Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Bu ta’limiy qo‘shiqda har bir o‘quvchi o‘z ismini qoyib aytishi maqsadga muvofiq, shuningdek, ushbu o‘yin soyabonlar, yasama bulut hamda sun’iy yomg‘ir vositasida amalga oshirilsa o‘quvchilarlar faolligi oshadi natija samaradorligi ortadi Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarining o‘yindagi ishtirokini tahlil qilib borish ta’limiy faoliyatda ularning faol qatnashishini ta’minlash, har bir o‘quvchiga alohida e’tibor qaratish va ushbu mashg‘ulotda biror narsa o‘rganish uchun rag‘batlantirib borish lozim. Mashg‘ulotlarda yutuqqa erishayotgan o‘quvchilarni faoliyati yoki bajargan ishi uchun maqtab qo‘yish ham ulardagi rag‘batni kuchaytiradi. Ammo psixologlarning fikricha maqtov shaxsga nisbatan emas balki qilingan ishiga nisbatan qaratilishi kerak deyiladi. Chunki agar maqtov shaxsga nisbatan berilsa bu o‘quvchilarni keyinchalik xudbinlikka yetaklab borishi mumkin ekan. Shaxsni bajargan ishiga qaratilgan maqtov keyinchalik ham har qanday ishni sifatli va tez bo‘lishini ta’minlaydi. [Avanesova V.N., 1999, S. 3-9]. Role play - rolli o‘yinlar boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilar uchun qiziq va til o‘rganishlari uchun samarali usullardan biridir, bunda o‘qituvchi biror ma'lumotni, masalan, hayvon yoki qushlarning nomlarini o‘rgatayotgan paytda rol orqali ijro etishi yoki boshqa o‘quvchilarga ijro ettirishi lozim. Misol uchun: bir o‘quvchi itning vovillashi, mushukning miyovlashini ko‘rsatib bersa, boshqa bir o‘quvchi bu tovushlar qaysi hayvonga tegishli ekanligini bilib, uning inglizcha nomini aytishi zarur. - mavzuga oid muhit; O‘qituvchi mavzusiga qarab o‘sha muhitni yaratib bera olsa, boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilari tilni yaxshi o‘rganishadi. Masalan: traveling, birthday, in the kitchen va boshqalar. Traveling (sayohat) mavzusida o‘qituvchi sayohat uyushtirishi, sayohatga qanday vositalar orqali (foot, bicycle, automobile, train, boat, airplane) borish mumkinligi, qayerlarga sayohat qilish (Tashkent, Samarkand, Bukhara, England, USA) muhimligi haqida ma'lumot beradi. Bu usul o‘quvchilarning so‘z boyligini, til imkoniyatlarini kuchaytiradi, dunyoqarashini o‘stiradi. -topishmoqlar; boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarida topishmoqlarning javobini topishga qiziqish kuchli. Shuning uchun o‘qituvchi topishmoqni ingliz yoki o‘zbek tilida aytsada, uning javobini o‘quvchilardan ingliz tilida aytishini talab qilishi lozim. Shunda boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilari so‘zlarni tez o‘rganishadi. -amaliy mashg‘ulotlar (mevalar va boshqa oziq-ovqatlarni tatib ko‘rish, gullarni hidlab ko‘rish); Bu jumlani bir amaliyotchi psixologning fikrlari bilan izohlash mumkin: "Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarining esida biror narsaning mahkam o‘rnashib qolishini xohlovchi pedagog o‘quvchilar sezgi organlarining mumkin qadar ko‘prog‘ini ko‘zi, qulog‘i, tovush organi, muskul sezgisi va, hatto, agar iloji bo‘lsa, hidlash va ta'm bilish organlarini esda tutib qolish jarayonida qatnashtirishga harakat qilishi kerak» [Avanesova V.N., 1999 S. 3-9]. Masalan: o‘qituvchi bir o‘quvchining olmani tatib ko‘rishi paytida uning rangi qizil (red) yoki yashil (green), ta'mi shirin (tasty) haqida ma'lumot berishi va boshqa o‘quvchilarga ham mevalarni yedirib, u o‘quvchilardan o‘sha meva haqida 159

inglizcha ma'lumotlar berishini talab qilishi lozim. Bu usul o‘quvchilarning keyingi o‘rganishlarida ham yordam beradi. O‘qituvchi o‘quvchilardan ranglarning inglizcha nomini so‘rab qolsa, o‘quvchilar darrov meva yegan paytini eslaydi, qizil-red, yashil-green, sariq-yellow ekanligini tez esda saqlaydi. Demak, bunday usuldan foydalanish o‘quvchining ma'lumotni uzoq muddatda xotirasida saqlab qolishini ta'minlaydi. - imo-ishoralar, yuz ifodalari orqali; O‘qituvchi o‘quvchilar ga biror gapni gapirganda yoki buyruq berganda, masalan, bu yoqqa kel (come here), kitobni och (open the book), turing (stand up), doskaga qarang (look at the blackboard) kabi gaplarda imo-ishoralardan foydalansa o‘quvchilarga tushunarli bo‘ladi. - ko‘rgazmali qurollar, plakatlar, kitoblar orqali; ko‘zga ko‘rinadigan va kundalik hayotda ko‘p ishlatiladigan narsa, buyumlarga yozish. Masalan: eshik (door), kitob (book), stol (table), doska (blackboard), oyna (window) va shu kabilarga yozish. Bunday narsa-buyumlar doimo ko‘zga tushib turishi va amliyotda ko‘p qo‘llanishi bois, o‘quvchilar bu so‘zlarni ixtiyorsiz tarzda o‘rganadi. – yangiliklar orqali; Bilamizki, boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilari qiziquvchanligi bois ular bir xillikdan tez zerikadi. Shuning uchun ularga har doim bir turdagi usullardan foydalanib dars o‘tish emas, balki bunday usullarni o‘zgartirib, yangilab dars o‘tish lozim. Aks holda boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilari o‘qituvchining qanday dars o‘tishini fahmlab olishadi va bunga tayyorgarlik ko‘rishadi. Usullarni yangilab dars o‘tish boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarining intilishlarini oshiradi. Umuman olganda, kichik yoshdagi boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilariga til o‘rgatish majburiyat sifatida emas, qiziqarli mashg‘ulot tarzida olib borilishi, bir necha samarali usullardan foydalanib dars o‘tish ularning kelajakda oladigan bilimlari uchun poydevor bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilariga chet tillarini o‘rganish qanchalar muhimligini tabiiy sharoitlar orqali to‘g‘ri tushuntirib borilishi darkor. Xulosa o‘rnida boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarning maktabda qanday o‘qishi, yuksak maqsadlar bilan kamol topishi ko‘p jihatdan oila muhiti, mahalla e’tibori hamda ta’lim va tarbiyasiga bog‘liq. Maqolada berilgan ilmiy kuzatishlar va tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inson umri davomida oladigan barcha axborotning 80 foizini 8 yoshgacha bo‘lgan davrda olishi aynan o‘quvchilar shaxsining rivojlanishida boshlang‘ich ta'limning o‘rni nechog‘li muhimligidan dalolat beradi. Ta’limiy o‘yinlar o‘quvchilarda nafaqat bilim ko‘nikma, malakalarni shakllantiradi balki shu bilan birga u o‘quvchilarni jismonan sog‘lom rivojlanishini ta’minlaydi, ruhan tetiklashtiradi, o‘ziga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi hamda atrofdagilar bilan ijtmoiy munosabatlarni shakllantirishga katta ko‘mak beradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Avanesova V.N. // Boshlang‘ich yoshdagi boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilar o‘yinini boshqarishning psixologik muammolari / Komp. N.Ya. Mixaylenko va boshqalar. –M.: 1999. - S. 3-9. 160

2. Vygotskiy, L.S. Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilar psixologiyasi masalalari / L.S. Vygotskiy. – Sankt Peterburg: Soyuz, 1997.-220 b. 5.Ota-onalar bilan ishlashning valeologik jihatlari / EN Weiner. Lipetsk: LGPI, 1998.-51s. “YASHIL IQTISODIYOT” TAMOYILLARI ASOSIDA MINTAQAVIY BOSHQARUV QARORLARINI QABUL QILISHNING INNOVATSION MEXANIZMLARI Ibrоgimоv Sherzоdbek Xаlimjоn о‘g‘li, “Iqtisоdiyоt” kаfedrаsi dotsenti, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori Annotatsiya. Mazkur maqolada yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida mintaqaviy boshqaruv tizimida qarorlar qabul qilishning innovatsion mexanizmlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda barqaror rivojlanish maqsadlari, atrof-muhitni muhofaza qilish va resurslardan samarali foydalanishni mintaqaviy boshqaruv jarayonlariga integratsiya qilish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, yashil texnologiyalar, raqamli boshqaruv vositalari hamda institutsional islohotlarning mintaqaviy darajada boshqaruv qarorlarining samaradorligi va shaffofligini oshirishdagi o‘rni o‘rganilgan. Maqolada iqlim o‘zgarishiga moslashuv, energiya samaradorligini oshirish va past uglerodli rivojlanishga o‘tish bo‘yicha zamonaviy yondashuvlar tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida yashil iqtisodiyotga asoslangan innovatsion mexanizmlarni joriy etish orqali mintaqaviy boshqaruv tizimini takomillashtirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot, mintaqaviy boshqaruv, boshqaruv qarorlarini qabul qilish, innovatsion mexanizmlar, barqaror rivojlanish, ekologik barqarorlik, yashil texnologiyalar, raqamli boshqaruv, strategik rejalashtirish, institutsional islohotlar, iqlim o‘zgarishiga moslashuv, resurslardan samarali foydalanish, davlat va hududiy siyosat. Аннотация. В данной статье анализируются инновационные механизмы принятия решений в системе регионального управления, основанные на принципах «зеленой экономики». Особое внимание уделяется интеграции целей устойчивого развития, охраны окружающей среды и ресурсоэффективности в процессы регионального управления. Также рассматривается роль зеленых технологий, цифровых инструментов управления и институциональных реформ в повышении эффективности и прозрачности решений в области управления на региональном уровне. В статье анализируются современные подходы к адаптации к изменению климата, энергоэффективности и переходу к низкоуглеродному развитию. В результате исследования разработаны практические рекомендации по совершенствованию системы регионального управления путем внедрения инновационных механизмов, основанных на принципах «зеленой экономики». Ключевые слова: зеленая экономика, региональное управление, принятие управленческих решений, инновационные механизмы, устойчивое развитие, экологическая устойчивость, зеленые технологии, цифровое управление, стратегическое планирование, институциональные реформы, адаптация к изменению климата, эффективное использование ресурсов, государственная и региональная политика. Abstract. This article analyzes innovative decision-making mechanisms in regional governance based on green economy principles. Particular attention is paid to the integration of sustainable development goals, environmental protection, and resource efficiency into regional governance processes. It also examines the role of green technologies, digital governance tools, and institutional reforms in improving the efficiency and transparency of regional governance decisions. The article also examines modern approaches to climate change adaptation, energy 161

efficiency, and the transition to low-carbon development. The study provides practical recommendations for improving regional governance by implementing innovative mechanisms based on green economy principles. Key words: green economy, regional governance, management decision-making, innovative mechanisms, sustainable development, environmental sustainability, green technologies, digital governance, strategic planning, institutional reforms, adaptation to climate change, efficient use of resources, state and regional policy. Kirish. Bugungi kunda global miqyosda iqtisodiy rivojlanishning an’anaviy modellari ekologik muammolar, resurslar tanqisligi va iqlim o‘zgarishi sharoitida o‘zining cheklanganligini namoyon etmoqda. Shu bois barqaror rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan “Yashil iqtisodiyot” konsepsiyasi zamonaviy iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Yashil iqtisodiyot atrofmuhitni muhofaza qilish, resurslardan samarali foydalanish hamda iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy farovonlik o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashni nazarda tutadi. Mazkur tamoyillarni amaliyotga tatbiq etishda, ayniqsa, mintaqaviy darajadagi boshqaruv qarorlarining roli muhim ahamiyat kasb etadi. Mintaqalar iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatdan o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, bu hududiy rivojlanishni boshqarishda moslashuvchan va innovatsion yondashuvlarni talab etadi. An’anaviy boshqaruv mexanizmlarining samarasizligi sharoitida yashil iqtisodiyot tamoyillariga asoslangan yangi boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish va joriy etish dolzarb masalaga aylanmoqda. Ayniqsa, energiya samaradorligini oshirish, past uglerodli rivojlanishga o‘tish, iqlim o‘zgarishiga moslashuv va ekologik xavfsizlikni ta’minlash masalalari mintaqaviy boshqaruv tizimida kompleks va tizimli qarorlarni talab etadi. Bu jarayonda innovatsion mexanizmlar, raqamli boshqaruv vositalari hamda institutsional islohotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolaning asosiy maqsadi yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida mintaqaviy boshqaruv qarorlarini qabul qilishning innovatsion mexanizmlarini ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot davomida mintaqaviy boshqaruv tizimida yashil texnologiyalarni joriy etish, strategik rejalashtirishni takomillashtirish hamda ekologik va iqtisodiy manfaatlar uyg‘unligini ta’minlashga qaratilgan zamonaviy yondashuvlar o‘rganiladi. Shuningdek, maqolada mintaqaviy rivojlanishni barqarorlashtirish va uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga xizmat qiluvchi ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi. So‘nggi yillarda yashil iqtisodiyot konsepsiyasi barqaror rivojlanishning muhim nazariy-amaliy yo‘nalishi sifatida iqtisodiy adabiyotlarda keng yoritilmoqda. Mazkur konsepsiya iqtisodiy o‘sishni ekologik barqarorlik va ijtimoiy adolat bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgan bo‘lib, tabiiy resurslardan samarali foydalanish, energiya tejamkorlik va past uglerodli rivojlanish masalalarini o‘z ichiga oladi. BMT Atrof-muhit dasturi (UNEP) tadqiqotlarida yashil iqtisodiyot iqtisodiy farovonlikni oshirish bilan birga ekologik xavflarni kamaytiruvchi strategik model sifatida asoslab berilgan [1]. Shu bilan birga, Jahon 162

banki va OECD tadqiqotlarida yashil iqtisodiyotning hududiy rivojlanish va boshqaruv qarorlaridagi ahamiyati alohida ta’kidlanadi [2], [3]. Namangan viloyatida 2019–2025 yillar davomida mintaqaviy rivojlanish jarayonlari yashil iqtisodiyot tamoyillarini bosqichma-bosqich joriy etish bilan tavsiflanadi. Hududda sanoat va xizmatlar sohasining kengayishi bilan bir qatorda ekologik barqarorlik, energiya samaradorligi va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish masalalari mintaqaviy boshqaruv qarorlarining ustuvor yo‘nalishiga aylangan. Quyida iqtisodiy, ekologik va energiya samaradorligi ko‘rsatkichlari dinamikasi tahlil qilinadi. 1-jadval Iqtisodiy faoliyat turlari kesimida Namangan viloyati yalpi hududiy mahsuloti hajmi 2019-2025-yillar millard so‘mda 2020 y. 2021 y. 2022 y. 2023 y. 2024 y. I. YaHM, jami 29 384,4 34 169,1 41 993,6 50 668,2 61 074,9 71 869,1 2025- yil yanvardekabr* 85 419,0 Tarmoqlarning yalpi qo`shilgan qiymati 28 466,8 33 430,8 41 006,3 49 449,9 60 066,5 70 770,9 84 052,2 917,6 738,3 987,3 1 218,3 1 008,4 1 098,2 1 366,8 28 466,8 33 430,8 41 006,3 49 449,9 60 066,5 70 770,9 84 052,2 Qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi 9 995,4 11 661,7 14 006,1 16 309,8 19 146,8 20 726,6 23 483,2 Sanoat (qurilishni qo`shgan holda) 6 569,3 8 299,6 10 181,8 11 791,0 14 569,0 17 618,8 20 631,5 sanoat 4 030,9 4 969,8 6 202,8 7 240,3 9 616,3 12 060,8 14 098,6 qurilish 2 538,4 3 329,8 3 979,0 4 550,7 4 952,7 5 558,0 6 532,9 Xizmatlar savdo, yashash va ovqatlanish bo`yicha xizmatlar 11 902,1 13 469,5 16 818,4 21 349,1 26 350,7 32 425,5 39 937,5 4 091,9 4 689,4 5 847,1 8 253,6 10 835,5 13 801,0 17 366,9 tashish va saqlash, axborot va aloqa 1 623,3 1 515,7 1 978,4 2 309,3 2 922,6 3 686,4 4 837,6 boshqa xizmat tarmoqlari 6 186,9 7 264,4 8 992,9 10 786,2 12 592,6 14 938,1 17 733,0 2019 y. Mahsulotlarga sof soliqlar II. Tarmoqlarning yalpi qo`shilgan qiymati 1-jadval ma’lumotlari 2019–2025-yillar davomida Namangan viloyati yalpi hududiy mahsuloti hajmining izchil va yuqori sur’atlarda o‘sishi hududiy iqtisodiyotda barqaror rivojlanish modeli shakllanganini ko‘rsatadi. Mazkur davrda YaHM hajmi 29 384,4 mlrd so‘mdan 85 419,0 mlrd so‘mga yetib, qariyb 2,9 baravar oshgan. Bu holat viloyatda ishlab chiqarish salohiyati kengaygani, 163

iqtisodiy faollik kuchaygani hamda hududiy iqtisodiy siyosatning natijadorligini tasdiqlaydi. YaHM o‘sishining muhim jihati shundaki, u butun davr davomida uzluksiz xarakterga ega bo‘lib, hatto 2020–2021-yillarda global pandemiya va tashqi iqtisodiy noaniqliklar sharoitida ham pasayish holatlari kuzatilmagan. Bu Namangan viloyati iqtisodiyotining tashqi shoklarga nisbatan nisbiy barqarorligi va ichki resurslarga tayangan holda rivojlana olish qobiliyatini ifodalaydi. Ayniqsa 2022–2025-yillarda YaHM o‘sish sur’atlarining jadallashuvi hududda investitsiyaviy jarayonlar faollashgani va iqtisodiy tarkibiy siljishlar chuqurlashganini ko‘rsatadi. YaHM tarkibida tarmoqlarning yalpi qo‘shilgan qiymati mutlaq ustunlikka ega bo‘lib, uning ulushi deyarli 96–98 % atrofida saqlanib qolgan. Bu viloyat iqtisodiyotida real sektorning yetakchi rolini hamda iqtisodiy o‘sish asosan ishlab chiqarish va xizmatlar hajmining kengayishi hisobiga ta’minlanayotganini anglatadi. Mahsulotlarga sof soliqlarning nisbatan past ulushi esa fiskal siyosatda ishlab chiqarish va tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirishga qaratilgan yondashuv ustuvorligini ko‘rsatadi. Iqtisodiy faoliyat turlari kesimidagi umumiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, Namangan viloyati iqtisodiyoti diversifikatsiyalashgan tarkibga ega bo‘lib, unda qishloq xo‘jaligi, sanoat va xizmatlar tarmoqlari o‘zaro muvozanatda rivojlanmoqda. Qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi YaHM tarkibida muhim o‘rin egallab, tahlil qilinayotgan davrda hajman barqaror o‘sib borgan. Bu holat viloyatning agrar salohiyati saqlanib qolayotganini va qishloq xo‘jaligi hali ham hudud iqtisodiyotining tayanch tarmoqlaridan biri ekanligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mazkur tarmoqning nisbiy ulushi asta-sekin kamayib borayotgani iqtisodiyotda tarkibiy transformatsiya jarayonlari kechayotganidan dalolat beradi. Sanoat (qurilishni qo‘shgan holda) tarmog‘ida YaHM hajmining tez sur’atlarda oshishi hududda industrial rivojlanish bosqichi kuchayganini ko‘rsatadi. Sanoat ishlab chiqarishining kengayishi va qurilish hajmlarining izchil o‘sishi infratuzilmaviy loyihalar, ishlab chiqarish quvvatlarining yangilanishi hamda urbanizatsiya jarayonlari bilan chambarchas bog‘liq. Bu esa iqtisodiy o‘sishning nisbatan intensiv omillar hisobiga ta’minlanayotganini anglatadi. Xizmatlar sohasi esa tahlil qilinayotgan davrda YaHM o‘sishining asosiy drayveriga aylangan. Savdo, yashash va ovqatlanish xizmatlari, tashish va saqlash, axborot va aloqa hamda boshqa xizmat tarmoqlarida kuzatilgan yuqori o‘sish sur’atlari hududda ichki talab kengayayotganini, aholi daromadlari va iqtisodiy faollik ortib borayotganini ko‘rsatadi. Xizmatlar sektorining tez sur’atlarda rivojlanishi Namangan viloyati iqtisodiyotining sanoat-xizmatlar ustuvor bo‘lgan modelga o‘tayotganini tasdiqlaydi. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari yashil iqtisodiyot tamoyillarini mintaqaviy boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayoniga integratsiya qilish Namangan viloyatida iqtisodiy rivojlanish, ekologik barqarorlik va ijtimoiy manfaatlar 164

o‘rtasida muvozanatni ta’minlash imkonini berayotganini ko‘rsatdi. 2019–2025 yillar bo‘yicha amalga oshirilgan tahlillar mintaqada ekologik yuklamaning izchil kamayishi, chiqindilarni qayta ishlash darajasining barqaror oshishi hamda energiya samaradorligi ko‘rsatkichlarining yaxshilanishi yashil iqtisodiyotga asoslangan boshqaruv qarorlarining amaliy samaradorligini tasdiqladi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, ekologik ko‘rsatkichlarning yaxshilanishi iqtisodiy faollikni cheklash hisobiga emas, balki sanoat va infratuzilmani modernizatsiya qilish, yashil texnologiyalarni joriy etish hamda ekologik investitsiyalar hajmini oshirish orqali amalga oshirilmoqda. Bu holat mintaqaviy boshqaruvda an’anaviy iqtisodiy yondashuvlardan voz kechilib, uzoq muddatli barqaror rivojlanishga yo‘naltirilgan strategik qarorlar ustuvor ahamiyat kasb etayotganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, ekologik siyosatning institutsional va hududiy jihatdan muvofiqlashtirilgan holda olib borilishi boshqaruv qarorlarining sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarilganidan dalolat beradi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida ishlab chiqilgan innovatsion mintaqaviy boshqaruv mexanizmlari ekologik barqarorlikni ta’minlash bilan bir qatorda hududiy iqtisodiy rivojlanishning sifat ko‘rsatkichlarini yaxshilashga xizmat qilishini ilmiy jihatdan asoslab berdi. Olingan xulosalar va ishlab chiqilgan tavsiyalar mintaqaviy rivojlanish strategiyalarini takomillashtirish, davlat va hududiy boshqaruv organlari faoliyatini samarali tashkil etish hamda yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonlarini jadallashtirishda muhim amaliy ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. UNEP. Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication. – Nairobi: UNEP, 2011. 2. World Bank. Inclusive Green Growth: The Pathway to Sustainable Development. – Washington, DC, 2012. 3. OECD. Green Growth Strategy. – Paris: OECD Publishing, 2011. 4. Kaplan R.S., Norton D.P. The Balanced Scorecard: Translating Strategy into Action. – Boston: Harvard Business School Press, 1996. 5. Ostrom E. Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. – Cambridge: Cambridge University Press, 1990. 6. Glazyev S.Yu. Strategiya operezhaющего razvitiya v usloviyax globalnoy transformatsii. – Moskva, 2018. 7. Bobylev S.N., Zakharov V.M. Zelyonaya ekonomika i ustoychivoe razvitie. – M.: Ekonomika, 2017. 8. O‘zbekiston iqtisodchi olimlari. Yashil iqtisodiyot va barqaror rivojlanish masalalari. – Toshkent, 2020. SHAPING INNOVATIVE THINKING AMONG YOUTH IN THE DIGITAL ECONOMY: OPPORTUNITIES AND CHALLENGES Isokhujaeva Munira Yashnarovna, UMFT, Professor of the Department of Economics, Ph.D. Ergasheva Dinora G‘anisher qizi, UMFT, nd “Economics” field 2 course (sophomore student), ergashevadinora0727@gmail.com 165

Annotation. This thesis examines the role of innovative thinking in shaping youth’s intellectual development within the framework of the digital economy. While digital tools - be it ChatGPT, Google Gemini and such - provide significant opportunities for rapid learning, overreliance on ready-made technologies poses challenges to creativity and independent problemsolving. The research highlights statistical evidence from Uzbekistan and Central Asia, where a majority of students actively use AI technologies in their studies and professional activities. The paper argues that fostering self-reliance, critical reasoning, and research-oriented approaches is essential for youth to benefit from technology without diminishing their creative capacity. Practical recommendations are also provided to balance technological reliance with intellectual independence. Key words: Digital economy, innovative thinking, youth, creativity, artificial intelligence, ChatGPT, Google Gemini, education. Аннотация. В данной диссертации рассматривается роль инновационного мышления в формировании интеллектуального развития молодежи в контексте цифровой экономики. Хотя цифровые инструменты - будь то ChatGPT, Google Gemini и другие - предоставляют значительные возможности для быстрого обучения, чрезмерная зависимость от готовых технологий создает трудности для творчества и самостоятельного решения проблем. В исследовании представлены статистические данные из Узбекистана и Центральной Азии, где большинство студентов активно используют технологии искусственного интеллекта в учебе и профессиональной деятельности. В статье утверждается, что формирование уверенности в себе, критического мышления и исследовательских подходов необходимо для того, чтобы молодежь могла извлекать пользу из технологий, не снижая своих творческих способностей. Также даны практические рекомендации по балансированию технологической зависимости с интеллектуальной независимостью. Ключевые слова: Цифровая экономика, инновационное мышление, молодежь, креативность, искусственный интеллект, ChatGPT, Google Gemini, образование. Aim of the study: The aim of this study is to explore the opportunities for developing creative thinking among youth in the context of the digital economy and to highlight the main challenges they face. Introduction: In today’s era of globalization, the digital economy not only determines the economic power of nations but also shapes the way young people think in new directions. Innovative thinking is no longer a choice for youth; it has become a vital necessity. Observations show that students choose two distinct approaches in the process of acquiring digital knowledge: ➢ Consumer approach – relying solely on ready-made technologies; ➢ Creator approach – using existing knowledge as a foundation to generate new ideas and solutions. Main part: In recent years, the use of artificial intelligence tools such as ChatGPT has rapidly expanded across Uzbekistan and Central Asia. According to “Avlod Media,” 87% of students in Uzbekistan use ChatGPT, demonstrating how strongly education is becoming dependent on ready-made technologies. By the end 166

of 2024, ChatGPT had become the 4th most visited website in Uzbekistan, attracting 42.7 million visits29. However, relying exclusively on such tools may limit students’ creative potential. Therefore, the number of students striving to rely on their own knowledge to produce original analyses and solutions is also growing. For example, according to a HeadHunter survey, 64% of employees in Uzbekistan use AI tools at work, while 36% still operate primarily by relying on independent knowledge and expertise. According to the Statistics Agency of Uzbekistan, internet penetration has reached 92.7% among people aged 10 and older in 2024, compared to just 76.6% in 2021. This sharp growth demonstrates how digital connectivity is becoming almost universal among the younger generation. Furthermore, 78.9% of users go online daily, reflecting the deep integration of digital technologies into everyday life. The accessibility of internet at home has also seen remarkable improvement. As of mid-2024, nearly 79.2% of citizens aged 10+ used the Internet from home, a sharp rise compared to 59.6% in 2022. This expansion of home connectivity creates fertile ground for young people to use ready-made digital solutions such as ChatGPT, online learning platforms, and automated educational tools30. At the same time, Uzbekistan has taken important steps toward institutionalizing artificial intelligence. In October 2024, the government approved the Strategy for the Development of AI Technologies until 2030, which aims to raise the domestic AI market to US$1.5 billion and integrate AI into at least 10% of public services. Such initiatives confirm that reliance on intelligent digital tools will only grow in the coming years, especially among students and young professionals. However, this rapid digital adoption also highlights a dilemma: while 64% of employees in Uzbekistan already use AI in their work, surveys reveal that 36% still prefer to rely on their own expertise and analytical skills. This contrast shows that despite widespread enthusiasm for ready technologies, a significant proportion of society recognizes the value of independent thinking and creativity. ❖ In order not to become over-dependent on ready-made technologies, young people should: ✓ Develop critical thinking skills by questioning AI-generated answers and comparing them with trusted sources; ✓ Strengthen fundamental knowledge in mathematics, logic, languages, and sciences to build a solid base for independent problem-solving; ✓ Engage in research and creativity by writing original analyses, case studies, or business plans instead of copying automated outputs; 29 30 Avlod Media Kursiv Media 167

✓ Balance technology use by combining AI tools with personal insight, discussion with peers, and mentorship guidance; ✓ Participate in innovation-driven activities such as hackathons, startup incubators, and scientific competitions that encourage independent creativity. Conclusion: The findings of this study illustrate that Uzbekistan has entered a new stage of digital transformation, where almost every young person is connected to the Internet on a daily basis. With 92.7% of citizens aged 10 and older using the31 Internet in 2024 and nearly 79.2% accessing it directly from home, digital tools such as ChatGPT have become deeply embedded in the daily practices of students. The government’s adoption of the AI Development Strategy 2030 aiming to expand the domestic AI market to US$1.5 billion and integrate AI into 10% of state services - further demonstrates that reliance on intelligent technologies will continue to accelerate32. Yet, while 64% of employees already use AI in their professional activities, it is encouraging that 36% still rely primarily on independent knowledge and analysis. This shows that the balance between technological reliance and intellectual self-sufficiency remains an open question. For youth, the challenge is not whether to use digital tools, but how to use them wisely - turning technology into an assistant rather than a substitute for creativity. Therefore, in the digital economy, the future belongs to those who can combine two essential qualities: the ability to leverage advanced technologies and the courage to think beyond them. For Uzbekistan’s youth, nurturing critical reasoning, strengthening fundamental knowledge, and engaging in original research are not merely educational goals, but strategic imperatives that will determine their place in the global knowledge economy. References: 1. Statistics Agency of Uzbekistan. The proportion of the population aged 10 years and older using the Internet in the Republic of Uzbekistan, 2024. Stat.uz. Available at: https://www.stat.uz/en/press-center/news-of-committee/57845 2. Statistics Agency of Uzbekistan. Internet use by the population in Uzbekistan (press release). Stat.uz. Available at: https://www.stat.uz/en/press-center/news-of-committee/255category-en-gb/videos/40882 3. Avlod Media. ChatGPT is no longer a student’s best friend. (30 April 2025). Available at: https://talimtelekanali.uz/en/chatgpt-endi-talabaning-dosti-emas-30-04-2025 4. Kursiv Media. 64% of workers in Uzbekistan use artificial intelligence at work. (27 June 2025). Available at: https://uz.kursiv.media/en/2025-06-27/64-of-workers-in-uzbekistanuse-artificial-intelligence-at-work 5. OECD. PISA 2022 Results (Volume III): Uzbekistan Country Note. OECD Publishing, 2024. Available at: https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/pisa-2022results-volume-iii-country-notes_72b418f8/uzbekistan_a690098e.html 31 32 OECD. PISA 2022 Results (Volume III Stat.uz 168

6. UzDaily. Uzbekistan adopts AI technology development strategy until 2030. (October 2024). Available at: https://www.uzdaily.uz/en/uzbekistan-adopts-ai-technology-developmentstrategy SANOAT KORXONALARIDA IQTISODIY SAMARADORLIKNI OSHIRISH YO‘LLARI Yasharjonov Diyorbek Dilshodbek o‘g‘li, AndDTI Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv fakulteti, Iqtisodiyot ( tarmoqlar va sohalar bo‘yicha )yo‘nalishi, 4-bosqich talabasi Annotatsiya. Mazkur tezis sanoat korxonalarida iqtisodiy samaradorlikni oshirishning nazariy, metodologik jihatlarini tadqiq etishga ba‘ishlangan. Tadqiqot jarayonida ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sir etuvchi asosiy iqtisodiy omillar, ishlab chiqarish xarajatlari tarkibi, resurslardan foydalanish darajasi, mehnat unumdorligi kompleks tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, sanoat korxonalarida iqtisodiy samaradorlikni oshirishga qaratilgan innovatsion, institutsional yondashuvlar ishlab chiqildi. [5] Kalit so‘zlar: ishlab chiqarish xarajatlari, tannarx, mehnat unumdorligi, resurs tejamkorligi, modernizatsiya, rentabellik. Аннотация. Данный тезис посвящен исследованию теоретических, методологических аспектов повышения экономической эффективности на промышленных предприятиях. В ходе исследования был проведен комплексный анализ основных экономических факторов, влияющих на эффективность производства, структуры производственных затрат, уровня использования ресурсов, производительности труда. По результатам исследования были разработаны инновационные, институциональные подходы, направленные на повышение экономической эффективности промышленных предприятий. [5] Ключевые слова: производственные затраты, себестоимость, производительность труда, ресурсосбережение, модернизация, рентабельность. Abstract. This thesis is devoted to the study of theoretical and methodological aspects of increasing economic efficiency in industrial enterprises. In the course of the study, a comprehensive analysis was conducted on the main economic factors affecting production efficiency, the structure of production costs, the level of resource utilization, and labor productivity. According to the research results, innovative and institutional approaches aimed at increasing the economic efficiency of industrial enterprises have been developed. [5] Keywords: production costs, cost, labor productivity, resource efficiency, modernization, profitability. Kirish. Bozor munosabatlari sharoitida sanoat korxonalarining barqaror rivojlanishini ta’minlash va ularning raqobatbardoshligini oshirish dolzarb iqtisodiy masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, global raqobat kuchayib borayotgan hozirgi davrda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, tannarxni pasaytirish va foyda hajmini ko‘paytirish sanoat korxonalarining strategik vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Shu jihatdan iqtisodiy samaradorlik sanoat korxonalarining faoliyat natijadorligini belgilovchi muhim ko‘rsatkich sifatida namoyon bo‘ladi.[2] Asosiy qism. Iqtisodiy samaradorlik ishlab chiqarish jarayonida sarflangan moddiy, moliyaviy va mehnat resurslari bilan erishilgan yakuniy iqtisodiy natijalar o‘rtasidagi nisbatni ifodalaydi. Ushbu ko‘rsatkich orqali ishlab chiqarish 169

faoliyatining qanchalik oqilona tashkil etilgani baholanadi. Sanoat korxonalarida iqtisodiy samaradorlik darajasi mahsulot tannarxi, foyda miqdori, rentabellik darajasi, mehnat unumdorligi hamda asosiy fondlardan foydalanish koeffitsienti kabi ko‘rsatkichlar orqali aniqlanadi.[1] Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy samaradorlik darajasi ko‘plab ichki va tashqi omillarga bog‘liq bo‘lib, ularning har biri ishlab chiqarish jarayoniga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Sanoat korxonalarida iqtisodiy samaradorlikka ta’sir etuvchi omillar Sanoat korxonalarida iqtisodiy samaradorlikka ta’sir etuvchi asosiy omillar quyidagilardan iborat: • ishlab chiqarish texnologiyalarining zamonaviylik darajasi; • ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanish samaradorligi; • xomashyo, energiya va mehnat resurslaridan foydalanish intensivligi; • boshqaruv qarorlarining iqtisodiy asoslanganlik darajasi; • innovatsion faoliyat va investitsiya faolligi. Ko‘pgina sanoat korxonalarida eskirgan texnologiyalar va resurslardan nooqilona foydalanish mahsulot tannarxining oshishiga olib kelib, korxona rentabelligini pasaytiradi.[4] Iqtisodiy samaradorlikni oshirish yo‘llari Sanoat korxonalarida iqtisodiy samaradorlikni oshirish quyidagi ustuvor yo‘nalishlar orqali amalga oshirilishi mumkin: • ishlab chiqarish jarayonlarini modernizatsiya qilish va yuqori samarali • texnologiyalarni joriy etish; • resurs tejovchi va energiya samarador texnologiyalar asosida ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish; • mehnat unumdorligini oshirish maqsadida inson kapitaliga investitsiyalarni kengaytirish; • boshqaruv tizimida strategik rejalashtirish va raqamli boshqaruv elementlarini joriy etish; • ishlab chiqarish jarayonlarida iqtisodiy tahlil va monitoring tizimini kuchaytirish. Mazkur chora-tadbirlarning amalga oshirilishi sanoat korxonalarida ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, foyda va rentabellik ko‘rsatkichlarini yaxshilashga xizmat qiladi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, sanoat korxonalarida iqtisodiy samaradorlikni oshirish kompleks, tizimli va uzluksiz jarayon hisoblanadi. Innovatsion rivojlanish, resurslardan oqilona foydalanish hamda samarali boshqaruv mexanizmlarini qo‘llash orqali sanoat korxonalarining raqobatbardoshligini oshirish va barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdukarimov A., Tursunov B. “Korxona iqtisodiyoti va menejmenti.” – T.: Iqtisodiyot, 2019. 170

2. Karimov I.A. “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi va uni bartaraf etish yo‘llari.” – T.: O‘zbekiston, 2009. 3. Mankiw N.G. “Principles of Economics.” – Cengage Learning, 2021. 4. Samuelson P.A., Nordhaus W.D. “Economics.”– McGraw-Hill Education, 2020. 5. Schumpeter J.A. “The Theory of Economic Development.” – Harvard University Press, 2018 AHOLI TURMUSH DARAJASINI STATISTIK TAHLIL QILISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI Tursunоv Fаrxоd Bаxоdir о‘g‘li, TerDU Kоmpyuter vа dаsturiy injiniring kаfedrаsi о’qituvchisi fаrxоddd1007@gmаil.cоm Аnnоtаtsiyа. Ushbu maqolada Aholi turmush darajasini statistik tahlil qilishda raqamli texnologiyalarning o‘rni va ahamiyati haqida so‘z boradi. Kаlit sо’zlаr: Turmush darajasi, Raqamli texnologiyalar, Capability Approach, inson taraqqiyot indeksi, z-score standartlashtirish. Аннотация. В данной статье рассматривается роль и значение цифровых технологий в статистическом анализе уровня жизни населения. Ключевые слова: Уровень жизни, цифровые технологии, подход, основанный на компетенциях, индекс человеческого развития, стандартизация z-показателя. Аbstrаct. This article discusses the role and importance of digital technologies in statistical analysis of the standard of living of the population. Keywоrds: Standard of living, Digital technologies, Capability Approach, Human Development Index, z-score standardization. Kirish. Aholi turmush darajasi jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini o‘lchashda eng muhim ko‘rsatkichlardan biridir. U aholining daromad darajasi, yashash sharoiti, sog‘liqni saqlash, ta’lim, bandlik, uy-joy va infratuzilma kabi bir qator ijtimoiy va iqtisodiy parametrlar bilan aniqlanadi. Shu bilan birga, turmush darajasini o‘lchash an’anaviy statistika metodlari bilan cheklangan bo‘lib, ko‘pincha faqat daromad va iste’molga asoslangan qiymatlar bilan chegaralanadi. Zamonaviy iqtisodiyot va jamiyat sharoitida ushbu yondashuv yetarli emas, chunki turmush darajasi murakkab va multidimensial hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, statistik tahlilning samaradorligini oshirish va aniqroq baholash imkoniyatini yaratish uchun raqamli texnologiyalar va katta ma’lumotlar (Big Data) texnologiyalaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli texnologiyalar yordamida ma’lumotlarni real vaqt rejimida yig‘ish, qayta ishlash, vizualizatsiya qilish va murakkab statistika modellarini yaratish mumkin. Shu bilan birga, sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish algoritmlari turmush darajasiga ta’sir qiluvchi omillarni aniqlash, hududlar kesimida taqqoslashlar o‘tkazish va kelajakdagi o‘zgarishlarni bashorat qilish imkonini beradi. Asosiy qism. Global miqyosda turmush darajasiga ta’sir qiluvchi omillar jiddiy ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni o‘z ichiga oladi. Jumladan, bir qator ijtimoiy xizmatlarga kirishdagi nomutanosibliklar aholi farovonligi va turmush darajasini sezilarli darajada cheklaydi. Aholi turmush darajasi jamiyatning 171

ijtimoiy-iqtisodiy holatini aks ettiruvchi muhim ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. Uni aniqlash va baholashda daromadlar, bandlik darajasi, iste’mol xarajatlari, ta’lim va sog‘liqni saqlash sifati kabi ko‘plab statistik ko‘rsatkichlardan foydalaniladi. Zamonaviy sharoitda mazkur ko‘rsatkichlarni an’anaviy statistik usullar yordamida tahlil qilish bilan bir qatorda, raqamli texnologiyalardan foydalanish tahlilning aniqligi, tezkorligi va ishonchliligini sezilarli darajada oshirmoqda. Shu sababli aholi turmush darajasini o‘rganishda raqamli texnologiyalarning roli va ahamiyatini chuqur tahlil qilish muhim ilmiy masala hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) va BMT statistik ma’lumotlariga ko‘ra, «... 2023-yilda dunyo bo‘yicha taxminan 4,6 milliard kishi hayot uchun zarur bo‘lgan sog‘liqni saqlash xizmatlariga to‘liq kirish huquqiga ega bo‘lmagan33». Bu salbiy tendensiyalar faqat sog‘liq sohasida emas, balki ijtimoiy va iqtisodiy ko‘rsatkichlar bo‘lgan ishlash qobiliyati, daromad ishlab topish va umumiy farovonlikni pasaytirishda ham aks etadi. Aholining yashash darajasi va turmush farovonligi mavzusida bir qancha olimlar ilmiy izlanishlar olib borgan. Amartya Sen - Hindiston va Buyuk Britaniyada faol bo‘lgan iqtisodchi va faylasuf, Nobel mukofoti laureati (1998). U ijtimoiy tanqidiy iqtisodiyot, kambag‘allik, tenglik va inson farovonligini baholash bo‘yicha keng ilmiy izlanishlar olib borgan. Senning ishlari turmush darajasini faqat daromad bilan emas, balki insonga erkinliklar, imkoniyatlar va hayot sifati orqali baholashga qaratilgan. Senning eng mashhur nazariyasi - Capability Approach. Bu yondashuv aholi turmush darajasini statistik tahlil qilishda an’anaviy daromad/iste’mol indikatorlaridan ko‘ra kengroq va aniqroq baholash imkonini beradi. Shu orqali statistika faqat iqtisodiy ko‘rsatkichlarni emas, balki ijtimoiy va insoniy omillarni ham hisobga oladi. Sen kambag‘allikni daromad yetishmovchiligi bilan emas, balki imkoniyat yetishmovchiligi orqali baholaydi. Masalan, ikki odamning daromadi bir xil bo‘lishi mumkin, lekin biri ta’lim va sog‘liq xizmatlariga kirisha olmasa, uning turmush darajasi past bo‘ladi. Martin Hilbert - Kaliforniya universiteti, Davisda professori bo‘lib, kompyutatsion ijtimoiy fanlar, raqamli ma’lumotlar va murakkab ijtimoiy tizimlarni o‘rganadi. Hilbertning ishlari raqamli texnologiyalar va ijtimoiy jarayonlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqur tahlil qiladi. Hilbert dunyoda qancha raqamli ma’lumot borligini birinchi marta tizimli tarzda statistik ravishda baholagan. Bu ish raqamli iqtisodiyot va statistik tahlilning metodologik asosini mustahkamladi Undan tashqari Raqamli bo‘linish haqida ham alohida to‘xtaldi. u raqamli texnologiyalar jamiyatda tengsizlik va imkoniyatlar farqlarini qanday o‘zgartirayotganini ko‘rsatadi. Bu, ayniqsa, turmush darajasi va ijtimoiy 33 Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) rasmiy sayti ma’lumotlari. Kirish havolasi - https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-%28uhc%29? 172

farovonlikni baholashda statistik yondashuvlarni qayta ko‘rib chiqishga sabab bo‘ladi. Erik Brynjolfsson - MIT (Massachusetts Institute of Technology) iqtisodchisi bo‘lib, raqamli iqtisodiyot, innovatsiyalar va farovonlikni o‘lchash bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib boradi. Brynjolfssonning tadqiqotlari raqamli mahsulotlar, xizmatlar va innovatsiyalarning iqtisodiy farovonlikka qo‘shgan hissasini o‘lchashga qaratilgan. Brynjolfsson va hamkasblari 10 ta mashhur raqamli xizmatdan olingan foydani o‘rganib, ularning kunlik iqtisodiy samaralarini qo‘shimcha daromad sifatida hisoblash mumkinligini ko‘rsatdi - bu ko‘rsatkichlar an’anaviy YaIM statistikalarida aks etmaydi. An’anaviy YaIMni raqamli mahsulotlar qiymati bilan kengaytirish uchun yangi metrik - YaIM kiritildi. Bu raqamli farovonlikni to‘liqroq o‘lchash imkonini beradi va iqtisodiy siyosat uchun yangi indikator sifatida foydalaniladi. Tadqiqot maqsadi aholi turmush darajasinin baholashga bag‘ishlanganligi sababli, avvalo, mavzu doirasida hukumat qarorlari bilan belgilangan vazifalar hamda iqtisodchi olimlarning mazkur yo‘nalishda olib borgan ilmiy ishlari o‘rganildi. Ushbu manbalar asosida mavzuning o‘rganilganlik darajasi tahlil qilindi. Tadqiqot metodologiyasi sifatida statistik tahlil, ilmiy adabiyotlarni qiyosiy tahlil qilish va farazlarni asoslash usullaridan foydalanildi. Aholi turmush darajasini baholash - murakkab va multidimensial jarayon bo‘lib, u jamiyatdagi iqtisodiy, ijtimoiy va insoniy omillarni birlashtirishni talab qiladi. An’anaviy statistik metodlar, masalan, daromad, iste’mol va bandlik ko‘rsatkichlarini o‘lchash, faqat cheklangan ma’lumotlarga asoslanadi va ko‘pincha real vaziyatni to‘liq aks ettirmaydi. Shu sababli zamonaviy tahlil usullari raqamli texnologiyalar va katta ma’lumotlar (Big Data) texnologiyalari bilan integratsiya qilinadi. Raqamli texnologiyalar yordamida turli manbalardan ma’lumot yig‘ish mumkin: milliy statistika agentliklari, onlayn so‘rovnomalar, mobil aloqa kompaniyalari, ijtimoiy tarmoqlar, bank va to‘lov tizimlari. Yig‘ilgan ma’lumotlar strukturaviy (structured) va strukturaviy bo‘lmagan (unstructured) shaklda bo‘lishi mumkin. Tahlilning birinchi bosqichi - ma’lumotlarni tozalash, noto‘g‘ri yoki yetishmayotgan qiymatlarni aniqlash va ularni standart formatga keltirishdir. Zamonaviy tahlilda turmush darajasini baholashda raqamli texnologiyalar muhim rol o‘ynaydi. Ular turli manbalardan ma’lumot yig‘ish va qayta ishlash imkonini beradi, shu jumladan: milliy statistika agentliklari, onlayn so‘rovnomalar, mobil aloqa kompaniyalari, ijtimoiy tarmoqlar va elektron to‘lov tizimlari. Yig‘ilgan ma’lumotlar strukturaviy (structured) va strukturaviy bo‘lmagan (unstructured) shaklda bo‘lishi mumkin. Tahlilning birinchi bosqichi ma’lumotlarni tozalash va standartlashtirishdir. Bu jarayonda noto‘g‘ri yoki yetishmayotgan qiymatlar aniqlanadi va ularni statistik tahlilga tayyorlash uchun mos formatga keltiriladi. Raqamli texnologiyalar yordamida quyidagi imkoniyatlar yaratiladi: • turmush darajasi ko‘rsatkichlarini real vaqt rejimida kuzatish; 173

• katta ma’lumotlar bazalaridan foydalangan holda multidimensial tahlil o‘tkazish; • hududiy va demografik farqlarni aniqlash; • turmush darajasiga ta’sir qiluvchi asosiy omillarni aniqlash va ularni vizualizatsiya qilish. Shuningdek, z-score standartlashtirish va vaznli indekslar yordamida indikatorlar birlashtiriladi: 𝑍𝑖 = 𝑋𝑖 −X̄ σX 𝑀𝐷𝐼 = ∑𝑛𝑖=1 w𝑖 ∗ 𝑍𝑖 (1) (2) Bu yerda: 𝑍𝑖 — normalizatsiyalangan indikator, Xi - indikatorning real qiymati, X̄ - indikatorning o‘rtacha qiymati, σX — standart og‘ish. w𝑖 — indikatorning vazni, n— indikatorlar soni; Natijada, raqamli texnologiyalar yordamida turmush darajasini aniqroq baholash, hududiy farqlarni aniqlash va siyosiy qarorlar qabul qilish uchun ilmiy asos yaratish mumkin. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Aholi turmush darajasini statistik tahlil qilish zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy tadqiqotlarda muhim o‘rin tutadi. An’anaviy indikatorlar faqat daromad va iste’molni hisobga olsa, raqamli texnologiyalar yordamida multidimensial va real vaqt rejimida baholash mumkin. Amartya Senning Capability Approach yondashuvi turmush darajasini inson imkoniyatlari va qobiliyatlari orqali aniqlash zarurligini ko‘rsatadi. Martin Hilbertning ishlari raqamli ma’lumotlar va katta ma’lumotlar yordamida hududiy va global farqlarni aniqlash imkoniyatini beradi. Erik Brynjolfsson esa raqamli xizmatlar va innovatsiyalar iqtisodiy farovonlikka qo‘shgan hissasini o‘lchashni taklif qiladi. Raqamli texnologiyalar indikatorlarni normalizatsiya qilish, vazn berish va multidimensial indekslar orqali tahlilni aniq va samarali qiladi. Sun’iy intellekt va prognozlash usullari hududiy farqlarni bashorat qilish va siyosiy qarorlarni maqsadga yo‘naltirish imkonini beradi. Shu bilan birga, raqamli yondashuvlar nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham aholining farovonligini oshirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, raqamli texnologiyalar va zamonaviy metodologiyalar integratsiyasi turmush darajasini baholash va rivojlantirishda mustahkam ilmiy va amaliy asos yaratadi. Fоydаlаnilgаn аdаbiyоtlаr rо’yxаti: 1. Human Development Report (2019) — BMTning inson rivojlanishi bo‘yicha global indekslar va statistik parametrlar. 2. Yаkubоv I.О., G‘оyibnаzаrоv B.K., Аbdusаttоrоvа X.М., Оchilоv К.Т. (2004) Bаlаns muаmmоlаri, О’quv qо’llаnmа О’z PYОUJ nаshriyоti Т. 37-49. 3. О‘zbekistоn Respublikаsi Prezidenti huzuridаgi Stаtistikа аgentligi (www.stаt.uz) 174

4. Xalimjonov Jaxongirmirzo. (2025). Aholi turmush darajasi statistikasi. Ta’limda Raqamli Texnologiyalarni Tadbiq Etishning Zamonaviy Tendensiyalari Va Rivojlanish Omillari, 50(1), 121-125. https://journalss.org/index.php/trt/article/view/11534 5. Tursunоv Fаrxоd Bаxоdir о`g`li. (2024). KIBERXAVFSIZLIK – AXBOROT XAVFSIZLIGINING ASOSIDIR. Scientific Impulse, 2(20), 768–771. Retrieved from http://nauchniyimpuls.ru/index.php/ni/article/view/15741 6. Baxodir o‘g‘li, T.F. (2022). Aholi turmush darajasi baholashning ahamiyati. ijodkor o‘qituvchi, 2(19), 49-51. Retrieved from https://bestpublication.org/index.php/iq/article/view/307/288 7. Tursunov, F. (2023). RAQAMLI IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING O‘RNI . Conference on Digital Innovation: "Modern Problems and Solutions". извлечено от https://fer-teach.uz/index.php/codimpas/article/view/1501 8. www.president.uz 9. www.lex.uz 10. www.stаt.uz 11. www.elibrаry.ru ISHLAB CHIQARISH QO‘SHIMCHA XARAJATLAR VA ULARNI MAXSULOT TANNARXIGA OLIB BORILISHI Bozarov Boburjon Baxtiyor o‘g‘li, AndDTI “Buxgalteriya hisobi va auditi” yo‘nalishi 4-kurs talabasi Email: boburjonbozorov521@gmail.com Ishlab chiqarish qo‘shimcha xarajatlari (IChYuX) – bu ishlab chiqarish bilan bog‘liq xarajatlarning turli xil yig‘indisi bo‘lib, ammo qoida tariqasida ularni qandaydir aniq tayyor mahsulot turiga bevosita olib borib bo‘lmaydi. Ishlab chiqarish qo‘shimcha xarajatlarini quyidagi sabablarga ko‘ra mahsulotga olib borish kerak; Mahsulot birligiga to‘liq xarajatlarni aniqlash. Agar narx shakllanishi xarajatlarga asoslangan bo‘lsa, qo‘shimcha xarajatlarni hisob-kitoblarga qo‘shmaslik narxning noto‘g‘ri shakllanishiga olib kelishi mumkin. Zahiralar tannarxini aniqlash. MHXSga muvofiq «zahiralar tannarxi ularni sotib olish, qayta ishlash xarajatlarini, shuningdek zahiralarni hozirgi holatiga va joylashgan joyiga keltirish uchun amalga oshirilgan barcha sarf-xarajatlarni o‘z ichiga olishi lozim». Ishlab chiqarish qo‘shimcha xarajatlari qayta ishlash bilan bog‘liq xarajatlarga olib boriladi, shuning uchun ular zahiralar tannarxiga kiritilishi kerak. Qo‘shimcha xarajatlarni taqsimlash stavkalari:1) IChYuXni taqsimlash bazalari Qo‘shimcha xarajatlarni taqsimlash bazani (mezonni) tanlash orqali amalga oshiriladi, bu baza kompaniya chiqaradigan hamma mahsulotlar yoki kompaniya o‘z mijozlariga ko‘rsatadigan xizmatlar uchun umumiy bo‘ladi. Taqsimlash bazasi sifatida ishlab chiqarish bo‘linmasi qo‘shimcha xarajatlariga eng ko‘p mos keladigan omil (mezon) tanlanishi kerak. Ko‘pincha baza sifatida: ➢ ishlab chiqarish ishchilari ishlab bergan vaqt; 175

➢ uskunalar ishlab bergan vaqt; ➢ mehnat xarajatlari; ➢ ishlab chiqarilgan mahsulot birliklari olinadi. Ishlab chiqarish qo‘shimcha xarajatlarni taqsimlash stavkasi (qo‘shimcha xarajatlar koeffitsiyenti) Formula: 𝑄𝑜′ 𝑠ℎ𝑖𝑚𝑐ℎ𝑎 (𝑢𝑚𝑢𝑚𝑖𝑠ℎ𝑙𝑎𝑏 𝑐ℎ𝑖𝑞𝑎𝑟𝑖𝑠ℎ) 𝑥𝑎𝑟𝑎𝑗𝑎𝑡𝑙𝑎𝑟 𝐼𝐶𝐻𝑌𝑈𝑋 = 𝑇𝑎𝑞𝑠𝑖𝑚𝑙𝑎𝑠ℎ 𝑏𝑎𝑧𝑎𝑠𝑖 • Qo‘shimcha xarajatlar - bular ishlab chiqarishga tegishli bo‘lgan yordamchi (amortizatsiya, ta’mir, bilvosita mehnat, bilvosita material va h.k) xarajatlar. • Taqsimlash bazasi – taqsimlash tanlangan asos ( masalan:ishlangan soatlar, ish haqi fondi, mashina-soatlar, material qiymati va h.k) Natija odatda koeffitsiyent yoki foiz ko‘rinishida chiqadi. 2) Qo‘shimcha xarajatlarni taqsimlashning yagona (umumiy zavod uchun) va alohida (sexlar uchun) stavkalari 𝐼𝐶𝐻𝑌𝑈𝑋 = 𝐽𝑎𝑚𝑖 𝑞𝑜′ 𝑠ℎ𝑖𝑚𝑐ℎ𝑎 𝑥𝑎𝑟𝑎𝑗𝑎𝑡𝑙𝑎𝑟 𝐽𝑎𝑚𝑖 𝑚𝑒ℎ𝑛𝑎𝑡 − 𝑠𝑜𝑎𝑡 Qo‘shimcha xarajatlarni taqsimlashning rejali stavkalaridan foydalanish Qo‘shimcha xarajatlarni ularning haqiqiy miqdoridan kelib chiqib taqsimlash stavkalarini hisoblash ko‘pincha bir qator muammolarni keltirib chiqaradi: Buyurtmalar tannarxini hisoblab chiqishni hisobot davrining oxiriga ko‘chirish kerak, chunki qo‘shimcha xarajatlar va ishlab chiqarish hajmlarini bundan oldin hisoblab chiqib bo‘lmaydi. Qo‘shimcha xarajatlar ham, ishlab chiqarish faoliyati ham bir oydan boshqa oygacha o‘zgaradi, bu qo‘shimcha xarajatlarni taqsimlash stavkalarining jiddiy o‘zgarib ketishiga olib keladi. IChYuXni taqsimlashning rejali stavkalarini hisoblash quyidagi qadamlarni o‘z ichiga oladi: 1. Asosiy va yordamchi bo‘linmalar qo‘shimcha xarajatlarining prognoz miqdorlarini hisoblab chiqish. O‘z qo‘shimcha xarajatlariga (material va mehnat) taqsimlangan umumishlab chiqarish xarajatlari qo‘shiladi. 2. Yordamchi bo‘linmalar qo‘shimcha xarajatlarini to‘rtta usuldan (quyida 4bandda ko‘rsatilgan) bittasi yordamida qayta taqsimlash. 3. Asosiy bo‘linmalar qo‘shimcha xarajatlarining kelgusi davr uchun prognozlanayotgan miqdorini bazaning prognozlanayotgan miqdoriy qiymatiga bo‘lish (taqsimlash bazalari va formula yuqorida 2-bandda ko‘rsatilgan). 4. Mazkur stavkadan foydalanib quyidagi formula bo‘yicha har bir mahsulot turiga qo‘shimcha xarajatlarini olib borish: normativ stavka x. bazaning haqiqiy qiymati. 176

Amaliyotda rejali stavkalarni hisoblash uchun qo‘llaniladigan prognoz ma’lumotlari haqiqiy ma’lumotlarga mos kelmaydi. Bu holda mahsulot tannarxiga olib borilgan qo‘shimcha xarajatlar qo‘shimcha xarajatlarning haqiqiy so‘mmasidan farq qiladi, bu qo‘shimcha xarajatlarning to‘liq taqsimlanmasligiga yoxud qo‘shimcha xarajatlarning ortiqcha taqsimlanishiga olib keladi: To‘liq taqsimlanmagan yoki ortiqcha taqsimlangan qo‘shimcha xarajatlarni ikkita usulda hisobdan chiqarish mumkin: 1. Tuzatish so‘mmasi “Realizatsiya qilingan mahsulot tannarxi” schotiga olib boriladi. 2. Tuzatish so‘mmasi uchta schot: “Tugallanmagan ishlab chiqarish”, “Tayyor mahsulot” va “Realizatsiya qilingan mahsulot tannarxi” saldosiga proporsional tarzda taqsimlanadi. Yordamchi bo‘linmalar xarajatlarini asosiy bo‘linmalarga qayta taqsimlashning quyidagi usullari mavjud: 1.To‘g‘ri usul. 2. Qadam-baqadam usul. 3.Takroriy qayta taqsimlash usuli. 4.Chiziqli tenglamalar tizimi usuli. Kompaniyada mahsulot ishlab chiqarish bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq ishlab chiqarish bo‘linmalari bilan birga xizmat ko‘rsatuvchi bo‘linmalar ham bo‘ladi, ular ishlab chiqarish bo‘linmalariga ham, bir-biriga ham xizmatlar ko‘rsatadi. 1. Xizmat ko‘rsatuvchi bo‘linmalar xarajatlarini asosiy ishlab chiqarishga taqsimlashning eng keng tarqalgan usuli to‘g‘ri usuldir. Ushbu usulga muvofiq, xizmat ko‘rsatuvchi bo‘linmalar xarajatlari ishlab chiqarish bo‘linmalariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri olib boriladi. Bunda bir bo‘linmaning boshqasiga qarama-qarshi xizmati e’tiborga olinmaydi, hamma xizmatlar asosiy (ishlab chiqarish) sexlar xarajatlariga hisobdan chiqariladi (eng noaniq usul). 2. Qadam-baqadam usulda xizmat ko‘rsatuvchi bo‘linmalar xizmatlarini asosiy ishlab chiqarishga qayta taqsimlash xizmatlarni iste’mol qilgandan ko‘ra ko‘proq o‘zi xizmat ko‘rsatadigan bo‘linmadan boshlanadi. 3. Takroriy qayta taqsimlash usuli bo‘yicha xizmat ko‘rsatuvchi bo‘linmalar xarajatlari asosiy bo‘linmalarga ko‘rsatilayotgan xizmatlarga muvofiq proporsiyalarda, qayta taqsimlanayotgan so‘mmalar eng kam miqdorni olib, ularni e’tiborga olmaslik mumkin bo‘lguncha qayta va qayta taqsimlanaveradi. 4. Chiziqli tenglamalar tizimi usuliga ko‘ra xizmat ko‘rsatuvchi bo‘linmalarning bir-biriga ko‘rsatgan xizmatlari e’tiborsiz qoldirilmaydi, ular chiziqli tenglama orqali ifodalanadi va keyin asosiy bo‘linmalarga qayta taqsimlanadi (eng aniq usul). Bo‘linmalar Xizmat ko‘rsatuvchi Texnik xizmat ko‘rsatish Moddiy-texnik ta’minot Asosiy Mashina sexi Yig‘uv sexi 177

Ishlab chiqarish qo‘shimcha xarajatlarini taqsimlashga misol Uchta ishlab chiqarish bo‘linmasi (ikkita dastgoh sexi va bitta yig‘uv sexi) va ikkita xizmat ko‘rsatuvchi bo‘linmasi (omborxona va texnik xizmat ko‘rsatish bo‘limi) bor korxonada zavodning bir yillik umumiy qo‘shimcha xarajatlari. Yordamchi ishchilar ish haqi va nazorat: Dastgoh sexi X Dastgoh sexi U Yig‘uv sexi Ombor Texnik xizmat ko‘rsatish bo‘limi JAMI: Yordamchi materiallarga xarajatlar: Dastgoh sexi X Dastgoh sexi U Yig‘uv sexi Omborxona Texnik xizmat ko‘rsatish bo‘limi JAMI: Yoritish va isitish Ijara haqi va bojlar Uskunaning sug‘urtasi (straxovkasi) Uskuna amortizatsiyasi Binoni sug‘urta qilish Ishlab chiqarishdagi boshqaruv xodimlarining ish haqi JAMI: 100 000 99 500 92 500 10 000 60 000 362 000 100 000 100 000 40 000 4 000 9 000 253 000 50 000 100 000 15 000 150 000 25 000 80 000 1 035 000 Shuningdek, quyidagicha axborot ham bor: Dastgoh sexi X Dastgoh sexi U Yig‘uv sexi Ombor Texnik xizmat ko‘rsatish bo‘limi JAMI Uskuna qiymati Maydoni Bandlar soni 800 000 500 000 100 000 50 000 10 000 5 000 15 000 15 000 30 20 30 10 50 000 5 000 10 1 500 000 50 000 100 Xodimlarni mehnati vaqti 200 000 150 000 200 000 Dastgohlarning ishi vaqti 100 000 50 000 Texnik xizmat ko‘rsatish bo‘limining hisob yozuvlaridan shu kelib chiqadiki, boshqa bo‘linmalarda olib borilgan texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ishlarga sarflangan vaqt quyidagiga teng (soat): Bo‘linmalar Dastgoh sexi X Dastgoh sexi U Yig‘uv sexi Ombor Vaqt, s Ulush 12 000 8 000 5 000 1 000 178