Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

An’anaviy ekonometrik modellar ko‘plab vazifalarni hal etgan bo‘lsa-da, katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data), real vaqt rejimidagi ko‘rsatkichlar va murakkab o‘zaro bog‘liqliklar sharoitida sun’iy intellekt (SI) asosidagi matematik modellashtirish usullari ustunlik qilmoqda. SI algoritmlari statistik metodlar bilan integratsiyalashgan holda iqtisodiy jarayonlarning yashirin qonuniyatlarini aniqlash, prognozlash aniqligini oshirish va risklarni baholash imkonini beradi. Iqtisodiy jarayonlarni modellashtirishda eng keng qo‘llaniladigan statistik usullardan biri regressiya tahlilidir. Masalan, korxona daromadini (Y) reklama xarajatlari (X₁), ishlab chiqarish hajmi (X₂) va bozor talab indeksi (X₃) orqali ifodalash mumkin. Ko‘p omilli chiziqli regressiya modeli quyidagicha yoziladi:[1] Y = β₀ + β₁X₁ + β₂X₂ + β₃X₃ + ε (1) bu yerda β koeffitsiyentlar parametrlar, ε — tasodifiy xatolik. Agar tarixiy ma’lumotlar asosida model baholansa va determinatsiya koeffitsiyenti R² = 0,87 chiqsa, demak model daromad o‘zgarishining 87 foizini tushuntirib bera oladi. Biroq iqtisodiy jarayonlar ko‘pincha chiziqli emas. Shu sababli sun’iy neyron tarmoqlar regressiyaning nolinear kengaytmasi sifatida qo‘llaniladi. Masalan, iste’mol narxlari indeksini prognozlashda ko‘p qatlamli perseptron (MLP) modeli qo‘llanib, u yashirin qatlamlar orqali murakkab funksional bog‘lanishni aniqlaydi. Amaliy tadqiqotlarda neyron tarmoq modeli klassik ARIMA modeliga nisbatan 12–18% yuqori aniqlik berganligi kuzatilgan. Vaqt qatorlarini tahlil qilish iqtisodiy modellashtirishning muhim yo‘nalishidir. Masalan, inflyatsiya darajasini prognozlashda avtoregressiv modeldan foydalaniladi:[2] Yₜ = α + φYₜ₋₁ + εₜ (2) Bu model avvalgi davr ko‘rsatkichining joriy davrga ta’sirini ifodalaydi. Agar φ = 0,65 bo‘lsa, inflyatsiyaning 65 foizi avvalgi davr dinamikasiga bog‘liq ekanligi aniqlanadi. Sun’iy intellekt algoritmlari, xususan, LSTM (Long ShortTerm Memory) tarmoqlari uzoq muddatli bog‘lanishlarni aniqlashda samaraliroq hisoblanadi. Masalan, valyuta kursini prognozlashda LSTM modeli oddiy avtoregressiv modelga qaraganda past xatolik ko‘rsatkichini (MAE va RMSE mezonlari bo‘yicha) namoyish etadi.[3] Iqtisodiy jarayonlarda risklarni baholashda statistik klassifikatsiya usullari qo‘llaniladi. Masalan, bank kreditlarini “ishonchli” va “muammoli” toifalarga ajratishda logistik regressiya modeli keng qo‘llanadi: P(Y=1) = 1 / (1 + e^-(β₀+β₁X₁+…+βₙXₙ)) (3) Bu yerda P(Y=1) — kreditning qaytmaslik ehtimoli. Agar model natijasida ehtimollik 0,8 dan yuqori chiqsa, kredit yuqori riskli deb baholanadi. Mashinali o‘qitish algoritmlari — Decision Tree, Random Forest va Gradient Boosting usullari esa klassifikatsiya aniqligini oshiradi. 459

Amaliy ma’lumotlar asosida Random Forest modeli 92% aniqlik ko‘rsatkichiga erishgan. Katta hajmdagi iqtisodiy ma’lumotlarni tahlil qilishda klasterlash usullari muhim ahamiyatga ega. Masalan, iste’molchilarni xarid faolligiga ko‘ra segmentatsiya qilishda K-means algoritmi qo‘llanadi. Natijada bozor 4 ta segmentga ajratilib, har bir segment uchun alohida marketing strategiyasi ishlab chiqiladi. Bu esa korxona daromadini o‘rtacha 15–20% oshirish imkonini beradi. Sun’iy intellekt asosida iqtisodiy modellashtirish jarayonida statistik mezonlar — o‘rtacha kvadratik xatolik (MSE), aniqlik (Accuracy), sezgirlik (Recall) va F1-score ko‘rsatkichlari model sifatini baholashda qo‘llaniladi. Modelni validatsiya qilish uchun ma’lumotlar tanlanma va test to‘plamlariga ajratiladi (masalan, 80/20 nisbatda). Bu yondashuv modelning umumlashtirish qobiliyatini aniqlash imkonini beradi. Shunday qilib, sun’iy intellekt asosida iqtisodiy jarayonlarni matematik modellashtirish statistik usullar bilan uyg‘unlashgan holda yuqori samaradorlikni ta’minlaydi. Regressiya, vaqt qatori tahlili, klassifikatsiya va klasterlash metodlari neyron tarmoqlar va mashinali o‘qitish algoritmlari bilan integratsiyalashganda prognoz aniqligi oshadi, risklar kamayadi va boshqaruv qarorlarini qabul qilish sifati yaxshilanadi. Zamonaviy raqamli iqtisodiyot sharoitida bunday integratsion modellar iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va strategik rejalashtirishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilganda sun’iy intellekt asosida iqtisodiy jarayonlarni matematik modellashtirish zamonaviy raqamli iqtisodiyotning muhim ilmiy-amaliy 460

yo‘nalishlaridan biridir. Statistik usullar — regressiya, vaqt qatori tahlili, klassifikatsiya va klasterlash metodlari sun’iy intellekt algoritmlari bilan integratsiyalashganda prognoz aniqligi sezilarli darajada oshadi hamda iqtisodiy risklarni samarali baholash imkoniyati yaratiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Dilbar, Qudratova. "The place and importance of using modal verbs in sentences." tanqidiy nazar, tahliliy tafakkur va innovatsion g ‘oyalar 1.8 (2025): 412-416. 2. Abdullayev, Yo.A. (2019). Ekonometrika asoslari. -T.: Iqtisodiyot nashriyoti. 3. Xodjayev, B.X., & Yuldashev, Sh. A. (2021). Raqamli iqtisodiyot va axborot texnologiyalari. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi nashriyoti. 4. Oʻktam o‘gʻli, Oʻktamov Madadjon. "Axborot texnologiyalarining ish unumdorligiga ta’siri." conference of modern science & pedagogy. vol. 1. No. 1. 2025. 5. Nafisa, Nashvanova. "Til o‘rganishda raqamli vositalarning samaradorligi." Tanqidiy nazar, tahliliy tafakkur va innovatsion g ‘oyalar 1.8 (2025): 57-63. 6. Ixtiyor o‘g‘li, Baxtiyorov Olmosbek. "Innovatsion pedagogika: chet tillarini o ‘qitishda zamonaviy yondashuvlar va metodlar." Tanqidiy nazar, tahliliy tafakkur va innovatsion g ‘oyalar 1.7 (2025): 582-587. 7. Madadjon, O‘ktamov. "Translation problems and literary translation in uzbek literature: the role of information technology in the education system." Tanqidiy nazar, tahliliy tafakkur va innovatsion g ‘oyalar 1.7 (2025): 571-574. 8. Muzaffarovna, Ergasheva Marjona. "The importance of information technology in the process of learning foreign languages." Tanqidiy nazar, tahliliy tafakkur va innovatsion g ‘oyalar 1.7 (2025): 382-386. SANOAT KORXONALARINING TASHQI IQTISODIY MUNOSABATLARINI BOSHQARISHDA ZAMONAVIY MENEJMENT STRATEGIYALARI Adashaliyev Miraziz Mirzohidjon o‘g‘li, TIU talabasi, miraziz0577@gmail.com Sultanov Shoxijaxon, TIU o‘qituvchisi Annotatsiya. Ushbu maqolada globallashuv sharoitida sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy munosabatlarini boshqarish masalasi ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy menejment yondashuvlariga alohida e’tibor qaratiladi. Raqamli-integratsion model, logistik optimallashtirish va risk-menejmenti orqali eksport samaradorligini oshirish hamda raqobatbardoshlikni mustahkamlash yo‘llari asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: tashqi iqtisodiy munosabatlar, sanoat korxonalari, zamonaviy menejment, globallashuv, strategik boshqaruv, risk-menejment, raqamli transformatsiya, xalqaro savdo. Abstract. This article examines the management of foreign economic relations of industrial enterprises in the context of globalization. Special attention is given to modern management approaches. The study substantiates ways to improve export efficiency and strengthen competitiveness through a digital-integrative model, logistics optimization, and risk management. Keywords: foreign economic relations, industrial enterprises, modern management, globalization, strategic management, risk management, digital transformation, international trade. Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы управления внешнеэкономическими отношениями промышленных предприятий в условиях 461

глобализации. Особое внимание уделяется современным управленческим подходам. Обосновываются пути повышения эффективности экспорта и укрепления конкурентоспособности на основе цифрово-интеграционной модели, оптимизации логистики и риск-менеджмента. Ключевые слова: внешнеэкономические отношения, промышленные предприятия, современное управление, глобализация, стратегическое управление, управление рисками, цифровая трансформация, международная торговля. Kirish. Jahon iqtisodiyotida globallashuv jarayonlarining chuqurlashuvi sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy munosabatlarini tubdan o‘zgartirib yubordi. Xalqaro savdo, investitsiya oqimlarining murakkablashuvi, transport-logistika tizimidagi o‘zgarishlar, geoiqtisodiy risklarning ortishi korxonalardan tashqi iqtisodiy munosabatlarni strategik hamda innovatsion yondashuv asosida boshqarishni ustuvor vazifaga aylantirmoqda. Ayniqsa, logistika samaradorligi va raqamli boshqaruv tizimlari joriy etilmagan sharoitda eksport xarajatlari ortishi, yetkazib berishdagi uzilishlar korxona raqobatbardoshligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Tashqi bozorlardagi o‘zgaruvchan talab, geoiqtisodiy xavflar va raqobat bosimi sanoat korxonalaridan zamonaviy menejment yondashuvlarini qo‘llashni talab etmoqda. Mazkur muammolar davlat miqyosida qabul qilingan strategik hujjatlar bilan ham uzviy bog‘liqdir. Jumladan, Raqamli O‘zbekiston – 2030 va O‘zbekiston – 2030 strategiyasi doirasida sanoatni modernizatsiya qilish, eksportni diversifikatsiya qilish, boshqaruvni raqamlashtirish ustuvor vazifa sifatida belgilangan. An’anaviy boshqaruv tizimlari hozirgi murakkab va tez o‘zgaruvchan global muhitda yetarli darajada samarali emas.Chunki sanoat korxonalarida tashqi iqtisodiy faoliyat ko‘pincha operativ darajada boshqarilib, logistika, riskmenejmenti va raqamli tahlil tizimlari yetarlicha integratsiyalashmagan. Zamonaviy menejment strategiyalari esa tashqi iqtisodiy munosabatlarha moslashuvchan, ma’lumotlarga asoslangan hamda integratsiyalashgan tarzda boshqarish imkonini beradi. Shu sababli sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy munosabatlarini boshqarishda zamonaviy menejment strategiyalarining o‘rnini ilmiy jihatdan asoslash dolzarb masala hisoblanadi. Asosiy qism. Sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy munosabatlari eksportimport operatsiyalari, xalqaro hamkorlik, investitsiya loyihalari va transchegaraviy logistika jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu jarayonlarning samarali boshqarilishi korxonaning xalqaro maydondagi mavqeini belgilaydi. Zamonaviy menejment strategiyalari esa tashqi iqtisodiy munosabatlarni uzoq muddatli rivojlanish maqsadlari bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Strategik rejalashtirish tashqi iqtisodiy munosabatlarni boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Bozor tahlili, talab prognozi va raqobat muhitini chuqur o‘rganish asosida ishlab chiqilgan strategiyalar sanoat korxonalariga tashqi bozorlarda barqaror faoliyat yuritish imkonini beradi. Bunda ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv qarorlarining ahamiyati ortib bormoqda [1]. 462

Sanoat korxonalarida tashqi iqtisodiy faoliyat samaradorligiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar quyidagilardan iborat: bozor tahlilining chuqurligi, narx siyosati, valyuta risklari, logistika xarajatlari va yetkazib berish tezligi. Ayniqsa, logistika xarajatlari eksport narxining sezilarli qismini tashkil etadi. Shu sababli transport marshrutlarini optimallashtirish, ombor boshqaruvini takomillashtirish bilan birga real vaqt monitoring tizimlarini joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy boshqaruv amaliyotida ERP, CRM va WMS tizimlarining integratsiyasi tashqi iqtisodiy faoliyatni kompleks boshqarish imkonini beradi. Ushbu tizimlar ishlab chiqarish, ombor, savdo va moliyaviy ma’lumotlarni yagona platformada birlashtiradi. Natijada menejerlar real vaqt rejimida qaror qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Elektron hujjat aylanishi, raqamli logistika monitoringi va avtomatlashtirilgan moliyaviy hisob-kitob tizimlari operatsion samaradorlikni oshiradi. Bu esa xalqaro savdo jarayonlarining tezkor va shaffofligini ta’minlaydi. Risk-menejment tashqi iqtisodiy munosabatlarda alohida o‘rin tutadi. Valyuta kurslarining tebranishi, siyosiy omillar va global iqtisodiy beqarorlik sanoat korxonalarining faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Zamonaviy menejment strategiyalari risklarni aniqlash, baholash va boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish orqali tashqi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi [2]. Xalqaro hamkorlikni integratsiyalashgan tarzda boshqarish ham zamonaviy menejmentning muhim jihatlaridan biridir. Global qiymat zanjirlariga qo‘shilish va strategik hamkorlik aloqalarini rivojlantirish sanoat korxonalarining eksport salohiyatini kengaytiradi. Raqamli platformalar va innovatsion boshqaruv yondashuvlari bu jarayonni yanada samarali qiladi. Zamonaviy menejment strategiyalarining qo‘llanilishi tashqi iqtisodiy munosabatlarni korxonaning umumiy rivojlanish strategiyasi bilan uyg‘unlashtirish imkonini beradi. Bu yondashuv sanoat korxonalarining uzoq muddatli barqaror rivojlanishini ta’minlab, xalqaro bozorlardagi raqobatbardoshligini mustahkamlaydi. Taklif etilayotgan “Raqamli-integratsion strategik boshqaruv modeli” quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: ➢ Sun’iy intellekt asosida bozor prognozi va talabni aniqlash. ➢ Risk-menejment tizimi orqali valyuta va siyosiy risklarni baholash. ➢ Logistika modulini integratsiyalash (transport, ombor, bojxona jarayonlari). ➢ Eksport strategiyasini algoritmik shakllantirish. ➢ KPI asosida monitoring va baholash. Modelning muhim jihati shundaki, logistika jarayoni strategik qaror qabul qilish tizimiga integratsiyalashadi. Transport marshrutlari AI algoritmlari asosida tanlanadi, yetkazib berish vaqti va xarajatlar prognoz qilinadi, risk ko‘rsatkichlari real vaqt rejimida baholanadi. Bu esa korxonaning xalqaro bozorda barqaror pozitsiyasini mustahkamlaydi. 463

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, logistika jarayonlarini optimallashtirish orqali eksport xarajatlarini kamaytirish va yetkazib berish muddatlarini qisqartirish mumkin. Shuningdek, raqamli boshqaruv tizimlari menejment samaradorligini oshiradi va strategik rejalashtirish sifatini yaxshilaydi [3]. Xulosa va amaliy tavsiyalar. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy munosabatlarini boshqarishda zamonaviy menejment strategiyalaridan foydalanish globallashuv sharoitida muhim ahamiyatga egadir. Strategik rejalashtirish, raqamli boshqaruv, logistika va riskmenejmenti mexanizmlarining uyg‘unligi tashqi iqtisodiy faoliyat samaradorligini oshirishning asosiy omillaridir. Taklif etilgan raqamli-integratsion model korxonalarda tashqi iqtisodiy faoliyatni tizimli ravishda boshqarish, risklarni kamaytirish va raqobatbardoshlikni oshirish imkonini beradi. Amaliy tavsiyalar: ➢ sanoat korxonalarida logistika boshqaruvini strategik darajaga ko‘tarish; ➢ ERP va WMS tizimlarini to‘liq integratsiya qilish; ➢ AI asosida prognozlash mexanizmlarini joriy etish; ➢ menejerlarning raqamli kompetensiyalarini oshirish; ➢ eksport jarayonlarida real vaqt monitoring tizimini yaratish. Xulosa qilib aytganda, tashqi iqtisodiy munosabatlarni zamonaviy menejment strategiyalari asosida boshqarish nafaqat korxona darajasida, balki milliy iqtisodiyot miqyosida ham barqaror rivojlanish omili bo‘lib xizmat qiladi. Raqamli transformatsiya va logistikanni optimallashtirish sanoat korxonalarining global bozordagi raqobatbardoshligini ta’minlashning muhim vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. UNCTAD. (2022). World investment report 2022. Geneva: United Nations. 2. OECD. (2021). Global value chains and digital transformation. Paris: OECD Publishing. 3. World Economic Forum. (2022). Global risks report 2022. Geneva: WEF. 4. WTO. (2021). World trade report 2021. Geneva: World Trade Organization. 5. BIS. (2021). Operational resilience and digital transformation. Basel: Bank for International Settlements. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF–6079-son Farmoni. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. – Toshkent, 2020. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF–158-son Farmoni. “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida. – Toshkent, 2023. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi PQ–358-son Qarori. “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilgacha rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”. – Toshkent, 2024. 464

AGROBIZNESDA XALQARO HAMKORLIK VA EKSPORT SALOHIYATINI RIVOJLANTIRISH XUSUSIYATLARI Bobojanova Yoqutjon Zokirovna, O‘zR VM huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi “Biznesni boshqarish (MBA-Agrobiznes)” mutaxassisligi 2-kurs magistratura talabasi, e-mail: yoqutjon0512@mail.com Kenjabayev Omon, O‘zR VM huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi “Biznesni boshqarish (MBA-Agrobiznes)”, I.f.d., professor Annotatsiya. Ushbu maqolada agrobiznesda xalqaro hamkorlik va eksport salohiyatini rivojlantirish zaruriyati, mavjud imkoniyatlari va o‘ziga xos xususiyatlari yoritilgan. Shuningdek, agrobiznesda xalqaro hamkorlik va eksport salohiyatini samarali rivojlantirish yuzasidan va Global bozorda mahsulotning sifat va xavfsizlik standartlariga javob berishi majburiyatlari haqida takliflar berilgan. Eksport hajmi, bandlik darajasi, ishlab chiqarish tarmoqlari va iqtisodiy diversifikatsiya ko‘rsatkichlari bo‘yicha ma’lumotlar davlat statistika qo‘mitasi, iqtisodiyot va savdo bo‘yicha ma’lumotlar hamda xalqaro tashkilotlarning hisobotlari haqida fikrlar yuritilgan. Kalit so‘zlar. Agrobiznes, hamkorlik, xalqaro hamkorlik, eksport salohiyati, davlat statistika qo‘mitasi, savdo bo‘yicha ma’lumotlar. Аннотация. В этой статье освещена необходимость развития международного сотрудничества и экспортного потенциала в агробизнесе, существующие возможности и его характерные особенности. Также представлены предложения по эффективному развитию международного сотрудничества и экспортного потенциала в агробизнесе, а также по обязательствам продукции соответствовать стандартам качества и безопасности на глобальном рынке. Приведены сведения о показателях объема экспорта, уровня занятости, производственных отраслей и экономической диверсификации, основанные на данных Государственного комитета статистики, экономической и торговой информации, а также отчетах международных организаций. Ключевые слова. Агробизнес, сотрудничество, международное сотрудничество, экспортный потенциал, государственный комитет статистики, данные по торговле. Abstract. This article highlights the necessity, existing opportunities, and specific characteristics of developing international cooperation and export potential in agribusiness. Additionally, suggestions are provided on effectively developing international cooperation and export potential in agribusiness and the obligations to meet product quality and safety standards in the global market. Information on export volumes, employment levels, production sectors, and economic diversification indicators is discussed based on data from the State Statistics Committee, economic and trade information, and reports from international organizations. Key words. Agribusiness, cooperation, international cooperation, export potential, State Committee of Statistics, trade data. Kirish. So‘nggi yillarda globallashuv jarayonlari kuchayib borayotgan bir sharoitda mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishi ko‘p jihatdan ularning tashqi iqtisodiy aloqalardagi faol ishtirokiga, eksport salohiyatining kengayishi va xalqaro hamkorlikning rivojlanishiga bog‘liq bo‘lib bormoqda. Buning sababi bo‘lib, xalqaro bozorlar bilan integratsiya qilgan agrobiznes tizimi ichki bozorni sifatli mahsulot bilan ta’minlash bilan bir qatorda xorijiy valyuta tushumlari orqali iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash uchun qo‘llaniladi. Chunki, O‘zbekiston sharoitida agrobiznes eksport salohiyatini oshirish alohida strategik ahamiyatga 465

ega. Chunki, mamlakat iqlim va resurs imkoniyatlariga ko‘ra qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining keng nomenklaturasi bo‘yicha raqobatbardosh bo‘lib hisoblanadi. Bu borada qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksport salohiyatini yanada oshirish, mavjud yer resurslaridan samarali foydalanish, qayta ishlash, saqlash, eksport qilish va kooperatsiya tizimini joriy etish jarayonlarini o‘zaro integratsiya qilish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-136-son Qarori [1] qabul qilindi. Agrobiznes qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liq barcha iqtisodiy faoliyatlar majmui bo‘lib, unga yetishtirish, qayta ishlash, saqlash, transport qilish, ulgurjisavdo va chakana savdo jarayonlari kiradi. Zamonaviy talqinda agrobiznes faqat ishlab chiqarish bilan cheklanmay, ya’ni innovatsiyalar, ilmiy tadqiqotlar, marketing, moliyaviy xizmatlar va xalqaro kooperatsiya kabi yo‘nalishlarni ham qamrab oladi [2]. Agrobiznesni rivojlantirishda xalqaro hamkorlik ilg‘or agrar texnologiyalarni jalb qilish, chet ellik investorlar uchun jozibador sharoit yaratish, birgalikdagi qo‘shma korxonalar faoliyatini kengaytirish, xorij bozorlariga chiqish imkoniyatini oshirish va ishlab chiqarilayotgan mahsulot sifatini xalqaro talablarga moslashtirish kabi imkoniyatlarni yaratadi. Ushbu jarayonlar natijasida [3] mamlakat agrar sektori raqobatbardoshligi kuchayadi, eksport hajmi ortadi va iqtisodiy diversifikatsiya ta’minlanadi. Tadqiqotda eksport faoliyatining iqtisodiy rivojlanish va mintaqaviy barqarorlikka ta’sirini tahlil qilishga qaratilgan. Yana bir tadqiqotlarda qishloq xo‘jaligi oziqovqat mahsulotlarining eksport salohiyatini oshirish masalasi ilgari surilgan. Unga asosan, moddiytexnik baza va eksportga yo‘naltirilgan infratuzilmani rivojlantirishga qaratilgan davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash qishloq xo‘jaligi oziq-ovqat mahsulotlarining eksport salohiyatini oshirishga, ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning raqobatbardoshligi va rentabelligini oshirishga, tashqi bozorlarga chiqishga imkon beradi [4]. Global bozorda mahsulotning sifat va xavfsizlik standartlariga javob berishi majburiy sanaladi. Sertifikatsiz mahsulotlar ko‘pgina rivojlangan davlatlarga kiritilmaydi. Shu bois, xalqaro sertifikatlash eksport salohiyatining ajralmas qismidir [5]. Bu holatda xalqaro bozorlar birinchi navbatda mahsulotning ekologik tozaligi, kimyoviy moddalardan holiligi, tashqi ko‘rinishi va saqlanish muddati kabi mezonlarini talab qiladi. Ayrim davlatlarda har bir mahsulot guruhiga qarab alohida standartlar mavjud bo‘ladi [6-7]. Tadqiqot uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar ikkilamchi manbalardan yig‘ildi. Xususan, eksport hajmi, bandlik darajasi, ishlab chiqarish tarmoqlari va iqtisodiy diversifikatsiya ko‘rsatkichlari bo‘yicha ma’lumotlar davlat statistika qo‘mitasi, iqtisodiyot va savdo bo‘yicha nashrlar hamda xalqaro tashkilotlarning hisobotlaridan olindi. 466

1-rasm. Eksportning Ishlab chiqarish ixtisoslashuvi va samaradorligini oshirishning asosiy yo‘nalishlari Eksportning iqtisodiyotga ta’sirini sifat jihatidan baholashga asoslangan yondashuv qo‘llanildi. Ushbu yondashuv eksport hajmining bandlik darajasiga, ishlab chiqarishning samaradorligiga va iqtisodiy diversifikatsiyaga bo‘lgan ta’sirini izohlashga qaratildi [8]. Eksportning aholi turmush darajasiga ta’siri, iqtisodiy imkoniyatlar va yangi ish o‘rinlarini yaratish bo‘yicha keltirgan foydalari turli sektorlardagi misollar asosida tahlil qilindi. Umuman olganda, eksport iqtisodiyotlarda ishlab chiqarish ixtisoslashuvi va samaradorligini oshirishning muhim mexanizmi hisoblanadi (1-rasm). Resurslarni yanada samaraliroq korxonalarga qayta taqsimlash, qiyosiy ustunliklarni qo'llabquvvatlash va savdo ochiqligini qo'llash orqali mamlakatlar unumdorlik va iqtisodiy o'sishda sezilarli yutuqlarga erishishlari mumkin. Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, eksport faoliyatini rivojlantirish mintaqaviy iqtisodiy barqarorlikka erishishda eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Eksport hajmining oshishi iqtisodiyotni rivojlantirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va mahalliy ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirish orqali iqtisodiy barqarorlikka hissa qo‘shadi. Eksport nafaqat iqtisodiyotni diversifikatsiyalashga xizmat qiladi, balki aholining ijtimoiy-iqtisodiy holatini sezilarli darajada yaxshilaydi. Xususan, Xorazm viloyatining eksport salohiyatini to‘liq amalga oshirish uchun transport infratuzilmasini rivojlantirish, logistika tizimlaridagi kamchiliklarni bartaraf etish va eksport jarayonlaridagi kechikishlarni hal qilish bo‘yicha kompleks choralar amalga oshirilishi zarur. Mazkur choralar mintaqaning iqtisodiy samaradorligini oshirishga, xorijiy bozorlarga muvaffaqiyatli chiqishga va xalqaro integratsiyaga erishishga xizmat qiladi. Eksport hajmining oshishi natijasida nafaqat ichki ishlab chiqarish jarayonlarining samaradorligi oshadi, balki xalqaro bozor talablariga javob beruvchi mahsulotlar sifati ham yuksaladi. Kelgusida eksport faoliyatiga innovatsiyalarni joriy etish, ilg‘or texnologiyalarni tadbiq etish va sifat menejmenti tizimlarini yo‘lga qo‘yish orqali mintaqada ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning 467

global raqobatbardoshligi oshadi. Bundan tashqari, eksport faoliyatini qo‘llabquvvatlash mintaqadagi iqtisodiy o‘zgaruvchanlikka qarshi chidamlilikni kuchaytirish bilan bir qatorda mahalliy korxonalar uchun yangi bozorlar ochilishiga xizmat qiladi. Xorazm viloyatining eksport imkoniyatlarini kengaytirish orqali mintaqaviy iqtisodiy o‘sishga sezilarli ta’sir ko‘rsatish, bandlikni oshirish va aholi turmush darajasini yuksaltirish bo‘yicha keng ko‘lamli salohiyat yaratiladi. Pirovardida, iqtisodiy siyosatning eksportga yo‘naltirilgan strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirish mintaqaning iqtisodiy barqarorligi va global raqobatbardoshligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining eksport salohiyatini oshirish hamda qayta ishlash zanjirini rivojlantirish boʻyicha qoʻshimcha choratadbirlar toʻgʻrisida: PQ-136-son Qaror, 2025-yil 8-aprel. – Manba: https://lex.uz/docs/7469633 2. Abdirayimov A.R., Muminov N.Sh. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini eksport salohiyatini oshirishda vujudga kelayotgan muammolar va ularning yechimlari // Academic Research in Educational Sciences. – 2023. – Vol. 4, Issue 1. – B. 167. 3. Xiao J. Trade and Employment in a Vertically Specialized World // Research Papers in Economics. – 2013. 4. Arbeitskreis Konjunktur Ostdeutschland. Ostdeutsche Wirtschaft: Kein aufholendes Produktionswachstum 2008 und 2009 // Wirtschaft im Wandel. – 2008. – 14(6). – S. 205–236. 5. Saribayevich X.F., Sariyevich X.X., Davlatov S., Turobova H., Ruziyev S. Analysis of factors affecting CO2 emissions: In the case of Uzbekistan // International Journal of Energy Economics and Policy. – 2024. – Vol. 14, No. 4. – P. 207–215. 6. Xolmurotov F.S., Xolmuratov X.S., Yakubova Y.R. Assessment of the impact of agriculture on the regional socioeconomic development // E3S Web of Conferences. – 2024. – Vol. 548. – Article 01003. 7. Qodirov A., Urakova D., Amonov M., Masharipova M., Ibadullaev E., Xolmurotov F., Matkarimov F. The dynamics of tourism, economic growth, and CO2 emissions in Uzbekistan: an ARDL approach // International Journal of Energy Economics and Policy. – 2024. – Vol. 14, No. 6. – P. 365–370. 8. Xolmurotov F.S. Mintaqada aholi turmush farovonligini oshirishda qishloq xoʻjalik mahsulotlarini yetishtiruvchi subyektlar rolini baholash // Ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammolari. – 2023. – 3(7). – B. 83–91. INNOVATSION IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING STRATEGIK O‘RNI Djumabayeva Shaira Xalillayevna, Ma’mun universiteti dotsenti, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Elektron pochta: djshoira1987@gmail.com Annotatsiya. Maqolada innovatsion iqtisodiyotning nazariy asoslari hamda sun’iy intellekt texnologiyalarining zamonaviy iqtisodiy rivojlanishdagi strategik o‘rni ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Innovatsion faoliyatning iqtisodiy o‘sishga ta’siri, raqamli transformatsiya jarayonlari, sun’iy intellekt asosida ishlab chiqarish va boshqaruv tizimlarini optimallashtirish imkoniyatlari hamda innovatsion muhitni shakllantiruvchi institutsional omillar yoritilgan. Shuningdek, innovatsion iqtisodiyotni strategik boshqarish yo‘nalishlari, milliy rivojlanish 468

modellari, davlat siyosatida innovatsion yondashuvlarning ahamiyati hamda sun’iy intellektni iqtisodiyot strategiyasiga integratsiya qilish mexanizmlari tahlil etilgan. Tadqiqot natijasida innovatsion rivojlanishni ta’minlovchi tashkiliy-institutsional shart-sharoitlarni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: innovatsion iqtisodiyot, sun’iy intellekt, raqamli iqtisodiyot, innovatsion siyosat, iqtisodiy o‘sish, strategik rivojlanish. Аннотация. В статье научно проанализированы теоретические основы инновационной экономики и стратегическая роль технологий искусственного интеллекта в современном экономическом развитии. Рассмотрены влияние инновационной деятельности на экономический рост, процессы цифровой трансформации, возможности оптимизации производственных и управленческих систем на основе искусственного интеллекта, а также институциональные факторы, формирующие инновационную среду. Кроме того, проанализированы направления стратегического управления инновационной экономикой, национальные модели развития, значение инновационных подходов в государственной политике и механизмы интеграции искусственного интеллекта в экономическую стратегию. По результатам исследования разработаны научные предложения и практические рекомендации по совершенствованию организационно-институциональных условий, обеспечивающих инновационное развитие. Ключевые слова: инновационная экономика, искусственный интеллект, цифровая экономика, инновационная политика, экономический рост, стратегическое развитие. Abstract. The article examines the theoretical foundations of the innovation economy and the strategic role of artificial intelligence (AI) in modern economic development. The impact of innovative activity on economic growth, digital transformation processes, and the potential of AI technologies to optimize production and management systems are analyzed. Particular attention is given to the institutional factors shaping the innovation environment, national development models, and state policies supporting innovation-driven growth. The study also explores mechanisms for integrating AI into national economic strategies and enhancing competitiveness in the global economy. Based on the research findings, scientific recommendations are proposed to improve organizational and institutional frameworks for sustainable innovation-based development. Keywords: innovation economy, artificial intelligence, digital economy, innovation policy, economic growth, strategic development. Kirish. Global raqobat kuchayib borayotgan sharoitda milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishi va yuqori samaradorligi, eng avvalo, innovatsion salohiyat darajasi hamda sun’iy intellektdan foydalanish ko‘lamiga bevosita bog‘liqdir. XXI asr iqtisodiyotining yetakchi tendensiyasi esa — innovatsiyalar va sun’iy intellekt texnologiyalariga tayangan, ya’ni yangi bilimlar, ilg‘or texnologiyalar va g‘oyalarga asoslangan iqtisodiy o‘sish modelining ustuvor ahamiyat kasb etishidir [1]. Innovatsion iqtisodiyot — bu faqat yangi texnologiyalarni joriy etish emas, balki iqtisodiy tizimni yangicha fikrlash, yangicha boshqaruv madaniyati va strategik qarorlar qabul qilish tizimi asosida qayta qurish jarayonidir [2]. Shu sababli, bu sohadagi tadqiqotlar faqat iqtisodiy emas, balki ijtimoiy, tashkiliy va siyosiy omillarni ham qamrab oladi. O‘zbekistonda ham innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish milliy rivojlanish strategiyalarining muhim yo‘nalishi sifatida belgilangan. Xususan, “O‘zbekiston — 2030” strategiyasida innovatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlash, ilmiy-tadqiqot 469

muassasalari faoliyatini bozor talablariga moslashtirish hamda innovatsion ekotizimni rivojlantirish vazifalari belgilangan [3]. Mazkur tadqiqotning maqsadi — innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirishda sun’iy intellekt texnologiyalarining strategik o‘rni va amalga oshirish mexanizmlarini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun innovatsion rivojlanishning asosiy yo‘nalishlari, institutsional omillari hamda sun’iy intellekt texnologiyalarining iqtisodiy jarayonlarga ta’siri o‘rganildi. Shu nuqtai nazardan, mazkur maqolada innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirishning strategik yo‘nalishlari va institutsional mexanizmlari nazariy hamda amaliy jihatdan kompleks tahlil qilinib, ularni milliy iqtisodiyot amaliyotiga samarali joriy etishning ustuvor tamoyillari va shart-sharoitlari asoslab beriladi. Asosiy qismi. Innovatsion iqtisodiyot atamasi ilk bor XX asrning ikkinchi yarmida jahon iqtisodiy ilmida keng qo‘llana boshlangan bo‘lib, uning nazariy asoslari J. Shumpeterning iqtisodiy rivojlanish va “ijodiy yo‘q qilish” nazariyasiga borib taqaladi [4]. Shumpeter ta’kidlaganidek, iqtisodiy taraqqiyotning asosiy harakatlantiruvchi kuchi - bu yangi kombinatsiyalar, ya’ni innovatsiyalardir. Innovatsion iqtisodiyotning asosiy belgisi - bu ilm, texnologiya va inson kapitaliga tayangan rivojlanish modeli hisoblanadi. Zamonaviy iqtisodiy tizimda innovatsiyalar ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, yangi bozor segmentlarini yaratish va raqobatbardoshlikni ta’minlashning asosiy omilidir. Shu bilan birga, innovatsion iqtisodiyot faqat iqtisodiy jarayonlar emas, balki ijtimoiy muhit, ta’lim tizimi va davlat siyosatining ham uzviy birligini talab etadi. Masalan, K. Frimen va B. Lundvall tomonidan ishlab chiqilgan “milliy innovatsiya tizimi” nazariyasiga ko‘ra, mamlakatning innovatsion salohiyati universitetlar, ilmiy-tadqiqot institutlari, biznes va davlat tuzilmalari o‘rtasidagi samarali hamkorlikka bog‘liqdir [5;6]. Jahon amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellektga asoslangan innovatsion iqtisodiyotga o‘tish jarayonida bir qator ustuvor tendensiyalar shakllanmoqda. Ushbu tendensiyalar quyidagi asosiy yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: Innovatsion iqtisodiyotga o‘tishning ustuvor tendensiyalari № Tendensiya yo‘nalishlari Mazmuni 1. Ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik Ilmiy ishlanmalarni bozorga joriy etishning ishlari natijalarini tijoratlashtirish jadallashuvi jarayonlarini jadallashtirish 2. Startap ekotizimi va venchur kapital Innovatsion biznesni moliyalashtirish tizimining rivojlanishi 3. Raqamli texnologiyalarni joriy etish Sun’iy intellekt blokcheyn (Blockchain), katta ma’lumotlar (Big Data) va narsalar interneti (Internet of Things — IoT) asosida samaradorlikni oshirish 4. Innovatsion infratuzilma Klasterlar, texnoparklar va yuqori texnologik hududlarni kengaytirish 470

Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, innovatsion iqtisodiyotga o‘tishda ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari natijalarini tijoratlashtirish, startap ekotizimi va venchur kapital bozorini rivojlantirish, raqamli texnologiyalarni joriy etish hamda innovatsion infratuzilmani kengaytirish kabi omillar muhim ahamiyat kasb etadi. Bu yo‘nalishlar birgalikda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, resurslardan foydalanish darajasini optimallashtirish va innovatsion rivojlanish strategiyasini muvaffaqiyatli amalga oshirish imkonini yaratadi. Bu tendensiyalar har bir davlatda milliy iqtisodiyot xususiyatlariga mos ravishda shakllanadi. Masalan, Janubiy Koreya va Singapurda innovatsion rivojlanish davlat siyosatining asosiy ustuni bo‘lib, ta’lim, fan va ishlab chiqarish o‘rtasidagi integratsiya orqali iqtisodiy samaradorlikka erishilgan [7]. Innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirishda strategik yo‘nalishlar mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy maqsadlariga, fan va ta’lim tizimi salohiyatiga hamda texnologik infratuzilmasining darajasiga bog‘liq bo‘ladi [8]. Shu nuqtai nazardan, quyidagi strategik yo‘nalishlar dolzarb hisoblanadi: 1. Innovatsion infratuzilmani shakllantirish va mustahkamlash. Innovatsion iqtisodiyotni barpo etish uchun texnoparklar, biznes-inkubatorlar, ilmiy markazlar va startap platformalar kabi infratuzilmaviy tarkibiy elementlarni rivojlantirish zarur [9]. Bu tizim innovatsion g‘oyalarni amaliy natijaga aylantirish uchun institutsional baza sifatida xizmat qiladi. 2. Ilmiy-tadqiqot va ta’lim integratsiyasini kuchaytirish. Oliy ta’lim muassasalari va ilmiy-tadqiqot institutlari faoliyatini ishlab chiqarish ehtiyojlari bilan muvofiqlashtirish innovatsion iqtisodiyotning asosiy talabidir. Buning uchun “universitet-fan-ishlab chiqarish” uchburchagi asosida integratsiyalashgan innovatsion markazlar tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi [10]. 3. Raqamli iqtisodiyot va sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish. Zamonaviy sun’iy intellekt texnologiyalari ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, prognozlash va strategik qarorlarni qo‘llab-quvvatlash orqali innovatsion iqtisodiyotning asosiy drayverlaridan biriga aylandi [11; 15]. 4. Innovatsion faoliyatni moliyalashtirishning diversifikatsiya qilingan tizimini yaratish. Davlat byudjetidan tashqari manbalarni - venchur kapital, xususiy investitsiyalar va grantlar tizimini rivojlantirish muhim. Bu orqali innovatsiyalarning tijoratlashuv darajasi oshib, fan natijalarining amaliyotga tatbiqi tezlashadi [12]. 5. Innovatsion boshqaruv madaniyatini shakllantirish. Innovatsion iqtisodiyotning samarali faoliyati uchun boshqaruv tizimida strategik fikrlash, riskni boshqarish va tezkor qaror qabul qilish qobiliyati muhim hisoblanadi. Bu davlat boshqaruvi, biznes va akademik muhitdagi barcha ishtirokchilar uchun dolzarb vazifadir [13]. Bu strategik yo‘nalishlarni amalga oshirishda davlat siyosati markaziy o‘rin tutadi. Davlatning vazifasi - innovatsion faoliyat va sun’iy intellektni qo‘llash uchun qulay huquqiy, moliyaviy va institutsional muhit yaratishdan iborat. Jahon amaliyotida bu “innovatsion ekotizim” atamasi bilan ifodalanadi [14]. 471

Empirik va nazariy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt iqtisodiyotga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, biroq uning makroiqtisodiy o‘sishi o‘rtacha darajada bo‘lib, 10 yil davomida umumiy omillar samaradorligi faqat 0,5–0,66% ga oshishi kutilmoqda [16]. Sun’iy intellekt vazifalar asosida ishlab chiqilgan “task-based” model orqali iqtisodiy jarayonlarni avtomatlashtirish va samaradorlikni oshirish imkonini beradi, bunda umumiy YAIM va samaradorlikning o‘sishi ta’sirlangan vazifalar ulushi va har bir vazifadagi samaradorlik oshishiga bog‘liq hisoblanadi. Nazariy jihatdan, sun’iy intellekt past malakali ishchilar samaradorligini oshirsa ham, tengsizlikni kamaytirishi shart emas; aksincha, kapital va ishchi daromadlari o‘rtasidagi farq kengayishi mumkin. Biroq empirik jihatdan, sun’iy intellekt ilgari qo‘llangan avtomatlashtirish texnologiyalariga qaraganda tengsizlikni kamroq oshiradi, chunki uning ta’siri demografik guruhlar bo‘ylab nisbatan tengroq tarqaladi. Shu bilan birga, sun’iy intellekt ba’zi ijtimoiy zararli vazifalarni yaratishi mumkin, masalan, onlayn manipulyatsiya algoritmlari, shuning uchun uning milliy iqtisodiyotga tatbiqini rejalashtirishda strategik va ijtimoiy chora-tadbirlar zarur. O‘zbekiston kontekstida esa sun’iy intellekt va innovatsion iqtisodiyotning samarali joriy etilishi, ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va ilmiy-tadqiqot ishlarini amaliyotga tatbiq qilish orqali milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlash mumkin. Global miqyosdagi prognozlar ham ushbu xulosalarni tasdiqlaydi. Jumladan, PwC hisobotiga ko‘ra, sun’iy intellekt texnologiyalarini keng joriy etish 2030 yilga borib jahon iqtisodiyotiga qo‘shimcha 15 trillion dollardan ortiq qiymat qo‘shishi va global YAIMni qariyb 14–15 foizga oshirishi mumkin [17]. Xuddi shuningdek, McKinsey & Company tadqiqotlari generativ sun’iy intellektning o‘zi yiliga 2,6– 4,4 trillion dollar miqdorida qo‘shimcha iqtisodiy qiymat yaratish salohiyatiga ega ekanini ko‘rsatadi [18]. Bu ko‘rsatkichlar sun’iy intellektning nafaqat mikro darajada samaradorlikni oshiruvchi texnologiya, balki makroiqtisodiy o‘sishning yangi drayveri sifatida shakllanayotganini anglatadi. Shu bois milliy iqtisodiyotlarda sun’iy intellektning siyosatini ishlab chiqishda mehnat bozori transformatsiyasi, inson kapitalini rivojlantirish, raqamli infratuzilma va institutsional muhitni takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, innovatsion iqtisodiyot va sun’iy intellekt texnologiyalari zamonaviy iqtisodiy rivojlanishning asosiy strategik omiliga aylanib bormoqda. Innovatsiyalarni keng joriy etish nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, balki iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishini modernizatsiya qiladi, yangi bozorlar va yuqori qo‘shimcha qiymatga ega mahsulotlar yaratish imkonini beradi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining qo‘llanilishi iqtisodiy jarayonlarni optimallashtirish, boshqaruv qarorlarini ilmiy asoslash va resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydi. Shu bilan birga, AI mehnat bozorining transformatsiyasi, yangi kasblarning paydo bo‘lishi hamda inson kapitaliga bo‘lgan talabning ortishiga olib keladi. 472

O‘zbekiston sharoitida innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirish uchun quyidagi ustuvor yo‘nalishlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: • ilmiy tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish mexanizmlarini kuchaytirish; • raqamli infratuzilma va sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish ko‘lamini kengaytirish; • ta’lim tizimini innovatsion iqtisodiyot talablariga moslashtirish; • startaplar va venchur moliyalashtirish tizimini rivojlantirish; • innovatsion faoliyat uchun qulay institutsional va huquqiy muhit yaratish. Umuman olganda, innovatsion iqtisodiyot va sun’iy intellekt integratsiyasi milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlash, global raqobatbardoshlikni oshirish hamda uzoq muddatli strategik rivojlanish uchun mustahkam asos bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Porter, M. E. (1998). The competitive advantage of nations. Free Press. 2. Lundvall, B. Å. (2010). National systems of innovation. Anthem Press. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2023, 11-sentyabr). “O‘zbekiston–2030” strategiyasi to‘g‘risidagi farmon. 4. Schumpeter, J. A. (1934). The theory of economic development. Harvard University Press. 5. Freeman, C. (1987). Technology policy and economic performance: Lessons from Japan. Pinter. 6. Lundvall, B. Å. (1992). National innovation systems: Towards a theory of innovation and interactive learning. Pinter Publishers. 7. OECD. (2022). Innovation policies for inclusive growth. OECD Publishing. 8. Dosi, G. (1988). Technical change and economic theory. Pinter Publishers. 9. OECD. (2020). Science, technology and innovation outlook. OECD Publishing. 10. Etzkowitz, H., & Leydesdorff, L. (2000). The dynamics of innovation: From national systems to triple helix of university–industry–government relations. Research Policy, 29(2). 11. Schwab, K. (2016). The fourth industrial revolution. World Economic Forum. 12. Gokhberg, L., & Meissner, D. (2014). Innovation policy for economic growth. Springer. 13. Freeman, C., & Soete, L. (1997). The economics of industrial innovation. MIT Press. 14. OECD. (2021). Building an innovative ecosystem. OECD Publishing. 15. Russell, S., & Norvig, P. (2021). Artificial intelligence: A modern approach. Pearson. 16. Acemoglu, D. (2025). The simple macroeconomics of AI. Economic Policy, 40(121), 13–58. https://academic.oup.com/economicpolicy/article/40/121/13/7728473 17. PwC. (2017). Sizing the prize: What’s the real value of AI for your business and how can you capitalise? PricewaterhouseCoopers. 18. McKinsey Global Institute. (2023). The economic potential of generative AI: The next productivity frontier. McKinsey & Company. MINTAQAVIY SANOAT SIYOSATI VA KORXONALAR SAMARADORLIGI O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIKNI EKONOMETRIK BAHOLASH (NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA) Ismatov Raxmatillo Oltinovich, NamDTU, Menejment kafedrasi professori, Jalolova Muazzamxon Akbarjonovna, NamDTU, Menejment kafedrasi o‘qituvchisi, muazzamjalolova859@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada Namangan viloyati misolida mintaqaviy sanoat siyosati ko‘rsatkichlari va korxonalar samaradorligi o‘rtasidagi bog‘liqlik ekonometrik usullar asosida 473

baholanadi. Tadqiqotda investitsiya, infratuzilma va raqamlashtirish omillarining mehnat unumdorligi hamda rentabellik ko‘rsatkichlariga ta’siri regressiya modeli orqali aniqlanadi. Olingan natijalar hududiy sanoat siyosatini takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: mintaqaviy siyosat, sanoat korxonalari, samaradorlik, investitsiya, infratuzilma, raqamlashtirish, rentabellik. Аннотация. В данной статье на примере Наманганской области проводится эконометрическая оценка взаимосвязи между показателями региональной промышленной политики и эффективностью предприятий. Исследуется влияние инвестиций, инфраструктуры и цифровизации на производительность труда и рентабельность с использованием регрессионной модели. Полученные результаты служат основой для совершенствования региональной промышленной политики. Ключевые слова: региональная политика, промышленные предприятия, эффективность, инвестиции, инфраструктура, цифровизация, рентабельность. Abstract. This article provides an econometric assessment of the relationship between regional industrial policy indicators and enterprise efficiency, based on the case of Namangan region. The impact of investment, infrastructure, and digitalization on labor productivity and profitability is examined using a regression model. The findings contribute to improving regional industrial policy mechanisms. Keywords: regional policy, industrial enterprises, efficiency, investment, infrastructure, digitization, profitability. Kirish. Globallashuv va hududlararo raqobatning kuchayishi sharoitida mintaqaviy sanoat siyosati iqtisodiy o‘sishni ta’minlovchi asosiy omillardan biriga aylanmoqda. Sanoat sektori hududiy yalpi mahsulotning muhim qismini shakllantiradi, bandlikni ta’minlaydi va investitsion jozibadorlikni belgilaydi. Shu bois mintaqaviy sanoat siyosatining korxonalar samaradorligiga ta’sirini ilmiy asosda baholash dolzarb masaladir. Ayniqsa, samaradorlik ko‘rsatkichlari bilan siyosiy instrumentlar o‘rtasidagi funksional bog‘liqlikni aniqlash hududiy rivojlanish strategiyasini takomillashtirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda sanoatni modernizatsiya qilish, investitsion muhitni yaxshilash va raqamli transformatsiyani jadallashtirishga qaratilgan tizimli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu jarayonlarda hududiy kesimda sanoat siyosatining samaradorligini baholash masalasi yetarli darajada empirik tahlil qilinmagan. Ko‘plab tadqiqotlarda sanoatning umumiy iqtisodiy o‘sishga ta’siri o‘rganilgan bo‘lsa-da, mintaqaviy siyosat ko‘rsatkichlari bilan korxona darajasidagi samaradorlik o‘rtasidagi aniq ekonometrik bog‘liqlik kam yoritilgan. Namangan viloyati sanoat ishlab chiqarish hajmi, klasterlashuv jarayonlari va eksport salohiyati jihatidan respublikada muhim o‘rin egallaydi. Hududda to‘qimachilik, mashinasozlik va oziq-ovqat sanoati tarmoqlari faol rivojlanmoqda. Biroq sanoat o‘sish sur’atlari bilan korxonalar samaradorligi ko‘rsatkichlari o‘rtasida barqaror muvozanat har doim ham kuzatilmaydi. Bu esa siyosiy instrumentlar – investitsiyalar, infratuzilma rivoji, soliq imtiyozlari va raqamlashtirish darajasi –ning natijadorligini chuqur tahlil qilish zaruratini yuzaga keltiradi. 474

Mazkur maqolaning maqsadi Namangan viloyati misolida mintaqaviy sanoat siyosati ko‘rsatkichlari va korxonalar samaradorligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ekonometrik usullar asosida baholashdan iborat. Tadqiqotda regressiya tahlili orqali investitsiya hajmi, infratuzilma rivojlanish darajasi va raqamli ko‘rsatkichlarning mehnat unumdorligi hamda rentabellik ko‘rsatkichlariga ta’siri aniqlanadi. Olingan natijalar mintaqaviy sanoat siyosatini takomillashtirish va samaradorlikni oshirish bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Asosiy qism. Namangan viloyati sanoat sektori so‘nggi yillarda hududiy iqtisodiyotning drayveri sifatida namoyon bo‘lmoqda. 2025-yil yanvar–mart holatiga ko‘ra viloyatda sanoat mahsuloti hajmi 7 418,5 mlrd so‘mni tashkil etgan bo‘lib, fizik hajm indeksi 109,2 %ni qayd etdi [1]. Bu ko‘rsatkich sanoat ishlab chiqarishining real o‘sish sur’atlari saqlanib qolayotganini bildiradi. Biroq ishlab chiqarish hajmining ortishi avtomatik ravishda korxonalar samaradorligining oshishini anglatmaydi. Samaradorlikni baholashda mehnat unumdorligi, fond qaytimi va rentabellik darajasi kabi ko‘rsatkichlar muhim ahamiyat kasb etadi. Statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, aholi jon boshiga sanoat mahsuloti 2024-yildagi 1 699,8 ming so‘mdan 2025-yilda 2 363,9 ming so‘mga oshgan [1], bu esa ishlab chiqarish intensivligining kuchayganidan dalolat beradi. 1-jadval Namangan viloyatida sanoat ishlab chiqarishi dinamikasi Ko‘rsatkich 2023 yil 2024 yil 2025 yil (to‘liq) (to‘liq) yanvar–mart Sanoat mahsuloti hajmi, mlrd 24 686,4 27 945,2 7 418,5 so‘m Fizik hajm indeksi, % 106,8 108,5 109,2 Aholi jon boshiga sanoat 8 742,3 9 864,1 2 363,9 mahsuloti, ming so‘m Ishlab chiqaradigan sanoat 81,9 82,3 82,6 ulushi, % Manba: Namstat.uz ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi. 2023–2024- yillarda Namangan viloyatida sanoat mahsuloti hajmi 24 686,4 mlrd so‘mdan 27 945,2 mlrd so‘mga oshgan. Bu nominal hisobda qariyb 13,2 % o‘sishni anglatadi. Fizik hajm indeksining 106,8 %dan 108,5 %ga ko‘tarilishi real ishlab chiqarish hajmining ham barqaror kengayayotganini tasdiqlaydi. Demak, o‘sish faqat narx omili bilan izohlanmaydi. 2025- yilning birinchi choragida sanoat hajmi 7 418,5 mlrd so‘mni tashkil etgan. Agar shu sur’at saqlansa, yil yakuni bo‘yicha ishlab chiqarish hajmi 2024-yil darajasidan yuqori bo‘lishi ehtimoli mavjud. Biroq chorak ma’lumotlarini yillik bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri solishtirish metodologik jihatdan noto‘g‘ri. Bu yerda mavsumiylik omili hisobga olinishi zarur. 475

Aholi jon boshiga sanoat mahsuloti ko‘rsatkichining oshishi ishlab chiqarish intensivlashayotganini bildiradi. Ammo bu hali samaradorlikning to‘liq ko‘rsatkichi emas. Chunki mahsulot hajmi o‘sishi mehnat va kapital xarajatlari oshishi hisobiga ham yuz berishi mumkin. Investitsion faollik sanoat samaradorligining asosiy determinantlaridan biridir. 2023–2025-yillarda Namangan viloyatida sanoatga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi izchil oshib borgan [2]. Investitsiyalarning ko‘payishi ishlab chiqarish quvvatlarini modernizatsiya qilish, yangi texnologiyalarni joriy etish va energiya tejamkor uskunalardan foydalanish imkonini yaratdi. 2-jadval Namangan viloyatida sanoatga yo‘naltirilgan investitsiyalar Ko‘rsatkich 2023 yil 2024 yil 2025 yil yanvar–mart Asosiy kapitalga investitsiyalar, mlrd so‘m 8 914,2 10 327,5 2 964,8 Sanoat ulushi, % 34,6 36,2 37,1 Manba: Milliy statistika qo‘mitasi, “Hududlar kesimida investitsiyalar” ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi Asosiy kapitalga investitsiyalar 2023- yildagi 8 914,2 mlrd so‘mdan 2024-yilda 10 327,5 mlrd so‘mga yetgan. O‘sish qariyb 15,9 %ni tashkil etadi. Sanoatning investitsiyalardagi ulushi ham 34,6 % dan 36,2 %ga ko‘tarilgan. Bu hududiy investitsiya siyosati sanoatga yo‘naltirilayotganini anglatadi. 2025-yil 1-chorakda investitsiyalarning 37,1 %i sanoat sohasiga to‘g‘ri kelgan. Bu strukturaviy ustuvorlikni ko‘rsatadi. Biroq muhim savol shuki: investitsiyalar hajmi oshishi samaradorlikka mutanosib ta’sir qilyaptimi? Statistik bog‘liqlikni ko‘rib chiqganda, 2023–2024- yillarda investitsiyalar 15,9 % oshgan bo‘lsa, mehnat unumdorligi 16,6 % ga o‘sgan (45,2 dan 52,7 mln so‘mga). Bu investitsiya va unumdorlik o‘rtasida ijobiy proporsional bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatadi. Sanoat infratuzilmasining rivojlanish darajasi ham korxonalar natijadorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Viloyatda ishlab chiqaradigan sanoatning umumiy sanoat hajmidagi ulushi 82,6 % ni tashkil etmoqda [1], bu hududning ixtisoslashgan sanoat tuzilmasini aks ettiradi. Transport-logistika va energetika infratuzilmasidagi yaxshilanishlar ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishga xizmat qilmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, infratuzilma indeksi bir birlikka oshganda rentabellik darajasi o‘rtacha 0,3–0,5 punktga oshmoqda. Bu esa hududiy siyosatda infratuzilma loyihalarining ustuvorligini ilmiy jihatdan asoslaydi. Raqamli transformatsiya jarayonlari sanoat korxonalarida boshqaruv samaradorligini oshirishning yangi bosqichini boshlab berdi. Raqamli texnologiyalarni joriy etish darajasi oshgan korxonalarda ishlab chiqarish tannarxi pasayishi va operatsion tezlik ortishi kuzatilmoqda[3]. Ekonometrik model natijalari raqamlashtirish indeksi koeffitsiyenti eng yuqori elastiklikka ega ekanini 476

ko‘rsatdi (β₃>β₁; β₂). Bu shuni anglatadiki, sanoat siyosatida raqamli infratuzilmani rivojlantirish investitsiyalarga nisbatan ko‘proq multiplikativ ta’sir ko‘rsatmoqda. 3-jadval Sanoat samaradorligi ko‘rsatkichlari va raqamlashtirish indeksi (2023–2025) Ko‘rsatkichlar Mehnat unumdorligi, mln so‘m/ishchi Rentabellik, % Raqamlashtirish darajasi indeksi 2023 45,2 18,3 42,6 2024 52,7 20,1 51,3 2025* 60,4 21,7 59,8 2025-yil yanvar–mart holatiga. Manba: Respublika raqamli iqtisodiyot bo‘yicha statistik tahlillar asosida muallif ishlanmasi Mehnat unumdorligi 2023 yilda 45,2 mln so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2024- yilda 52,7 mln so‘mga yetgan. O‘sish sur’ati 16,6 %. 2025-yil 1-chorakda bu ko‘rsatkich 60,4 mln so‘mga chiqqan. Bu tendensiya ishlab chiqarish jarayonlarining intensivlashayotganini bildiradi. Rentabellik darajasi 18,3 %dan 20,1 %ga oshgan. Bu 1,8 punktlik o‘sish sanoat korxonalarining moliyaviy barqarorligi mustahkamlanayotganini ko‘rsatadi. Rentabellik o‘sishi investitsiyalarning qaytimi yaxshilanayotganini anglatadi. Agar investitsiyalar o‘sishi bilan rentabellikni solishtirsak, investitsiya 15,9 % oshgan davrda rentabellik 9,8 %ga o‘sgan. Bu investitsiya samaradorligi mavjudligini ko‘rsatadi, biroq elastiklik birga teng emas. Demak, kapital qo‘yilmalar to‘liq optimal darajada ishlamayapti. Xulosa va amaliy tavsiyalar. O‘tkazilgan ekonometrik tahlillar Namangan viloyatida mintaqaviy sanoat siyosati va korxonalar samaradorligi o‘rtasida statistik jihatdan ishonchli va ijobiy bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. 2023–2025 yillar ma’lumotlari asosida qurilgan modelda investitsiya hajmi, infratuzilma rivoji va raqamlashtirish darajasi mehnat unumdorligi hamda rentabellik ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatgani aniqlandi. Modelning aniqlik darajasi yuqori bo‘lib, mustaqil o‘zgaruvchilar samaradorlikdagi o‘zgarishlarning asosiy qismini izohlab bera oldi. Empirik natijalar shuni ko‘rsatadiki, sanoat mahsuloti hajmining o‘sishi har doim ham samaradorlikning mutanosib oshishini anglatmaydi. Haqiqiy samaradorlik o‘sishi, asosan, kapitalning texnologik yangilanishi, boshqaruv jarayonlarining optimallashtirilishi va raqamli transformatsiya darajasi bilan bog‘liq. Ayniqsa, raqamlashtirish indeksi yuqori elastiklik ko‘rsatib, samaradorlikka eng kuchli ta’sir etuvchi omil sifatida namoyon bo‘ldi. Shuningdek, infratuzilma va investitsiya omillari korxonalar faoliyatining moddiy-texnik asosini mustahkamlasa, raqamli transformatsiya operatsion va boshqaruv samaradorligini oshirish orqali qo‘shimcha multiplikativ ta’sir hosil qilmoqda. Demak, mintaqaviy sanoat siyosati alohida instrumentlar asosida emas, balki kompleks va muvofiqlashtirilgan mexanizm sifatida amalga oshirilgandagina yuqori natija beradi. 477

Hududiy darajada sanoat korxonalarida ERP, CRM va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini joriy etishni moliyaviy rag‘batlantirish zarur. Bu mehnat unumdorligini barqaror oshirishning eng samarali mexanizmi hisoblanadi. Viloyat kesimida sanoat samaradorligi indeksini ishlab chiqish va uni har choraklik monitoring tizimiga kiritish zarur. Bu siyosiy qarorlarning real ta’sirini baholash imkonini beradi. Xulosa qilib aytganda, Namangan viloyatida sanoat korxonalari samaradorligini oshirish mintaqaviy iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlashda hal qiluvchi omil bo‘lib, investitsiya, infratuzilma va raqamli transformatsiya omillarini integratsiyalashgan holda boshqarish strategik ustuvor yo‘nalish sifatida qaralishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Raqamli O‘zbekiston – 2030 strategiyasi to‘g‘risida: Farmon. – Toshkent, 2020. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. O‘zbekiston Respublikasini 2022–2026 yillarda rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida: Farmon. – Toshkent, 2022. 3. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. Namangan viloyati sanoat ko‘rsatkichlari (2023–2025 yy.) [Elektron resurs]. – Toshkent, 2025. – URL: https://stat.uz. 4. Namangan viloyati Investitsiyalar va tashqi savdo boshqarmasi. Hududiy investitsiya dasturlari va sanoat loyihalari bo‘yicha hisobotlar (2023–2025 yy.). – Namangan, 2025. 5. Wooldridge J. M. Introductory Econometrics: A Modern Approach. – 6th ed. – Boston: Cengage Learning, 2016. – 912 p. 6. Alimova.G.A. Mintaqaviy iqtisodiyot. – Toshkent - 2025. 204–212 b. RAQAMLI IQTISODIYOTDA SUN’IY INTELLEKT HAMDA AVTOMATLASHTIRISHNING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI VA ROLI Eshimov Rakhmon Rustamovich, TDIU, Samarqand filiali dotsenti pedagogika fanlari falsafa doktori (PhD) email: raxmoneshimov@gmail.com Komilov Ravshan Shavkat o'g‘li, TDIU Samarqand filiali talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotda suniy intelekt va avtomatlashtirishning o‘zaro bogliqligi, suniy intellektning sanoat sohasidagi ahamiyati, avtomatlashtirish jarayonlarining iqtisodiy ahamiyati hamda raqamli tizimlarning raqamli biznesda tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqotda ushbu texnologiyalarning iqtisodiy sohani yuksaltirishdagi roli o‘rganilgan. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, sun’iy intellekt, avtomatlashtirish, raqamli tizimlar, raqamli biznes. Annotation. This article analyzes the relationship between artificial intelligence and automation in the digital economy, the importance of artificial intelligence in the industrial sector, the economic significance of automation processes, as well as the role of digital systems in digital business. The study examines the role of these technologies in developing the economic sector. Keywords: digital economy, artificial intelligence, automation, digital systems, digital business. 478