarining ta’lim jarayoniga integratsiyasi bo‘lajak
o‘qituvchilarning raqamli kompetentligini rivojlantirishda samarali bo‘ladi.
O‘qituvchilar uchun SI asosidagi o‘quv modullarini joriy etish, o‘quvchilarning
bilim darajasini aniqlashda avtomatlashtirilgan tahlil va baholash tizimlaridan
foydalanishni o‘z ichiga oladi. O‘qituvchilarni raqamli platformalarda ishlashga
o‘rgatish, ularning ijodiy va analitik fikrlash qobiliyatlarini oshiradi.
O‘quvchilarga individual yondashuvni ta’minlash:
Sun’iy intellekt platformalari yordamida o‘quvchilarning bilim darajasiga
moslashtirilgan o‘quv materiallari taqdim etiladi. Bu, o‘quvchilarga individual
tarzda yordam berish, ularning ehtiyojlariga qarab o‘quv jarayonini tashkil etishga
yordam beradi. Bo‘lajak o‘qituvchilarni raqamli kompetentlikka o‘rgatish,
o‘quvchilarga doimiy nazorat o‘tkazish va o‘quv jarayonida shaxsiylashtirilgan
yondashuvni ta’minlash imkonini beradi.
Raqamli ko‘nikmalarni integratsiyalash:
Raqamli ko‘nikmalarni ta’lim jarayoniga to‘liq integratsiya qilish,
o‘qituvchilarni zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan samarali foydalanishga
o‘rgatish bilan birga, pedagogik jarayonni yanada moslashuvchan va interaktiv
210
qilishga yordam beradi. Bu esa o‘qituvchilarning metodik yondashuvlarini
kuchaytiradi va ularni ta’lim jarayonida yangi texnologiyalarni qo‘llashga
tayyorlaydi. SI platformalari o‘qituvchilarning pedagogik qobiliyatlarini oshiradi,
ayniqsa, individual o‘quv yondashuvlari bo‘yicha.
Tahlil va monitoring tizimlari:
SI platformalari yordamida ta’lim jarayonini tahlil qilish va monitoring
qilish, o‘qituvchilarning samaradorligini o‘lchash imkoniyatini yaratadi.
O‘qituvchilarning raqamli kompetentlik darajasini baholash tizimlari o‘quv
jarayonini kuzatish va optimallashtirish uchun zarur bo‘ladi. Bo‘lajak
o‘qituvchilarni raqamli baholash tizimlarida ishlashga o‘rgatish, ularning
o‘quvchilarga individual yondashuvi va pedagogik yondashuvlarini o‘zgarishlarga
moslashtirishga imkon yaratadi.
Amaliy tavsiyalar:
O‘qituvchilarni raqamli kompetentlikka o‘rgatish bo‘yicha maxsus
dasturlar:
Pedagogik oliy ta’lim muassasalarida SI asosidagi o‘quv modullarini joriy
etish. Bu modullar bo‘lajak o‘qituvchilarning raqamli ko‘nikmalarini
rivojlantirishda, ularning zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan samarali
foydalanish qobiliyatlarini oshirishga yordam beradi.
Maxsus raqamli treninglar:
O‘qituvchilarni sun’iy intellekt platformalari yordamida o‘qitish, ularni
raqamli kompetentlikka o‘rgatish bo‘yicha maxsus raqamli treninglarni tashkil
etish zarur. Bu treninglar o‘qituvchilarga yangi pedagogik metodlarni o‘rgatish va
o‘quvchilarga yanada samarali ta’lim berishga imkon yaratadi.
SI platformalaridan foydalanish bo‘yicha metodik qo‘llanmalar:
O‘qituvchilar uchun maxsus metodik qo‘llanmalar ishlab chiqish, ularni
raqamli baholash tizimlari va SI platformalaridan samarali foydalanishga o‘rgatish.
Raqamli monitoring tizimlarini keng joriy etish:
O‘quvchilarni ta’lim jarayonida monitoring qilish, o‘qituvchilarning raqamli
kompetentlik darajasini doimiy tahlil qilish va ularni optimallashtirish tizimlarini
yaratish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020- yil 27- fevraldagi “Pedagogik ta’lim
sohasini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4623-sonli Qarori.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi “O‘zbekistonning
yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-6108-sonli Farmoni // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi,
07.11.2020 y., 06/20/6108/1483-son.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022–2026yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60sonli Farmoni. (44-46-maqsad).
4.UNESCO. (2019). Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities.
Paris: UNESCO.
5. Redecker, C. (2020). European Framework for the Digital Competence of Educators
(DigCompEdu). Luxembourg: Publications Office of the EU.
211
6. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial Intelligence in Education:
Promises and Implications for Teaching and Learning. Boston: Center for Curriculum Redesign.
7. Luckin, R. et al. (2022). Artificial intelligence and the future of teaching. Educational
Technology Research and Development, 70(2), 1–15.
RAQAMLI TA’LIM MUHITIDA DARSDAN TASHQARI
MASHG‘ULOTLAR ORQALI MA’NAVIY-AXLOQIY TARBIYANI
TASHKIL ETISHNING INNOVATSION MODELLARI
Ibragimova Lola Zulfikarovna
Osiyo xalqaro universiteti magistranti
Annotatsiya. Ushbu maqolada globallashuv va raqamli texnologiyalar jadal
rivojlanayotgan davrda o‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy qiyofasini shakllantirish masalalari
tahlil qilingan. An’anaviy tarbiya usullarining zamonaviy “raqamli avlod” ehtiyojlariga
moslashuvi va darsdan tashqari mashg‘ulotlar jarayonida axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanishning samaradorligi yoritilgan. Muallif tomonidan darsdan
tashqari vaqtda ma’naviy-axloqiy tarbiyani tashkil etishning innovatsion modellari taklif etilgan.
Xususan, gamifikatsiya elementlari, virtual muzeylar, sun’iy intellektga asoslangan interaktiv
keyslar va ijtimoiy tarmoqlardagi foydali kontent orqali o‘quvchilarda vatanparvarlik,
insonparvarlik va milliy qadriyatlarni singdirish mexanizmlari ko‘rib chiqilgan. Maqola
xulosasida raqamli muhit va milliy tarbiya uyg‘unligini ta’minlash bo‘yicha pedagogik
tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: raqamli ta’lim muhiti, darsdan tashqari mashg‘ulotlar, ma’naviy-axloqiy
tarbiya, innovatsion modellar, sun’iy intellekt, media-savodxonlik, gamifikatsiya, virtual reallik,
milliy qadriyatlar.
Аннотация. В данной статье анализируются вопросы формирования духовнонравственного облика учащихся в эпоху глобализации и стремительного развития
цифровых технологий. Освещена адаптация традиционных методов воспитания к
потребностям современного "цифрового поколения" и эффективность использования
информационно-коммуникационных технологий в процессе внеклассных занятий.
Автором предложены инновационные модели организации духовно-нравственного
воспитания во внеурочное время. В частности, рассмотрены механизмы привития
учащимся патриотизма, гуманизма и национальных ценностей через элементы
геймификации, виртуальные музеи, интерактивные кейсы на основе искусственного
интеллекта и полезный контент в социальных сетях. В заключении статьи разработаны
педагогические рекомендации по обеспечению гармонии цифровой среды и национального
воспитания.
Ключевые слова: цифровая образовательная среда, внеклассные занятия, духовнонравственное воспитание, инновационные модели, искусственный интеллект,
медиаграмотность, геймификация, виртуальная реальность, национальные ценности.
Abstract. This article analyzes the issues of shaping the spiritual and moral character of
students in the era of globalization and the rapid development of digital technologies. The
adaptation of traditional educational methods to the needs of the modern "digital generation"
and the effectiveness of using information and communication technologies in extracurricular
activities are highlighted. The author proposes innovative models for organizing spiritual and
moral education during extracurricular activities. Specifically, mechanisms for instilling
patriotism, humanism, and national values in students through gamification elements, virtual
museums, interactive cases based on artificial intelligence, and useful content on social networks
were examined. At the conclusion of the article, pedagogical recommendations have been
developed to ensure the harmony of the digital environment and national upbringing.
212
Keywords: digital educational environment, extracurricular activities, spiritual and
moral education, innovative models, artificial intelligence, media literacy, gamification, virtual
reality, national values.
XXI asrning uchinchi o‘n yilligiga kelib, insoniyat tamadduni o‘z
taraqqiyotining yangi — raqamli bosqichiga qadam qo‘ydi. Sun’iy intellekt, katta
hajmli ma’lumotlar (Big Data) va virtual reallik texnologiyalarining jadal
rivojlanishi nafaqat iqtisodiyot va ishlab chiqarish sohalarini, balki jamiyatning
ijtimoiy-madaniy hayotini, xususan, ta’lim va tarbiya tizimini ham tubdan
transformatsiya qilishni taqozo etmoqda. Bugungi kunda ta’lim muassasalarida
tahsil olayotgan yosh avlod vakillari, ya’ni "Z" va "Alpha" avlodi uchun raqamli
muhit shunchaki axborot manbai emas, balki ularning tabiiy yashash makoni,
ijtimoiylashuv va o‘zligini namoyon etish platformasi hisoblanadi. Shu bois,
an’anaviy pedagogikadagi “o‘qituvchi — darslik — o‘quvchi” zanjiri o‘z o‘rnini
“o‘quvchi — raqamli platforma — sun’iy intellekt — o‘qituvchi fasilitator”
modeliga bo‘shatib bermoqda. Ayni shu nuqtada pedagogika fani oldida dolzarb
muammo ko‘ndalang bo‘lmoqda: raqamli texnologiyalar hukmronlik qilayotgan
davrda yoshlarning ma’naviy-axloqiy qiyofasini qanday saqlab qolish va
rivojlantirish mumkin? An’anaviy darsdan tashqari mashg‘ulotlar, tarbiyaviy
soatlar va ma’naviyat tadbirlari bugungi raqamli avlod e’tiborini torta olmayotgan
bir paytda, biz tarbiya metodikasini innovatsion yondashuvlar asosida qayta ko‘rib
chiqishimiz, aniqrog‘i, raqamli ta’lim muhitini ma’naviy tarbiya quroliga
aylantirishimiz zarur.
Ma’lumki, darsdan tashqari mashg‘ulotlar o‘quvchining shaxs sifatida
shakllanishida dars jarayonidan kam bo‘lmagan, ba’zan esa undan ham yuqori
ahamiyat kasb etadi. Chunki aynan darsdan tashqari erkin muloqot jarayonida
o‘quvchining ichki dunyosi, qadriyatlari va hayotiy pozitsiyasi namoyon bo‘ladi.
Biroq, bugungi kunda bu jarayonni tashkil etishda jiddiy dissonans kuzatilmoqda:
maktab yoki universitetda targ‘ib qilinayotgan milliy va umuminsoniy qadriyatlar
(kattalarga hurmat, vatanparvarlik, mehnatsevarlik) bilan o‘quvchining
smartfonidagi ijtimoiy tarmoqlar, internet o‘yinlari va global pop-madaniyat taklif
etayotgan yengil hayot modellari o‘rtasida ziddiyat mavjud. Agar biz tarbiyaviy
ishlarni faqat an’anaviy formatda davom ettirsak, bu tafovut kattalashib,
o‘quvchilarning ikki tomonlama hayot kechirishiga olib kelishi mumkin. Shu
sababli, darsdan tashqari mashg‘ulotlarda ma’naviy-axloqiy tarbiyani tashkil
etishning innovatsion modellari bevosita raqamli vositalar integratsiyasiga
asoslanishi shart. Bu o‘rinda taqiqlovchi pedagogika emas, balki yaratuvchi
raqamli pedagogika tamoyiliga tayanish maqsadga muvofiqdir.
Birinchi navbatda, darsdan tashqari mashg‘ulotlarda gamifikatsiya va
simulyatsion texnologiyalardan foydalanishning ahamiyatini alohida ta’kidlash
lozim. Gamifikatsiya – bu shunchaki o‘yin o‘ynash emas, balki o‘yin mexanikasini
noo‘yin jarayonlarga tatbiq etish orqali motivatsiyani oshirishdir. Ma’naviy tarbiya
kontekstida bu usul o‘quvchilarga turli axloqiy vaziyatlarni virtual muhitda yashab
ko‘rish imkonini beradi. Masalan, maxsus ishlab chiqilgan mobil ilovalar yoki
213
kompyuter dasturlari yordamida o‘quvchiga hayotiy dilemma taklif etiladi: “Siz
imtihonda do‘stingizning ko‘chirayotganini ko‘rib qoldingiz. O‘qituvchi sizdan bu
haqda so‘radi. Sizning harakatingiz: a) rostini aytish; b) sukut saqlash; c) yolg‘on
gapirish”. O‘quvchi tanlagan variantiga qarab, dastur (sun’iy intellekt algoritmi)
voqealar rivojini davom ettiradi va bu tanlovning oqibatlarini vizual namoyish
etadi. Agar o‘quvchi noto‘g‘ri yo‘lni tanlasa, uning oqibati sifatida "vijdon azobi"
yoki "jamoaning ishonchini yo‘qotish" kabi holatlar simulyatsiya qilinadi. Bu usul
quruq nasihatdan ko‘ra o‘n barobar kuchliroq ta’sir kuchiga ega, chunki psixologik
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inson o‘zi bevosita ishtirok etgan va hissiy
kechinmalarni boshdan kechirgan voqealarni yaxshiroq eslab qoladi va xulosa
chiqaradi.
Ikkinchi innovatsion model – bu tarixiy va madaniy merosni o‘rganishda
Sun’iy Intellekt va Katta Til Modellari imkoniyatlaridan foydalanishdir. Hozirgi
kunda mavjud bo‘lgan generativ sun’iy intellekt texnologiyalari asosida buyuk
ajdodlarimiz – Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Abu Rayhon
Beruniy kabi mutafakkirlarning "raqamli avatarlari"ni yaratish imkoniyati mavjud.
Darsdan tashqari to‘garak mashg‘ulotlarida o‘quvchilar ushbu tarixiy shaxslar
bilan interaktiv muloqotga kirishishlari mumkin. Tasavvur qiling, talaba yoki
o‘quvchi maxsus chat-bot orqali Alisher Navoiyning avatariga “Hazrat, bugungi
kunda haqiqiy do‘st qanday bo‘lishi kerak?” degan savolni beradi. Sun’iy intellekt
esa shoirning “Xamsa”si va g‘azallari bazasiga tayanib, uning uslubida, hikmatli
so‘zlar bilan javob qaytaradi. Bu yondashuv o‘quvchilarda milliy merosga nisbatan
qiziqishni keskin oshiradi, tarixiy shaxslarni shunchaki kitobdagi ism emas, balki
jonli suhbatdosh sifatida qabul qilishga yordam beradi. Shuningdek, Virtual
Reallik ko‘zoynaklari yordamida o‘quvchilarni muzeylarga yoki tarixiy obidalarga
“virtual sayohat”ga olib chiqish, u yerdagi muhitni his qilish orqali ularda
vatanparvarlik va milliy g‘urur tuyg‘ularini shakllantirish mumkin. Bu, ayniqsa,
chekka hududlarda joylashgan ta’lim muassasalari o‘quvchilari uchun madaniy
tenglikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Uchinchi yo‘nalish – bu raqamli volontyorlik va ijtimoiy tarmoqlardagi
faollikni tarbiyaviy maqsadlarga yo‘naltirishdir. Bugungi kunda yoshlar vaqtining
katta qismini ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazmoqda. Biz ularni bu makondan ajratib
olishga urinish o‘rniga, ularni shu makonda “yaxshilik elchilari”ga aylantirishimiz
kerak. Darsdan tashqari mashg‘ulotlarda o‘qituvchi boshchiligida “Kiber-bullingga
qarshi kurash”, “Feyk xabarlarni fosh etish”, “Milliy qadriyatlar targ‘iboti” kabi
loyihalar tashkil etilishi mumkin. O‘quvchilar o‘z tengdoshlari uchun foydali
kontent yaratish jarayonida ham texnik ko‘nikmalarini (video montaj, kopirayting)
rivojlantiradilar, ham ijtimoiy mas’uliyatni his qiladilar. Masalan, o‘quvchilar
guruhi tomonidan tayyorlangan “Internetdagi odob-axloq qoidalari” haqidagi qisqa
videorolik TikTok yoki Instagramda minglab ko‘rishlar soniga ega bo‘lsa, bu
o‘quvchi uchun eng katta rag‘bat va o‘zini jamiyatga kerakli his qilish omili
bo‘ladi. Bu jarayonda o‘qituvchi senzor emas, balki mentor vazifasini bajarib,
214
o‘quvchilarga axborotni saralash, tanqidiy fikrlash va media-savodxonlik
ko‘nikmalarini o‘rgatadi.
Ta’kidlash joizki, ushbu innovatsion modellarning samaradorligi faqat
texnologiyaga bog‘liq emas. Asosiy omil – bu raqamli va jonli muloqotning oltin
o‘rtaligini topishdir. Biz taklif etayotgan yondashuv “gibrid tarbiya” modeliga
asoslanadi. Ya’ni, o‘quvchi axborotni, topshiriqni va hissiy impulsni raqamli
vositalar orqali oladi, lekin uning muhokamasi, tahlili va xulosa chiqarish jarayoni
o‘qituvchi va tengdoshlari bilan jonli muloqotda, “ko‘zga-ko‘z tushgan” holda
amalga oshiriladi. Sun’iy intellekt qanchalik rivojlanmasin, u insoniy empatiyani,
mehrni va jonli ustoz o‘gitini to‘liq bera olmaydi. Shu bois, raqamli vositalar
o‘qituvchining o‘rnini bosuvchi emas, balki uning imkoniyatlarini kengaytiruvchi
instrument sifatida xizmat qilishi kerak.
Foydalalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Mavlonova R., To‘rayeva O., Xoliqberdiyev K. Pedagogika. – T.: O‘qituvchi, 2010. –
532 b.
2. Quronov M. Milliy tarbiya. – T.: Ma’naviyat, 2007. – 240 b.
3. Yuzlikayeva E.R. Pedagogik mahorat. – T.: TDPU nashriyoti, 2014. – 156 b.
4. Zunnunov A. Pedagogika tarixi. – T.: Sharq, 2004. – 335 b.
5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.t: Ma’naviyat, 2008. – 176 b.
6. Tolipov O‘.Q., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari. – T.:
Fan, 2006. – 260 b.
TALABALARDA O‘ZINI O‘ZI BOSHQARISH KO‘NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Iskandarov Erkinboy,
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urdu
mustaqil izlanuvchisi
Annotatsiya. Ushbu tezis talabalarda o‘zini o‘zi boshqarish ko‘nikmalarini
shakllantirishning psixologik xususiyatlarini yoritadi. Maqsad o‘zini boshqarishning
motivatsion, kognitiv va emotsional-irodaviy mexanizmlarini tahlil qilishdir. Metodologiya
nazariy tahlil va psixologik yondashuvlarni qiyosiy sharhlashga tayandi. Ilmiy yangilik o‘zini
boshqarish komponentlari integratsiyasini oliy ta’lim sharoitiga mos izohlashdir.
Kalit so‘zlar. O‘zini o‘zi boshqarish, o‘zini tartibga solish, maqsad qo‘yish,
metakognitsiya, irodaviy nazorat, o‘quv motivatsiyasi, refleksiya
Annotatsiya. В тезисе рассматриваются психологические особенности
формирования у студентов навыков самоуправления. Целью является анализ
мотивационных, когнитивных и эмоционально-волевых механизмов саморегуляции.
Методологическая база включает теоретический анализ и сравнительное осмысление
подходов современной психологии. Научная новизна состоит в интегративной
интерпретации компонентов самоуправления применительно к условиям высшей школы.
Ключевые слова. самоуправление, саморегуляция, целеполагание, метакогниция,
волевой контроль, учебная мотивация, рефлексия
Annotatsiya. This thesis examines the psychological characteristics of developing
students’ self-management skills. The aim is to analyze motivational, cognitive, and emotionalvolitional mechanisms underlying self-regulation in higher education. The methodology relies on
theoretical analysis and a comparative review of key psychological approaches. Scientific
215
novelty lies in an integrated interpretation of self-management components tailored to the
university learning context.
Keywords. self-management, self-regulation, goal setting, metacognition, volitional
control, academic motivation, reflection
Kirish. Talabalarda o‘zini o‘zi boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirish
masalasi oliy ta’limning samaradorligi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, u faqat
intizomiy talablar yoki tashkiliy choralar orqali hal etiladigan muammo emas, balki
shaxsning ichki psixologik tizimi qay tarzda ishlashi bilan belgilanadi. O‘zini o‘zi
boshqarish, avvalo, maqsadni ongli qo‘yish, resurslarni rejalashtirish, o‘z
faoliyatini kuzatish va natijani mezonlarga ko‘ra baholashdan iborat murakkab
ko‘nikmalar majmuasidir. Ushbu majmua talabaning o‘quv faoliyatida
mustaqillikni kuchaytiradi, bilimni egallashning faol subyektiga aylantiradi hamda
akademik muhitdagi noaniqlik, yuklama va raqobat sharoitida psixologik
barqarorlikni ta’minlaydi. Shuning uchun mazkur tezisda o‘zini boshqarishning
motivatsion, kognitiv hamda emotsional-irodaviy asoslari bir butun tizim sifatida
ko‘rib chiqiladi va ularning oliy ta’lim sharoitidagi namoyon bo‘lish xususiyatlari
tahlil etiladi.
Psixologik adabiyotlarda o‘zini boshqarish va o‘zini tartibga solish
tushunchalari turlicha izohlanadi, biroq ularning umumiy nuqtasi shundaki, shaxs
tashqi talablarni ichki maqsadlar tizimiga aylantirib, faoliyatini rejalashtiradi va
nazorat qiladi. Zamonaviy yondashuvlarda o‘zini tartibga solish jarayonlari siklik
xarakterga ega bo‘lib, maqsad qo‘yish, strategiya tanlash, monitoring va refleksiv
baholash bosqichlarini qamrab oladi. Bunday model talabaning o‘quv faoliyatida
o‘zini boshqarish ko‘nikmalari qanday shakllanishini tushuntirishga yordam
beradi, chunki har bir bosqichda psixologik to‘siqlar hamda resurslar mavjud
bo‘ladi. Masalan, maqsad qo‘yish bosqichida motivatsion aniqlik yetishmasa,
rejalashtirish bosqichida vaqtni sezish va ustuvorlikni belgilash qobiliyati sust
bo‘lsa, monitoring bosqichida esa metakognitiv xabardorlik past bo‘lsa, o‘zini
boshqarish tizimi izchil ishlamaydi. Shu ma’noda, o‘zini boshqarishni biror
“xulqiy intizom” sifatida emas, balki shaxsning boshqaruv funksiyasi, ya’ni ongli
o‘zgarishlarni tashkil etuvchi psixologik mexanizm sifatida ko‘rish ilmiy jihatdan
asosliroqdir [1; 4].
Talabalik davri o‘ziga xos rivojlanish vazifalari bilan ajralib turadi: kasbiy
identifikatsiya, kattalar hayotiga moslashuv, mustaqil qarorlar qabul qilish, ijtimoiy
munosabatlar doirasini qayta qurish. Aynan shu vazifalar fonida o‘zini o‘zi
boshqarish ko‘nikmalari tezroq shakllanishi yoki aksincha, beqaror bo‘lishi
mumkin. Oliy ta’lim muhitida talabalar ko‘pincha erkinlikning ortishi, nazoratning
kamayishi, akademik talablarning murakkablashuvi va axborot oqimining
ko‘payishi bilan yuzlashadi. Bu holat o‘zini boshqarishning psixologik
mexanizmlarini faollashtiradi: rejalashtirish, o‘zini nazorat qilish, kechiktirish
(prokrastinatsiya)ni yengish, stressni boshqarish. Agar bu mexanizmlar yetarli
rivojlanmagan bo‘lsa, talaba o‘quv yuklamasini subyektiv og‘ir qabul qiladi, o‘z
kuchiga ishonchi pasayadi, natijada akademik natijadorlik ham zarar ko‘radi.
216
Demak, talabalarda o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirishni psixologik
profilaktika va rivojlantirish vazifasi sifatida ko‘rish zarur.
O‘zini o‘zi boshqarishning motivatsion xususiyatlari, avvalo, maqsadlarning
mazmuni va shaxs uchun qiymati bilan belgilanadi. Talaba maqsadni tashqi rag‘bat
yoki jazodan qochish uchun emas, balki shaxsiy ma’no va kasbiy istiqbol bilan
bog‘laganida, ichki motivatsiya kuchayadi va o‘zini boshqarish barqarorlashadi.
Bu jarayonda o‘quv motivatsiyasi tuzilmasi muhim: muvaffaqiyatga erishish
motivi ustun bo‘lgan talaba vazifani murakkab bo‘lsa ham rejalashtiradi, xatoni
axborot sifatida qabul qilib, strategiyasini o‘zgartiradi; muvaffaqiyatsizlikdan
qochish motivi kuchli bo‘lgan talaba esa xavfsiz yo‘lni tanlab, ijodiy
yondashuvdan chekinishi mumkin. Shuningdek, o‘zini boshqarish maqsadlarining
aniqligi va ierarxiyasi bilan bog‘liq: yaqin muddatli vazifalar uzoq muddatli kasbiy
reja bilan uyg‘unlashganda, talaba vaqt va kuchini oqilona taqsimlaydi. Bu yerda
o‘z-o‘zini samaradorlik tushunchasi ham asosiy rol o‘ynaydi: o‘z imkoniyatiga
ishonch yuqori bo‘lsa, talaba ko‘proq mustaqil strategiyalarni sinab ko‘radi,
qiyinchilikni rivojlanish signali sifatida talqin qiladi [2; 6].
Kognitiv xususiyatlar doirasida o‘zini o‘zi boshqarishning markazida
metakognitsiya, ya’ni o‘z fikrlash jarayonlarini anglash va boshqarish turadi.
Metakognitiv xabardorlik talabaning “men nimani bilaman, nimani bilmayman,
qaysi usul menga mos” kabi savollarga javob topa olishida namoyon bo‘ladi.
Bunday anglash o‘qish strategiyalarini to‘g‘ri tanlashga olib keladi: matn bilan
ishlashda mazmuniy qayta ishlash, konspekt tuzish, o‘z-o‘zini test qilish, xatolarni
tahlil qilish. Metakognitiv nazorat esa jarayon davomida strategiyani o‘zgartirish
qobiliyatidir: agar tanlangan usul natija bermasa, talaba resursni boshqa yo‘lga
yo‘naltiradi. Oliy ta’limda bu juda muhim, chunki fanlar mazmuni murakkab,
topshiriqlar ochiq turdagi bo‘lib, yagona “to‘g‘ri” algoritm har doim ham mavjud
emas. Shu bilan birga, kognitiv yuklama ortganda talaba e’tiborini boshqarish,
chalg‘ituvchi omillarni cheklash va ishchi xotirani samarali band qilish orqali
o‘zini boshqarishni qo‘llab-quvvatlaydi. Demak, o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini
shakllantirishda faqat motivatsiyani oshirish yetarli emas, balki o‘qish
strategiyalari madaniyatini rivojlantirish ham zarur [4; 5].
Emotsional-irodaviy xususiyatlar o‘zini boshqarishning barqarorligini
belgilaydi. Talaba o‘quv jarayonida baholash, tanqid, muddatlar bosimi, ijtimoiy
taqqoslash kabi emotsional stressorlar bilan to‘qnashadi. Emotsiyalarni boshqarish
ko‘nikmasi bo‘lmasa, tashvish kuchayib, diqqat tarqaladi, qaror qabul qilish tezkor,
ammo yuzaki bo‘lib qoladi. Irodaviy nazorat esa “istamasam ham bajara olaman”
degan mexanizm emas, balki maqsadga xizmat qiluvchi odatlar, muhitni
boshqarish va o‘z-o‘ziga beriladigan ko‘rsatmalar tizimidir. Masalan,
prokrastinatsiya ko‘pincha dangasalik emas, balki baholashdan qo‘rquv, vazifaning
noaniqligi yoki mukammallikka intilish bilan bog‘liq emotsional muammolarning
natijasi bo‘lishi mumkin. Shunday ekan, o‘zini boshqarishni rivojlantirishda
emotsional regulyatsiya strategiyalarini, xususan, vazifani mayda bosqichlarga
ajratish, kognitiv qayta baholash, o‘z-o‘ziga rahm-shafqat elementlarini ilmiy217
psixologik me’yorlarda qo‘llash, tiklanish resurslarini rejalashtirish kabi
yondashuvlar muhimdir. Bu jihatlar oliy ta’limda talabaning psixologik
farovonligini saqlash va akademik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi [3; 6].
Talabalarda o‘zini o‘zi boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirishning
psixologik xususiyatlarini tushuntiruvchi yana bir muhim omil ijtimoiy-psixologik
muhitdir. Universitetdagi ta’lim uslubi, o‘qituvchining muloqot madaniyati,
baholashning shaffofligi, akademik halollik me’yorlari talabaning o‘zini
boshqarish tizimiga bevosita ta’sir qiladi. Qo‘llab-quvvatlovchi muhit talabaning
xatodan qo‘rqmasdan strategiya sinashiga imkon yaratadi, bu esa refleksiya va o‘zo‘zini baholashni kuchaytiradi. Aksincha, haddan tashqari nazorat yoki faqat
natijaga yo‘naltirilgan bosim ichki motivatsiyani pasaytirib, o‘zini boshqarishni
tashqi boshqaruvga qaram qilib qo‘yishi mumkin. Shuningdek, tengdoshlar
guruhining normativ bosimi ham muhim: samarali o‘qish amaliyotlari “moda”
bo‘lgan muhitda o‘zini boshqarish ko‘nikmalari tezroq shakllanadi, aksincha,
kechiktirish va yuzaki tayyorgarlik odatiy bo‘lgan guruhda ularning rivoji
qiyinlashadi. Shu sababli, o‘zini boshqarishni rivojlantirish shaxsning ichki sifati
sifatida ko‘rilgani bilan, uni qo‘llab-quvvatlaydigan ta’limiy dizayn va psixologik
xizmat tizimi ham zarur [1; 7].
Mazkur tahlil asosida o‘zini o‘zi boshqarish ko‘nikmalarining shakllanishi
komponentlar integratsiyasi orqali ro‘y berishi ilmiy jihatdan asoslanadi.
Birinchidan, motivatsion komponent maqsadga ma’no beradi va energiya manbaini
yaratadi; ikkinchidan, kognitiv komponent strategiyalarni tanlash va
moslashtirishni ta’minlaydi; uchinchidan, emotsional-irodaviy komponent
barqarorlikni saqlab, qiyinchilikni yengish imkonini beradi; to‘rtinchidan, refleksiv
komponent butun jarayonni baholab, keyingi siklga tuzatish kiritadi. Oliy ta’lim
sharoitida ushbu komponentlar notekis rivojlanishi mumkin: masalan, kuchli
motivatsiyaga ega talaba metakognitiv usullarni bilmasa, ko‘p mehnat qilib ham
past natijaga erishadi; aksincha, strategiyalarni biladigan, lekin ichki motivatsiyasi
sust talaba ularni izchil qo‘llamaydi. Shuning uchun psixologik yondashuvning
amaliy xulosasi shuki, rivojlantirish ishlari bir komponentni ajratib kuchaytirishga
emas, balki ularning o‘zaro bog‘liqligini tiklashga yo‘naltirilishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, talabalarda o‘zini o‘zi boshqarish ko‘nikmalarini
shakllantirish psixologik jihatdan ko‘p qatlamli jarayon bo‘lib, motivatsion ma’no,
metakognitiv nazorat, emotsional regulyatsiya va irodaviy barqarorlikning o‘zaro
uyg‘unlashuviga tayanadi. Oliy ta’lim muhitining erkinligi va murakkabligi bu
ko‘nikmalarni tabiiy ravishda talab etadi, biroq ularning rivojlanishi o‘z-o‘zidan
kafolatlanmaydi. Shaxsiy maqsadlarni kasbiy istiqbol bilan bog‘lash, o‘qish
strategiyalarini ongli tanlash va o‘z faoliyatini refleksiv baholash talabaning o‘zini
boshqarish salohiyatini oshiradi. Emotsional bosim va noaniqlik sharoitida esa
tiklanish resurslarini rejalashtirish hamda stressni boshqarish usullarini
o‘zlashtirish akademik barqarorlikni mustahkamlaydi. Natijada, o‘zini o‘zi
boshqarish ko‘nikmalari talabaning nafaqat o‘qishdagi muvaffaqiyatini, balki
218