Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

aniqlash va ularga mos strategik choralar ishlab chiqish imkoniyati yuzaga keladi. Bu esa banklarning raqobat muhitida barqaror ustunlikka erishishiga xizmat qiladi. Strategik menejmentda raqamli texnologiyalarning keng qo‘llanilishi bank resurslarini boshqarishda yangi yondashuvlarni shakllantiradi. Moliyaviy, insoniy va texnologik resurslarning integratsiyalashgan holda boshqarilishi bank strategiyasining izchilligini ta’minlaydi. Ayniqsa, risklarni strategik boshqarish jarayonida raqamli texnologiyalarning qo‘llanilishi bank faoliyatining moliyaviy xavfsizligini mustahkamlovchi omil sifatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, raqamli texnologiyalar strategik menejmentni mijozga yo‘naltirilgan tizimga aylantirish imkonini beradi. Individual yondashuvga asoslangan strategiyalar bank va mijoz o‘rtasidagi uzoq muddatli ishonchli munosabatlarni shakllantiradi. Bu esa banklarning nafaqat moliyaviy ko‘rsatkichlarini, balki ijtimoiy va institutsional nufuzini ham oshiradi. Yuqoridagi xulosalardan kelib chiqib, tijorat banklarida strategik menejmentni raqamli texnologiyalar asosida rivojlantirish bo‘yicha quyidagi takliflarni ilgari surish maqsadga muvofiq deb hisoblanadi: Birinchidan, tijorat banklarida strategik rejalashtirish jarayonlarini to‘liq raqamlashtirish va ularni yagona analitik platformalar orqali boshqarish zarur. Bu strategik qarorlar qabul qilishda axborotning aniqligi va tezkorligini ta’minlaydi. Ikkinchidan, bank rahbariyati va o‘rta bo‘g‘in menejerlari uchun raqamli strategik menejment bo‘yicha muntazam malaka oshirish tizimini joriy etish lozim. Bu raqamli texnologiyalarning strategik ahamiyatini to‘g‘ri anglash va ulardan samarali foydalanishga xizmat qiladi. Tijorat banklarida strategik menejmentni raqamli texnologiyalar asosida rivojlantirish bank tizimining zamonaviy talablarga moslashuvi, raqobatbardoshligini oshirish va barqaror rivojlanishini ta’minlashning muhim sharti hisoblanadi. Ushbu yo‘nalishdagi izchil strategik yondashuv bank tizimining kelajakdagi muvaffaqiyatini belgilab beradi. Foydalnilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Islomov B.X. Bank menejmenti va strategik boshqaruv. – T.: “Iqtisodiyot”, 2018. – 312 b. https://ziyonet.uz 2. Qodirov A.A., Rahimov M.Y. Tijorat banklari faoliyatini boshqarish. – T.: “Moliya”, 2020. – 280 b. https://arm.sies.uz 3. Abdukarimov I.T. Raqamli iqtisodiyot sharoitida bank tizimini rivojlantirish. – T.: “Fan va texnologiya”, 2021. – 256 b. https://library.tsue.uz 4. Jo‘rayev A.A. Bank strategiyasi va moliyaviy boshqaruv. – T.: “IqtisodMoliya”, 2017. – 298 b. https://ziyonet.uz 5. Karimov N.G. Raqamli texnologiyalar asosida moliya institutlarini boshqarish. – T.: “Yangi nashr”, 2022. – 264 b. https://library.tsue.uz 6. Muallif ishlanmasi. 79

TASHQI IQTISODIY OPERATSIYALARDA BLOKCHEYN TEXNOLOGIYASINI QO‘LLASH ORQALI TRANSCHEGARAVIY HISOB-KITOBLAR SAMARADORLIGINI OSHIRISH Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, NamDTU tayanch doktoranti, shohjahonsultanov02@gmail.com Nurmatova Zilola Dorxon qizi, TIU talabasi, zilolan948@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada tashqi iqtisodiy operatsiyalarni amalga oshirish jarayonida blokcheyn texnologiyasini qo‘llash orqali transchegaraviy hisob-kitoblar samaradorligini oshirish masalalari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda globallashuv sharoitida xalqaro savdo hajmining ortib borishi, transchegaraviy moliyaviy operatsiyalarning murakkablashuvi hamda hisob-kitoblar bilan bog‘liq vaqt va xarajatlarning ko‘payishi muammolari asoslab beriladi. Maqolada blokcheyn texnologiyasining tashqi iqtisodiy hisobkitoblarda shaffoflikni ta’minlash, tranzaksiyalar tezligini oshirish, operatsion xarajatlarni kamaytirish va moliyaviy tavakkalchiliklarni pasaytirishdagi roli yoritiladi. Tadqiqot natijalari blokcheyn texnologiyasidan foydalanish tashqi iqtisodiy operatsiyalarda transchegaraviy hisobkitoblarning ishonchliligi va samaradorligini oshirishda muhim texnologik yechim ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: tashqi iqtisodiy operatsiyalar, transchegaraviy hisob-kitoblar, blokcheyn texnologiyasi, xalqaro savdo, raqamli moliya, moliyaviy tranzaksiyalar. Аннотация. В данной статье научно анализируются вопросы повышения эффективности трансграничных расчетов за счет использования технологии блокчейн в процессе осуществления внешнеэкономических операций. Исследование обосновывает проблемы увеличения объема международной торговли в контексте глобализации, сложности трансграничных финансовых транзакций, а также роста времени и затрат, связанных с расчетами. В статье подчеркивается роль технологии блокчейн в обеспечении прозрачности внешнеэкономических расчетов, повышении скорости транзакций, снижении операционных издержек и минимизации финансовых рисков. Результаты исследования показывают, что использование технологии блокчейн является важным технологическим решением для повышения надежности и эффективности трансграничных расчетов во внешнеэкономических операциях. Ключевые слова: внешнеэкономические операции, трансграничные расчеты, технология блокчейн, международная торговля, цифровые финансы, финансовые транзакции. Abstract. This article scientifically analyzes the issues of increasing the efficiency of cross-border settlements through the use of blockchain technology in the process of implementing foreign economic operations. The study substantiates the problems of increasing the volume of international trade in the context of globalization, the complexity of cross-border financial transactions, and the increase in the time and costs associated with settlements. The article highlights the role of blockchain technology in ensuring transparency in foreign economic settlements, increasing the speed of transactions, reducing operating costs, and mitigating financial risks. The results of the study show that the use of blockchain technology is an important technological solution for increasing the reliability and efficiency of cross-border settlements in foreign economic operations. Keywords: foreign economic operations, cross-border settlements, blockchain technology, international trade, digital finance, financial transactions. Kirish. Hozirgi davrda jahon iqtisodiyotida globallashuv jarayonlarining jadallashuvi tashqi iqtisodiy operatsiyalar hajmining keskin ortishiga olib 80

kelmoqda. Xalqaro savdo va investitsiya oqimlarining kengayishi bilan bir qatorda transchegaraviy moliyaviy hisob-kitoblar tizimiga bo‘lgan talab ham ortib bormoqda. Biroq amaldagi an’anaviy hisob-kitob mexanizmlari yuqori tranzaksion xarajatlar, uzoq vaqt talab qiluvchi jarayonlar hamda vositachilar sonining ko‘pligi bilan tavsiflanadi. Mazkur sharoitda tashqi iqtisodiy operatsiyalarda hisob-kitoblar samaradorligini oshirish dolzarb vazifaga aylanmoqda. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi natijasida blokcheyn texnologiyasi transchegaraviy hisob-kitoblarni amalga oshirishda muqobil va innovatsion yechim sifatida maydonga chiqmoqda. Ushbu texnologiya tashqi iqtisodiy operatsiyalarda moliyaviy jarayonlarni soddalashtirish, shaffoflikni oshirish va ishonch muhitini mustahkamlash imkonini beradi. Shu sababli blokcheyn texnologiyasining tashqi iqtisodiy operatsiyalardagi ahamiyatini ilmiy jihatdan tahlil qilish dolzarb hisoblanadi. Asosiy qism. Tashqi iqtisodiy operatsiyalar xalqaro savdo bitimlari, eksportimport hisob-kitoblari va transchegaraviy to‘lovlar bilan bog‘liq murakkab moliyaviy jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu jarayonlarda hisob-kitoblarning tezligi va ishonchliligi savdo operatsiyalarining umumiy samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. An’anaviy moliyaviy tizimlarda transchegaraviy hisob-kitoblar ko‘plab vositachilar ishtirokida amalga oshirilgani sababli vaqt va xarajatlar sezilarli darajada ortadi. Blokcheyn texnologiyasi tashqi iqtisodiy operatsiyalarda hisob-kitoblarni markazlashmagan raqamli reyestr asosida amalga oshirish imkonini beradi. Bu esa moliyaviy tranzaksiyalarni bevosita ishtirokchilar o‘rtasida amalga oshirishga sharoit yaratib, vositachilarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi. Natijada transchegaraviy hisob-kitoblarning amalga oshirilish muddati qisqaradi va operatsion xarajatlar kamayadi [1]. Tashqi iqtisodiy operatsiyalarda blokcheyn texnologiyasining muhim afzalliklaridan biri moliyaviy tranzaksiyalarning shaffofligini ta’minlashidir. Har bir tranzaksiya blokcheyn tizimida qayd etilib, o‘zgartirib bo‘lmaydigan shaklda saqlanadi. Bu holat tashqi savdo bitimlarida hisob-kitoblar bilan bog‘liq nizolarni kamaytirib, kontragentlar o‘rtasida ishonch muhitini mustahkamlaydi. Ayniqsa, xalqaro savdoda ishonch omili muhim ahamiyatga ega bo‘lib, blokcheyn texnologiyasi ushbu ehtiyojni qondirishga xizmat qiladi. Blokcheyn texnologiyasidan foydalanish tashqi iqtisodiy operatsiyalarda moliyaviy tavakkalchiliklarni kamaytirishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Tranzaksiyalar avtomatlashtirilgan va oldindan belgilangan algoritmlar asosida amalga oshirilgani sababli inson omili bilan bog‘liq xatoliklar sezilarli darajada qisqaradi. Bu holat transchegaraviy hisob-kitoblarda firibgarlik va noto‘g‘ri to‘lovlar xavfini kamaytirib, tashqi iqtisodiy faoliyatning barqarorligini oshiradi [2]. Shuningdek, blokcheyn texnologiyasi tashqi iqtisodiy operatsiyalarda hisobkitoblarni real vaqt rejimida monitoring qilish imkonini beradi. Moliyaviy oqimlarning tezkor kuzatilishi sanoat korxonalari va savdo subyektlariga pul 81

oqimlarini samarali boshqarish, likvidlikni ta’minlash va moliyaviy rejalashtirish sifatini yaxshilash imkonini yaratadi. Bu esa tashqi iqtisodiy faoliyatning umumiy samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Blokcheyn asosidagi transchegaraviy hisob-kitob tizimlari xalqaro savdo operatsiyalarini raqamlashtirish jarayonining muhim tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu texnologiya tashqi iqtisodiy operatsiyalarni zamonaviy raqamli infratuzilma bilan uyg‘unlashtirib, global iqtisodiy tizimda yangi moliyaviy munosabatlar shakllanishiga zamin yaratadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tashqi iqtisodiy operatsiyalarda blokcheyn texnologiyasini qo‘llash transchegaraviy hisob-kitoblarning samaradorligini oshirishda muhim texnologik yechim hisoblanadi. Blokcheyn asosidagi hisob-kitoblar moliyaviy tranzaksiyalar tezligini oshirib, xarajatlarni kamaytiradi hamda shaffof va ishonchli moliyaviy muhitni shakllantiradi. Bu esa tashqi iqtisodiy faoliyatni yanada barqaror va raqobatbardosh qilishga xizmat qiladi. Amaliy jihatdan tashqi iqtisodiy faoliyat bilan shug‘ullanuvchi subyektlarga transchegaraviy hisob-kitoblarda blokcheyn texnologiyasini joriy etishga bosqichma-bosqich yondashish, mavjud moliyaviy infratuzilmani raqamli yechimlar bilan integratsiyalash va mutaxassislarning raqamli moliya bo‘yicha bilimlarini oshirish tavsiya etiladi. Ushbu yondashuv tashqi iqtisodiy operatsiyalarda moliyaviy samaradorlikni oshirish va global iqtisodiy jarayonlarga muvaffaqiyatli integratsiyalashuvni ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Tapscott, D., & Tapscott, A. (2019). Blockchain revolution: How the technology behind bitcoin is changing money, business, and the world. New York, NY: Portfolio. 2. Treleaven, P., Brown, R. G., & Yang, D. (2019). Blockchain technology in finance. Computer, 50(9), 14–17. [1] 3. Deloitte. (2020). Blockchain and the future of cross-border payments. London: Deloitte Insights. 4. OECD. (2021). Blockchain technologies as a digital enabler for inclusive growth. Paris: OECD Publishing. [2] 5. UNCTAD. (2022). Digital economy report 2022. Geneva: United Nations. SANOAT KORXONALARIDA TASHQI IQTISODIY FAOLIYATNI BOSHQARISH TIZIMINI RAQAMLI TRANSFORMATSIYA QILISH: MUAMMO VA YECHIMLAR Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, TIU o‘qituvchisi, shohjahonsultanov02@gmail.com Otabayeva Samira Abdulatif qizi, TIU talabasi, samiraotabayeva0100@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada sanoat korxonalarida tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish tizimini raqamli transformatsiya qilish jarayonining mazmun-mohiyati, mavjud muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida tashqi iqtisodiy faoliyatni samarali boshqarish 82

sanoat korxonalarining xalqaro bozorlardagi raqobatbardoshligini belgilovchi muhim omilga aylanayotgani asoslab beriladi. Maqolada tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarishda raqamli texnologiyalarni joriy etish jarayonida yuzaga kelayotgan institutsional, tashkiliy va axborot bilan bog‘liq muammolar ochib beriladi hamda ularni bartaraf etishga qaratilgan amaliy yechimlar yoritiladi. Tadqiqot natijalari sanoat korxonalarida tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish tizimini raqamli transformatsiya qilish tashqi savdo operatsiyalarining samaradorligini oshirish, boshqaruv qarorlarining sifatini yaxshilash va barqaror tashqi iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashga xizmat qilishini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: tashqi iqtisodiy faoliyat, sanoat korxonalari, raqamli transformatsiya, boshqaruv tizimi, xalqaro savdo, eksport-import operatsiyalari, raqamli iqtisodiyot. Аннотация. В данной статье научно анализируется сущность процесса цифровой трансформации системы управления внешнеэкономической деятельностью на промышленных предприятиях, существующие проблемы и пути их преодоления. Исследование обосновывает, что в условиях глобализации и цифровой экономики эффективное управление внешнеэкономической деятельностью становится важным фактором, определяющим конкурентоспособность промышленных предприятий на международных рынках. В статье выявляются институциональные, организационные и информационные проблемы, возникающие в процессе внедрения цифровых технологий в управление внешнеэкономической деятельностью, и освещаются практические решения, направленные на их устранение. Результаты исследования показывают, что цифровая трансформация системы управления внешнеэкономической деятельностью на промышленных предприятиях способствует повышению эффективности внешнеторговых операций, улучшению качества управленческих решений и обеспечению устойчивого внешнеэкономического развития. Ключевые слова: внешнеэкономическая деятельность, промышленные предприятия, цифровая трансформация, система управления, международная торговля, экспортно-импортные операции, цифровая экономика. Abstract. This article scientifically analyzes the essence of the process of digital transformation of the foreign economic activity management system in industrial enterprises, existing problems and ways to overcome them. The study substantiates that in the conditions of globalization and the digital economy, effective management of foreign economic activity is becoming an important factor determining the competitiveness of industrial enterprises in international markets. The article reveals the institutional, organizational and informationrelated problems arising in the process of introducing digital technologies in foreign economic activity management and highlights practical solutions aimed at eliminating them. The results of the study show that digital transformation of the foreign economic activity management system in industrial enterprises serves to increase the efficiency of foreign trade operations, improve the quality of management decisions and ensure sustainable foreign economic development. Keywords: foreign economic activity, industrial enterprises, digital transformation, management system, international trade, export-import operations, digital economy. Kirish. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida raqamli transformatsiya jarayonlari barcha sohalarni, jumladan, sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy faoliyatini ham chuqur qamrab olmoqda. Xalqaro savdo munosabatlarining murakkablashuvi, global ta’minot zanjirlarining kengayishi va tashqi bozorlardagi raqobatning keskinlashuvi sanoat korxonalaridan tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarishda yangi yondashuvlarni talab etmoqda. An’anaviy boshqaruv tizimlari tashqi iqtisodiy faoliyatni tezkor va samarali muvofiqlashtirish imkoniyatini to‘liq 83

ta’minlay olmayotgan sharoitda raqamli transformatsiya muqarrar zarurat sifatida namoyon bo‘lmoqda. Tashqi iqtisodiy faoliyat sanoat korxonasining global iqtisodiy makondagi o‘rnini belgilovchi muhim yo‘nalishlardan biri bo‘lib, u eksport-import operatsiyalari, xalqaro logistika, bojxona jarayonlari va xorijiy hamkorlar bilan iqtisodiy munosabatlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu jarayonlarni raqamli texnologiyalar asosida boshqarish sanoat korxonalarining tashqi bozorlarga moslashuvchanligini oshirib, iqtisodiy tavakkalchiliklarni kamaytiradi. Shu sababli tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish tizimini raqamli transformatsiya qilish masalasi dolzarb ilmiy-amaliy muammo hisoblanadi. Asosiy qism. Sanoat korxonalarida tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish tizimini raqamli transformatsiya qilish jarayoni murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, u boshqaruvning barcha bosqichlarini qamrab oladi. Ushbu jarayonda asosiy maqsad tashqi iqtisodiy operatsiyalarni yagona axborot muhitida boshqarish, ma’lumotlar oqimini optimallashtirish va qarorlar qabul qilish sifatini oshirishdan iborat. Raqamli texnologiyalar tashqi iqtisodiy faoliyat bilan bog‘liq ma’lumotlarni real vaqt rejimida tahlil qilish imkonini berib, boshqaruv samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Biroq tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish tizimini raqamli transformatsiya qilish jarayonida bir qator muammolar yuzaga kelmoqda. Avvalo, ko‘plab sanoat korxonalarida tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarishning an’anaviy usullari uzoq yillar davomida shakllangan bo‘lib, ularni raqamli tizimlarga moslashtirish ma’lum darajada tashkiliy qarshiliklarni keltirib chiqaradi. Bunday holat boshqaruv jarayonlarining sekinlashishiga va raqamli texnologiyalarning to‘liq joriy etilmasligiga sabab bo‘ladi [1]. Shuningdek, axborot infratuzilmasining yetarli darajada rivojlanmaganligi tashqi iqtisodiy faoliyatni raqamli boshqarishda muhim to‘siqlardan biri hisoblanadi. Axborot tizimlarining o‘zaro integratsiyalanmaganligi eksport-import operatsiyalarini muvofiqlashtirishni qiyinlashtirib, ma’lumotlarning takrorlanishi va yo‘qotilishiga olib keladi. Bu holat tashqi iqtisodiy faoliyatning shaffofligini pasaytirib, boshqaruv qarorlarining sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kadrlar salohiyati masalasi ham tashqi iqtisodiy faoliyatni raqamli transformatsiya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli texnologiyalar bilan ishlash bo‘yicha yetarli bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lmagan mutaxassislar mavjud tizimlardan samarali foydalana olmaydi. Natijada tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish tizimi texnik jihatdan joriy etilgan bo‘lsa-da, amaliy samaradorlik kutilgan darajada bo‘lmaydi [2]. Mazkur muammolarni bartaraf etishda tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish tizimini raqamli transformatsiya qilishga kompleks yondashuv muhim ahamiyatga ega. Avvalo, raqamli transformatsiya sanoat korxonasining umumiy strategik maqsadlari bilan uyg‘un holda amalga oshirilishi lozim. Bunda tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish jarayonlarini bosqichma-bosqich raqamlashtirish, axborot 84

tizimlarini integratsiyalash va ma’lumotlar almashinuvini optimallashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, tashqi iqtisodiy faoliyatni raqamli boshqarishda axborot xavfsizligini ta’minlash masalasi alohida e’tiborni talab etadi. Xalqaro savdo ma’lumotlari va moliyaviy operatsiyalarni himoyalangan raqamli muhitda amalga oshirish xorijiy hamkorlar bilan ishonchli iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu esa tashqi iqtisodiy faoliyatning barqarorligini oshirishga zamin yaratadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sanoat korxonalarida tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish tizimini raqamli transformatsiya qilish global iqtisodiy muhitda samarali faoliyat yuritishning muhim sharti hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar tashqi savdo operatsiyalarini tezkor, shaffof va aniq ma’lumotlarga asoslangan holda boshqarish imkonini berib, sanoat korxonalarining xalqaro bozorlardagi raqobatbardoshligini oshiradi. Amaliy jihatdan sanoat korxonalariga tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarishda raqamli transformatsiyani izchil amalga oshirish, axborot tizimlarini integratsiyalashga yo‘naltirilgan strategiyani ishlab chiqish va raqamli kompetensiyalarga ega mutaxassislar tayyorlash tavsiya etiladi. Shuningdek, tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarishda zamonaviy raqamli yechimlardan foydalanish sanoat korxonalarining barqaror tashqi iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Schwab, K. (2020). The Fourth Industrial Revolution. New York, NY: Crown Business. 2. Frank, A.G., Dalenogare, L.S., & Ayala, N.F. (2019). Industry 4.0 technologies: Implementation patterns in manufacturing companies. International Journal of Production Economics, 210, 15–26. [1] 3. Sony, M., & Naik, S. (2020). Critical factors for the successful implementation of Industry 4.0. Production Planning & Control, 31(10), 799–815. 4. Vaidya, S., Ambad, P., & Bhosle, S. (2021). Industry 4.0 – A glimpse. Procedia Manufacturing, 20, 233–238. [2] 5. UNCTAD. (2022). Digital economy report 2022. Geneva: United Nations. SANOAT KORXONALARINI QO‘LLAB-QUVVATLASHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI Baxriddinov Nodirbek Zamirdinovich, NamDTU Iqtisodiyot va boshqaruv fakulteti, i.f.f.d (PhD), kafedra dotsenti email: nbahriddinov@lincolnucasf.edu Annotatsiya. Ushbu maqolada sanoat korxonalarini rivojlantirish va ularning raqobatbardoshligini oshirishda innovatsion texnologiyalarning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Raqamlashtirish, avtomatlashtirish, sun’iy intellekt, sanoat interneti kabi zamonaviy texnologiyalarning ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, davlat tomonidan sanoat korxonalarini qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari, moliyaviy va institutsional choralar tahlil qilinadi. Maqolada jadvallar asosida innovatsion texnologiyalarning afzalliklari va ularni joriy etish natijalari yoritib berilgan. 85

Kalit so‘zlar: sanoat korxonalari, innovatsion texnologiyalar, raqamli iqtisodiyot, modernizatsiya, avtomatlashtirish, raqobatbardoshlik, davlat qo‘llab-quvvatlashi. Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение инновационных технологий в развитии промышленных предприятий и повышении их конкурентоспособности. Рассматривается влияние таких современных технологий, как цифровизация, автоматизация, искусственный интеллект и промышленный интернет, на эффективность производства. Также анализируются механизмы государственной поддержки промышленных предприятий, финансовые и институциональные меры. В статье на основе таблиц раскрываются преимущества инновационных технологий и результаты их внедрения. Ключевые слова: промышленные предприятия, инновационные технологии, цифровая экономика, модернизация, автоматизация, конкурентоспособность, государственная поддержка. Abstract. This article analyzes the role and significance of innovative technologies in the development of industrial enterprises and in increasing their competitiveness. The impact of such modern technologies as digitalization, automation, artificial intelligence, and the Industrial Internet of Things on production efficiency is examined. The mechanisms of state support for industrial enterprises, as well as financial and institutional measures, are also analyzed. Based on tables, the article highlights the advantages of innovative technologies and the results of their implementation. Keywords: industrial enterprises, innovative technologies, digital economy, modernization, automation, competitiveness, state support. Kirish. Bugungi globallashuv va raqobat kuchayib borayotgan sharoitda sanoat korxonalarining barqaror rivojlanishi bevosita innovatsion texnologiyalarni joriy etish darajasiga bog‘liq. Jahon tajribasiga ko‘ra, yuqori texnologiyalarga asoslangan ishlab chiqarish tizimlari mehnat unumdorligini oshirish, mahsulot tannarxini kamaytirish va sifatni yaxshilash imkonini beradi. Shu sababli ko‘plab davlatlar sanoatni modernizatsiya qilish, raqamlashtirish va innovatsiyalarni keng joriy etishga alohida e’tibor qaratmoqda. O‘zbekiston sharoitida ham sanoat tarmoqlarini rivojlantirish, eksport salohiyatini oshirish va ichki bozorni raqobatbardosh mahsulotlar bilan ta’minlashda innovatsion texnologiyalarning o‘rni tobora ortib bormoqda. Davlat tomonidan sanoat korxonalarini qo‘llab-quvvatlash, investitsiyalarni jalb qilish, ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlarini rag‘batlantirish bo‘yicha qator dasturlar amalga oshirilmoqda. Asosiy qism. Innovatsion texnologiyalar sanoat korxonalarining texnik va texnologik darajasini oshirishga xizmat qiladi. Ular ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, resurslardan samarali foydalanish, mahsulot sifatini yaxshilash va ekologik ta’sirni kamaytirishga yordam beradi. Masalan, raqamli boshqaruv tizimlari ishlab chiqarish jarayonlarini real vaqt rejimida monitoring qilish imkonini beradi, bu esa nosozliklarni tez aniqlash va yo‘qotishlarni kamaytirishga xizmat qiladi. Shuningdek, sanoat interneti (IIoT), sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data) texnologiyalaridan foydalanish orqali korxonalar ishlab chiqarishni rejalashtirish, logistika va ta’minot zanjirini optimallashtirish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Natijada korxonalarning raqobatbardoshligi oshib, ularning bozor sharoitlariga moslashuvchanligi kuchayadi. 86

Quyidagi jadvalda sanoat korxonalarida keng qo‘llanilayotgan innovatsion texnologiyalar va ularning asosiy afzalliklari keltirilgan. 1-jadval Sanoat korxonalarida innovatsion texnologiyalarning asosiy turlari va afzalliklari5 Texnologiya turi Qo‘llanish sohasi Afzalliklari Avtomatlashtirish va Mehnat unumdorligi oshadi, xatolar Ishlab chiqarish liniyalari robotlashtirish kamayadi Raqamli boshqaruv tizimlari Rejalashtirish va nazorat Shaffoflik va tezkor qaror qabul qilish Sun’iy intellekt Sifat nazorati, prognozlash Aniqlik va samaradorlik oshadi Uskunalarni monitoring Sanoat interneti (IIoT) Nosozliklar oldindan aniqlanadi qilish Prototiplash va ehtiyot 3D bosib chiqarish Vaqt va xarajatlar qisqaradi qismlar 1-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, innovatsion texnologiyalar sanoatning deyarli barcha bosqichlarida qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, avtomatlashtirish va robotlashtirish ishlab chiqarish jarayonlarida inson omiliga bog‘liq xatolarni kamaytirib, unumdorlikni sezilarli darajada oshirmoqda. Raqamli boshqaruv tizimlari esa boshqaruv qarorlarini tez va aniq qabul qilish imkonini yaratadi. Sun’iy intellekt va IIoT texnologiyalari yordamida uskunalarning holatini oldindan bashorat qilish va profilaktik ta’mirlash ishlarini o‘z vaqtida amalga oshirish mumkin bo‘lmoqda. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish dastlab ma’lum miqdorda investitsiyalarni talab qilsa-da, uzoq muddatda bu xarajatlar o‘zini oqlaydi. Quyidagi jadvalda innovatsiyalarni joriy etish natijasida erishiladigan asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘zgarishi keltirilgan. 2-jadval Innovatsion texnologiyalarni joriy etishning asosiy iqtisodiy natijalari6 Ko‘rsatkichlar Joriy etishdan oldin Joriy etilgandan keyin Mehnat unumdorligi O‘rtacha Yuqori Ishlab chiqarish tannarxi Yuqori Past Mahsulot sifati O‘rtacha Yuqori Nosozliklar soni Ko‘p Kam Raqobatbardoshlik Past Yuqori 2-jadval ma’lumotlariga ko‘ra, innovatsion texnologiyalarni joriy etish natijasida mehnat unumdorligi oshadi, ishlab chiqarish tannarxi kamayadi va mahsulot sifati yaxshilanadi. Bu esa korxonaning bozor sharoitida raqobatbardoshligini kuchaytiradi. Shuningdek, nosozliklar sonining kamayishi 5 6 Muallif tomonidan tuzilgan. Sanoat korxonalari faoliyati bo‘yicha tahliliy ma’lumotlar asosida tuzilgan. 87

ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlab, qo‘shimcha xarajatlarning oldini oladi. Sanoat korxonalarini innovatsion rivojlantirishda davlatning roli muhim hisoblanadi. Davlat tomonidan soliq imtiyozlari, subsidiyalar, grantlar, imtiyozli kreditlar va infratuzilmani rivojlantirish orqali korxonalar innovatsion faoliyatga jalb etiladi. Bundan tashqari, texnoparklar, innovatsion klasterlar va ilmiy tadqiqot markazlari faoliyatini qo‘llab-quvvatlash orqali ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasi ta’minlanadi. O‘zbekistonda sanoatni modernizatsiya qilish va raqamlashtirish bo‘yicha qabul qilingan strategiyalar doirasida ko‘plab loyihalar amalga oshirilmoqda. Bu esa mahalliy korxonalarning texnologik darajasini oshirish va eksport salohiyatini kengaytirishga xizmat qilmoqda. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, innovatsion texnologiyalar sanoat korxonalarini qo‘llab-quvvatlash va ularning barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Ular ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, mahsulot sifatini yaxshilaydi va raqobatbardoshlikni kuchaytiradi. Davlat tomonidan yaratilayotgan qulay sharoitlar va qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari esa innovatsion jarayonlarni jadallashtirishga xizmat qiladi. Kelgusida sanoat tarmoqlarida innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining sanoatni rivojlantirishga oid farmon va qarorlari. 2. Karimov I.A. Iqtisodiy islohotlar va sanoatni modernizatsiya qilish masalalari. – Toshkent. 3. Porter M. Competitive Advantage of Nations. – New York: Free Press. 4. OECD. Innovation and Industrial Development Report. 5. Schumpeter J. The Theory of Economic Development. – Harvard University Press. 6. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi tahliliy ma’lumotlari. 7. Bahriddinov, N. (2026). Financial stimulation of innovative activities of enterprises through investments. Innovation Science and Technology, 2(1). 8. Бахриддинов, Н. (2021). Ўзбекистонда инновацион фаолиятни жадаллаштириш ва солиқлар ёрдамида рағбатлантириш тамойиллари. Modern scientific challenges and trends, 68. KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA AUDITNI TASHKIL ETISH MUAMMOLARI Ismoilova Muyassar Ro‘ziqul qizi, Guliston davlat universiteti o‘qituvchisi, ismoilovamuyassar91@gmail.com Najmiddinov Samandar Do‘stbek o‘g‘li, Guliston davlat universiteti talabasi najmiddinovsamandar700@gmail.com Annotatsiya. Mazkur tadqiqod ishi kichik biznes subyektlarida audit faoliyatini tashkil etish jarayonida yuzaga kelayotgan muammolar va ularning sabablarini aniqlash masalalari o‘rganilgan. Bugungi kunda kichik biznes iqtisodiyotning muhim bo‘g‘ini bo‘lib, ularning 88

moliyaviy barqarorligi va shaffofligini ta’minlashda audit muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot davomida kichik biznes subyektlarida auditni tashkil etishning me’yoriy-huquqiy asoslari, amaliyotda uchraydigan muammolar hamda auditorlik xizmatlaridan foydalanish darajasi tahlil qilindi. Tadqiqotda tahlil, taqqoslash va mantiqiy umumlashtirish usullaridan foydalanildi. O‘rganish natijasida audit xizmatlarining yuqori xarajatliligi, malakali auditorlar yetishmasligi va ichki nazorat tizimining sustligi asosiy muammolar sifatida aniqlandi. Tadqiqod natijalari kichik biznes subyektlarida auditni yanada samarali tashkil etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Kichik biznes, audit, auditorlik faoliyati, moliyaviy hisobot, ichki nazorat. Abstract. This research examines the issues arising in the process of organizing audit activities in small business entities and identifies their underlying causes. Today, small businesses represent a crucial segment of the economy, and auditing plays an important role in ensuring their financial stability and transparency. The study analyzes the regulatory and legal framework for organizing audits in small business entities, the problems encountered in practice, and the level of utilization of audit services. Analytical, comparative, and logical generalization methods were employed in the research. The findings reveal that the high cost of audit services, the shortage of qualified auditors, and the weakness of internal control systems are the main challenges. The results of the study have both theoretical and practical significance for developing practical recommendations to improve the effectiveness of audit organization in small business entities. Key words: small business, audit, auditing activity, financial reporting, internal control. Аннотация. В данном исследовании изучаются проблемы, возникающие в процессе организации аудиторской деятельности в субъектах малого бизнеса, а также выявляются их причины. В настоящее время малый бизнес является важным звеном экономики, и аудит играет значительную роль в обеспечении их финансовой устойчивости и прозрачности. В ходе исследования проанализированы нормативноправовые основы организации аудита в субъектах малого бизнеса, проблемы, встречающиеся на практике, а также уровень использования аудиторских услуг. В исследовании применялись методы анализа, сравнения и логического обобщения. В результате установлено, что основными проблемами являются высокая стоимость аудиторских услуг, нехватка квалифицированных аудиторов и слабость системы внутреннего контроля. Результаты исследования имеют теоретическую и практическую значимость для разработки практических рекомендаций по более эффективной организации аудита в субъектах малого бизнеса. Ключевые слова: малый бизнес, аудит, аудиторская деятельность, финансовая отчетность, внутренний контроль. Kirish. Hozirgi globallashuv va raqobat kuchayib borayotgan sharoitda kichik biznes subyektlari iqtisodiy o‘sishning muhim drayveri hisoblanadi. Ularning barqaror faoliyat yuritishi, moliyaviy resurslardan samarali foydalanishi hamda xo‘jalik operatsiyalarining shaffofligi audit institutining rivojlanishiga bevosita bog‘liqdir. Audit moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini ta’minlash, xatolik va moliyaviy suiiste’molliklarning oldini olishda muhim vosita hisoblanadi. Shu bilan birga, amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, kichik biznes subyektlarida auditni tashkil etish yirik korxonalarga nisbatan murakkabroq kechmoqda. Buning asosiy sabablari sifatida moliyaviy imkoniyatlarning cheklanganligi, hujjatlashtirish tizimining yetarli darajada rivojlanmaganligi va auditga bo‘lgan 89

talab pastligini ko‘rsatish mumkin. Mazkur holatlar tadqiqot mavzusining dolzarbligini belgilaydi. Asosiy qisim. Audit – moliyaviy hisobotlarning qonunchilik va amaldagi standartlarga muvofiqligini mustaqil baholash jarayonidir. Kichik biznes subyektlarida auditning asosiy vazifasi xo‘jalik faoliyati natijalarining haqqoniyligini aniqlash va foydalanuvchilarga ishonchli axborot taqdim etishdan iborat. Nazariy jihatdan audit kichik biznes uchun quyidagi funksiyalarni bajaradi: • moliyaviy intizomni mustahkamlash; • ichki nazorat tizimini baholash; • soliq va moliyaviy xatolarni aniqlash; • boshqaruv qarorlarini qabul qilishda axborot bazasini yaratish. Audit kichik biznes subyektlarida moliyaviy intizomni ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Auditorlik tekshiruvlari xo‘jalik operatsiyalarining amaldagi qonunchilik va belgilangan hisob siyosatiga muvofiq amalga oshirilishini nazorat qiladi. Natijada, daromad va xarajatlarning to‘g‘ri hisobga olinishi, pul oqimlarining samarali boshqarilishi hamda moliyaviy intizom buzilishining oldi olinadi. Bu holat kichik biznes subyektlarining moliyaviy barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Audit jarayonida korxonaning ichki nazorat tizimi chuqur tahlil qilinadi va uning samaradorligi baholanadi. Kichik biznes subyektlarida ichki nazorat tizimi ko‘pincha soddalashtirilgan shaklda bo‘lib, ayrim hollarda yetarli darajada shakllanmagan bo‘ladi. Auditorlik tekshiruvlari orqali mavjud kamchiliklar aniqlanib, ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi. Bu esa moliyaviy xatoliklar va suiiste’molliklar xavfini kamaytirishga yordam beradi. Audit kichik biznes subyektlarida soliq hisobotlari va moliyaviy hujjatlarda mavjud bo‘lgan xatoliklarni aniqlash imkonini beradi. Soliq qonunchiligining teztez o‘zgarib turishi kichik biznes subyektlari uchun qo‘shimcha murakkabliklar tug‘diradi. Auditorlik tekshiruvlari orqali soliq hisobidagi xatolar, noto‘g‘ri hisobkitoblar va qonunbuzarliklar aniqlanib, ularning moliyaviy oqibatlari kamaytiriladi. Bu esa jarimalar va moliyaviy sanksiyalarning oldini olishga xizmat qiladi. Audit natijalari asosida shakllangan ishonchli va haqqoniy moliyaviy axborot boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kichik biznes subyektlari rahbariyati audit xulosalari orqali korxonaning moliyaviy holatini real baholash, rivojlanish strategiyasini belgilash va risklarni samarali boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Biroq kichik biznes subyektlarining faoliyat miqyosi va resurslarining cheklanganligi auditning mazmuni va hajmini moslashtirishni talab etadi. Amaliyotda kichik biznes subyektlari auditni tashkil etishda quyidagi muammolarga uchraydi. 1. Moliyaviy cheklovlar. Auditorlik xizmatlarining nisbatan yuqori qiymati kichik biznes subyektlarining auditdan foydalanishiga to‘sqinlik qilmoqda. 90

Ko‘plab korxonalar auditni qo‘shimcha xarajat sifatida baholab, undan voz kechadilar. 2. Ichki nazorat tizimining sustligi. Kichik biznes subyektlarida ichki nazorat tizimi ko‘pincha yetarli darajada shakllanmagan bo‘ladi. Bu esa auditorlik tekshiruvlari jarayonini murakkablashtirib, audit sifatining pasayishiga olib keladi. 3. Malakali auditorlar yetishmasligi. Ba’zi hududlarda auditorlik tashkilotlarining kamligi va mutaxassislar malakasining bir xil emasligi kichik biznes subyektlari uchun sifatli audit xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini cheklaydi. 4. Normativ-huquqiy muammolar. Auditni tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar asosan yirik korxonalar faoliyatiga yo‘naltirilgan bo‘lib, kichik biznes subyektlari uchun soddalashtirilgan audit mexanizmlarining yetishmasligi seziladi. 1-rasm. Kichik biznes subyektlarida auditni tashkil etishdagi asosiy muammolar Mazkur grafikda kichik biznes subyektlarida auditni tashkil etish jarayonida uchraydigan asosiy muammolar va ularning ta’sir darajasi aks ettirilgan. Grafikdan ko‘rinib turibdiki, auditorlik xizmatlarining moliyaviy jihatdan qimmatligi eng muhim muammo hisoblanadi. Shuningdek, ichki nazorat tizimining sustligi va malakali auditorlar yetishmasligi audit sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Normativ-huquqiy muammolar esa nisbatan kamroq darajada bo‘lsa-da, audit jarayonini takomillashtirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Kichik biznes subyektlarida auditni samarali tashkil etish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: • kichik biznes uchun moslashtirilgan audit standartlarini ishlab chiqish; • auditorlik xizmatlarini subsidiyalash yoki soliq imtiyozlari berish; • ichki nazorat tizimini kuchaytirish; • auditorlar malakasini oshirish va hududlarda auditorlik infratuzilmasini rivojlantirish. Yuqorida keltirilgan chora-tadbirlar audit sifatini oshirish bilan birga kichik biznes subyektlarining moliyaviy barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda, kichik biznes subyektlarida auditni tashkil etish bir qator tashkiliy va iqtisodiy muammolar bilan 91

bog‘liqdir. Ushbu muammolarni bartaraf etish kichik biznes subyektlarining moliyaviy shaffofligini oshirish, investorlar ishonchini mustahkamlash va iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Audit tizimini takomillashtirish kichik biznesni rivojlantirishda muhim strategik ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. DeAngelo L.E. Auditor size and audit quality. Journal of Accounting and Economics, 1981. 2. Arens A.A., Elder R.J., Beasley M.S. Auditing and Assurance Services. Pearson, 2020. 3. Messier W.F., Glover S.M., Prawitt D.F. Auditing & Assurance Services. McGrawHill, 2019. 4. O‘zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni. 5. Karimov A.A. Kichik biznesda moliyaviy nazoratni takomillashtirish. – Toshkent, 2021. 6. Hayes R., Wallage P., Gortemaker H. Principles of Auditing. Pearson, 2018. SANOAT KORXONALARINING TASHQI BOZORDAGI KONYUNKTURASINI PROGNOZLASHDA AI-MENEJMENT TIZIMLARIDAN FOYDALANISH Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, TIU o‘qituvchisi, shohjahonsultanov02@gmail.com Turgʻunboyev Shodiyor Muhiddin oʻgʻli, TIU talabasi, turgunboyevshodiyor38@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada sanoat korxonalarining tashqi bozordagi konyunkturasini prognozlash jarayonida sun’iy intellektga asoslangan AI-menejment tizimlaridan foydalanishning iqtisodiy va boshqaruv ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda globallashuv sharoitida xalqaro bozorlarda narxlar, talab va raqobat sharoitlarining tezkor o‘zgarib borishi sanoat korxonalaridan yuqori aniqlikdagi prognozlash va ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilishni talab etayotgani asoslab beriladi. Maqolada AI-menejment tizimlarining katta hajmdagi bozor ma’lumotlarini qayta ishlash, tashqi bozor konyunkturasini oldindan baholash, eksport strategiyalarini moslashtirish va tavakkalchiliklarni kamaytirishdagi roli yoritiladi. Tadqiqot natijalari sun’iy intellektga asoslangan menejment tizimlaridan foydalanish sanoat korxonalarining tashqi bozorlardagi raqobatbardoshligini oshirish va barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim omil ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: tashqi bozor konyunkturasi, sanoat korxonalari, sun’iy intellekt, AImenejment tizimlari, prognozlash, xalqaro savdo, strategik boshqaruv, raqamli iqtisodiyot. Аннотация. В данной статье проводится научный анализ экономической и управленческой значимости использования систем управления на основе искусственного интеллекта в процессе прогнозирования ситуации промышленных предприятий на зарубежных рынках. В исследовании утверждается, что быстрые изменения цен, спроса и конкурентной среды на международных рынках в условиях глобализации требуют от промышленных предприятий высокоточных прогнозов и принятия решений на основе данных. В статье подчеркивается роль систем управления на основе ИИ в обработке больших объемов рыночных данных, прогнозировании ситуации на зарубежных рынках, корректировке экспортных стратегий и снижении рисков. Результаты исследования показывают, что использование систем управления на основе ИИ является важным фактором повышения конкурентоспособности промышленных предприятий на зарубежных рынках и обеспечения их устойчивого развития. 92

Ключевые слова: условия внешнего рынка, промышленные предприятия, искусственный интеллект, системы управления на основе ИИ, прогнозирование, международная торговля, стратегическое управление, цифровая экономика. Abstract: This article scientifically analyzes the economic and managerial significance of using AI-based management systems in the process of forecasting the situation of industrial enterprises in foreign markets. The study argues that the rapid changes in prices, demand and competitive conditions in international markets in the context of globalization require industrial enterprises to make high-precision forecasts and data-based decisions. The article highlights the role of AI-management systems in processing large volumes of market data, predicting the situation of foreign markets, adjusting export strategies and reducing risks. The results of the study show that the use of AI-based management systems is an important factor in increasing the competitiveness of industrial enterprises in foreign markets and ensuring their sustainable development. Keywords: foreign market conditions, industrial enterprises, artificial intelligence, AI management systems, forecasting, international trade, strategic management, digital economy. Kirish. Globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida xalqaro bozorlar tobora murakkablashib, tashqi bozor konyunkturasining o‘zgaruvchanligi sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Narx tebranishlari, talab strukturasining tezkor o‘zgarishi, raqobat bosimining kuchayishi va geoiqtisodiy omillar tashqi bozordagi vaziyatni oldindan aniq prognozlash zaruratini keskin oshirmoqda. Bunday sharoitda noto‘g‘ri yoki kechikkan prognozlar sanoat korxonalarining eksport faoliyatida jiddiy iqtisodiy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin. An’anaviy bozor tahlili va prognozlash usullari ko‘pincha cheklangan ma’lumotlar va subyektiv baholashlarga asoslanadi. Sun’iy intellektga asoslangan AI-menejment tizimlari esa tashqi bozordagi murakkab jarayonlarni chuqur tahlil qilish, katta hajmdagi ma’lumotlarni tezkor qayta ishlash va yuqori aniqlikdagi prognozlar ishlab chiqish imkonini beradi. Shu sababli sanoat korxonalarining tashqi bozordagi konyunkturasini prognozlashda AI-menejment tizimlaridan foydalanish masalasi dolzarb ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism. Sanoat korxonalarining tashqi bozordagi faoliyati bozor konyunkturasiga bevosita bog‘liq bo‘lib, talab va narx dinamikasi, raqobatchilar xatti-harakati va iste’molchilarning xarid qobiliyati eksport strategiyasining asosiy belgilovchi omillaridan hisoblanadi. Ushbu omillarni aniq prognozlash sanoat korxonalarining tashqi bozorlarda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishida muhim rol o‘ynaydi. AI-menejment tizimlari ushbu jarayonda ma’lumotlarga asoslangan tahliliy yondashuvni ta’minlaydi. Sun’iy intellekt texnologiyalari tashqi bozorlardan kelib tushayotgan katta hajmdagi statistik, iqtisodiy va marketing ma’lumotlarini real vaqt rejimida qayta ishlash imkonini beradi. AI-menejment tizimlari yordamida bozor tendensiyalari aniqlanib, talab va narxlarning ehtimoliy o‘zgarishlari oldindan baholanadi. Bu holat sanoat korxonalariga eksport hajmlarini va mahsulot assortimentini tashqi bozor sharoitlariga moslashtirish imkonini beradi [1]. 93

Tashqi bozor konyunkturasini prognozlashda AI-menejment tizimlarining muhim afzalliklaridan biri tavakkalchiliklarni kamaytirishdir. Sun’iy intellekt asosida amalga oshirilgan tahlillar bozor beqarorligi, valyuta kurslari o‘zgarishi va raqobat bosimi bilan bog‘liq xavflarni oldindan aniqlash imkonini beradi. Natijada sanoat korxonalari tashqi bozorlarda yanada ehtiyotkor va asoslangan strategik qarorlar qabul qiladi. AI-menejment tizimlari tashqi bozordagi raqobat muhitini chuqur tahlil qilish imkonini ham yaratadi. Raqobatchilarning narx siyosati, marketing faolligi va bozorga kirish strategiyalari bo‘yicha to‘plangan ma’lumotlar asosida sanoat korxonalari o‘z raqobat pozitsiyasini mustahkamlashga qaratilgan choralarni ishlab chiqadi. Bu jarayon tashqi bozorlarda barqaror raqobatbardoshlikni ta’minlashga xizmat qiladi [2]. Shuningdek, AI-menejment tizimlari tashqi bozor konyunkturasini prognozlashda tezkorlikni ta’minlaydi. An’anaviy tahlil usullariga nisbatan sun’iy intellekt asosidagi tizimlar bozor o‘zgarishlariga real vaqt rejimida moslashib, prognozlarni doimiy ravishda yangilab boradi. Bu holat globallashuv sharoitida tez o‘zgaruvchan tashqi bozorlarda muhim ustunlik hisoblanadi. AI-menejment tizimlaridan foydalanish tashqi bozor prognozlarini sanoat korxonasining umumiy strategik boshqaruvi bilan uyg‘unlashtirish imkonini beradi. Prognoz natijalari eksport strategiyasi, ishlab chiqarish rejalari va marketing faoliyati bilan integratsiyalanib, resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydi. Natijada sanoat korxonalari tashqi bozorlarda yanada barqaror va moslashuvchan faoliyat yuritadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sanoat korxonalarining tashqi bozordagi konyunkturasini prognozlashda AI-menejment tizimlaridan foydalanish yuqori iqtisodiy va strategik samaradorlikka ega. Sun’iy intellektga asoslangan prognozlash tashqi bozorlardagi noaniqliklarni kamaytirib, qarorlar qabul qilish aniqligini oshiradi va eksport faoliyatining barqarorligini ta’minlaydi. Amaliy jihatdan sanoat korxonalariga tashqi bozor konyunkturasini prognozlash jarayonida AI-menejment tizimlarini izchil joriy etish, analitik infratuzilmani rivojlantirish va raqamli tahlil bo‘yicha mutaxassislar salohiyatini oshirish tavsiya etiladi. Ushbu yondashuv sanoat korxonalarining tashqi bozorlardagi raqobatbardoshligini mustahkamlash va uzoq muddatli barqaror rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Davenport, T.H., & Ronanki, R. (2019). Artificial intelligence for the real world. Harvard Business Review, 97(1), 108–116. [1] 2. McAfee, A., & Brynjolfsson, E. (2020). Machine learning and international business strategy. MIT Sloan Management Review, 61(4), 1–9. 3. OECD. (2021). Artificial intelligence and international trade. Paris: OECD Publishing. [2] 4. UNCTAD. (2022). Digital economy report 2022. Geneva: United Nations. 94

5. Wamba, S.F., Queiroz, M.M., Wu, L., Sivarajah, U., & Akter, S. (2021). Big data analytics and AI in international markets. International Journal of Production Economics, 235, 108–120. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TIJORAT BANKLARINING RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHNING ASOSIY YO‘NALISHLARI Turg‘unov Muxriddin Mo‘ydinjon o‘g‘li, FarDU, Iqtisodiyot va turizm kafedrasi mudiri i.f.d. (DSc), dotsent E-mail: Turgunovmuxriddin77@gmail.com Maxammadov Diyorbek Muxtor o‘g‘li, FarDU, Magistranti, E-mail: maxammadovdiyorbek19@gmail.com Annotatsiya. Mazkur tezisda raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklarining raqobatbardoshligini oshirish mexanizmlari yoritiladi. Bank faoliyatida raqamli texnologiyalar, innovatsion xizmatlar va mijozga yo‘naltirilgan yondashuvning ahamiyati tahlil qilinadi hamda ularning banklar rivojiga ta’siri zamonaviy moliya bozori sharoitida barqaror rivojlanish imkoniyatlari yoritib beriladi. Kalit so‘zlar: Raqamli iqtisodiyot, tijorat banklari, raqobatbardoshlik, fintech, bank innovatsiyalari. Аннотация. В данной работе рассматриваются механизмы повышения конкурентоспособности коммерческих банков в условиях цифровой экономики. Анализируется значение цифровых технологий, инновационных услуг и клиентоориентированного подхода в банковской деятельности, подчеркивается их влияние на развитие банков, а также возможности устойчивого развития в условиях современного финансового рынка. Ключевые слова: цифровая экономика, коммерческие банки, конкурентоспособность, финтех, банковские инновации. Abstract. This thesis discusses the mechanisms for increasing the competitiveness of commercial banks in the digital economy. The importance of digital technologies, innovative services and a customer-oriented approach in banking activities is analyzed, and their impact on the development of banks is highlighted, highlighting the possibilities of sustainable development in the conditions of the modern financial market. Keywords: Digital economy, commercial banks, competitiveness, fintech, banking innovations. Kirish. So‘nggi yillarda jahon xo‘jalik tizimida yuz berayotgan jadal texnologik o‘zgarishlar iqtisodiy munosabatlarning mazmuni va shaklini tubdan yangilab bormoqda. Raqamli texnologiyalar asosida shakllanayotgan yangi iqtisodiy muhit ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va moliyaviy munosabatlarni yanada tezkor, shaffof va samarali qilishga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, bankmoliya tizimi ushbu jarayonlardan bevosita ta’sirlanib, an’anaviy faoliyat yuritish uslublarini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘lmoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keng rivojlanishi, sun’iy intellekt, katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash (Big Data), bulutli texnologiyalar hamda mobil platformalarning joriy etilishi bank xizmatlarining yangi formatini shakllantirmoqda. 95

Mazkur jarayonlar natijasida tijorat banklari faoliyatida xizmatlar ko‘rsatish tezligi, sifat darajasi va qulaylik mezonlari ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Endilikda bank mijozlari moliyaviy xizmatlardan foydalanishda vaqt va hudud bilan bog‘liq cheklovlarga duch kelmaslikni, barcha operatsiyalarni masofadan turib amalga oshirish imkoniyatini talab qilmoqda. Shu sababli banklar oldida mavjud biznes-modellarni modernizatsiya qilish, raqamli infratuzilmani rivojlantirish va innovatsion mahsulotlarni joriy etish bilan bog‘liq murakkab vazifalar yuzaga kelmoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida banklar o‘rtasidagi raqobat muhiti ham tubdan o‘zgarmoqda. Endilikda tijorat banklari faqatgina an’anaviy moliyaviy institutlar bilan emas, balki fintech kompaniyalar, elektron to‘lov tizimlari va raqamli platformalar bilan ham raqobatlashishga majbur bo‘lmoqda. Mobil ilovalar orqali tezkor to‘lovlar, onlayn kreditlash, raqamli hamyonlar va avtomatlashtirilgan moliyaviy xizmatlar mijozlar uchun asosiy tanlov mezoniga aylanib bormoqda. Natijada banklarning raqobat ustunligi filiallar tarmog‘i yoki foiz stavkalari bilan emas, balki texnologik imkoniyatlar, xizmatlar qulayligi va innovatsion yechimlar orqali belgilanmoqda. O‘zbekiston bank tizimida ham raqamli transformatsiya jarayonlari izchil davom etmoqda. So‘nggi yillarda masofaviy bank xizmatlari, internet-banking, mobil ilovalar va elektron to‘lov tizimlari jadal rivojlanib, aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish darajasi sezilarli darajada oshdi. Banklar tomonidan raqamli mahsulotlar joriy etilishi nafaqat mijozlar sonining ko‘payishiga, balki operatsion xarajatlarning qisqarishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, banklar o‘rtasidagi raqobatning kuchayishi mijozlar ehtiyojini chuqur tahlil qilish, individual yondashuvni qo‘llash va tezkor boshqaruv qarorlarini qabul qilish zaruratini kuchaytirmoqda. Shunday sharoitda tijorat banklarining raqobatbardoshligini oshirish masalasi strategik ahamiyat kasb etadi. Banklarning barqaror faoliyati, moliyaviy bozordagi o‘rni va uzoq muddatli rivojlanishi ko‘p jihatdan raqamli texnologiyalarni qanchalik samarali joriy etishiga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Shu sababli raqamli iqtisodiyot sharoitida bank raqobatbardoshligini shakllantiruvchi omillarni aniqlash, ularni amaliyotga tatbiq etish mexanizmlarini o‘rganish va natijadorligini baholash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi[1]. Mazkur tezisda raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklarining raqobatbardoshligini ta’minlovchi asosiy yo‘nalishlar, ularni amalga oshirish mexanizmlari hamda bank faoliyatiga ko‘rsatadigan amaliy ta’siri keng yoritiladi. Tadqiqot natijalari bank xizmatlarini zamonaviy texnologiyalar asosida takomillashtirish, mijozlarga yo‘naltirilgan yondashuvni kuchaytirish va bank tizimining umumiy samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy xulosalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Asosiy qism. Raqamli iqtisodiyot sharoitida bank faoliyati an’anaviy moliyaviy vositachilik doirasidan chiqib, yuqori texnologiyalar asosida shakllanayotgan murakkab xizmatlar tizimiga aylanmoqda. Axborot 96

texnologiyalarining keng joriy etilishi bank operatsiyalarini avtomatlashtirish, moliyaviy jarayonlarni tezlashtirish va inson omiliga bog‘liq xatoliklarni kamaytirish imkonini bermoqda. Natijada tijorat banklari faoliyatida samaradorlikni oshirish, xarajatlarni optimallashtirish va xizmatlar sifati bo‘yicha ustunlikka erishish imkoniyatlari kengaymoqda. Bank xizmatlarining raqamli formatga o‘tishi mijozlar bilan o‘zaro munosabatlar mexanizmini ham tubdan o‘zgartirmoqda. Mijozlar endilikda bank xizmatlaridan foydalanishda tezkorlik, qulaylik va shaffoflikni asosiy mezon sifatida baholamoqda. Mobil banking va internet-banking platformalari orqali amalga oshirilayotgan operatsiyalar nafaqat vaqtni tejaydi, balki banklarga mijozlar bilan uzluksiz aloqani yo‘lga qo‘yish imkonini ham yaratadi. Bu holat banklarning xizmatlar ko‘rsatish geografiyasini kengaytirib, filiallar tarmog‘iga bo‘lgan bog‘liqlikni sezilarli darajada kamaytiradi. Raqamli texnologiyalarning joriy etilishi banklarning kreditlash, to‘lovlar va hisob-kitoblar bilan bog‘liq jarayonlarini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqmoqda. Masofaviy kreditlash, avtomatlashtirilgan skoring tizimlari va elektron shartnomalar banklar uchun qaror qabul qilish tezligini oshirib, kredit portfeli sifatini yaxshilash imkonini beradi. Shu bilan birga, raqamli xizmatlar mijozlarning moliyaviy faolligini oshirib, bank aylanmasining kengayishiga xizmat qiladi[2]. Mijozlarga yo‘naltirilgan yondashuv raqamli bank faoliyatining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Zamonaviy banklar mijozlarning ehtiyojlari va xulqatvorini chuqur tahlil qilish orqali shaxsiylashtirilgan moliyaviy mahsulotlarni taklif etishga intilmoqda. Katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash texnologiyalari banklarga mijozlarning to‘lov intizomi, daromad darajasi va moliyaviy odatlarini tahlil qilish imkonini beradi. Bu esa risklarni oldindan aniqlash, moliyaviy yo‘qotishlarni kamaytirish va bank daromadliligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida bank infratuzilmasini modernizatsiya qilish banklarning raqobatbardoshligini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Bulutli texnologiyalar asosida ishlaydigan axborot tizimlari ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlash jarayonlarini soddalashtirib, bank faoliyatining uzluksizligini ta’minlaydi. Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari esa bank ichki jarayonlarining muvofiqlashtirilishini yaxshilab, strategik qarorlar qabul qilishda aniqlikni oshiradi. Raqamli xizmatlar hajmining kengayishi bilan birga axborot xavfsizligini ta’minlash masalasi ham bank faoliyatida ustuvor yo‘nalishga aylanmoqda. Kiberxavfsizlik tizimlarining kuchaytirilishi, ma’lumotlarni himoyalash mexanizmlarining takomillashtirilishi banklar uchun nafaqat texnik zarurat, balki mijozlar ishonchini mustahkamlash vositasi ham hisoblanadi. Axborot xavfsizligi talablariga rioya qilinmasligi bank obro‘siga jiddiy zarar yetkazishi va moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. 97

Raqamli iqtisodiyot sharoitida fintech kompaniyalar bilan hamkorlik tijorat banklari uchun yangi raqobat ustunliklarini shakllantirish imkonini bermoqda. Fintech kompaniyalar tomonidan taklif etilayotgan innovatsion texnologiyalar banklar faoliyatiga tez va moslashuvchan yechimlarni joriy etishga xizmat qiladi. Banklar va fintech subyektlar o‘rtasidagi integratsiya moliyaviy xizmatlar bozorida yangi mahsulotlar paydo bo‘lishiga, xizmatlar assortimentining kengayishiga va mijozlar uchun yanada qulay sharoitlar yaratilishiga olib keladi[3]. Shuningdek, raqamli transformatsiya banklar boshqaruv tizimiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli platformalar asosida shakllanayotgan boshqaruv modeli bank rahbariyatiga real vaqt rejimida moliyaviy holatni tahlil qilish, risklarni baholash va strategik qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Bu holat bank faoliyatida shaffoflikni oshirib, ichki nazorat mexanizmlarining samaradorligini kuchaytiradi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklarining raqobatbardoshligi texnologik innovatsiyalar, mijozlarga qulay xizmatlar, xavfsizlikni ta’minlash va samarali boshqaruv tizimining uyg‘unlashuvi orqali shakllanadi. Ushbu jarayonlarning izchil amalga oshirilishi banklarning moliyaviy barqarorligini mustahkamlab, bozor sharoitida uzoq muddatli muvaffaqiyatga erishishini ta’minlaydi[4]. Tahlil va natijalar. Raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklarining raqobatbardoshligi bank faoliyatining texnologik darajasi, xizmatlar sifati va boshqaruv samaradorligi bilan uzviy bog‘liq holda shakllanadi. Banklar tomonidan raqamli texnologiyalardan foydalanish moliyaviy xizmatlar ko‘rsatish jarayonlarini tezlashtirib, ularning ishonchliligini oshirishga xizmat qiladi. Bu jarayonda raqamli platformalar bank va mijoz o‘rtasidagi o‘zaro aloqani yangi bosqichga olib chiqib, xizmatlardan foydalanish qulayligini ta’minlaydi. Raqamli bank xizmatlarining kengayishi mijozlarning moliyaviy xulqatvoriga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Masofaviy xizmatlar orqali bank operatsiyalarining soddalashtirilishi mijozlarning moliyaviy faolligini oshirib, bank aylanmasining kengayishiga olib keladi. Shu bilan birga, raqamli muhitda xizmatlar ko‘rsatish banklardan xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan mexanizmlarni takomillashtirishni talab etadi. Tijorat banklari faoliyatida raqamli texnologiyalarni qo‘llash boshqaruv qarorlarining tezkor va asosli qabul qilinishiga imkon yaratadi. Ma’lumotlarni avtomatlashtirilgan qayta ishlash bank rahbariyatiga moliyaviy holatni doimiy monitoring qilish, risklarni baholash va resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi. Bu holat bank faoliyatida shaffoflikning oshishiga hamda ichki nazorat tizimlarining mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklari faoliyatida yuz berayotgan o‘zgarishlarni baholashda raqamli xizmatlardan foydalanish ko‘rsatkichlari muhim ahamiyat kasb etadi. Bank xizmatlarining raqamli formatga o‘tishi nafaqat texnologik yangilanish, balki banklarning bozor sharoitida tutgan o‘rni va rivojlanish sur’atlarini belgilovchi omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Jadvalda 98