Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

korxona menejmentining strategik va operatsion funksiyalarini samarali qo‘llabquvvatlaydi. Birinchidan, BPO strategik rejalashtirish sifatini oshiradi, chunki jarayon metrikalarining mavjudligi resurslarni optimal taqsimlash imkonini beradi. Ikkinchidan, raqamli monitoring vositalari operatsion nazoratni real vaqt rejimida amalga oshirishga xizmat qiladi. Uchinchidan, jarayonlarning shaffofligi ortishi risk va compliance boshqaruvining samaradorligini oshiradi. Tadqiqotlar AI va process mining joriy etilgan tashkilotlarda boshqaruv qarorlarining aniqligi hamda tezkorligi sezilarli darajada oshishini ko‘rsatmoqda [2]. Shu sababli BPO raqamli menejmentning muhim amaliy vositasi sifatida e’tirof etilmoqda. Yevropa Ittifoqida BPO tendensiyalari. 2024–2026 yillarda Yevropa Ittifoqida biznes jarayonlarini raqamlashtirish Digital Decade siyosati doirasida izchil jadallashmoqda. Yevropa korxonalarida AI-driven boshqaruv, bulutli platformalar asosida integratsiya hamda end-to-end jarayonlarni raqamlashtirish ustuvor yo‘nalish sifatida shakllangan [5]. Amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, kompaniyalar alohida funksiyalarni avtomatlashtirishdan ko‘ra, butun qiymat zanjirini qamrab oluvchi integratsiyalashgan BPM platformalariga o‘tmoqda. Natijada operatsion samaradorlik oshib, mijozga yo‘naltirilganlik kuchaymoqda. Rossiyada BPO rivojlanish xususiyatlari. Rossiya amaliyotida biznes jarayonlarini optimallashtirish sektorlar kesimida differensiallashgan holda rivojlanmoqda. Yirik kompaniyalarda BPM va SaaS kombinatsiyasi eng keng tarqalgan texnologik model hisoblanadi [4]. Kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, moliya va sug‘urta sektori raqamlashtirish bo‘yicha yetakchi o‘rinda bo‘lib, AI yechimlarining joriy etilishi tarmoqlar bo‘yicha notekis kechmoqda. Bu esa umumiy raqamli yetuklik darajasining differensial shakllanishiga olib kelmoqda. O‘zbekistonda BPO rivojlanish holati. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot so‘nggi yillarda izchil rivojlanmoqda va davlat ushbu jarayonning asosiy institutsional drayveri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Digital Transformation Scoreboard [6] ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda IT kompaniyalar soni ortib bormoqda, raqamli xizmatlar hajmi kengaymoqda va elektron hukumat infratuzilmasi rivojlanmoqda. 1-jadval 2024–2026- yillarda BPO darajasining solishtirma tahlili Ko‘rsatkich Yevropa Ittifoqi Rossiya O‘zbekiston AI integratsiyasi Yuqori O‘rta Past–o‘rta RPA qo‘llanishi Keng O‘rta Cheklangan Process mining Faol Cheklangan Juda kam BPM yetukligi Yuqori O‘rta Boshlang‘ich Data-driven menejment Yetuk Qisman Yetarli emas Platformalashuv Juda yuqori O‘rta O‘sish bosqichi Davlat roli Strategik Moslashuvchan Faol Umumiy daraja Yuqori O‘rta Past–o‘rta 839

Shu bilan birga, biznes darajasida jarayonlarning fragmentarligi, korporativ tizimlararo integratsiyaning yetishmasligi, process mining amaliyotining cheklanganligi hamda data-driven boshqaruv madaniyatining yetarli shakllanmaganligi kabi muammolar saqlanib qolmoqda. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari raqamli iqtisodiyot sharoitida biznes jarayonlarini optimallashtirish korxonalar boshqaruv samaradorligini oshirishning muhim omiliga aylanganini tasdiqladi. AI, RPA, bulutli texnologiyalar va process mining vositalarini kompleks joriy etish datadriven menejmentni shakllantirish hamda operatsion samaradorlikni oshirishga xizmat qilmoqda. 2024–2026- yillar tahlili Yevropa Ittifoqida end-to-end BPM yechimlari yetuk bosqichga yaqinlashganini, Rossiyada sektor-yo‘naltirilgan model ustunligini, O‘zbekistonda esa biznes jarayonlarini integratsiyalash darajasi hali yetarli emasligini ko‘rsatdi. Shu munosabat bilan O‘zbekiston korxonalarida end-to-end BPM platformalarini joriy etish, process mining asosida KPI monitoring tizimini yo‘lga qo‘yish, RPA va AI texnologiyalarini bosqichma-bosqich integratsiya qilish, APIfirst tamoyiliga asoslangan tizimlararo integratsiyani kengaytirish, jarayon analitiklari va raqamli menejment kompetensiyalarini rivojlantirish yo‘nalishlarni ustuvor rivojlantirish maqsadga muvofiq. Mazkur yondashuvlar korxonalarda operatsion samaradorlikni oshirish, boshqaruv qarorlarini takomillashtirish hamda raqamli iqtisodiyot sharoitida barqaror raqobatbardoshlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Becker, J., Schmid, S., & Seidel, S. (2022). Digital transformation in organizations: A process perspective. Business & Information Systems Engineering, 64(3), 267–282. https://doi.org/10.1007/s12599-021-00739-8 2. Badakhshan, P., Wurm, B., Grisold, T., Geyer-Klingeberg, J., Mendling, J., & vom Brocke, J. (2022). Creating business value with process mining. Information Systems. https://www.researchgate.net/publication/364314897 3. Bianchi, I. (2024). Towards the path of process digitalization: Benefits, challenges and technologies. Procedia Computer Science. 4. Molodchik, M., Naidenova, I., Shenkman, E., & Ivanov, E. (2024). ICT profiles of Russian companies at the industry level: Resource management strategies. Foresight and STI Governance, 18(2), 45–56. https://doi.org/10.17323/2500-2597.2024.2.45.56 5. European Commission. (2025). State of the Digital Decade 2025 report. https://digital-strategy.ec.europa.eu 6. Digital Transformation Scoreboard in Uzbekistan. (2024). https://ecesbf.uz 7. UNDP. (2025). Digital transformation and economic development report. 840

BIZNESNI RAQAMLASHTIRISHDA SUN’IY INTELLEKTNING ROLI Baxronov Kamronbek Xasanovich, “Smart Student” МChJ ish boshqaruvchisi, E-mail: bakhronovkemran@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada biznes jarayonlarini raqamlashtirish va avtomatlashtirishda sun’iy intellekt texnologiyalarining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda sun’iy intellektdan marketing, savdo, mijozlarga xizmat ko‘rsatish, moliya va operatsion boshqaruv sohalarida foydalanish imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, SI yechimlarining biznes samaradorligini oshirish, xarajatlarni kamaytirish, qaror qabul qilishni tezlashtirish va mijozlar bilan ishlash sifatini yaxshilashdagi roli asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, marketing texnologiyalari, chat-botlar, moliyaviy tahlil, operatsion samaradorlik, raqamli transformatsiya. Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение технологий искусственного интеллекта в цифровизации и автоматизации бизнес-процессов. В исследовании освещены возможности использования искусственного интеллекта в сферах маркетинга, продаж, обслуживания клиентов, финансов и операционного управления. Также обоснована роль ИИ-решений в повышении эффективности бизнеса, снижении затрат, ускорении принятия решений и повышении качества работы с клиентами. Ключевые слова: искусственный интеллект, маркетинговые технологии, чатботы, финансовый анализ, цифровая трансформация. Abstract. This article analyzes the role and importance of artificial intelligence technologies in the digitalization and automation of business processes. The study highlights the possibilities of using artificial intelligence in the fields of marketing, sales, customer service, finance, and operational management. The role of AI solutions in increasing business efficiency, reducing costs, accelerating decision-making, and improving the quality of customer service is also substantiated. Keywords: artificial intelligence, marketing technologies, chatbots, financial analysis, digital transformation. Kirish. Sun’iy intellekt (SI) so‘nggi yillarda biznes samaradorligini oshirishning haqiqiy vositasiga aylandi. Bugungi kunda undan nafaqat yirik korporatsiyalar, balki kichik va o‘rta biznes ham faol foydalanmoqda. To‘g‘ri joriy etilgan sun’iy intellekt yechimlari kompaniyalarga xarajatlarni kamaytirishga, mijozlarni yaxshiroq tushunishga va boshqaruv qarorlarini tezroq qabul qilishga yordam beradi. O‘sib borayotgan raqobat sharoitida sun’iy intellektdan foydalanish nafaqat afzallik, balki biznesni barqaror rivojlantirishning muhim omiliga aylanmoqda. Biznes sharoitida sun’iy intellekt deganda katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, qonuniyatlarni aniqlash va ilgari inson ishtirokini talab qilgan vazifalarni avtomatik ravishda bajarish qobiliyatiga ega texnologiyalar tushuniladi. Sun’iy intellektning asosiy qiymati shundaki, u kompaniyalarga tezroq, aniqroq va shaxsiylashtirilgan tarzda ishlash imkonini beradi. Masalan, mashinali o‘rganish algoritmlari talabni bashorat qilishi, muayyan mijozlarga tovarlarni tavsiya etishi va ichki jarayonlarni optimallashtirishi mumkin. Biznes uchun bu foydalilikni oshirish, xatolarni kamaytirish va resurslardan yanada oqilona foydalanish demakdir. 841

Asosiy qism. Sun’iy intellektni qo‘llashning eng samarali sohalaridan biri marketingdir. Algoritmlar mijozlarning internetdagi xatti-harakatlarini, ularning afzalliklarini va xarid tarixini tahlil qilishga qodir bo‘lib ushbu ma’lumotlarga asoslanib, biznes xarid qilish ehtimolini sezilarli darajada oshiradigan shaxsiylashtirilgan reklama takliflarini yaratishi mumkin. Bundan tashqari, sun’iy intellekt kontent yaratishni avtomatlashtirishga yordam beradi. Zamonaviy vositalar ijtimoiy tarmoqlar uchun matnlar, reklama e’lonlari va hatto videolar ssenariylarini yaratishni biladi. Bu marketing materiallarini tayyorlash vaqtini sezilarli darajada qisqartiradi va tashqi mutaxassislarga xarajatlarni kamaytiradi. Natijada kompaniya yanada aniqroq targetlash va reklama sarmoyalariga yuqori daromad olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Savdo sohasida sun’iy intellekt kompaniyalarga potensial mijozlarni yo‘qotmaslik va konvertatsiyani oshirishga yordam beradi. Eng keng tarqalgan yechimlardan biri 24 soat ishlaydigan va mijozlarning odatiy savollariga darhol javob beradigan chat-botlardir. Bu orqali biznes ishdan tashqari vaqtda murojaatlarni o‘tkazib yubormaydi va mijozlarning qoniqish darajasini oshiradi. Moliya sohasi SI yuqori samaradorlikni ko‘rsatadigan yana bir yo‘nalishdir. Intellektual tizimlar xarajatlarni avtomatik ravishda tasniflash, g‘ayritabiiy tranzaksiyalarni aniqlash va pul oqimlari prognozini shakllantirish imkoniyatiga ega. Bu buxgalteriya yuklamasini va inson xatolari ehtimolini kamaytiradi. Bundan tashqari, tahliliy modellar rahbarlarga kassa uzilishlarini oldindan ko‘rish va oldini olish choralarini ko‘rishga yordam beradi. Shunday qilib, biznesning moliyaviy barqarorligi va boshqaruv qarorlarining sifati oshadi. Sun’iy intellekt kompaniyaning ichki operatsiyalarini optimallashtirish uchun faol qo‘llanilmoqda. Masalan, savdoda sun’iy intellekt zaxiralar darajasini bashorat qilishi va avtomatik ravishda omborni to‘ldirish zarurligi haqida signal berishi mumkin. Logistikada algoritmlar optimal yetkazib berish yo‘nalishlarini hisoblaydi, bu esa transport xarajatlari va buyurtmalarni bajarish vaqtini kamaytiradi. Xodimlarni boshqarish sohasida sun’iy intellekt biznesning real yuklamasi asosida xodimlarning ish jadvallarini rejalashtirishga yordam beradi. Bu, ayniqsa, xizmat ko‘rsatish sifati va xodimlar xarajatlari o‘rtasida muvozanatni saqlash muhim bo‘lgan xizmat ko‘rsatish kompaniyalari uchun dolzarbdir. Xulosa va tavsiyalar. Sun’iy intellekt texnologiyalarining tez sur’atlarda rivojlanishi zamonaviy biznes jarayonlarini sezilarli darajada yangilab, ularning samaradorligi, tejamkorligi va raqobatbardoshligini oshirmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, SI asosida optimallashtirish mehnat unumdorligini ko‘paytiradi, qaror qabul qilishni tezlashtiradi, xarajatlarni kamaytiradi va mijozlar bilan ishlash sifatini yaxshilaydi, shuningdek bozor talabini oldindan prognoz qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, SI joriy etishda yuqori boshlang‘ich investitsiya, malakali mutaxassislar yetishmasligi, ma’lumotlar sifati muammolari, axborot xavfsizligi xatarlari va etik masalalar kabi qator cheklovlar mavjud bo‘lib, bu jarayon kompleks yondashuvni talab etadi. 842

O‘zbekistondagi kompaniyalar uchun sun’iy intellektdan foydalanish katta imkoniyatlar ochadi. Biznesni raqamlashtirish darajasi o‘sishda davom etyotgan bu davrda raqobat kuchaymoqda, shuning uchun sun’iy intellektni erta joriy etish katta ustunlik berishi mumkin. Sun’iy intellektni elektron tijorat, bank xizmatlari, ta’lim va xizmat ko‘rsatish sohalarida qo‘llash ayniqsa istiqbolli ko‘rinadi. Ma’lumotlar va avtomatlashtirish bilan tizimli ishlashni hozirdan boshlaydigan kompaniyalar tezroq kengayishi va xalqaro bozorlarga chiqishi mumkin. Sun’iy intellekt zamonaviy biznesni rivojlantirishning asosiy drayverlaridan biriga aylanmoqda. Undan foydalanish kompaniyalarga marketing samaradorligini oshirish, mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash, moliyaviy boshqaruvni optimallashtirish va operatsion jarayonlarni takomillashtirish imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Martynov, D.P. (2025). Primenenie iskusstvennogo intellekta v biznes-protsessakh: ot praktiki ispol’zovaniya k opredeleniyu ponyatiya iskusstvennogo intellekta i yego funktsiy [Применение искусственного интеллекта в бизнес-процессах: от практики использования к определению понятия искусственного интеллекта и его функций]. Beneficium. 2. Qobilov, A., & Bekberganov, A.U. (2025). Kompaniyalarning biznes jarayonlariga raqamli texnologiyalarni qo‘llash [Применение цифровых технологий в бизнес-процессах]. Ekonomika i sotsium. 3. Chernova, K.A. (2024). Vnedrenie iskusstvennogo intellekta v biznes [Внедрение искусственного интеллекта в бизнес]. Mezhdunarodnyy zhurnal gumanitarnykh i estestvennykh nauk. 4. Yuldashev, A.A., & Matkarimova, U.A. (2025). Sun’iy intellekt yordamida raqamli biznes jarayonlarini optimallashtirish. Republican Conference “Digital Economy, Innovative Thinking and Educational Competence in the Era of Globalization: Towards Global Citizenship”. https://doi.org/10.5281/zenodo.18185704 BARQAROR RIVOJLANISH VA YASHIRIN IQTISODIYOTGA QARSHI KURASHISHDA SUN’IY INTELEKTNING O‘RNI Fozilov Xayot Raximovich, FarDTU, “Moliya va buxgalteriya hisobi” kafedrasi katta oʻqituvchisi hayotbek.fozilov@fstu.uz Mamasoliyeva Rohila Sharofiddin qizi, 66b-24 BH guruhi talabasi Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada barqaror rivojlanish sharoitida yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish jarayonida sun’iy intellekt texnologiyalarining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Xususan, raqamli transformatsiya jarayonlari, katta ma’lumotlar (Big Data), mashinaviy o‘qitish (Machine Learning) hamda blokcheyn texnologiyalarining iqtisodiy shaffoflikni ta’minlashdagi roli ochib beriladi. Shuningdek, xalqaro tajriba, jumladan United Nations tomonidan qabul qilingan Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDGs) doirasida raqamli texnologiyalarning qo‘llanilishi yoritiladi. Kalit so‘zlar: barqaror rivojlanish, yashirin iqtisodiyot, sun’iy intellekt, raqamli iqtisodiyot, Big Data, blokcheyn, iqtisodiy xavfsizlik. Аннотация. В данной научной статье анализируется роль и значение технологий искусственного интеллекта в борьбе с теневой экономикой в контексте устойчивого 843

развития. В частности, раскрывается роль процессов цифровой трансформации, больших данных, машинного обучения и технологий блокчейна в обеспечении экономической прозрачности. Также освещается международный опыт, включая использование цифровых технологий в рамках Целей устойчивого развития (ЦУР), принятых Организацией Объединенных Наций. Ключевые слова: устойчивое развитие, скрытая экономика, искусственный интеллект, цифровая экономика, большие данные, блокчейн, экономическая безопасность. Abstract. This scientific article analyzes the role and importance of artificial intelligence technologies in combating the shadow economy in the context of sustainable development. In particular, the role of digital transformation processes, big data, machine learning, and blockchain technologies in ensuring economic transparency is revealed. It also highlights international experience, including the use of digital technologies within the framework of the Sustainable Development Goals (SDGs) adopted by the United Nations. Keywords: sustainable development, hidden economy, artificial intelligence, digital economy, Big Data, blockchain, economic security. Kirish. Globalizatsiya va raqamlashtirish jarayonlari jadallashgan XXI asrda iqtisodiy tizimlar murakkablashib bormoqda. Shu bilan birga, yashirin iqtisodiyot hajmi ko`plab davlatlarda yalpi ichki mahsulotning salmoqli qismini tashkil etmoqda. Yashirin iqtisodiyot soliqlardan bo‘yin tovlash, noqonuniy bandlik, korrupsiya va moliyaviy jinoyatlar kabi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi. Barqaror rivojlanish konsepsiyasi ilk bor 1987-yilda World Commission on Environment and Development hisobotida ilgari surilgan bo‘lib, keyinchalik United Nations tomonidan 2030-yilgacha mo‘ljallangan Barqaror rivojlanish maqsadlari sifatida qabul qilindi. Mazkur maqsadlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri - iqtisodiy o‘sish bilan bir qatorda adolatli va shaffof boshqaruvni ta’minlashdir. Bugungi kunda sun’iy intellekt texnologiyalari iqtisodiy jarayonlarni nazorat qilish, tahlil qilish va prognozlashda muhim vosita sifatida maydonga chiqmoqda. Raqamli iqtisodiyot so‘nggi yillarda jadal rivojlanib, texnologik inqilobning asosiy motoriga aylandi. Ushbu sun’iy intellekt raqamli iqtisodiyotning asosiy yo‘nalishiga aylanmoqda. Sun’iy intellekt texnologiyalari raqamli iqtisodiyotda muhim o‘rin tutib, biznes jarayonlarini optimallashtirishdan tortib, yangi innovatsiyalar yaratishga qadar keng ko‘lamli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu maqolada, sun’iy intellektning raqamli iqtisodiyotdagi ro‘li, uning afzalliklari va muammolariga to‘xtalamiz. [1] Asosiy qism. BMT va uning O‘zbekistondagi sheriklari “Barqaror rivojlanish maqsadlari”ga erishish ustida ish olib bormoqda: ular O‘zbekiston va butun dunyo aholisi duch kelayotgan asosiy muammolarni hal etishga qaratilgan 17 ta o‘zaro bog‘liq va ulkan maqsaddan iborat. O‘zbekiston 2030-yilgacha bo‘lgan davrdagi global kun tartibida qo‘yilgan vazifalarni bajarish va “Barqaror rivojlanish maqsadlari” sohasidagi 16 ta milliy maqsadga erishish uchun ko‘plab manfaatdor tomonlar ishtirokidagi sheriklikka keng qamrovli yondashuvga sodiq ekanini tasdiqladi. Joriy o‘rta muddatli reja, 2017 – 2021-yillarga mo‘ljallangan milily harakatlar strategiyasi BRMni amalga oshirishda dasturilamal bo‘lib xizmat 844

qildi. Barcha vazirliklarda BRM ustuvorligini ta’minlash uchun 2018-yil oktabrida hukumat 2030-yilgacha bo‘lgan davr uchun kun tartibini haqida qaror qabul qildi, ayni qaror BRMni milily strategiyalar va dasturlar bilan muvofiqlashtirish ishiga sodiqlikni tasdiqladi. Hukumat 16 ta milliy BRM, 125 ta vazifa va 206 ta ko‘rsatkichni ularni amalga oshirishni yengillashtirish uchun ma’qulladi. [2] Barqaror rivojlanish – bu kelajak avlodlar ehtiyojlarini xavf ostiga qo‘ymagan holda hozirgi avlod ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan rivojlanish modelidir. U uch asosiy ustunga tayanadi: 1. Iqtisodiy barqarorlik 2. Ijtimoiy adolat 3. Ekologik muvozanat Iqtisodiy barqarorlik shaffof moliyaviy tizim va samarali davlat boshqaruvini talab etadi. Yashirin iqtisodiyotning yuqori darajasi esa davlat byudjetiga tushumlarni kamaytirib, ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish imkoniyatini cheklaydi. Barqaror rivojlanish sohasidagi maqsadlar Yer yuzida qashshoqlikka barham berish, atrof-muhit va iqlimni himoya qilish hamda dunyodagi barcha kishilar tinchlik va ravnaq topishdan bahramand bo‘lishini ta’minlash bo‘yicha global miqyosda harakat qilishga da’vatdir. Yashirin iqtisodiyot – davlat tomonidan ro‘yxatga olinmagan yoki soliqqa tortilmagan iqtisodiy faoliyatdir. Uning asosiy shakllarini norasmiy bandlik, naqd pul aylanmasi orqali yashirilgan savdo, soliqdan qochish, noqonuniy ishlab chiqarish kabilar tashkil qiladi. Yashirin iqtisodiyotdan foydalanish esa davlat byudjetiga zarari, investitsion muhitning yomonlashuvi, korrupsiyaning kuchayishi va ijtimoiy tengsizlikning ortishi kabi salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi. Shu bois, ko‘plab davlatlar raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali iqtisodiy shaffoflikni oshirishga intilmoqda. Shuni alohida ta`kidlash kerakki, tadbirkorlik subyektlari bilan oʻtkazilgan muloqotlarda bildirilgan fikrlar hamda keng jamoatchilikning takliflarini chuqur tahlil qilingan holda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish sohasida davlat nazorati mexanizmlarini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni qabul qilindi. Farmon bilan yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish borasida davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlari etib: -yashirin iqtisodiyot koʻlamini keskin qisqartirish orqali mamlakatda sogʻlom raqobat va xususiy biznesni rivojlantirish; -yashirin iqtisodiyot shakllanishining turli sxemalari, xufiyona ishlab chiqarish va noqonuniy moliyaviy oqimlarga barham berish orqali iqtisodiy barqarorlikni va aholi faravonligini taʼminlash; -iqtisodiyotdagi xufiyona aylanmalarga qarshi kurashuvchi davlat organlari faoliyatining aniq yoʻnalishlarini belgilash orqali masʼuliyati va javobgarligini oshirish; -keng jamoatchilikda yashirin iqtisodiyotga murosasizlik hissini shakllantirish belgilandi. 845

Ushbu Farmondan koʻzlangan asosiy maqsadi qonunga itoatkor tadbirkorlarni qoʻllab-quvvatlash, yashirin iqtisodiyotni repressiv yoʻl bilan emas, balki ularni ragʻbatlantirish mexanizmlari va amaliy koʻmak berish orqali koʻlamini kamaytirish, jazolov choralarini kuchaytirishdan voz kechgan holda insofli tadbirkorni himoya qilish, ularga haqiqiy koʻmakchi boʻlish hamda biznes rivojiga toʻsiq boʻluvchi korrupsion omillarga barham berish hisoblanadi. [3] So‘nggi yillarda O‘zbekiston sun’iy intellekt (AI) sohasida sezilarli yutuqlarga erishmoqda. Texnologik innovatsiyalarga qiziqish ortib borayotganligi va raqamli transformatsiyaga bo‘lgan qarashlari bilan mamlakat turli sohalarda taraqqiyotni ta’minlash uchun sun’iy intellektdan foydalanmoqda. Ushbu maqola O‘zbekistondagi sun’iy intellektning hozirgi holati, uning qo‘llanilishi hamda oldinda turgan muammolar va imkoniyatlarni o‘rganadi. O‘zbekistonning sun’iy intellektni qo‘llashi kengroq global tendentsiyani aks ettiradi, bunda davlatlar AIning iqtisodiy taraqqiyotni oshirish, davlat xizmatlarini yaxshilash va ijtimoiy muammolarni hal qilish imkoniyatlarini tobora ko‘proq tan olmoqda. O‘zbekiston hukumati sun’iy intellektni o‘zining milliy strategiyalariga integratsiya qilish majburiyatini namoyish etdi va ushbu texnologik taraqqiyotni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha siyosat va tashabbuslar ustida faol ishlamoqda. Sun’iy intellekt – inson tafakkuriga xos vazifalarni bajarishga qodir bo‘lgan algoritmlar va dasturiy tizimlar majmuasidir. Sun’iy intellekt ma’lumotlarni avtomatik tahlil qilish, firibgarlikni aniqlash, soliq tushumlarini prognozlash, risklarni baholash kabi yo‘nalishlarda qo‘llaniladi: Masalan, mashinaviy o‘qitish algoritmlari katta hajmdagi tranzaksiyalarni tahlil qilib, shubhali operatsiyalarni aniqlash imkonini beradi. Sun’iy intellekt, kompyuter tizimlarining inson aqliy faoliyatini takrorlash qobiliyatidir. Bu texnologiyalar yordamida dasturiy ta’minotlar, ma’lumotlar bazalari va analitik vositalar orqali katta miqdordagi ma’lumotlarni qayta ishlash va qarorlar qabul qilish jarayonlari avtomatlashtiriladi. Raqamli iqtisodiyot esa, internet va axborot texnologiyalariga asoslangan iqtisodiy tizimlarni anglatadi. U iqtisodiy faoliyatlarning ko‘p qismini raqamlashtirilgan formatda amalga oshiradi. Shu o`rinda sun’iy intellektning afzalliklari haqida qisqacha to`xtalib o`tsak. Su’niy intellekt, monoton va takrorlanuvchi vazifalarni avtomatlashtirish orqali ishchi kuchini tejaydi va samaradorlikni oshiradi. Masalan, mijozlarga xizmat ko‘rsatish chat-botlari, avtomatik moliya hisobotlari va ishlab chiqarish jarayonlaridagi avtomatlashtirishlar bu sohada keng qo‘llaniladi. 2024yilning birinchi yarmida global moliya bozorida avtomatizatsiyalangan savdo hajmi 70% ga yetdi. Sun’iy intellekt texnologiyalari moliyaviy firibgarlikni aniqlashda samarali yordam beradi. Banklar va moliya institutlari sun’iy intellekt yordamida firibgarlikni aniqlash samaradorligini 50% ga oshirishmoqda. Sun’iy intellekt yordamida reklama va marketing kampaniyalarini individuallashtirish darajasi oshdi. 2025-yilning birinchi yarmida individuallashtirilgan reklama xarajatlari global reklama xarajatlarining 60% ini tashkil etdi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi yangi ish o‘rinlarini yaratadi. Misol uchun, 2025yilning ikkinchi yarmida global miqyosda sun’iy intellekt texnologiyalari bilan 846

bog‘liq ish o‘rinlari soni 20% ga oshdi. Sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanadigan startaplar soni yildan-yilga oshib bormoqda. 2025-yilning ikkinchi yarmiga kelib sun’iy intellekt bilan bog‘liq startaplar global startaplar bozorining 35% ini tashkil etdi. Sun’iy intellekt yordamida yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish mexanizmlari mavjud bo`lib, ular asosan quyidagilardan iborat: - Katta ma’lumotlar (Big Data) tahlili. Soliq organlari milliardlab moliyaviy operatsiyalarni tahlil qilish uchun Big Data texnologiyalaridan foydalanmoqda. SI algoritmlari real vaqt rejimida ma’lumotlarni qayta ishlaydi va anomaliyalarni aniqlaydi. - Blokcheyn texnologiyasi. Blokcheyn ochiq va o‘zgarmas reyestr sifatida tranzaksiyalarni shaffof qayd etadi. Bu texnologiya korrupsiya va noqonuniy operatsiyalarni kamaytirishga xizmat qiladi. - Elektron hukumat tizimlari. Elektron soliq tizimlari, onlayn kassa apparatlari va raqamli identifikatsiya tizimlari SI bilan integratsiya qilinib, yashirin iqtisodiy faoliyatni qisqartirishga yordam beradi. [4] Istiqbolli oʻzgarishlarga qaramay, Oʻzbekiston sunʼiy intellektni rivojlantirishda bir qator vazifa va muammolarni yechishi talab etiladi. Ya’ni: Ma’lumotlar mavjudligi: AI modellarini o‘qitish uchun yuqori sifatli ma’lumotlarga kirish juda muhimdir. Keng qamrovli va ishonchli maʼlumotlar toʻplamining yoʻqligi AI texnologiyalarini ishlab chiqish va joriy etishga toʻsqinlik qilishi mumkin. Texnik infratuzilma: AI yechimlarini ishlab chiqish va joriy etish mustahkam texnik infratuzilma, jumladan, hisoblash resurslari va yuqori tezlikdagi internetni talab qiladi. O‘zbekistonning ayrim hududlarida zarur infratuzilma mavjud emas. Tadqiqot va ishlanmalar: Tadqiqot va ishlanmalarga sarmoya kiritish innovatsiyalarni rivojlantirish uchun juda muhimdir. Mamlakat sun’iy intellekt sohasida ilmiy-tadqiqot ishlarini qo‘llab-quvvatlashi va rag‘batlantirishi kerak. Ma’lumotlar maxfiyligi: AI tizimlari katta hajmdagi ma’lumotlarga tayanganligi sababli, ma’lumotlar maxfiyligi va xavfsizligini ta’minlash juda muhimdir. Ma’lumotlarni himoya qilish uchun aniq qoidalar va asoslarni yaratish zarur. Sun’iy intellekt raqamli iqtisodiyotning ajralmas qismi bo‘lib, u iqtisodiy jarayonlarni yanada samarali va individuallashtirishga yordam beradi. Biroq, sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi va ularning keng qo‘llanilishi bilan bog‘liq muammolarni ham inobatga olish zarur. [5] Xulosa va amaliy tavsiyalar. Ma’lumotlar maxfiyligi, ish bilan taminlash, texnologik qaramlik va axloqiy masalalarni hal qilish orqali sun’iy intellekt texnologiyalarining ijobiy ta’sirini maksimal darajada oshirish mumkin. Raqamli iqtisodiyotning kelajagi sun’iy intellektning qanday qilib ushbu muammolarni bartaraf etishi va yangi imkoniyatlarni yaratishi bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘zbekistonda sun’iy intellektning yuksalishi raqamli transformatsiya va texnologik taraqqiyot sari muhim qadamdir. Qiyinchiliklar saqlanib qolayotgan bo‘lsa-da, mamlakatning sun’iy intellektni turli tarmoqlarga integratsiya qilish 847

majburiyati iqtisodiy o‘sish, davlat xizmatlarini yaxshilash va hayot sifatini oshirish uchun istiqbolli imkoniyatlarni taqdim etadi. Mavjud muammolarni hal qilish hamda hamkorlik va innovatsiyalar uchun imkoniyatlardan foydalanish orqali O‘zbekiston sun’iy intellektning to‘liq salohiyatidan foydalanishi va raqamli asrning yetakchisi sifatida o‘zini namoyon qilishi mumkin. Bir so`z bilan aytganda mamlakatimizda so‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Elektron soliq tizimlari, onlayn nazorat-kassa mashinalari va bank tizimining raqamlashtirilishi yashirin iqtisodiyot ulushini kamaytirishga xizmat qilmoqda. Bu esa soliq tushumlarining oshishiga, davlat byudjetining barqarorlashishiga va investitsion jozibadorlikning ortishiga olib keladi. Barqaror rivojlanish sharoitida yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Sun’iy intellekt esa ushbu jarayonda samarali vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. SI yordamida katta hajmdagi ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish, firibgarlik va soliqdan bo‘yin tovlash holatlarini aniqlash, iqtisodiy prognozlar tuzish imkoniyati mavjud. Shunday ekan, sun’iy intellektni iqtisodiy boshqaruv tizimiga keng joriy etish barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Yuldasheva N.A., Umarov A.A., Abdullayev A.A. Sun’iy intellekt va raqamli iqtisodiyot rivojlanishi. – Qo‘qon universiteti xabarnomasi, 2023. 2. Азизова, М.И., & Мустафакулов, У.У. (2022). Статистический анализ использования цифровых технологий в организациях: региональный аспект. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2(6), 226-232. 3. Davronova F. Sun’iy intellekt texnologiyalarining biznes va iqtisodiyotdagi istiqbolli yo‘nalishlari. – Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot jurnali, 2024. 4. Abdullayeva N.A. Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarning iqtisodiy o‘sishga ta’siri. – Journal of New Century Innovations, 2025. 5. Majidov E.A., Bekmurodov U.B. AKT va sun’iy intellektning yashil iqtisodiyotdagi o‘rni. – Digital Transformation and Artificial Intelligence, 2024. MINTAQA IQTISODIYOTINI BARQAROR RIVOJLANTIRISHDA TADBIRKORLARNI RIVOJLANISHDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI Bekbergenov Gʻayrat Shuxratovich, Ma’mun universiteti, Iqtisodiyot kafedrasi o‘qituvchisi, gayrat.bekbergenov@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada mintaqa iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda tadbirkorlik faoliyatida zamonaviy texnologiyalarning o‘rni va ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot Schumpeterning ijodiy vayronagarchilik nazariyasi, Solouning texnologik taraqqiyot modeli va Porterning raqobatbardoshlik konsepsiyasi asosida olib borilgan. Maqolada raqamli texnologiyalarning mintaqaviy tadbirkorlik ekotizimiga ta’siri, texnologik innovatsiyalarning iqtisodiy o‘sishga hissasi va barqaror rivojlanishning texnologik omillari nazariy jihatdan asoslab berilgan. Shuningdek, O‘zbekiston mintaqalari misolida tadbirkorlikda texnologiyalarni joriy etishning dolzarb muammolari va istiqbollari yoritilgan. Kalit so‘zlar. Mintaqa iqtisodiyoti, barqaror rivojlanish, tadbirkorlik, texnologik innovatsiya, raqamli iqtisodiyot, raqobatbardoshlik, iqtisodiy o‘sish, tadbirkorlik ekotizimi. 848

Аннотация. В данной статье с научно-теоретических позиций проанализированы роль и значение современных технологий в предпринимательской деятельности в контексте устойчивого развития региональной экономики. Исследование проведено на основе теории созидательного разрушения Й.Шумпетера, модели технологического прогресса Р.Солоу и концепции конкурентоспособности М.Портера. В статье теоретически обоснованы влияние цифровых технологий на региональную предпринимательскую экосистему, вклад технологических инноваций в экономический рост, а также технологические факторы устойчивого развития. Наряду с этим на примере регионов Узбекистана освещены актуальные проблемы и перспективы внедрения технологий в предпринимательскую деятельность. Ключевые слова: региональная экономика, устойчивое развитие, предпринимательство, технологические инновации, цифровая экономика, конкурентоспособность, экономический рост, предпринимательская экосистема. Abstract. This article analyzes, from a scientific and theoretical perspective, the role and significance of modern technologies in entrepreneurial activity within the framework of sustainable regional economic development. The study is based on Schumpeter’s theory of creative destruction, Solow’s model of technological progress, and Porter’s concept of competitiveness. The article theoretically substantiates the impact of digital technologies on the regional entrepreneurial ecosystem, the contribution of technological innovations to economic growth, and the technological factors of sustainable development. In addition, the current problems and future prospects of technology adoption in entrepreneurship are examined through the example of the regions of Uzbekistan. Keywords: regional economy, sustainable development, entrepreneurship, technological innovation, digital economy, competitiveness, economic growth, entrepreneurial ecosystem. Kirish. XXI asrda texnologik taraqqiyot iqtisodiy rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylangan. Jahon iqtisodiy forumining ma’lumotlariga ko‘ra, raqamli texnologiyalar global yalpi ichki mahsulotga 15,5 trillion AQSh dollaridan ortiq hissa qo‘shmoqda, bu ko‘rsatkich 2030-yilga borib 23 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Ushbu tendensiya mintaqaviy iqtisodiyotlar uchun ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, tadbirkorlik faoliyatida texnologiyalarning o‘rni tobora ortib bormoqda. Mintaqa iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish maqsadlari doirasida iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy adolat va ekologik muvozanatni bir vaqtning o‘zida ta’minlash zarurligi ta’kidlangan [2]. Bu maqsadlarga erishishda tadbirkorlarning texnologik innovatsiyalarni joriy etish faoliyati hal qiluvchi ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi “O‘zbekiston – 2030” strategiyasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, innovatsion tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash va mintaqalarning iqtisodiy salohiyatini oshirish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilangan [3]. Bu strategik hujjat mintaqaviy tadbirkorlikda texnologiyalarning rolini o‘rganishning dolzarbligini yanada oshiradi. 849

Ushbu maqolada tizimli funksional tahlil, qiyosiy yondashuv va induktiv metodlar asosida amalga oshirilgan. Metodologik bazani quyidagi nazariy konsepsiyalar tashkil etadi: Schumpeterning innovatsion tadbirkorlik nazariyasi tadbirkorning iqtisodiy tizimga yangi texnologiyalar, mahsulotlar va tashkiliy shakllarni joriy etish orqali taraqqiyotga hissa qo‘shish mexanizmini tushuntirishga xizmat qiladi. Schumpeterning “ijodiy vayronagarchilik” konsepsiyasiga ko‘ra, tadbirkor eski iqtisodiy tuzilmalarni buzib, yangilarini yaratish orqali iqtisodiy tizimni sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqadi [4]. Solouning iqtisodiy o‘sish modeli texnologik taraqqiyotning uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishga ta’sirini miqdoriy jihatdan asoslashga yordam beradi. Solou modeli texnologik o‘zgarishlarni iqtisodiy o‘sishning asosiy manbai sifatida ko‘rsatib, kapital va mehnat omillarining o‘sishidan tashqari “umumiy omillar unumdorligi”ning muhimligini isbotlagan [5]. Romerning endogen o‘sish nazariyasi bilim va innovatsiyalarning iqtisodiy o‘sishning ichki omili sifatidagi rolini asoslaydi. Bu nazariya tadqiqot va tajribakonstruktorlik ishlariga investitsiyalar, inson kapitali va bilimlarning tarqalishi iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish mexanizmlarini tushuntiradi [6]. Texnologik innovatsiyalar mintaqa iqtisodiyotiga bir necha kanal orqali ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy iqtisodiy adabiyotda ushbu ta’sir mexanizmlarining quyidagi asosiy yo‘nalishlari ajratiladi: Mehnat unumdorligini oshirish. Texnologiyalar ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, optimallashtirish va tezlashtirish orqali mehnat unumdorligini sezilarli darajada oshiradi. Tranzaksion xarajatlarni kamaytirish. Coase tomonidan asoslangan tranzaksion xarajatlar nazariyasiga ko‘ra, texnologiyalar bozor ishtirokchilari o‘rtasidagi axborot assimetriyasini kamaytirish, shartnomalar tuzish va bajarish xarajatlarini pasaytirish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshiradi [7]. Raqamli platformalar bu jarayonning zamonaviy na- munasidir. Yangi bozorlar yaratish. Christensenning “buzg‘unchi innovatsiya” nazariyasiga ko‘ra, texnologik innovatsiyalar mavjud bozorlarni tubdan o‘zgartirish yoki butunlay yangi bozorlarni yaratish qobiliyatiga ega. Bu jarayon mintaqaviy iqtisodiyotda yangi tarmoqlar va ish o‘rinlarining paydo bo‘lishiga olib keladi [8]. Inson kapitalini rivojlantirish. Texnologiyalar ta’lim va malaka oshirish jarayonlarini takomillashtirish, masofaviy ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish va bilimlarning tarqalishini jadallashtirish orqali mintaqaviy inson kapitalining sifatini oshiradi. Xulosa va tavsiyalar. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, texnologik innovatsiyalar mintaqa iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda tadbirkorlikning samaradorligini oshirishning muhim omili ekanligi nazariy jihatdan asoslandi. Schumpeterning innovatsion tadbirkorlik nazariyasi, Solouning texnologik taraqqiyot modeli va Porterning raqobatbardoshlik konsepsiyasi sintezi 850

texnologiyalarning mintaqaviy iqtisodiy o‘sishga ta’sir mexanizmlarini kompleks tarzda tushunish uchun mus- tahkam nazariy asos yaratadi. Mintaqaviy texnologik infratuzilmani rivojlantirish dasturlarini kengaytirish zarur. Yuqori tezlikdagi internet tarmog‘i, ma’lumotlar markazlari va texnoparklar tarmog‘ini qishloq mintaqalariga ham yoyish “raqamli bo‘shliq”ni kamaytirish uchun muhim qadamdir. Mintaqalarda raqamli savodxonlik va texnologik ko‘nikmalarni rivojlantirish dasturlarini joriy etish zarur. Oliy ta’lim muassasalari, kasbhunar ta’lim markazlari va tadbirkorlik inkubatorlari ushbu jarayonda yetakchi rol o‘ynashi kerak. Kichik va o‘rta tadbirkorlik sub’yektlari uchun texnologiyalarga investitsiya kiritishni rag‘batlantirish mexanizmlarini kuchaytirish lozim. Soliq imtiyozlari, subsidiyalar, kafolatli kreditlar va venchur moliyalashtirish vositalari tizimli ravishda qo‘llanilishi maqsadga muvofiqdir. Mintaqaviy innovatsiya ekotizimini shakllantirish bo‘yicha kompleks dasturlar ishlab chiqish zarur. Bu dasturlar davlat siyosati, ta’lim tizimi, moliyaviy infratuzilma va madaniy muhitni o‘z ichiga olgan yaxlit yondashuvga asoslanishi kerak. Xalqaro texnologik hamkorlik va tajriba almashinuv dasturlarini kengaytirish zarur. Rivojlangan mamlakatlarning mintaqaviy innovatsiya siyosati tajribasini o‘rganish va mahalliy sharoitga moslashtirish amaliy ahamiyatga ega. Kelajakdagi tadqiqotlar uchun quyidagi yo‘nalishlar istiqbolli ko‘rinadi: texnologik innovatsiyalarning mintaqaviy bandlikka ta’sirini empirik o‘rganish; raqamli platformalarning mintaqaviy tadbirkorlik ekotizimidagi rolini tahlil qilish; “yashil texnologiyalar”ning mintaqaviy barqaror rivojlanishga hissasini baholash; sun’iy intellektning mintaqaviy tadbirkorlik modellariga ta’sirini prognozlash. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. World Economic Forum. (2023). The Global Competitiveness Report 2023. Geneva: WEF. 2. United Nations. (2015). Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development. New York: UN. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2023). “O‘zbekiston – 2030” strate- giyasi to‘g‘risida. PF-158-son, 2023-yil 11-sentabr. 4. Schumpeter, J. A. (1934). The Theory of Economic Development. Cambridge: Harvard University Press. 5. Solow, R. M. (1956). A Contribution to the Theory of Economic Growth. The Quarterly Journal of Economics, 70(1), 65–94. https://doi.org/10.2307/1884513 6. Romer, P. M. (1990). Endogenous Technological Change. Journal of Political Economy, 98(5), S71–S102. https://doi.org/10.1086/261725 7. Coase, R. H. (1937). The Nature of the Firm. Economica, 4(16), 386–405. https://doi.org/10.1111/j.1468-0335.1937.tb00002.x 8. Christensen, C. M. (1997). The Innovator’s Dilemma: When New Technologies 851

Cause Great Firms to Fail. Boston: Harvard Business School Press. MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR SOHASIDAGI TARAQQIYOTDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING TUTGAN O‘RNI VA UNING DOLZARBLIGI Ismatov Utkir Rustamovich, SamISI Oliy matematika kafedrasi katta o‘qituvchisi Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotning moliyaviy texnologiyalar rivojlanishining asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatidagi roli tadqiq etiladi. Ishda an’anaviy moliya tizimining raqamlashtirish ta’siri ostida transformatsiyasi jarayoni, xizmatlarni avtomatlashtirishdan tortib, markazlashmagan moliya shakllanishigacha bo‘lgan bosqichlar tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, moliyaviy texnologiyalar, raqamli transformatsiya, blokcheyn, sun’iy intellect, moliyaviy ekotizimlar. Аннотация. В данной статье исследуется роль цифровой экономики как ключевой движущей силы развития финансовых технологий. В работе анализируется процесс трансформации традиционной финансовой системы под влиянием цифровизации, начиная с автоматизации услуг и заканчивая формированием децентрализованных финансов. Ключевые слова: цифровая экономика, финансовые технологии, цифровая трансформация, блокчейн, искусственный интеллект, финансовые экосистемы. Abstract. This article examines the role of the digital economy as a key driver of financial technology development. The work analyzes the process of transformation of the traditional financial system under the influence of digitalization, starting with the automation of services and ending with the formation of decentralized finance. Keywords: digital economy, financial technologies, digital transformation, blockchain, artificial intelligence, financial ecosystems. Kirish. XX-XXI asrlar bo‘sag‘asida jahon iqtisodiyoti raqamli transformatsiya davriga qadam qo‘ydi. Asosiy resursga aylangan ma’lumotlar va infratuzilma negizini tarmoq platformalari tashkil etadigan raqamli iqtisodiyotga o‘tish, an’anaviy xo‘jalik yuritish modellarini tubdan o‘zgartirmoqda. Moliya sektori ushbu o‘zgarishlarning eng oldingi saflarida bo‘ldi. Bugungi kunda moliyaviy texnologiyalarning rivojlanishi - bu shunchaki mavjud jarayonlarni avtomatlashtirish emas, balki moliyaviy munosabatlarning yangi paradigmasini shakllantirishdir. Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, raqamli iqtisodiyot moliyaviy texnologiyalar evolyutsiyasining sur’atlari, yo‘nalishlari va mohiyatini belgilovchi nafaqat muhit, balki katalizator sifatida ham maydonga chiqadi. Ushbu ishning maqsadi - raqamli iqtisodiyotning moliyaviy texnologiyalar rivojlanishiga ta’sirining asosiy jihatlarini aniqlash va tizimlashtirish, ularning o‘zaro bog‘liqligini va keyingi rivojlanish istiqbollarini belgilashdan iborat. Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar o‘zaro bog‘liqligining nazariy asoslari. Raqamli iqtisodiyot - bu raqamli texnologiyalardan foydalanishga asoslangan iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy munosabatlar tizimidir. 852

Uning asosiy atributlari ishlab chiqarish omili sifatida axborotning ustunligi, tashkil etishning tarmoq mantig‘i, kapital va ma’lumotlar “oqimlari makonini” shakllantirish hamda xizmatlarni platformalashtirish hisoblanadi. Moliyaviy texnologiyalar - bu yanada samarali va raqobatbardosh moliyaviy xizmatlar va mahsulotlarni yaratish uchun texnologiyalardan foydalanadigan kompaniyalardan tashkil topgan sohadir. Bu yerda o‘zaro bog‘liqlik ikki tomonlama: raqamli iqtisodiyot innovatsion moliyaviy xizmatlarga talabni (tezlik, qulaylik, shaxsiylashtirish) yuzaga keltiradi, shu bilan birga ularni amalga oshirish uchun texnologik bazani ham taqdim etadi. Moliyaviy xizmatlar shakllarining evolyutsiyasi oddiy avtomatlashtirishdan (elektron hujjat aylanishi) raqamlashtirish (internet-banking) orqali tubdan markazlashuvgacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tdi. Zamonaviy bosqich an’anaviy institutlar, markazlashgan fintex-platformalar va markazlashmagan protokollar (DeFi) birga mavjud bo‘lgan murakkab gibrid tizimning paydo bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Ushbu sohadagi innovatsiyalar raqobat muhitini kuchaytirish, xizmatlar narxini pasaytirish va aholining ularga bo‘lgan imkoniyatini kengaytirishga ko‘maklashib, strategik harakatlantiruvchi kuchga aylanmoqda. Raqamli iqtisodiyotning moliyaviy texnologiyalar rivojlanishiga ta’sirining asosiy yo‘nalishlari quyida ko‘rib o‘tamiz. 1. Infratuzilma transformatsiyasi va yangi texnologiyalarning paydo bo‘lishi. Raqamli iqtisodiyot fintex-inqilobi uchun texnologik poydevor yaratib berdi. Yangi paradigmni shakllantiruvchi asosiy texnologiyalarga quyidagilar kiradi: Sun’iy intellekt va katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data): Takliflarni shaxsiylashtirish, kredit risklarini baholash (skoring), firibgarlikka qarshi kurashish va robotlashtirilgan maslahat berish (robo-edvayzing) uchun qo‘llaniladi. Taqsimlangan reestr texnologiyasi (blokcheyn): Ma’lumotlarning shaffofligi va o‘zgarmasligini ta’minlaydi hamda aqlli shartnomalar (smartkontraktlar) yordamida bitimlarni avtomatlashtirish imkonini beradi. Bu esa kriptovalyutalar va DeFi asosida yotadi. Ochiq API (Open API): “Ochiq ma’lumotlar iqtisodiyoti” uchun asos bo‘lib, uchinchi tomon ishlab chiquvchilariga bank infratuzilmasi negizida yangi xizmatlarni yaratish imkonini beradi, bu esa raqobat muhitini shakllantiradi va innovatsiyalarni bozorga chiqarishni tezlashtiradi. 2. Yangi biznes-modellar va ekotizimlarning shakllanishi. Raqamli muhit mahsulotga asoslangan yondashuvdan platformaviy yondashuvga o‘tishga yordam berdi. Moliya institutlari ekotizimlarga - mijozning ehtiyojlarini maksimal darajada qondirish uchun keng ko‘lamli moliyaviy va nomoliyaviy xizmatlarni birlashtirgan raqamli platformalarga aylanmoqda. Jahon Iqtisodiy Forumi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024 yilning o‘zida jahon yalpi ichki mahsulotining 69 foizdan ortig‘i ekotizim xizmatlariga bog‘liq bo‘lgan. Rossiyadagi Sber yoki Tinkoff kabi ekotizimlar bank, telekommunikatsiya, 853

chakana savdo va ko‘ngilochar xizmatlarni birlashtirgan holda yuqori samaradorlik va mijozlar sodiqligini namoyish etmoqda. 3. Pul shakllari va hisob-kitoblarning evolyutsiyasi. Raqamli iqtisodiyot o‘ziga mos to‘lov vositalarini talab qiladi. Ushbu talabga javob sifatida markaziy banklarning raqamli valyutalari (CBDC), masalan, Rossiyadagi raqamli so‘m paydo bo‘ldi. Raqamli so‘m shunchaki pulning yangi shakli sifatida emas, balki suveren moliyaviy arxitekturaning asosiy elementi sifatida qaraladi. U quyidagilar uchun mo‘ljallangan: - ayniqsa, olis hududlarda to‘lov xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini kengaytirish; - hisob-kitoblarning shaffofligi va tezligini oshirish; - aqlli shartnomalar va avtomatlashtirilgan to‘lovlar negizida innovatsion mahsulotlar uchun asos yaratish. 4. Moliyaviy vositachilarning roli o‘zgarishi. Raqamli iqtisodiyotning tarmoq tabiati an’anaviy ierarxik vositachilikka qarshi chiqadi. Banklarning funksiyalari (kapitalni jamlash, risklarni baholash, hisob-kitoblarni amalga oshirish) yangi o‘yinchilar o‘rtasida qayta taqsimlanmoqda. P2P-kreditlash va kraudfanding kabi markazlashmagan shakllar paydo bo‘lmoqda, bunda kreditorlar va qarz oluvchilar to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqamli platformalar orqali o‘zaro hamkorlik qiladi. An’anaviy funksiyalar yo‘qolmaydi, lekin aqlli shartnomalar ishlab chiquvchilari yoki ma’lumotlar analitiklari kabi ixtisoslashgan tuzilmalarga o‘tadi. Rivojlanishning institutsional asoslari va muammolari FinTechning raqamli iqtisodiyot tarkibiga muvaffaqiyatli integratsiyalashuvi tegishli institutsional muhitsiz mumkin emas. Institutlarning roli bu yerda ikki xil: Innovatsiyalarni rag‘batlantirish:”Tartibga soluvchi qum qutilari” ni yaratish, standartlarni ishlab chiqish (masalan, moliyaviy xabarlar uchun ISO 20022), xalqaro muvofiqlashtirish (BIS, FATF orqali). Barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlash: Kiberxatarlarni tartibga solish, ma’lumotlarni himoya qilish (GDPRga o‘xshash), pul yuvishga qarshi kurash va firibgarlikka qarshi choralar. Biroq, jadal rivojlanish jiddiy muammolarni ham keltirib chiqaradi: • Raqamli tafovut: Internet kirishining yuqori darajasiga qaramay, aholining katta qismi (ayniqsa, keksa yoshdagilar) raqamli ko‘nikmalarning yetishmasligi yoki firibgarlikdan qo‘rqish sababli raqamli xizmatlardan foydalanishda to‘siqlarga duch keladi. Mutaxassislarning fikricha, rossiyalik nafaqaxo‘rlarning yarmidan ko‘pi internetdan foydalanmaydi, bu ularning yangi moliyaviy voqelikdan chetda qolish xavfini tug‘diradi. Kibertahdidlar: Raqamli xizmatlar sonining o‘sishi kiberhujumlar soni va murakkabligining ortishi bilan birga keladi. So‘nggi yillarda MDH mamlakatlariga qilingan hujumlar soni bir necha barobar oshgan, bu esa kompaniyalardan xavfsizlikka doimiy sarmoya kiritishni talab qiladi. 854

Tartibga solishdagi “qaychi”: Tartibga soluvchilar ko‘pincha texnologik o‘zgarishlar tezligidan orqada qoladi, bu esa, ayniqsa, kriptoaktivlar va DeFi sohasida noaniqlik zonalarini yaratadi. Xulosa. Raqamli iqtisodiyot moliyaviy texnologiyalar rivojlanishida tizim tashkil etuvchi rol o‘ynaydi. U bir vaqtning o‘zida yangi, yanada samarali va qulay moliyaviy vositalarni talab qiluvchi buyurtmachi, hamda sun’iy intellektdan tortib blokcheyngacha bo‘lgan texnologik yechimlarni yetkazib beruvchi sifatida maydonga chiqadi. Ushbu ikki sohaning o‘zaro ta’siri fundamental transformatsiyaga olib keldi: bank operatsiyalarini avtomatlashtirishdan tortib, markazlashgan ekotizimlar va markazlashmagan protokollar birga mavjud bo‘lgan murakkab gibrid tizimlarni yaratishgacha. Raqamli iqtisodiyotning moliyaviy texnologiyalar uchun ahamiyati bozorning yangi arxitekturasini shakllantirish, raqamli valyutalarning paydo bo‘lishi va an’anaviy vositachilarning roli o‘zgarishida namoyon bo‘ladi. Biroq, bu chuqur transformatsiya xavfsizlik, foydalanish imkoniyati va texnologiyalardan foydalanish etikasi bilan bog‘liq muammolarni keltirib chiqaradi. Keyingi rivojlanish moliya tizimining barqarorligi va inklyuzivligini ta’minlaydigan ishonchli institutsional muhit yaratish bilan innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlashni uyg‘unlashtirgan muvozanatli yondashuvni talab qiladi. Yangi texnologik tartibning shakllanishi – bu shunchaki evolyutsiya emas, balki ishonch, ma’lumotlar va raqamli suverenitet iqtisodiy o‘sishning asosiga aylanadigan paradigm o‘zgarishidir. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Konirbekov M.J., Bekmuhametova A.B., Daurenbekova K.S. Moliya bozorini raqamlashtirish sharoitida innovatsion moliyaviy texnologiyalar rivojlanishi tahlili. Scientific Journal of Pedagogy and Economics. - 2025. - Т. 415, № 3. - С. 553-567. 2. Tarmoq jamiyati sharoitida moliyaviy xizmatlar ko‘rsatish shakllari va usullarining evolyutsiyasi. Journal of Monetary Economics and Management. - 2025. С. 359-366. 3. Fintushal I.A., Anisimov A.Y., Aleksahin A.N., Trubin A.Y. Xalqaro moliyaviy amaliyotda raqamli iqtisodiyotning shakllanishining institutsional asoslari. Vestnik Surgutskogo gosudarstvennogo universiteta. - 2025. - Т. 13, № 2. - С. 69-79. 4. Sheykina Ye.N. Raqamli suverenitet va yangi iqtisodiy tartibning asosi sifatida moliyaviy texnologiyalar. Rossiya Banklar Assotsiatsiyasi. - 2026. - 16 yanvar. 5. Raqamli iqtisodiyot sharoitida raqamli moliyaviy xizmatlar: tendensiyalar, muammolar va istiqbollar. Qrim Federal Universiteti. - 2025. - С. 187–202. 6. Andreyev V.N., Yelenev K.S., Chervenkova S.G., Popov D.V. Raqamli moliya: o‘quv qo‘llanma. - M.: Yanus-K, 2025. - 65 b. . 7. Knyazeva Ye.G., Yuzvovich L.I., Zaborovskaya A.Y. va boshq. Moliya va auditning raqamli texnologiyalari: darslik. - Yekaterinburg: Ural un-ti nashriyoti, 2024. - 477 b. 855

RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA INVESTITSIYA LOYIHALARINI MOLIYALASHTIRISH YO‘LLARI Mamatkulova Nodira Makkamovna, TAQU, “Menejment” kafedrasi dotsenti, n.mamatkulova@taqu.uz Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish masalalari tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalar, moliyaviy texnologiyalar (fintech), blokcheyn, sun’iy intellekt va raqamli platformalarning investitsiya jarayonlaridagi o‘rni o‘rganiladi. Shuningdek, O‘zbekiston iqtisodiyotida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish tizimini takomillashtirish hamda raqamli infratuzilma orqali xorijiy investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatlari ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Tadqiqot natijasida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish mexanizmlarini rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, investitsiya loyihalari, moliyalashtirish mexanizmlari, fintech texnologiyalari, xorijiy investitsiyalar, blokcheyn, raqamli platformalar. Аннотация. В данной статье анализируются пути финансирования инвестиционных проектов в условиях цифровой экономики. Рассматривается роль цифровых технологий, финансовых технологий (fintech), блокчейн-технологий, искусственного интеллекта и цифровых платформ в инвестиционных процессах. Обоснованы возможности совершенствования системы финансирования инвестиционных проектов и привлечения иностранных инвестиций в экономику Узбекистана на основе цифровой инфраструктуры. Разработаны научно-практические рекомендации по развитию механизмов финансирования инвестиционных проектов. Ключевые слова: цифровая экономика, инвестиционные проекты, механизмы финансирования, финансовые технологии, иностранные инвестиции, блокчейн, цифровые платформы. Abstract. This article analyzes the ways of financing investment projects in the context of the digital economy. The role of digital technologies, financial technologies (fintech), blockchain, artificial intelligence and digital platforms in investment processes is examined. The study also substantiates the opportunities for improving the financing system of investment projects and attracting foreign investment to the economy of Uzbekistan through digital infrastructure. Scientific and practical recommendations for improving financing mechanisms of investment projects have been developed. Keywords: digital economy, investment projects, financing mechanisms, fintech technologies, foreign investment, blockchain, digital platforms. Kirish. Hozirgi davrda jahon iqtisodiyotida raqamli transformatsiya jarayonlari jadal sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Raqamli texnologiyalarning iqtisodiyotning turli sohalariga keng joriy etilishi investitsiya jarayonlariga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni faollashtirish yo‘lida xalqaro investitsion forumlar tashkil etish va salohiyatli xorijiy investorlar, xalqaro moliyaviy institutlar, dunyoning yetakchi korporatsiyalari va ishbilarmon doiralariga mamlakatning investitsion imkoniyatlarini namoyish qilish, hududlarning investitsiya muhitini yanada 856

yaxshilash va ularning jozibadorligini oshirish, xorijiy investorlarga berilgan moliyaviy imtiyozlarni takomillashtirib borishga alohida e’tibor qaratilmoqda. 2030-yilgacha “Mamlakatimizda 250 milliard dollarlik investitsiyalarni o‘zlashtirish, jumladan 110 milliard dollar xorijiy investitsiyalar va 30 milliard dollar davlat-xususiy sheriklik doirasidagi investitsiyalarni jalb qilish... Hududlarning investitsion reytingini yuritish, har bir hududning imkoniyatlaridan kelib chiqib, uning investorlar uchun jozibadorligini yanada oshirish” [1], “Yagona to‘g‘ri yo‘limiz – xorijiy investitsiyalarni faol jalb qilish va eksportni ko‘paytirish” [2] kabi ustuvor maqsadlarni belgilangan. Garvard universiteti (AQSH) professori Kennet A.Frutning ilmiy ishlarida to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning xalqaro oqimi tahlil qilingan bo‘lib, uning fikricha “to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar ishlab chiqarish aktivlari ustidan korporativ nazoratni qo‘lga kiritish yoki kengaytirish bo‘yicha transsegaraviy operatsiyalardir” [3]. Haqiqatdan ham xalqaro miqyosda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar investorning boshqa davlatdagi korxona aktivlari ustidan bevosita uzoq muddatli nazoratni nazarda tutadi va xalqaro biznes operatsiyalari sifatida tavsiflanadi. Kornell universiteti (AQSH) professorlari A.Razin va E.Sadka tomonidan olib borilgan ilmiy izlanishlar natijalariga ko‘ra, xorijiy investitsiyalarning ikki shakli mavjud bo‘lib, ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri va portfel xorijiy investitsiyalardir. “To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni amalga oshiruvchi investorlar boshqa mamlakatdagi mahalliy kompaniyalar boshqaruvi ustidan yuqori darajadagi nazoratni amalga oshiradi va bu loyihalarning samarali boshqaruvini hamda investitsiyalarning iqtisodiy samaradorligini ta’minlaydi” [4]. Bunda “aksiyalarining (ulushlarining, paylarining) yoki ustav fondining (ustav kapitalining) kamida 50 foizini to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar tashkil etishi kerak” [5]. Albatta, 50 foiz va undan yuqori mulk ulushining mavjudligi nazoratning eng muhim jihati bo‘lib, nazorat va qiymat o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalaydi. Ammo, shuni ham ta’kidlash kerakki, yirik aksiyadorlar ko‘plab holatlarda 50 foizdan ancha kam ulush bilan ham samarali nazoratni qo‘lga kiritishlari mumkin. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish yo‘llarini o‘rganish hamda ushbu jarayonni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot vazifalari quyidagilardan iborat: raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish mexanizmlarini tahlil qilish; fintech texnologiyalarining investitsiya jarayonlaridagi rolini o‘rganish; raqamli infratuzilmaning investitsiya muhitiga ta’sirini baholash; investitsiya loyihalarini moliyalashtirish tizimini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy tavsiyalar ishlab chiqish. Asosiy qism. Raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish jarayonlari tubdan o‘zgarib bormoqda. Raqamli texnologiyalar kapital bozorlarini rivojlantirish hamda investitsiya jarayonlarini samarali boshqarish imkonini bermoqda. Moliyaviy texnologiyalar (fintech) investitsiya 857

jarayonlarini avtomatlashtirish, moliyaviy operatsiyalarni tezlashtirish hamda investitsiya bozorlarining shaffofligini oshirishga xizmat qilmoqda. Fintech texnologiyalari orqali investitsiya loyihalarini moliyalashtirish jarayonlari sezilarli darajada rivojlanmoqda. Xususan, crowdfunding, peer-to-peer lending va raqamli investitsiya platformalari orqali investitsiya loyihalarini moliyalashtirish imkoniyatlari kengaymoqda. Blokcheyn texnologiyasi ham investitsiya loyihalarini moliyalashtirish jarayonlarida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu texnologiya moliyaviy operatsiyalarning shaffofligini ta’minlash hamda investitsiya risklarini kamaytirishga xizmat qiladi. Blokcheyn asosida amalga oshiriladigan smart-kontraktlar investitsiya jarayonlarida ishonchlilik darajasini oshiradi. Sun’iy intellekt texnologiyalari ham investitsiya jarayonlarini boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Sun’iy intellekt asosidagi tahlil tizimlari investitsiya loyihalarining iqtisodiy samaradorligini baholash hamda investitsiya qarorlarini qabul qilish jarayonlarini optimallashtirish imkonini beradi. O‘zbekistonda ham raqamli moliyaviy texnologiyalarni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda raqamli to‘lov tizimlari orqali amalga oshirilayotgan tranzaksiyalar hajmi yildanyilga ortib bormoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda davlat-xususiy sheriklik mexanizmlari ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu mexanizm orqali yirik infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish hamda xorijiy investitsiyalarni jalb qilish mumkin. Shuningdek, raqamli platformalar orqali investitsiya loyihalarini moliyalashtirish mexanizmlarini rivojlantirish investitsiya muhitining shaffofligini oshirishga xizmat qiladi. Big data texnologiyalari orqali investitsiya loyihalarining iqtisodiy samaradorligini tahlil qilish hamda investitsiya risklarini baholash imkoniyatlari kengaymoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish jarayonlari an’anaviy moliyalashtirish usullaridan farqli ravishda zamonaviy texnologiyalar, raqamli platformalar va innovatsion moliyaviy instrumentlar orqali amalga oshirilmoqda. Raqamli texnologiyalar investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda kapital jalb qilish jarayonlarini tezlashtirish, moliyaviy operatsiyalarning shaffofligini ta’minlash hamda investitsiya risklarini kamaytirish imkonini beradi. Shu nuqtai nazardan, raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirishning bir qator samarali yo‘llari mavjud. Birinchidan, raqamli moliyaviy texnologiyalar (fintech) orqali investitsiya loyihalarini moliyalashtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Fintech texnologiyalari moliyaviy xizmatlarni raqamlashtirish orqali kapital bozorlarining samaradorligini oshiradi. Fintech platformalari orqali investorlar va loyiha tashabbuskorlari o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyaviy aloqalar o‘rnatilishi investitsiya jarayonlarini soddalashtiradi. Masalan, peer-to-peer lending platformalari orqali investitsiya loyihalarini moliyalashtirish investorlar uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. 858