Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Вопросам изучения зарубежного опыта развития цифровой экономики в современной литературе уделяется достаточно много внимания. Как подчеркивают зарубежные авторы, «цифровизация финансовых услуг существенно меняет ландшафт инвестиционного, банковского, брокерского, консалтингового бизнеса, предоставляя новые возможности для повышения эффективности операций, расширения клиентской базы и улучшения качества услуг» [1]. Оснач Д.А. в своих работах отмечают, что «электронная коммерция и цифровая торговля представляют собой драйверы развития современной экономики, позволяя покупателям легче связываться с продавцом с помощью цифровых технологий, давая возможность найти товар, проконсультироваться с менеджером и оплатить покупку, не выходя из дома» [2]. В результате своих исследований отечественные авторы Орифи Д.Ш., Равшанов Х.А. и Худойберганов З.Д. пришли к выводу, что «цифровая экономика является мощным драйвером развития современного бизнеса, открывающим новые возможности и требующим активного внедрения инноваций. Компании, которые успешно адаптируются к цифровым изменениям, получают значительные конкурентные преимущества, способны повышать эффективность и создавать ценность для клиентов. В условиях глобальной цифровизации дальнейшее развитие бизнеса невозможно без глубокого понимания и использования потенциала цифровых технологий» [3]. По мнению Адаменко А.А. и Золотухиной Ю.В., «цифровые технологии коренным образом изменяют способы и порядок реализации корпоративной стратегии в повседневной деятельности, повышают эффективность осуществляемых вложений и выявляют новые перспективы компании на рынке, повышают ее конкурентные преимущества» [4]. В работах Хамидовой К.У. систематизируются позитивные эффекты и негативные последствия цифровизации экономики (табл. 1). Таблица 1 Ключевые эффекты и последствия цифровой трансформации экономики [5] Категория Производственноэкономическая Технологическая Социальная Информационная Институциональная и финансовая Международная Позитивные эффекты Повышение производительности; снижение издержек Автоматизация и снижение физического труда Рост благосостояния; развитие цифровых навыков Управление большими данными; доступ к информации Развитие конкурентной среды; улучшение прогнозирования Расширение международной 259 Негативные последствия Усиление конкуренции; «гонка на выживание» Потеря ценности человеческого труда Технологическая безработица Угрозы кибербезопасности Снижение бюджетных (таможенных) поступлений Усиление глобальной

интеграции конкуренции Отечественные авторы Амонов Ж.З. и Умарова М.А. подчеркивают, что «цифровизация экономики способствует ускорению бизнес-процессов, снижению издержек и расширению рыночных возможностей» [6]. «Дальнейшее внедрение цифровых технологий даст Республике Узбекистан возможность создания новых инновационных моделей производства, торговли, здравоохранения, образования, экономики и всего общества» [7]. С нашей точки зрения, цифровая экономика выступает одним из ключевых факторов повышения эффективности функционирования национальной экономики и формирования устойчивых конкурентных преимуществ субъектов предпринимательства. Ее развитие создает условия для оптимизации бизнес-процессов, расширения рынков сбыта и повышения качества предоставляемых товаров и услуг. Вместе с тем цифровизация сопровождается рядом вызовов, требующих своевременного институционального и организационного реагирования. В этой связи важным направлением является обеспечение сбалансированного развития цифровой среды, направленного на максимизацию положительных эффектов и минимизацию потенциальных рисков, что позволит обеспечить устойчивое социально-экономическое развитие в долгосрочной перспективе. В Республике Узбекистан, как и в большинстве стран мира, в последние годы наблюдается активное развитие цифровой экономики и расширение сферы применения цифровых технологий. Согласно данным предоставленным Центром исследований цифровой экономики Узбекистана, «наиболее востребованными локальными маркетплейсами в республике являются такие платформы, как Uzum Market, Zoodmall, Sello, Olcha, Asaxiy, они не только создают благоприятные условия для размещения товаров и услуг, но также позволяют предпринимателям достичь более широкой аудитории потребителей» [8]. Развитию цифровизации экономики и расширению электронной торговли в Республике Узбекистан в значительной степени способствует устойчивый рост числа абонентов, подключенных к сети Интернет (рис. 1). 3000,0 2500,0 25,2 22,1 2000,0 19,2 9,3 10,8 1894,3 1555,7 15,8 1500,0 29,8 28,2 2382,0 12,9 1000,0 8,1 500,0 403,7 438,4 265,5 347,8 635,4 739,7 875,0 35,0 30,0 25,0 20,0 15,0 10,0 5,0 0,0 0,0 2015 г. 2016 г. 2017 г. 2018 г. 2019 г. 2020 г. 2021 г. 2022 г. 2023 г. 2024 г. Юридические лица, тыс. 260 Физические лица, млн.

Рис. 1 Число абонентов, подключенных к сети Интернет в Узбекистане в 2015-2024 гг. [9] За анализируемый период (2015-2024 гг.) в Узбекистане наблюдается существенное увеличение как количества юридических лиц, использующих интернет-технологии в своей деятельности, так и числа физических лиц пользователей цифровых сервисов. Данная тенденция отражает расширение цифровой инфраструктуры, повышение доступности интернет-услуг и активное вовлечение населения и бизнеса в цифровую среду, что создает благоприятные условия для дальнейшего развития электронной коммерции и формирования цифровой экономики в стране. Данные официальной государственной статистики свидетельствуют о том, что объем электронной торговли в Узбекистане развивается очень быстрыми темпами и из практически незначительного сегмента превратился в важное направление экономики (рис. 2). Наблюдается устойчивый рост объемов онлайн-торговли, что отражает увеличение спроса со стороны населения и бизнеса на цифровые каналы покупки и продажи товаров и услуг. Такое расширение связано с повышением доступности интернета, развитием онлайн-платежей и изменением потребительских предпочтений в сторону удобных и быстрых форм торговли. 15211,5 16000 13263,8 14000 12000 10886,8 10000 8000 5978,7 6000 4000 1002,5 2000 0 6 12,1 40,9 275,3 0 2015 г. 2016 г. 2017 г. 2018 г. 2019 г. 2020 г. 2021 г. 2022 г. 2023 г. 2024 г. Рис. 2 Объем торговли электронной коммерции (годовой) в Узбекистане в 2015-2024 гг., млрд. сум [9] В целом, динамика свидетельствует о постепенном переходе экономики к более активному использованию цифровых инструментов. Электронная коммерция становится не просто дополнительным каналом продаж, а самостоятельным и значимым элементом торговой системы, способствующим повышению конкурентоспособности предприятий и развитию предпринимательской активности. 261

Анализ доли валовой добавленной стоимости, создаваемой в электронной коммерции, в структуре ВВП Республики Узбекистан свидетельствует о постепенном усилении роли данного сектора в национальной экономике (рис. 3). На начальном этапе данный показатель оставался на нулевом уровне, что отражало стадию становления электронной торговли. В дальнейшем наблюдается последовательный рост, указывающий на расширение масштабов цифровой экономической активности и увеличение вклада электронной коммерции в формирование добавленной стоимости. 1,60 1,38 1,40 1,17 1,20 0,99 1,00 0,80 0,60 0,48 0,40 0,20 0,00 0,00 0,01 0,02 0,05 2015 2016 2017 2018 2019 0,09 0,00 2020 2021 2022 2023 2024 Рис. 3 Доля валовой добавленной стоимости, созданной в электронной коммерции в ВВП в Узбекистане в 2015-2024 гг. % [9] Особенно заметным является ускорение роста удельного веса валовой добавленной стоимости, созданной в электронной коммерции в ВВП на более поздних этапах, что свидетельствует о переходе электронной коммерции из вспомогательного сегмента в значимый элемент экономической системы. Несмотря на относительно невысокую долю в общей структуре ВВП, сформировавшаяся положительная динамика указывает на высокий потенциал дальнейшего развития отрасли. В целом, рост доли электронной коммерции в ВВП отражает углубление процессов цифровизации экономики, расширение онлайн-рынков и повышение значимости цифровых каналов в формировании экономического результата. По мнению отечественных авторов, «цифровая экономика в 2026 году будет формироваться на основе передовых технологий, включая искусственный интеллект. Ожидается, что ИИ-приложения для создания контента принесут более 10 миллиардов долларов» [10]. 262

Выводы и предложения. Проведённое исследование показало, что в Республике Узбекистан наблюдается устойчивая тенденция развития цифровой экономики и электронной коммерции, сопровождающаяся ростом интернет-проникновения, увеличением объемов онлайн-торговли и постепенным повышением вклада электронной коммерции в структуру ВВП. Вместе с тем, несмотря на положительную динамику, уровень развития данного сектора остается относительно невысоким, что свидетельствует о наличии значительного потенциала дальнейшего роста. Установлено, что ключевыми факторами, влияющими на развитие электронной коммерции, выступают доступность цифровой инфраструктуры, уровень цифровой грамотности населения, развитие платежных систем и институциональная среда. В целях повышения конкурентоспособности субъектов предпринимательства в сфере электронной коммерции целесообразно реализовать комплекс мер, направленных на совершенствование нормативноправовой базы и снижение административных барьеров, развитие интеграции национальных платежных систем с международными платформами, а также модернизацию логистической инфраструктуры. Важным направлением также является стимулирование безналичных расчетов и повышение доверия к цифровым сервисам со стороны населения и бизнеса. Кроме того, необходимо усилить меры по развитию цифровых компетенций, поддержке инновационных проектов и внедрению современных технологий, что позволит обеспечить устойчивое развитие электронной коммерции и усилить ее вклад в экономический рост страны. Список использованной литературы: 1. Степанова Д.И. Цифровые финансовые технологии как драйвер развития российского финансового бизнеса // Аудиторские ведомости. 2025. №1. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/tsifrovye-finansovye-tehnologii-kak-drayver-razvitiya-rossiyskogofinansovogo-biznesa 2. Оснач Д.А. Электронная коммерция как драйвер развития экономики // https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/320929/1/107-110.pdf - С. 107-110. 3. Орифи Д.Ш., Равшанов Х.А., Худойберганов З.Д. Цифровая экономика как драйвер развития современного бизнеса // Journal of New Century Innovations. С. 199-204. Volume-82. Issue-1. August-2025. https://scientific-jl.com/new 4. Адаменко А.А., Золотухина Ю.В. Основные тенденции развития цифровой экономики //Вестник Академии знаний. 2021. №4 (45). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/osnovnye-tendentsii-razvitiya-tsifrovoy-ekonomiki 5. Хамидова К.У. Цифровые технологии как основной драйвер развития современной экономики //https://elar.uspu.ru/bitstream/ru-uspu/40389/1/avrso_2021_02_031.pdf 6. Амонов Ж.З., Умарова М.А. (2025). Изучение глобальных тенденций развития цифровой экономики и предпринимательства // Prospects of Development of Science and Education, 1(39), 41-45. https://science-research.org.uz/index.php/PSDE/article/view/1314 7. Хазраткулова Л.Н. Тенденции развития цифровой экономики в Узбекистане и за рубежом // Сборник статей Международной заочной научно-практической конференции «Цифровая экономика - образованию и науке Союзного государства Беларуси и России» г. 263

Минск 26-28 февраля 2020г. С.112-114. https://reu.by/images/docs/science/sborniki_statej/sbornik_nauchnyh_statej_-_reu__2020.02.pdf?ysclid=m0amjk0esl383965927 8. Центр исследований цифровой экономики Республики Узбекистан https://derc.uz/ 9. Национальный комитет Республики Узбекистан по статистике https://stat.uz/ru/ 10. Махмудова Г.Н., Каримов Д.М., Холматов С.И. Развитие электронной коммерции в Узбекистане и её перспективы // Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика). 2024. №6. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-elektronnoy-kommertsii-v-uzbekistane-i-eyoperspektivy SIRKULYAR IQTISODIYOT: O‘zbekistonDA RESURSLARDAN SAMARALI FOYDALANISH VA CHIQINDILARNI KAMAYTIRISH SAMARADORLIGI Mirzayev Muzaffar Maxmudovich, UMFT “Iqtisodiyot” kafedrasi mudiri, PhD dotsent, E-mail: muza.mirzayev@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada sirkulyar iqtisodiyotning chiqindilar miqdorini kamaytirish hamda resurslardan samarali foydalanishdagi amaliy roli ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda an’anaviy chiziqli iqtisodiy modelning ekologik va iqtisodiy kamchiliklari asoslab berilib, sirkulyar iqtisodiyotning qayta ishlash (recycling), resurs tejamkorlik, chiqindisiz ishlab chiqarish (zero waste), qayta tiklash (recovery) va mahsulot hayotiy siklini uzaytirish kabi asosiy mexanizmlari yoritilgan. O‘zbekiston misolida 2019–2024-yillar davomida chiqindilar hajmi, qayta ishlash darajasi hamda qayta tiklanuvchi energiya ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari tahlil qilinib, ushbu modelning iqtisodiy va ekologik samaradorligi statistik ma’lumotlar asosida baholangan. Tadqiqot natijalari sirkulyar iqtisodiyot tamoyillarini joriy etish chiqindilar hajmini kamaytirish, energiya va resurslarni tejash, yangi ish o‘rinlarini yaratish hamda milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim omil ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: sirkulyar iqtisodiyot, chiqindilarni qayta ishlash, resurs samaradorligi, yashil iqtisodiyot, qayta tiklanuvchi energiya. Аннотация. В данной статье научно обоснованно проанализирована практическая роль циркулярной экономики в сокращении объёмов отходов и обеспечении эффективного использования ресурсов. В исследовании раскрыты экологические и экономические недостатки традиционной линейной модели экономики, а также освещены основные механизмы циркулярной экономики, включая переработку (recycling), ресурсную эффективность, безотходное производство (zero waste), восстановление (recovery) и продление жизненного цикла продукции. На примере Узбекистана проанализированы статистические данные за 2019–2024 годы по объёму отходов, уровню их переработки и производству возобновляемой энергии, а также дана оценка экономической и экологической эффективности данной модели. Результаты исследования показывают, что внедрение принципов циркулярной экономики способствует сокращению объёмов отходов, экономии энергии и ресурсов, созданию новых рабочих мест и обеспечению устойчивого экономического развития. Ключевые слова: циркулярная экономика, переработка отходов, ресурсная эффективность, зелёная экономика, возобновляемая энергия. Abstract. This article scientifically analyzes the practical role of the circular economy in reducing waste generation and ensuring efficient use of resources. The study substantiates the 264

ecological and economic shortcomings of the traditional linear economic model and highlights the key mechanisms of the circular economy, including recycling, resource efficiency, zero-waste production, recovery, and product life extension. Using the example of Uzbekistan, the paper examines statistical data for 2019–2024 on waste generation, recycling rates, and renewable energy production, and evaluates the economic and environmental effectiveness of this model. The findings demonstrate that the implementation of circular economy principles plays a crucial role in reducing waste volumes, saving energy and resources, creating new jobs, and ensuring sustainable economic development. Keywords: circular economy, recycling, resource efficiency, green economy, renewable energy. Kirish. XXI asrda global iqtisodiy rivojlanish jarayonlari resurslardan foydalanishning intensivlashuvi, ishlab chiqarish hajmlarining keskin oshishi va iste’mol darajasining ortishi bilan tavsiflanadi. Biroq, an’anaviy chiziqli iqtisodiy model – “resurslarni olish–ishlab chiqarish–iste’mol–chiqindiga chiqarish” tizimi tabiiy resurslarning tez tugab borishi, ekologik muvozanatning buzilishi hamda chiqindilar hajmining ortib borishiga olib kelmoqda. Ushbu muammolar global miqyosda barqaror rivojlanishni ta’minlash zaruratini keskin kuchaytirib, iqtisodiyotni yangi konseptual yondashuvlar asosida transformatsiya qilishni talab etmoqda. Shu nuqtai nazardan, sirkulyar iqtisodiyot konsepsiyasi zamonaviy iqtisodiy tizimning muhim innovatsion modeli sifatida shakllanmoqda. Mazkur yondashuv resurslardan maksimal darajada samarali foydalanish, chiqindilarni minimallashtirish, ularni qayta ishlash va iqtisodiy aylanishga qayta jalb etish orqali iqtisodiy o‘sish va ekologik barqarorlik o‘rtasida muvozanatni ta’minlashga qaratilgan. Sirkulyar iqtisodiyot nafaqat ekologik muammolarni bartaraf etishga xizmat qiladi, balki yangi iqtisodiy imkoniyatlarni yaratish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va innovatsion rivojlanishni rag‘batlantirishda ham muhim omil hisoblanadi. So‘nggi yillarda xalqaro amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, rivojlangan davlatlar sirkulyar iqtisodiyot tamoyillarini keng joriy etish orqali chiqindilar hajmini sezilarli darajada kamaytirish, resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish va “yashil iqtisodiyot”ga o‘tishni jadallashtirishga erishmoqda. Xususan, chiqindilarni qayta ishlash, energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish orqali iqtisodiyotning ekologik yukini kamaytirish mumkinligi amaliy jihatdan isbotlangan. O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda ekologik barqarorlikni ta’minlash, resurslardan oqilona foydalanish va chiqindilarni boshqarish tizimini takomillashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, qayta ishlash infratuzilmasini rivojlantirish, chiqindilarni saralash tizimini joriy etish hamda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini kengaytirish orqali sirkulyar iqtisodiyot tamoyillarini amaliyotga tatbiq etish bo‘yicha muhim qadamlar qo‘yilmoqda. Bu esa milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi, ekologik 265

xavfsizlikni ta’minlash va resurslar samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi sirkulyar iqtisodiyotning chiqindilarni kamaytirish va resurslardan samarali foydalanishdagi amaliy rolini ilmiy jihatdan asoslash hamda uning iqtisodiy va ekologik samaradorligini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot doirasida sirkulyar iqtisodiyotning asosiy yo‘nalishlari, ularning amaliy mexanizmlari hamda O‘zbekiston sharoitidagi tatbiq etilish xususiyatlari kompleks ravishda o‘rganiladi. Asosiy qism. Sirkulyar iqtisodiyot (SI) zamonaviy iqtisodiy taraqqiyotning muhim konsepsiyasi bo‘lib, uning asosiy tamoyillaridan biri chiqindilarni kamaytirish va resurslardan oqilona foydalanishni ta’minlashdir. Chiziqli iqtisodiy model – “olish–ishlab chiqarish–iste’mol–chiqindiga chiqarish” tizimida resurslar tezkor tugatiladi va katta hajmda chiqindilar hosil bo‘ladi. Natijada ekologik muvozanat buziladi va iqtisodiy samaradorlik pasayadi. Sirkulyar iqtisodiyot esa mazkur muammolarni bartaraf etishga qaratilib, ishlab chiqarish va iste’mol jarayonida resurslarni qayta aylantirish, chiqindilarni qayta ishlash va takroriy foydalanishni asosiy vazifa qilib qo‘yadi.[1] So‘nggi yillarda xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, SI loyihalari chiqindilar hajmini keskin kamaytirishga xizmat qilmoqda. Masalan, Yevropa Ittifoqida qabul qilingan “Circular Economy Action Plan” doirasida 2020–2023-yillar davomida ayrim davlatlarda maishiy chiqindilarning 45–55 foizi qayta ishlashga yo‘naltirilgan. Bu nafaqat poligonlarga tashlanadigan chiqindilarni kamaytirdi, balki ikkilamchi xomashyo ishlab chiqarishni kengaytirish orqali iqtisodiyotga sezilarli darajada qo‘shimcha qiymat qo‘shdi. AQShda esa qayta ishlash sanoati yiliga 500 mingdan ortiq ish o‘rni yaratib, iqtisodiy o‘sishga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. 1-jadval O‘zbekistonda maishiy chiqindilar hajmi va qayta ishlash ulushi (2019–2024) Yil 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Chiqindilar Qayta Qayta ishlangan Yillik chiqindilar hajmi (mln ishlash hajm (mln o‘sish sur’ati (%) tonna) ulushi (%) tonna) 6.5 18 1.17 – 6.8 20 1.36 4.6 7.1 23 1.63 4.4 7.4 25 1.85 4.2 7.6 28 2.13 2.7 7.9 32 2.53 3.9 Manba: http://stat.uz/ ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi. Qayta ishlash samaradorligi indeksi 1.00 1.16 1.39 1.58 1.82 2.16 Yuqoridagi jadval ma’lumotlariga ko‘ra, 2019–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekiston Respublikasida maishiy chiqindilar hajmi muttasil o‘sib borgan. Agar 2019-yilda mamlakat bo‘yicha 6,5 mln tonna chiqindi hosil bo‘lgan bo‘lsa, 2024yilga kelib bu ko‘rsatkich 7,9 mln tonnaga yetgan. Bu 5 yil ichida chiqindilar hajmining qariyb 21,5 foizga o‘sishini anglatadi. Mazkur o‘sish, bir tomondan, 266

urbanizatsiya jarayonining jadallashuvi, aholining iste’mol darajasi ortib borayotgani hamda yangi ishlab chiqarish quvvatlarining ishga tushirilishi bilan izohlanadi. Shu bilan birga, bu tendensiya chiqindilarni qayta ishlash infratuzilmasini kengaytirish zaruriyatini kuchaytirgan. Boshqa tomondan, jadvaldagi raqamlar sirkulyar iqtisodiyot tamoyillarining amaliy tatbiqi ijobiy natijalar berayotganini ko‘rsatadi. Xususan, qayta ishlash ulushi 2019-yildagi 18 foizdan 2024-yilda 32 foizgacha oshgan, bu esa so‘nggi besh yilda 14 foizlik o‘sishni bildiradi. Shu jarayonda qayta ishlangan chiqindilar hajmi 1,17 mln tonnadan 2,53 mln tonnaga yetgan, ya’ni ikki baravardan ortiq oshgan. Bu o‘sish mamlakatda chiqindilarni saralab yig‘ish, qayta ishlash zavodlari sonining ortishi va chiqindilardan energiya olish (“waste-to-energy”) texnologiyalarining joriy etilishi bilan bog‘liq.[2] Demak, chiqindilarning iqtisodiy resurs sifatidagi ahamiyati sezilarli darajada oshmoqda. Jadvaldagi yillik chiqindilar o‘sish sur’ati ko‘rsatkichlari (4,6–3,9 foiz oralig‘ida) barqaror tendensiyani ifodalaydi. Bu o‘sish, bir tomondan, iqtisodiy faollikning oshganini bildirsa, boshqa tomondan, chiqindilar oqimini kamaytirish mexanizmlarining hali yetarlicha samarali emasligini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, qayta ishlash samaradorligi indeksi 2019-yildagi 1,00 dan 2024-yilda 2,16 ga oshgani sirkulyar iqtisodiyot sohasidagi davlat siyosati natijadorligini tasdiqlaydi. Bu indeksning oshishi chiqindilarni qayta ishlashdan olinayotgan iqtisodiy va ekologik foydaning ikki baravar ortganini bildiradi. O‘zbekistonda maishiy chiqindilarni boshqarish tizimi so‘nggi yillarda sezilarli ijobiy o‘zgarishlarga erishdi. Chiqindilar hajmining tabiiy o‘sishiga qaramay, qayta ishlash ulushining ortib borayotgani, chiqindilardan ikkilamchi xom ashyo sifatida foydalanish amaliyotining kengaygani va ekologik madaniyatning oshgani sirkulyar iqtisodiyot tamoyillarining amalda ishlayotganini ko‘rsatadi. 2-jadval Sirkulyar iqtisodiyotning chiqindilarni kamaytirish va resurslardan samarali foydalanishdagi amaliy roli № Yo‘nalish Amaliy mexanizmlar 1 Qayta ishlash Mahsulot va ishlab chiqarish (recycling) chiqindilarini ikkilamchi xom ashyo sifatida qayta ishlab chiqarish tizimini kengaytirish; chiqindilarni ajratib yig‘ish infratuzilmasini rivojlantirish. 2 Resurslardan Energiya, suv, yoqilg‘i va xom samarali ashyolardan minimal sarf bilan foydalanish maksimal mahsulot olishga qaratilgan (resource texnologiyalarni joriy etish (energiyani efficiency) tejovchi, suvni qayta aylantiruvchi tizimlar). 3 Chiqindisiz ishlab Sanoat tarmoqlarida yopiq texnologik chiqarish (zero sikl joriy etish; chiqindilarni boshqa 267 Ekologik samaradorlik Poligonlarga tushadigan chiqindilar hajmini 40–50% gacha kamaytirish; atmosferaga chiqadigan CO₂ emissiyalarini qisqartirish. Suv resurslarining qayta ishlatilish darajasini oshirish, tabiiy resurslardan ortiqcha foydalanishning oldini olish. Sanoat chiqindilarining 60– 70% qismini ikkilamchi

waste production) 4 5 korxonalar uchun xom ashyo sifatida ishlatish (“eko-klasterlar” tizimi). Qayta tiklash Chiqindilardan energiya ishlab (recovery) chiqarish (“waste-to-energy”) texnologiyalarini joriy etish, organik chiqindilardan biogaz olish, kompost ishlab chiqarish. Mahsulot hayotiy Mahsulotlarni ta’mirlash, siklini uzaytirish modernizatsiya qilish, (product life “remanufacturing” jarayonlarini extension) rivojlantirish, ta’mirlanadigan dizayn yechimlarini joriy etish. Manba: Muallif ishlanmasi. foydalanishga o‘tkazish, ekologik yukni kamaytirish. Qattiq maishiy chiqindilarni energetik resursga aylantirish orqali poligonlar yukini kamaytirish, issiqxona gazlarini kamaytirish. Chiqindilarning umumiy hajmini kamaytirish, iste’mol bosimini pasaytirish va ekologik madaniyatni rivojlantirish. Shu bois, keyingi bosqichlarda chiqindilarni ajratib yig‘ish tizimini yanada takomillashtirish, energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish hamda “nol chiqindi” ishlab chiqarish modellarini kengaytirish O‘zbekistonning ekologik barqaror rivojlanishini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston sharoitida ham chiqindilarni kamaytirish muhim strategik vazifalardan biridir. Mamlakatda yiliga 7 million tonnadan ortiq maishiy chiqindilar hosil bo‘lishi qayd etilgan. Sirkulyar iqtisodiyot asosida chiqindilarni qayta ishlash va resurslarga aylantirish loyihalari, masalan, Toshkent, Samarqand va Farg‘ona viloyatlarida yo‘lga qo‘yilayotgan chiqindi saralash markazlari, ushbu muammoni hal qilishga qaratilgan amaliy choralardir. Sirkulyar iqtisodiyotning amaliy mexanizmlari ichida qayta ishlash (recycling) tamoyili markaziy o‘rinni egallaydi. Ushbu yondashuv ishlab chiqarish va iste’mol jarayonida hosil bo‘ladigan chiqindilarni ikkilamchi xom ashyo sifatida qayta ishlab chiqarishga yo‘naltiradi. O‘zbekistonda qayta ishlash tizimining kengayishi natijasida poligonlarga tushadigan chiqindilar hajmi 40–50 foizgacha kamaymoqda, bu esa nafaqat ekologik muhitni yaxshilaydi, balki iqtisodiy foyda ham keltiradi. Chiqindilardan yangi mahsulot ishlab chiqarish orqali ishlab chiqarish tannarxi pasayadi, tabiiy resurslarga bo‘lgan bosim kamayadi va CO₂ emissiyalarining qisqarishiga erishiladi. Shu bilan birga, chiqindilarni ajratib yig‘ish infratuzilmasining rivojlanishi aholi o‘rtasida ekologik madaniyatni oshiradi. Ikkinchi yo‘nalish — resurslardan samarali foydalanish (resource efficiency) — sirkulyar iqtisodiyotning eng muhim amaliy poydevoridir. Bu tamoyil “kam resurs bilan ko‘proq natija” prinsipiga asoslanadi. Energiya, suv, yoqilg‘i va xom ashyo sarfini minimallashtirish orqali ishlab chiqarishning umumiy samaradorligi oshiriladi. Masalan, energiyani tejovchi texnologiyalar, suvni qayta aylantiruvchi tizimlar yoki chiqindidan issiqlik energiyasini qaytaruvchi texnologiyalar orqali ishlab chiqarish xarajatlari sezilarli kamayadi. Natijada, tabiiy resurslarning ortiqcha ekspluatatsiyasi oldi olinadi va suv resurslarining qayta ishlatilish darajasi oshadi. Bu yo‘nalish nafaqat ekologik, balki makroiqtisodiy barqarorlikni ham mustahkamlaydi. 268

Uchinchi tamoyil — chiqindisiz ishlab chiqarish (zero waste production) — sanoat tarmoqlarida yopiq texnologik siklni joriy etishni nazarda tutadi. Bunda bir korxonada hosil bo‘lgan chiqindi boshqa korxona uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi. “Eko-klasterlar” shaklida tashkil etilgan bunday tizimlar ishlab chiqarish zanjirini yopiq siklga aylantirib, chiqindilarni 60–70 foizgacha kamaytirish imkonini beradi. Bu yondashuv ekologik yukni pasaytirish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va iqtisodiy resurs aylanishini tezlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, chiqindisiz ishlab chiqarish modeli O‘zbekiston sanoat tarmoqlarining yangi raqamli va “yashil” transformatsiyasi uchun asosiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. To‘rtinchi yo‘nalish — qayta tiklash (recovery) — chiqindilarni energiya manbai sifatida qayta ishlatishni anglatadi. “Waste-to-energy” texnologiyalari yordamida organik chiqindilardan biogaz olish, kompost ishlab chiqarish yoki chiqindilarni yoqish orqali elektr energiyasi ishlab chiqarish imkoniyati yaratiladi. Bu, bir tomondan, poligonlarga tushadigan chiqindilar yukini kamaytirsa, ikkinchi tomondan, issiqxona gazlari chiqindisini kamaytiradi. Sirkulyar iqtisodiyotda qayta tiklash tamoyili nafaqat chiqindilarni kamaytiradi, balki energiya xavfsizligini mustahkamlaydi, importga qaramlikni pasaytiradi va iqtisodiyotda yangi “yashil” investitsiyalar oqimini jalb etadi.[3] Beshinchi yo‘nalish — mahsulot hayotiy siklini uzaytirish (product life extension) — ekologik samaradorlik va resurs tejamkorlikni oshiruvchi zamonaviy amaliy mexanizmdir. Mahsulotni ta’mirlash, modernizatsiya qilish yoki qayta ishlab chiqarish orqali uning foydalanish muddati uzaytiriladi. Bu esa chiqindilar hajmini kamaytiradi, iste’molchilar uchun xarajatlarni qisqartiradi va iqtisodiyotda doimiy resurs aylanishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, “remanufacturing” jarayonlari korxonalar uchun yangi ish o‘rinlari yaratadi va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni ekologik innovatsiyalarni joriy etishga undaydi. Jadvalda keltirilgan yo‘nalishlar bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular sirkulyar iqtisodiyot tizimining yagona mexanizmini tashkil etadi. Qayta ishlash, resurslardan samarali foydalanish, chiqindisiz ishlab chiqarish, qayta tiklash va mahsulot hayotiy siklini uzaytirish orqali iqtisodiy o‘sish ekologik barqarorlik bilan uyg‘unlashadi. Natijada, milliy iqtisodiyotda chiqindilarni kamaytirish, resurslarni tejash va atrof-muhitga salbiy ta’sirni minimallashtirish orqali “yashil rivojlanish” modeliga o‘tish jarayoni tezlashadi. 3-jadval Qayta tiklanuvchi energiya ishlab chiqarish hajmi (mlrd kVt·soat, 2019–2024) Yil Quyosh energiyasi Shamol energiyasi 2019 2020 2021 2022 0.40 0.60 0.80 1.20 0.20 0.30 0.50 0.70 Biomassa va boshqa manbalar 0.10 0.15 0.20 0.25 269 Jami qayta tiklanuvchi energiya 0.70 1.05 1.50 2.15 Shamol energiyasining ulushi (%) 28.6 28.6 33.3 32.6 Biomassa ulushi (%) 14.3 14.3 13.4 11.6

2023 2024 2.00 1.10 0.30 3.40 32.3 3.00 1.60 0.40 5.00 32.0 Manba: http://stat.uz/ ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi. 8.9 8.0 O‘zbekiston Respublikasida qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosidagi ishlab chiqarish hajmi so‘nggi yillarda barqaror o‘sish tendensiyasini namoyon etmoqda. 2019–2024-yillar oralig‘idagi ma’lumotlarga qaraganda, mamlakatda umumiy qayta tiklanuvchi energiya ishlab chiqarish hajmi 0,7 mlrd kVt·soatdan 5,0 mlrd kVt·soatgacha oshgan. Bu esa so‘nggi olti yil ichida energiya ishlab chiqarish hajmining 7 baravar ko‘payganini bildiradi. Mazkur o‘sish mamlakatda “Yashil iqtisodiyot” strategiyasi doirasida amalga oshirilgan energetika islohotlari, quyosh va shamol elektr stansiyalarining bosqichma-bosqich ishga tushirilgani hamda xorijiy investorlarni jalb etish siyosati bilan chambarchas bog‘liq. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, quyosh energiyasi ishlab chiqarish hajmi 2019yilda 0,4 mlrd kVt·soat bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda 3,0 mlrd kVt·soatga yetgan. Bu 6,5 baravar o‘sishni bildiradi. Quyosh energiyasi ishlab chiqarishning bunday jadal rivoji mamlakatning tabiiy-geografik salohiyatiga to‘liq mos keladi, chunki O‘zbekiston yiliga o‘rtacha 300 kun quyoshli ob-havo sharoitiga ega. Shu sababli Navoiy, Buxoro va Qashqadaryo viloyatlarida yirik quyosh elektr stansiyalari ishga tushirilib, milliy elektr tarmog‘iga ulanmoqda. Bu, o‘z navbatida, elektr energiyasining diversifikatsiyasi va energiya xavfsizligini ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.[5] Shamol energiyasi ishlab chiqarish hajmi ham keskin o‘sishni namoyon qilgan — 2019-yildagi 0,2 mlrd kVt·soatdan 2024-yilda 1,6 mlrd kVt·soatgacha, ya’ni 8 baravar ortgan. Jadvalda shamol energiyasining umumiy qayta tiklanuvchi energiya hajmidagi ulushi 28,6 foizdan 32 foizgacha oshgani qayd etilgan. Ushbu natijalar mamlakatda shamol energetikasini rivojlantirish yo‘lida olib borilgan izchil siyosat, xususan, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Navoiy viloyatlarida xalqaro hamkorlikda amalga oshirilgan “wind farm” loyihalarining natijasidir. Shamol energiyasi ayniqsa tun va sovuq fasllarda quyosh energiyasini to‘ldiruvchi barqaror manba sifatida milliy energetika tizimida muhim o‘rin egallamoqda. Biomassa va boshqa manbalar (biogaz, chiqindilardan energiya olish, geotermal manbalar va boshqalar) ishlab chiqarish hajmi ham yildan-yilga ortib bormoqda. 2019-yildagi 0,1 mlrd kVt·soatdan 2024-yilda 0,4 mlrd kVt·soatgacha oshgan bo‘lsa-da, ularning ulushi umumiy ishlab chiqarish hajmida 14,3 foizdan 8 foizgacha kamaygan. Bu holat quyosh va shamol energiyasining tez sur’atlarda rivojlanayotganini bildiradi. Shu bilan birga, biomassa energetikasi chiqindilardan qayta foydalanish, sirkulyar iqtisodiyotning energetik jihatini kuchaytirish va ekologik yukni kamaytirish nuqtayi nazaridan muhim rol o‘ynaydi. 2019–2024-yillar davomida O‘zbekistonning qayta tiklanuvchi energiya ishlab chiqarish tizimi energetik mustaqillikni ta’minlash, uglerod izini kamaytirish va barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda muhim o‘rin egalladi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2024-yil holatiga ko‘ra, qayta tiklanuvchi manbalar umumiy elektr ishlab chiqarish hajmining qariyb 15 foizini tashkil etmoqda. Bu 270

ko‘rsatkich 2030-yilgacha 25 foizga yetkazilishi rejalashtirilgan. Natijada, qayta tiklanuvchi energiya sirkulyar iqtisodiyot tizimining asosiy drayveri sifatida ekologik barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. SI resurslardan samarali foydalanishda ham muhim rol o‘ynaydi. Iqtisodiy hisob-kitoblar shuni ko‘rsatadiki, metall, plastmassa va qog‘oz mahsulotlarini qayta ishlash an’anaviy xomashyo asosida ishlab chiqarishga nisbatan 30–40 foiz energiya tejalishini ta’minlaydi. Shuningdek, qayta tiklanuvchi energiya manbalari – quyosh va shamol elektr stansiyalari SIning muhim amaliy qismiga aylanib, tabiiy resurslarga bo‘lgan bosimni kamaytiradi. 2019–2024-yillar davomida O‘zbekistonda sirkulyar iqtisodiyotning iqtisodiy samaradorligi barqaror va izchil o‘sish tendensiyasini namoyon qilmoqda. 4-jadval Sirkulyar iqtisodiyotning iqtisodiy samarasi (2019–2024) Yil 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Qayta ishlashdan tejalgan mablag‘ (mln $) 120 150 180 210 260 320 Energiya tejashdan foyda (mln $) Yangi ish o‘rinlari (mingta) 80 100 130 170 220 280 25 28 32 37 43 50 Umumiy iqtisodiy samara (mln $) 200 250 310 380 480 600 YAIMga qo‘shilgan ulush (%) 0.25 0.28 0.32 0.35 0.38 0.42 Yillik o‘sish sur’ati (%) – 25.0 24.0 22.6 26.3 25.0 Manba: http://stat.uz/ ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi. Jadvalda qayd etilganidek, qayta ishlashdan tejalgan mablag‘ hajmi 2019yilda 120 mln dollarni tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yilga kelib 320 mln dollarga yetgan. Bu ko‘rsatkich 2,7 baravar o‘sishni bildiradi. Mazkur o‘sish, birinchi navbatda, ishlab chiqarish jarayonlarida chiqindilarni qayta ishlash, ikkilamchi xom ashyodan foydalanish hamda resurslarni tejash mexanizmlarining samarali joriy etilayotgani bilan bog‘liqdir. Ayniqsa, 2020-yildan keyingi davrda chiqindisiz ishlab chiqarish texnologiyalarining kengayishi va qayta ishlash korxonalarining soni ortishi iqtisodiy tejash hajmini sezilarli oshirgan.[4] Energiya tejashdan olingan foyda ko‘rsatkichlari ham ijobiy dinamikani namoyon etadi. 2019-yilda energiya tejash natijasida 80 mln dollar miqdorida foyda olingan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 280 mln dollarga yetgan. Bu esa 3,5 baravar o‘sishni anglatadi. Energiya tejamkor texnologiyalarni keng joriy etish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan (quyosh, shamol, biomassa) foydalanish hajmining oshishi va energiya isroflarini kamaytirish bo‘yicha qabul qilingan davlat dasturlari ushbu ijobiy tendensiyaning asosiy omillari hisoblanadi. Natijada, iqtisodiyotda resurslardan samarali foydalanish darajasi oshib, ishlab chiqarish xarajatlari qisqarmoqda. 271

Sirkulyar iqtisodiyotning ijtimoiy ta’siri ham jadvalda yaqqol aks etgan. 2019-yilda qayta ishlash va ekologik innovatsiyalar sohasida 25 mingta yangi ish o‘rni yaratilgan bo‘lsa, 2024-yilga kelib bu ko‘rsatkich 50 mingtagacha yetgan. Bu esa 100 foizlik o‘sishni bildiradi. Yangi ish o‘rinlari asosan chiqindilarni ajratish, qayta ishlash, energiya tejamkor texnologiyalarni ishlab chiqish va servis xizmatlari sohasida yaratilgan. Shu tariqa sirkulyar iqtisodiyot nafaqat iqtisodiy samara, balki bandlikni ta’minlash, mahalliy ishlab chiqarishni kengaytirish va aholining ijtimoiy barqarorligini oshirishda ham muhim omil bo‘lmoqda. Umumiy iqtisodiy samara 2019-yildagi 200 mln dollardan 2024-yilda 600 mln dollarga yetgan. Bu 3 baravar o‘sishdir. Mazkur o‘sish YAIMga qo‘shilgan ulushni ham oshirgan — 2019-yildagi 0,25 foizdan 2024-yilda 0,42 foizgacha. Demak, sirkulyar iqtisodiyotdan olingan iqtisodiy foyda mamlakat iqtisodiyotining umumiy o‘sishiga real ta’sir ko‘rsata boshlagan. Shu bilan birga, yillik o‘sish sur’atining o‘rtacha 25 foiz atrofida bo‘lishi bu sohaning yuqori dinamikaga ega yangi iqtisodiy yo‘nalish sifatida shakllanayotganini ko‘rsatadi.[6] Jadval ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, sirkulyar iqtisodiyot O‘zbekiston iqtisodiyotida resurslardan tejamkor foydalanish, chiqindilarni iqtisodiy qiymatga aylantirish, energiya mustaqilligini ta’minlash va ijtimoiy barqarorlikni kuchaytirish orqali barqaror rivojlanish modeliga asos yaratmoqda. Bu esa 2030yilgacha mo‘ljallangan “Yashil iqtisodiyot” strategiyasining asosiy maqsadlari bilan to‘liq uyg‘unlashadi. O‘zbekistonda 2030-yilgacha qayta tiklanuvchi energiya ulushini 40 foizga yetkazish maqsad qilingan. Bu jarayon SI konsepsiyasi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, resurslardan samarali foydalanish, energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirishga xizmat qiladi. Masalan, Qashqadaryo va Navoiy viloyatlarida ishga tushirilgan yirik quyosh elektr stansiyalari milliy energiya tizimida muhim o‘rin tutmoqda. Sirkulyar iqtisodiyotning chiqindilarni kamaytirish va resurslardan foydalanishdagi amaliy samarasi innovatsiyalar bilan yanada kuchayadi. Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar yordamida chiqindilarni saralash, qayta ishlash jarayonlarini optimallashtirish mumkin. Shuningdek, “yashil moliya” vositalari, xususan, yashil obligatsiyalar orqali SI loyihalarini moliyalashtirish resurslardan foydalanish samaradorligini yanada oshiradi. Umuman olganda, sirkulyar iqtisodiyot chiqindilar miqdorini kamaytirish va resurslardan samarali foydalanishni ta’minlashda amaliy jihatdan muhim rol o‘ynaydi. U iqtisodiy o‘sishni ekologik barqarorlik bilan uyg‘unlashtirib, milliy iqtisodiyot raqobatbardoshligini oshiradi. Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, SI konsepsiyasini to‘liq tatbiq etgan davlatlarda ekologik yuk kamayadi, iqtisodiy samaradorlik ortadi va yangi innovatsion yo‘nalishlar shakllanadi. O‘zbekiston uchun ham bu modelning joriy etilishi barqaror rivojlanish strategiyasining ajralmas qismi hisoblanadi. Xulosa. Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sirkulyar iqtisodiyot modeli chiqindilarni kamaytirish va resurslardan samarali foydalanishni ta’minlashda zamonaviy iqtisodiy rivojlanishning strategik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. 272

An’anaviy chiziqli iqtisodiy modeldan farqli ravishda, sirkulyar yondashuv resurslar aylanishini ta’minlab, iqtisodiy jarayonlarda yopiq siklni shakllantiradi hamda ekologik va iqtisodiy samaradorlikni bir vaqtning o‘zida oshiradi. Tadqiqot natijalari asosida aniqlanishicha, O‘zbekistonda 2019–2024-yillar davomida chiqindilar hajmi ortib borayotgan bo‘lsa-da, ularni qayta ishlash ulushining sezilarli oshishi sirkulyar iqtisodiyot tamoyillarining amaliyotga muvaffaqiyatli joriy etilayotganini tasdiqlaydi. Xususan, qayta ishlash darajasining 18 foizdan 32 foizgacha oshishi, qayta tiklanuvchi energiya ishlab chiqarish hajmining 7 baravar ko‘payishi hamda iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichlarining barqaror o‘sishi ushbu modelning yuqori natijadorligini ko‘rsatadi. Shuningdek, sirkulyar iqtisodiyotning asosiy mexanizmlari — qayta ishlash, resurs tejamkor texnologiyalar, chiqindisiz ishlab chiqarish, energiya tiklash va mahsulot hayotiy siklini uzaytirish — iqtisodiy o‘sish bilan ekologik barqarorlik o‘rtasida muvozanatni ta’minlashga xizmat qilmoqda. Natijada, chiqindilar iqtisodiy resursga aylantirilib, yangi ish o‘rinlari yaratilmoqda, energiya va xomashyo xarajatlari qisqarmoqda hamda atrof-muhitga salbiy ta’sir minimallashtirilmoqda. Umuman olganda, sirkulyar iqtisodiyot O‘zbekiston sharoitida “yashil rivojlanish” modeliga o‘tishning muhim institutsional va iqtisodiy asosi bo‘lib xizmat qiladi. Kelgusida ushbu modelni yanada chuqurlashtirish uchun chiqindilarni ajratib yig‘ish tizimini takomillashtirish, innovatsion va raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, “yashil moliya” instrumentlarini rivojlantirish hamda davlat-xususiy sektor hamkorligini kuchaytirish zarur. Bu esa mamlakatning barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish, resurslar samaradorligini oshirish va global ekologik muammolarni hal etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar: 1. Tuxtabayevna, A.S. (2025). Sirkullyar iqtisodiyot loyihalarining atrof muhit va milliy iqtisodiyotga taʼsiri. shokh library. 2. Raimjanova, M., & Zokirova, F. Yashil Iqtisodiyotni Moliyalashtirishning Rivojlanayotgan Davlatlar Amaliyoti Tahlili. Green Economy and Development, 3(5), 665761. 3. Elroi, H., Zbigniew, G., Agnieszka, W. C., & Piotr, S. (2023). Enhancing waste resource efficiency: circular economy for sustainability and energy conversion. Frontiers in Environmental Science, 11, 1303792. 4. Aiguobarueghian, I., Adanma, U. M., Ogunbiyi, E. O., & Solomon, N. O. (2024). Waste management and circular economy: A review of sustainable practices and economic benefits. World Journal of Advanced Research and Reviews, 22(2), 1708-1719. 5. Khan, I.A., Haq, F., Kiran, M., & Aziz, T. (2025). Circular economy and waste management: transforming waste into resources for a sustainable future. International Journal of Environmental Science and Technology, 22(16), 17327-17346. 6. Mirzayev, M., Toderich, K.N., & Botirova, H. (2024). Japan’s experience in the development of industry and green technologies. In E3S Web of Conferences (Vol. 574, p. 02006). EDP Sciences. INVESTITSIYA JARAYONLARINI MOLIYAVIY TARTIBGA SOLISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH 273

Ravshanov Azizbek Ravshanovich, UMFT Yoshlar bilan ishlash, maʼnaviyat va maʼrifat boʻlimi boshligʻi ravshanovazizbek333@gmail.com Annotatsiya. Maqolada investitsiya jarayonlarini moliyaviy tartibga solish mexanizmlarini takomillashtirish masalasi tadqiq etiladi. Tadqiqot maqsadi moliyaviy tartibga solish vositalarining samaradorligini oshiruvchi konseptual yechimlarni asoslashdan iborat. Metodologiya sifatida institutsional tahlil, qiyosiy yondashuv va siyosat instrumentlari dizayni qo‘llandi. Natijalar riskga moslashtirilgan rag‘batlar, shaffoflik va fiskal-monetar muvofiqlashtirishni kuchaytirish investitsiya faolligini barqaror oshirishini ko‘rsatadi. Ilmiy hissa mexanizmlarning integratsiyalashgan modeli va amaliy tavsiyalar bilan ifodalanadi. Аннотация. В статье исследуется совершенствование механизмов финансового регулирования инвестиционных процессов. Цель работы состоит в обосновании концептуальных решений, повышающих эффективность инструментов регулирования. Методология включает институциональный анализ, сравнительный подход и дизайн регуляторных инструментов. Результаты показывают, что риск-адаптированные стимулы, прозрачность и координация фискально-монетарной политики повышают устойчивую инвестиционную активность. Научный вклад представлен интегрированной моделью механизмов и практическими рекомендациями. Abstract. The article examines ways to improve financial regulation mechanisms of investment processes. The aim is to substantiate conceptual solutions that enhance the effectiveness of regulatory instruments. The methodology relies on institutional analysis, comparative assessment, and regulatory instrument design. The results indicate that riskadjusted incentives, transparency, and stronger fiscal–monetary coordination increase sustainable investment activity. The contribution is an integrated mechanism framework and actionable recommendations for policy and financial institutions. Kalit so‘zlar: investitsiya jarayonlari, moliyaviy tartibga solish, fiskal rag‘batlar, monetar siyosat, risklarni boshqarish, institutsional muhit, kapital bozori Ключевые слова: инвестиционные процессы, финансовое регулирование, фискальные стимулы, монетарная политика, управление рисками, институциональная среда, рынок капитала Keywords: investment processes, financial regulation, fiscal incentives, monetary policy, risk management, institutional environment, capital market Kirish. Investitsiya jarayonlari iqtisodiy o‘sishning miqdoriy sur’atlarinigina emas, balki uning sifat jihatlarini ham belgilovchi asosiy kanallardan biridir. Shu ma’noda investitsiyani moliyaviy tartibga solish davlatning makrobarqarorlikni saqlash, resurslarni ustuvor yo‘nalishlarga qayta taqsimlash va xususiy kapital uchun “qoidalar tizimi”ni aniqlashtirishdagi hal qiluvchi funksiyasini aks ettiradi. Biroq tartibga solishning haddan tashqari qat’iyligi investitsiya xarajatlarini oshirishi, moliyaviy vositachilikni sekinlashtirishi va innovatsion loyihalarning moliyalashtirilishini cheklashi mumkin; aksincha, yetarli darajada rivojlanmagan tartibga solish muhitida axborot assimetriyasi, moral xatar va moliyaviy beqarorlik kuchayadi. Shuning uchun investitsiya jarayonlarini moliyaviy tartibga solish mexanizmlarini takomillashtirish muammosi “ko‘proq tartibga solish” yoki “kamroq tartibga solish” degan ikkilamchi tanlov bilan cheklanmaydi; u 274

instrumentlarning maqsadga muvofiqligi, riskga sezgirligi, institutlarning uyg‘unligi va rag‘batlarning to‘g‘ri kalibrlanishiga borib taqaladi [1; 6]. Mavjud ilmiy adabiyotlarda investitsiyalarni rag‘batlantirish, kapital bozori rivoji, bank nazorati, fiskal imtiyozlar, davlat-xususiy sheriklik kabi yo‘nalishlar alohida-alohida yoritilgan. Biroq ko‘plab yondashuvlarda moliyaviy tartibga solish mexanizmlari investitsiya siklining turli bosqichlarida qanday uyg‘un ishlashi, fiskal va monetar choralar qanday muvofiqlashtirilishi, shuningdek, risklar taqsimoti va shaffoflik standartlari investitsiya oqimlarining barqarorligiga qanday ta’sir ko‘rsatishi yetarli darajada integratsiyalashgan tarzda tahlil qilinmagan [2; 7]. Amaliy siyosatda ham tez-tez uchraydigan muammo shundaki, rag‘batlantiruvchi chora-tadbirlar ayrim tarmoqlarda qisqa muddatli o‘sishni keltirsa-da, ular uzoq muddatli kapital shakllanishi, produktivlik va moliyaviy barqarorlik o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlay olmaydi. Natijada investitsiya faolligi davriy tebranishlarga sezgir bo‘lib qoladi, loyihalar seleksiyasi esa institutsional sifat va axborot shaffofligiga bog‘liq ravishda buziladi [3; 8]. Asosiy qism. Ushbu maqolaning maqsadi investitsiya jarayonlarini moliyaviy tartibga solish mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha konseptual asoslangan takliflarni ishlab chiqishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun bir nechta vazifalar qo‘yildi: birinchidan, investitsiya jarayonlarida moliyaviy tartibga solishning institutsional mantiqini va uning asosiy kanallarini aniqlashtirish; ikkinchidan, amaldagi instrumentlarning samaradorligini cheklovchi tizimli omillarni risklar, rag‘batlar va axborot assimetriyasi nuqtayi nazaridan tasniflash; uchinchidan, fiskal va monetar siyosat vositalarini, prudensial talablarni hamda kapital bozori infratuzilmasini o‘zaro uyg‘unlashtiruvchi takomillashtirilgan mexanizm modelini taklif etish; to‘rtinchidan, ushbu modelni amaliy joriy etish shartlari va kutiladigan natijalarni ilmiy asoslash. Tadqiqot investitsiya jarayonlarini tartibga solishning normativ-analitik talqiniga tayanib, instrumentlar dizaynini “yakuniy ko‘rsatkichlar” emas, balki “rag‘batlar arxitekturasi” sifatida ko‘rib chiqadi [4; 9]. Tadqiqot metodologiyasi investitsiya jarayonlarini moliyaviy tartibga solishni ko‘p darajali tizim sifatida tahlil qilishga yo‘naltirildi. Nazariy asos sifatida institutsional iqtisodiyot yondashuvi tanlandi, chunki investitsiya qarorlari faqat foiz stavkalari yoki soliq yukiga emas, balki shartnomalar ijrosi, nazorat sifati, axborot ochiqligi va ishonch institutlariga ham kuchli bog‘liqdir. Shuningdek, moliyaviy vositachilikning roli va kredit rationing masalalarini yorituvchi yondashuvlardan foydalanildi; bu investitsiya resurslari taqsimotida banklar va kapital bozori o‘rtasidagi nisbat hamda prudensial talablarning investitsiyaga bilvosita ta’sirini tushuntirishga imkon beradi [6; 7]. Empirik ma’lumotlar bilan ishlashda to‘g‘ridan-to‘g‘ri statistik model qurishdan ko‘ra, siyosat instrumentlari dizayni va qiyosiy tahlilga urg‘u berildi. Buning sababi shundaki, investitsiya muhitini belgilovchi ko‘plab omillar o‘zaro bog‘langan bo‘lib, ayrim ko‘rsatkichlarning o‘zgarishini faqat bitta instrument bilan izohlash metodik jihatdan ishonchli natija bermasligi mumkin. Shu bois, 275

metodlar majmui quyidagicha mantiqiy ketma-ketlikda qo‘llandi: avvalo, normativ-huquqiy va institutsional tahlil orqali tartibga solish mexanizmlarining tarkibiy elementlari ajratib olindi; keyin qiyosiy yondashuv asosida xalqaro amaliyotda uchraydigan instrumentlar va ularning ishlash sharoitlari umumlashtirildi; so‘ng tizimli tahlil yordamida instrumentlar o‘rtasidagi muvofiqlashtirish muammolari va “regulyator bo‘shliqlar” aniqlashtirildi; yakunda esa konseptual sintez orqali takomillashtirilgan mexanizm modeli va uning joriy etish shartlari ishlab chiqildi [1; 4; 9]. Metodologik tanlovning asosiy afzalligi shundaki, u investitsiya jarayonlarini tartibga solishda ko‘pincha e’tibordan chetda qoladigan uchta masalani birlashtiradi: birinchisi, risklarning davlat, moliya sektori va investorlar o‘rtasida taqsimlanishi; ikkinchisi, rag‘batlar va cheklovlarning vaqt bo‘yicha nomutanosibligi, ya’ni qisqa muddatli natijalar bilan uzoq muddatli barqarorlik o‘rtasidagi ziddiyat; uchinchisi, axborot shaffofligi va hisobdorlik standartlarining resurslar qiymati hamda kapital oqimlari barqarorligiga ta’siri. Aynan shu uchlik takomillashtirish mexanizmlarini “instrumentlar ro‘yxati” darajasidan “instrumentlar o‘zaro ishlash logikasi” darajasiga ko‘taradi [2; 8]. Tahlil natijalari investitsiya jarayonlarini moliyaviy tartibga solish mexanizmlari samaradorligi, avvalo, instrumentlarning alohida kuchiga emas, ularning o‘zaro uyg‘unligiga bog‘liqligini ko‘rsatdi. Birinchi natija sifatida investitsiya siklini uch bosqichga ajratishning amaliy ahamiyati asoslandi: loyiha tanlash va tayyorlash bosqichi, moliyalashtirish va amalga oshirish bosqichi, natijalarni monitoring qilish va qayta moliyalashtirish bosqichi. Har bir bosqichda moliyaviy tartibga solishning “og‘irlik markazi” turlicha bo‘ladi: dastlabki bosqichda axborot shaffofligi, standartlashtirilgan loyiha hujjatlari va risk baholash metodlari muhim; moliyalashtirish bosqichida resurslar narxi va muddatlari, kredit kafolatlari, prudensial talablar va kapital bozori instrumentlari hal qiluvchi; monitoring bosqichida esa hisobdorlik, kovenantlar, stress-test amaliyoti va qayta tuzilmalar mexanizmlari yetakchi bo‘ladi. Shunday qilib, tartibga solish mexanizmlari bosqichlar bo‘yicha moslashtirilmasa, rag‘batlar noto‘g‘ri yo‘naltiriladi va investitsiya resurslari “tayyor” loyihalarga emas, ma’lumot jihatdan yopiq yoki ma’muriy jihatdan qulay segmentlarga oqib ketadi [6; 9]. Ikkinchi natija investitsiyalarni rag‘batlantirishda fiskal choralar samaradorligi ularning dizayniga bevosita bog‘liqligini ko‘rsatadi. Umumiy soliq imtiyozlari qisqa muddatda investitsiya xarajatlarini kamaytirishi mumkin, biroq ular maqsadli seleksiya va natijadorlik mezonlari bilan bog‘lanmasa, budjet xarajatlarining “ko‘rinmas” o‘sishiga hamda resurslarning past produktiv loyihalarga yo‘naltirilishiga olib keladi. Takomillashtirish yo‘li sifatida natijaga bog‘langan fiskal rag‘batlar konsepsiyasi ajratib ko‘rsatildi: unda imtiyozlar investitsiya hajmi emas, balki texnologik yangilanish, eksport salohiyati, energiya samaradorligi, mehnat unumdorligi kabi o‘lchanadigan natija indikatorlari bilan shartlanadi. Bu yondashuv rag‘batlarni “kirish” ko‘rsatkichlaridan “chiqish” ko‘rsatkichlariga buradi va fiskal intizomni mustahkamlaydi [1; 3]. 276

Uchinchi natija monetar uzatish mexanizmi va investitsiya faolligi o‘rtasidagi bog‘liqlikda kredit riskini baholash infratuzilmasi alohida o‘rin tutishini ko‘rsatdi. Foiz stavkalari pasayishi investitsiyani avtomatik oshirmaydi, agar kredit bozorida axborot assimetriyasi yuqori bo‘lsa yoki garov ta’minoti institutlari yetarli ishlamasa, banklar riskni cheklash maqsadida kredit standartlarini qat’iylashtiradi. Natijada arzon pul sharoitida ham investitsion kredit hajmi sust o‘sadi, resurslar esa qisqa muddatli aylanma kreditlar yoki kam riskli segmentlarga yo‘naltiriladi. Shu bois, monetar sharoitlar bilan bir qatorda kredit axboroti tizimlari, reytinglash, garov reyestrlari va sud-huquqiy ijro mexanizmlarini mustahkamlash investitsiya jarayonlarini moliyaviy tartibga solishning ajralmas qismi sifatida asoslandi [7; 8]. To‘rtinchi natija prudensial tartibga solish va investitsiya moliyalashtirish o‘rtasida muvozanat zarurligini ochib berdi. Kapital yetarliligi, likvidlilik koeffitsientlari va risk vaznlari moliyaviy barqarorlik uchun zarur, biroq ular investitsion kreditlarni haddan tashqari “qimmat” qilmasligi lozim. Takomillashtirish yo‘nalishi sifatida riskga sezgir, lekin pro-siklik ta’sirni yumshatuvchi makroprudensial yondashuv ajratildi. Bunda iqtisodiy sikl fazalariga mos ravishda zaxiralar va risk parametrlari sozlanadi, investitsion loyihalarning uzoq muddatli xususiyatini inobatga oluvchi tartiblar ishlab chiqiladi, shuningdek, banklar bilan birga nobank moliyalashtirish kanallarini rivojlantirish orqali konsentratsiya riski pasaytiriladi [2; 9]. Beshinchi natija kapital bozori instrumentlari va institutsional investorlar ishtirokining kuchaytirilishi investitsiya jarayonlarida muddat va resurslar diversifikatsiyasini ta’minlashini ko‘rsatdi. Bank kreditlari odatda qisqaroq muddatli va garovga yo‘naltirilgan bo‘lgani uchun, infratuzilma va innovatsion loyihalarning uzoq muddatli moliyalashtirilishi cheklanadi. Shu nuqtayi nazardan, korporativ obligatsiyalar, loyiha obligatsiyalari, aktivlarni sek’yuritizatsiya qilish, investitsiya fondlari kabi instrumentlarning huquqiy bazasi va bozor infratuzilmasini takomillashtirish moliyaviy tartibga solishning muhim yo‘nalishi sifatida belgilandi. Bu yerda asosiy natija shundaki, kapital bozori rivoji faqat “instrument chiqarish” bilan cheklanmaydi; u investorlar huquqini himoya qilish, oshkor etish standartlari, auditorlik sifati va narx shakllanishining halolligiga tayanadi [4; 8]. Yakuniy natija sifatida investitsiya jarayonlarini moliyaviy tartibga solishning takomillashtirilgan integratsiyalashgan modeli taklif etildi. Model uchta blokdan tashkil topadi: rag‘batlantiruvchi blok, barqarorlashtiruvchi blok va ishonch-infratuzilma bloki. Rag‘batlantiruvchi blok natijaga bog‘langan fiskal rag‘batlar, maqsadli kafolatlar va risklarni bo‘lishish mexanizmlarini qamrab oladi; barqarorlashtiruvchi blok monetar sharoitlar, makroprudensial sozlamalar va qarz yukini monitoring qilishni birlashtiradi; ishonch-infratuzilma bloki esa oshkor etish, reytinglash, garov va shartnoma ijrosi, shuningdek, loyiha monitoringi standartlarini tizimlashtiradi. Modelning yangiligi shundaki, u investitsiya jarayonini “resurs berish” akti sifatida emas, balki axborot, risk va javobgarlik 277

oqimlari bilan boshqariladigan tizim sifatida ko‘radi va shu oqimlarni tartibga solish instrumentlarini bir-biriga bog‘laydi [1; 6]. Olingan natijalar investitsiya jarayonlarini tartibga solishda institutsional muhit va moliyaviy vositachilikning o‘zaro ta’siri markaziy ekanini ko‘rsatadi. North institutsional nazariyasi doirasida institutlar tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish orqali iqtisodiy almashuvni kengaytirishi ta’kidlanadi [6]. Mazkur maqolada taklif etilgan uch blokli model aynan tranzaksiya xarajatlarining uch manbaini nishonga oladi: axborot xarajatlari, riskni sug‘urtalash va taqsimlash xarajatlari, hamda shartnomalar ijrosi xarajatlari. Shuning uchun modelning konseptual afzalligi alohida instrumentlarni kuchaytirishdan ko‘ra, tranzaksiya xarajatlarini tizimli pasaytirish orqali investitsiya faolligini barqarorlashtirishga qaratilganidadir. Rossiya maktabi doirasida Glazyev uzoq muddatli kreditlash, sanoat siyosati va moliyaviy oqimlarni maqsadli yo‘naltirish zaruratini alohida urg‘ulaydi [2]. Biroq maqsadli yo‘naltirishning o‘zi yetarli emasligi, u shaffoflik va hisobdorlik institutlari bilan birga kelmasa, resurslar seleksiyasida buzilishlar paydo bo‘lishi mumkin. Mazkur tadqiqot natijaga bog‘langan fiskal rag‘batlar va monitoring standartlari orqali aynan shu xatarni kamaytirishni taklif etadi. Ya’ni maqsadlilik prinsipini saqlagan holda, uni natijadorlik mezonlari va ochiq axborot talablari bilan “qattiqlashtirish” mexanizmi ilgari suriladi. Keynsiyona yondashuv doirasida Blanchard fiskal va monetar siyosat muvofiqlashtirilishi makrobarqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi ekanini ko‘rsatadi [7]. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, investitsiya faolligini rag‘batlantirishda muvofiqlashtirish faqat agregat talabni qo‘llab-quvvatlash bilan cheklanmaydi, balki kredit risk infratuzilmasi orqali monetar impulsning real sektorga “o‘tish qobiliyati”ni oshirishni ham anglatadi. Shu ma’noda, monetar siyosat samaradorligi banklarning riskni baholash tizimlari, garov institutlari va huquqiy ijro bilan to‘ldirilgandagina investitsiya jarayonlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bu xulosa monetar uzatish mexanizmini klassik foiz kanali bilan cheklamasdan, institutsional kanalni ham faol kiritish zarurligini anglatadi. Stiglitz va Weiss tomonidan asoslangan kredit rationing g‘oyasi axborot assimetriyasi sharoitida narx mexanizmi kredit bozorini muvozanatlashtira olmasligini ta’kidlaydi [8]. Ushbu maqolada aniqlangan uchinchi natija mazkur nazariy pozitsiyani investitsiya tartibga solishi kontekstida boyitadi: foiz stavkalari pasaytirilganda ham, kredit standartlari kuchayishi investitsiya kreditlarini cheklab qo‘yishi mumkin. Demak, tartibga solishning muhim yo‘nalishi sifatida axborot assimetriyasini kamaytiruvchi infratuzilma, jumladan kredit byurolari, reyting institutlari, loyihalarning standartlashtirilgan “ochiq profili” va monitoring protokollari ko‘rilishi lozim. Bu yerda takomillashtirishning nazariy asosi shundan iboratki, axborot sifati oshsa, risk narxlash aniqroq bo‘ladi va kredit rationing ehtimoli pasayadi. Prudensial siyosat bo‘yicha Basel qo‘mitasi yondashuvlari bank barqarorligini kuchaytirish orqali tizimli risklarni pasaytirishga qaratilgan [9]. 278