Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etishini ko‘rsatadi. Xulosa. Mazkur tadqiqotda xizmat ko‘rsatish va ishlab chiqarish tarmoqlarini soliq mexanizmi orqali tartibga solishning nazariy asoslari hamda amaliy jihatlari keng qamrovda o‘rganildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, soliq mexanizmi davlat tomonidan iqtisodiyot tarmoqlarini boshqarish va rag‘batlantirishda eng muhim iqtisodiy vositalardan biri bo‘lib, uning samarali qo‘llanilishi tarmoqlarning barqaror rivojlanishini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. 2020–2025 yillar kesimida olib borilgan tahlillar xizmat ko‘rsatish va ishlab chiqarish tarmoqlarida soliq tushumlarining barqaror o‘sib borayotganini ko‘rsatdi. Bu holat bir tomondan iqtisodiy faollikning tiklanishi va kengayishi bilan, ikkinchi tomondan esa soliq siyosatini liberallashtirish, soliq ma’murchiligini soddalashtirish hamda yashirin iqtisodiyotni qisqartirish bo‘yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar bilan izohlanadi. Xizmat ko‘rsatish tarmog‘ida soliq tushumlarining nisbatan tezroq o‘sishi ushbu tarmoqning moslashuvchanligi va soliq rag‘batlariga sezgirligini yaqqol namoyon etadi. Tadqiqot jarayonida soliq yukining yillar davomida bosqichma-bosqich kamayib borishi aniqlanib, bu jarayon tadbirkorlik subyektlari moliyaviy barqarorligining mustahkamlanishiga, investitsiya faolligining oshishiga hamda ishlab chiqarish xarajatlarining qisqarishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatayotgani asoslab berildi. Ayniqsa, ishlab chiqarish tarmog‘ida soliq yukining pasaytirilishi kapital sig‘imi yuqori bo‘lgan loyihalarni amalga oshirish, texnologik modernizatsiya va eksportga yo‘naltirilgan mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish uchun qulay shart-sharoit yaratmoqda. Rivojlanish indekslari tahlili soliq mexanizmining xizmat ko‘rsatish va ishlab chiqarish tarmoqlarida rag‘batlantiruvchi ta’siri mavjud ekanligini tasdiqladi. Xizmat ko‘rsatish tarmog‘ida rivojlanish indeksining yuqori sur’atlarda o‘sishi raqamli xizmatlar, savdo, logistika va moliyaviy xizmatlar sohalarida soliq imtiyozlarining samarali ishlayotganini ko‘rsatadi. Ishlab chiqarish tarmog‘ida esa indeks o‘sishi soliq siyosatining uzoq muddatli investitsion natijalarga yo‘naltirilganligini anglatadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiyot tarmoqlarini soliq mexanizmi orqali tartibga solishda yagona yondashuvdan ko‘ra, tarmoq xususiyatlarini hisobga olgan holda differensial va tizimli yondashuvni qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Xizmat ko‘rsatish tarmog‘i uchun soliq mexanizmi tezkorlik, soddalik va raqamlashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi zarur bo‘lsa, ishlab chiqarish tarmog‘i uchun esa barqarorlik, investitsion rag‘bat va uzoq muddatli soliq kafolatlari muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Mirziyoyev Sh.М. “2025- yilda mamlakatimizni rivojlantirishning eng muhim ustuvor vazifalari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Parlamentga Murojaatnomasi. 24.11.2024 y. https//www. norma.uz. Axborot huquqiy portal. 2. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. 199

3. Mamatov B. Soliq siyosati va iqtisodiy rivojlanish. — Toshkent, 2021. 4. Musayev A. Davlat moliyasi va soliq tizimi. — Toshkent, 2020. 5. Stiglitz J. Economics of the Public Sector. — New York, 2019. 6. O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi (yangi tahriri). 7. O‘zbekiston Respublikasining 1997-yil 29-avgustdagi “Davlat soliq xizmati toʼgʼrisida”gi Qonuni. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “Oʼzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʼyicha Harakatlar strategiyasi toʼgʼrisida”gi PF-4947sonli Farmoni. 9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022- yil 28- yanvardagi “2022- 2026 yillarga moʼljallangan yangi Oʼzbekistonning taraqqiyot strategiyasi toʼgʼrisida”gi PF-60-sonli Farmoni. 10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 2019-yil 8oktabrdagi PF-5847-sonli Farmoni. 11. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018- yil 26- iyundagi “Davlat soliq xizmati organlari faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʼgʼrisida” gi PQ-3802-sonli qarori. 12. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 29-iyundagi “Oʼzbekiston Respublikasining soliq siyosatini takomillashtirish kontseptsiyasi toʼgʼrisida”gi PF-5468-sonli Farmoni. SANOAT KORXONALARIDA MAHSULOT SIFATI KO‘RSATKICHLARINI BOSHQARISH Baytanov O‘.M., JizPI Iqtisodiyot va menejment kafedrasi dotsenti v.b., i.f.f.d baytanovuralboy@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada sanoat korxonalarida mahsulot sifati ko‘rsatkichlarini boshqarishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Mahsulot sifatini boshqarish mexanizmi tushunchasi, uning asosiy ko‘rsatkichlari hamda sifatni boshqarish tizimlarining korxona raqobatbardoshligini oshirishdagi o‘rni yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: Mahsulot sifati, sifat ko‘rsatkichlari, sanoat korxonasi, sifatni boshqarish mexanizmi, sifat menejmenti tizimi, raqobatbardoshlik. Аннотация. В данной статье проанализированы теоретические и практические аспекты управления показателями качества продукции на промышленных предприятиях. Освещены понятие механизма управления качеством продукции, его основные показатели, а также роль систем управления качеством в повышении конкурентоспособности предприятия. Ключевые слова: качество продукции, показатели качества, промышленное предприятие, механизм управления качеством, система менеджмента качества, конкурентоспособность. Annotation. This article analyzes the theoretical and practical aspects of managing product quality indicators in industrial enterprises. The concept of the product quality management mechanism, its main indicators, as well as the role of quality management systems in enhancing the competitiveness of enterprises are discussed. Key words: product quality, quality indicators, industrial enterprise, quality management mechanism, quality management system, competitiveness. 200

Kirish. Mahsulot sifati nafaqat korxonaning bozor obro‘si va iste’molchi qoniqishini belgilovchi muhim omil, balki uning iqtisodiy samaradorligi va rentabelligini aniqlovchi asosiy elementdir. Hozirgi raqobatbardosh bozor sharoitida sifatning pastligi nafaqat mijozlarni yo‘qotishga, balki ishlab chiqarishdagi chiqindilar, qayta ishlash xarajatlari va moliyaviy zararlarni keltirib chiqaradi. Shu sababli, sanoat korxonalarida mahsulot sifati ko‘rsatkichlarini iqtisodiy jihatdan boshqarish dolzarb masalaga aylangan. Mahsulot sifati boshqaruvi korxonaning xarajatlarini kamaytirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va natijada foydani maksimal darajada oshirishga xizmat qiladi. Mahsulot sifati korxona iqtisodiyotiga turli yo‘llar bilan ta’sir qiladi. Birinchi navbatda, sifatning yuqori darajasi ishlab chiqarish jarayonidagi nosozliklar va defektlarni kamaytiradi. Defektlar sonining kamayishi esa xomashyo, energiya va mehnat resurslarini tejamkor ishlatish imkonini beradi. Masalan, metall mahsulotlar ishlab chiqarilayotgan korxonada noto‘g‘ri ishlangan buyumlarni qayta ishlash xarajatlarini hisoblasak, har bir noto‘g‘ri mahsulot ishlab chiqarish korxona xarajatlarini sezilarli darajada oshiradi. Shu nuqtai nazardan sifatni boshqarish tizimi iqtisodiy jihatdan samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Sifatni boshqarishda tizim, muhit, maqsad, dastur kabi tushunchalar doimiy ravishda qo‘llaniladi. Nazorat tizimi va boshqaruv tizimi ham mavjud. Korxonani boshqarishning ko‘p darajalari boshqariladigan tizim kabi ko‘rinadi. Sifat menejmenti tizimi boshqaruv tizimi tomonidan yaratiladi hamda qo‘llabquvvatlanadi [1]. Sanoat korxonalarida mahsulot sifatini boshqarish bilan bog‘liq muammolarni hal qilish uchun mahsulotning hayot aylanishining barcha bosqichlarida sifatni to‘g‘ri baholash kerak. Sifatni baholash mahsulotni ishlab chiqarish va foydalanishning har qanday bosqichida sifat menejmentini shakllantirishga asoslangan. Mahsulotning sifat darajasi, u baholanayotgan mahsulotning sifat ko‘rsatkichlarini tegishli asosiy ko‘rsatkichlar bilan taqqoslashga asoslanadi. Asosiy qiymat, ma’lum vaqt davomida erishishi mumkin bo‘lgan maqbul daraja sifatida namoyon bo‘ladi. Asosiy qiymatlarning namunasi ishonchli sifat ma’lumotlari bilan ma’lum vaqt ichida erishilgan ko‘rsatkichlarning eng yaxshi mahalliy va xorijiy namunalari bo‘lishi mumkin [2]. Sifatni boshqarish jarayoniga investitsiya qilish korxona uchun uzoq muddatli iqtisodiy foyda keltiradi. Standartlar va sifat ko‘rsatkichlarini belgilash, zamonaviy statistik va avtomatlashtirilgan nazorat usullarini joriy etish dastlabki xarajatlarni talab qilsa-da, uzoq muddatda ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, chiqindilarni kamaytiradi va mahsulotning bozor qiymatini oshiradi. Masalan, avtomatlashtirilgan sifat nazorati tizimlari yordamida aniqlik oshadi va inson omili sababli yuzaga keladigan nosozliklar sezilarli darajada kamayadi, natijada korxona qo‘shimcha xarajatlarni tejaydi. Sifatni boshqarishning iqtisodiy mexanizmi – bu boshqaruv maqsadlariga erishish uchun boshqaruv subyekti 201

tomonidan qo‘llaniladigan boshqaruv jarayoniga ta’sir etuvchi usullar, vositalar, dastaklar yig‘indisidir. Sifatni boshqarish mexanizmi deganda, mahsulot hayotiy siklining istalgan bosqichida sifatni boshqarish darajasidagi jami obyekt va subyektlar, boshqaruv usullari va funksiyalari, foydalanayotgan prinsiplar tushuniladi. Ular sifat boshqaruvini korxonadagi to‘laqonli harakatini ta’minlab beradi. 1-rasm. Sifat menejmenti mexanizmi tizimlari [3] Shuningdek, mahsulot sifati boshqaruvi korxonaning bozor raqobatbardoshligiga bevosita ta’sir qiladi. Yuqori sifatli mahsulotlar iste’molchi ishonchini oshiradi, sotuv hajmini ko‘paytiradi va uzoq muddatli mijozlarni jalb qiladi. Iqtisodiy nuqtai nazardan, bu foyda oshishi va marketing xarajatlarining kamayishi bilan ifodalanadi. Shu bilan birga, sifatni boshqarish tizimi ishlab chiqarish jarayonining samaradorligini doimiy ravishda yaxshilashga, xodimlar ishini optimallashtirishga va ishlab chiqarish quvvatidan to‘liq foydalanishga imkon beradi. Korxonalarda sifatni boshqarishda zamonaviy metodlardan foydalanish iqtisodiy foydani yanada oshiradi. Statistik jarayonlarni boshqarish (SPC) yordamida jarayondagi o‘zgarishlar va nosozliklar erta aniqlanadi, bu esa qimmatli xomashyo va resurslarni tejashga yordam beradi. Umumiy sifatni boshqarish (TQM) esa xodimlarni sifatni oshirish jarayoniga jalb qiladi va ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. Six Sigma metodologiyasi jarayonlardagi nosozliklarni kamaytirish va ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, iqtisodiy samaradorlikni oshirishning muhim vositasidir [4]. 202

Sifatni nazorat qilishning har bir bosqichi — xomashyoni tekshirish, yarim tayyor mahsulotlarni sinovdan o‘tkazish, tayyor mahsulotni test qilish — korxona uchun investitsiya sifatida qaraladi, chunki u uzoq muddatda xarajatlarni kamaytiradi va foydani oshiradi [5]. Shunday qilib, sanoat korxonalarida mahsulot sifati ko‘rsatkichlarini boshqarish tizimi nafaqat sifatni ta’minlaydi, balki ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, xarajatlarni optimallashtirish va foydani maksimal darajada oshirishga xizmat qiladi. Iqtisodiy jihatdan sifatni boshqarish korxona rentabelligini oshirishning strategik vositasi sifatida qaraladi. Xulosa va tavsiyalar. Sanoat korxonalarida mahsulot sifati ko‘rsatkichlarini boshqarish iqtisodiy nuqtai nazardan qaralganda, u korxonaning xarajatlarini kamaytirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va foydani maksimal darajada oshirishga xizmat qiluvchi muhim vosita hisoblanadi. Shu sababli quyidagi tavsiyalar muhimdir: 1. Mahsulot sifati standartlarini aniqlash va ular asosida ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish. 2. Ishlab chiqarish jarayonida sifat nazoratini tizimli va doimiy amalga oshirish, zamonaviy statistik va avtomatlashtirilgan usullardan foydalanish. 3. Sifatni oshirish jarayoniga barcha xodimlarni jalb qilish, xususan, TQM va Six Sigma metodologiyalarini tatbiq etish. 4. Sifatni boshqarish tizimini korxona xarajatlarini kamaytirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish strategiyasining ajralmas qismi sifatida ko‘rish. 5. Mahsulot sifatini oshirish orqali iste’molchi ishonchi va sotuv hajmini oshirishga yo‘naltirilgan marketing va moliyaviy strategiyalarni ishlab chiqish. Ushbu tavsiyalarni amalga oshirgan korxonalar nafaqat sifatni ta’minlaydi, balki iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, xarajatlarni kamaytiradi va bozor raqobatbardoshligini sezilarli darajada kuchaytiradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Ilyenkova S.D. Sifatni boshqarish: darslik / S. D. Ilyenkova, N. D. 103 Ilyenkova, S. Yu. Yagudin va boshqalar. -M.: UNITI-DANA, 2016 yil 2. Sifat darajasini baholash metodologiyasi [elektron resurs] URL:https://studioad.ru/1308802/ ekonomika / metodologiya_otsenivaniya_urovnya_kachestva 3. Kambarov J.X., Ruziev SH.R., Xursanaliyev B.F. Sifat menejmenti. O‘quv qo‘llanma. “Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi”, 2022 4. Evans, J.R., & Lindsay, W.M. Managing for Quality and Performance Excellence. Cengage Learning, 10th Edition, 2017. 5. ISO 9001:2015 — Sifat boshqaruvi tizimlari. 6. Ilmiy maqolalar va sanoat iqtisodiy tahlillari. GLOBALLASHUV SHAROITIDA SANOAT MAHSULOTLARI EKSPORTINI DIVERSIFIKATSIYA QILISHDA RAQAMLI MARKETING VA ELEKTRON PLATFORMALARDAN FOYDALANISH ISTIQBOLLARI 203

Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, NamDTU tayanch doktoranti, shohjahonsultanov02@gmail.com Boynazarov Jasurbek Davlatali oʻgʻli, TIU talabasi, umid4210@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada globallashuv sharoitida sanoat mahsulotlari eksportini diversifikatsiya qilish jarayonida raqamli marketing va elektron platformalardan foydalanishning iqtisodiy va strategik ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda xalqaro bozorlar integratsiyasining kuchayishi, raqobat muhitining murakkablashuvi hamda sanoat korxonalaridan eksport faoliyatini moslashuvchan va innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etish zarurati asoslab beriladi. Maqolada raqamli marketing vositalari va elektron savdo platformalarining tashqi bozorlarga chiqish imkoniyatlarini kengaytirish, eksport geografiyasini diversifikatsiya qilish, xorijiy iste’molchilar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalarni rivojlantirish hamda eksport faoliyatining samaradorligini oshirishdagi roli ochib beriladi. Tadqiqot natijalari sanoat mahsulotlari eksportini diversifikatsiya qilishda raqamli marketing va elektron platformalardan tizimli foydalanish global raqobat sharoitida barqaror eksport salohiyatini shakllantirishning muhim omili ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: globallashuv, sanoat mahsulotlari eksporti, eksport diversifikatsiyasi, raqamli marketing, elektron platformalar, xalqaro savdo, raqamli iqtisodiyot. Аннотация. В данной статье научно анализируется экономическое и стратегическое значение использования цифрового маркетинга и электронных платформ в процессе диверсификации экспорта промышленной продукции в условиях глобализации. Исследование обосновывает необходимость усиления интеграции международных рынков, сложности конкурентной среды и необходимости организации экспортной деятельности промышленных предприятий на основе гибких и инновационных подходов. В статье раскрывается роль инструментов цифрового маркетинга и электронных торговых платформ в расширении доступа к зарубежным рынкам, диверсификации географии экспорта, развитии прямых контактов с зарубежными потребителями и повышении эффективности экспортной деятельности. Результаты исследования показывают, что систематическое использование цифрового маркетинга и электронных платформ в диверсификации экспорта промышленной продукции является важным фактором формирования устойчивого экспортного потенциала в условиях глобальной конкуренции. Ключевые слова: глобализация, промышленный экспорт, диверсификация экспорта, цифровой маркетинг, электронные платформы, международная торговля, цифровая экономика. Abstract. This article scientifically analyzes the economic and strategic importance of using digital marketing and electronic platforms in the process of diversifying the export of industrial products in the context of globalization. The study substantiates the need for increasing integration of international markets, the complexity of the competitive environment, and the need to organize export activities of industrial enterprises based on flexible and innovative approaches. The article reveals the role of digital marketing tools and electronic trading platforms in expanding access to foreign markets, diversifying the geography of exports, developing direct contacts with foreign consumers, and increasing the efficiency of export activities. The results of the study show that the systematic use of digital marketing and electronic platforms in diversifying the export of industrial products is an important factor in forming sustainable export potential in the context of global competition. Keywords: globalization, industrial exports, export diversification, digital marketing, electronic platforms, international trade, digital economy. 204

Kirish. Jahon iqtisodiyotida globallashuv jarayonlarining chuqurlashuvi sanoat mahsulotlari eksporti tarkibi va yo‘nalishlariga nisbatan yangi talablarni yuzaga keltirmoqda. Xalqaro bozorlarda raqobatning kuchayishi, iste’molchilarning ehtiyojlari va xulq-atvorining tezkor o‘zgarishi sanoat korxonalaridan eksport faoliyatini faqat an’anaviy bozorlarga tayanib olib borishni emas, balki eksport geografiyasini va mahsulot assortimentini kengaytirishni talab etmoqda. Shu nuqtai nazardan, eksportni diversifikatsiya qilish sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim strategik vazifaga aylanmoqda. An’anaviy marketing va savdo mexanizmlari globallashuv sharoitida eksportni diversifikatsiya qilish uchun yetarli darajada moslashuvchan emas. Shu sababli raqamli marketing va elektron platformalardan foydalanish sanoat mahsulotlarini xalqaro bozorlarga olib chiqishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Mazkur texnologiyalar eksport faoliyatini tezkor, shaffof va ma’lumotlarga asoslangan holda boshqarish imkonini berib, globallashuv sharoitida sanoat korxonalarining raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Asosiy qism. Globallashuv jarayonlari xalqaro savdo munosabatlarini tubdan o‘zgartirib, sanoat mahsulotlari eksportida yangi imkoniyatlar bilan bir qatorda yangi xavf va tavakkalchiliklarni ham yuzaga keltirmoqda. Bunday sharoitda eksportni diversifikatsiya qilish sanoat korxonalarining tashqi bozorlardagi beqarorlikka bog‘liqligini kamaytirish va eksport tushumlarining barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Raqamli marketing va elektron platformalar ushbu jarayonda muhim vosita bo‘lib, eksport faoliyatining ko‘lamini va samaradorligini oshiradi. Raqamli marketing vositalari sanoat mahsulotlarini xalqaro bozorlarda targ‘ib qilish jarayonini ancha soddalashtiradi. Internet va raqamli kommunikatsiya kanallari orqali xorijiy iste’molchilarning ehtiyojlarini chuqur tahlil qilish, bozor kon’yunkturasidagi o‘zgarishlarni real vaqt rejimida kuzatish va mos marketing strategiyalarini shakllantirish imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu holat sanoat korxonalariga turli mamlakatlar va mintaqalarda talab yuqori bo‘lgan mahsulotlarni aniqlash hamda eksportni yo‘nalishlar bo‘yicha diversifikatsiya qilish imkonini beradi [1]. Elektron platformalardan foydalanish sanoat mahsulotlari eksportida geografik cheklovlarni sezilarli darajada kamaytiradi. Xalqaro elektron savdo maydonchalari orqali sanoat korxonalari xorijiy bozorlar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqaga chiqib, vositachilarga bog‘liqlikni qisqartiradi. Bu esa eksport operatsiyalarining xarajatlarini kamaytirish bilan birga, mahsulot narxining raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Natijada eksport faoliyati yanada barqaror va moslashuvchan tus oladi [2]. Raqamli marketing va elektron platformalar eksport faoliyatida axborot shaffofligini ta’minlab, xorijiy hamkorlar va iste’molchilar bilan ishonchli munosabatlarni rivojlantirishga imkon yaratadi. Elektron kataloglar, raqamli reklama kampaniyalari va onlayn savdo vositalari orqali sanoat mahsulotlari 205

haqida to‘liq va aniq ma’lumot taqdim etilishi eksport jarayonining samaradorligini oshiradi. Bu esa sanoat korxonalarining tashqi bozorlardagi imijini mustahkamlashga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi [3]. Eksportni diversifikatsiya qilish jarayonida raqamli texnologiyalardan foydalanish strategik rejalashtirish sifatini ham yaxshilaydi. Katta hajmdagi marketing va savdo ma’lumotlarini tahlil qilish asosida sanoat korxonalari eksport strategiyalarini moslashtirish, yangi bozor segmentlarini aniqlash va uzoq muddatli eksport rivojlanish yo‘nalishlarini belgilash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu holat globallashuv sharoitida eksport faoliyatining barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi [4]. Shuningdek, raqamli marketing va elektron platformalar eksport faoliyatida operatsion tezkorlikni oshiradi. Buyurtmalarni onlayn qabul qilish, elektron to‘lovlar va raqamli logistika integratsiyasi sanoat mahsulotlarini xalqaro bozorlarga yetkazib berish jarayonini optimallashtiradi. Bu esa eksport hajmini kengaytirish bilan birga, sanoat korxonalarining global qiymat zanjiridagi ishtirokini mustahkamlaydi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, globallashuv sharoitida sanoat mahsulotlari eksportini diversifikatsiya qilishda raqamli marketing va elektron platformalardan foydalanish muhim strategik ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalar eksport faoliyatini yanada moslashuvchan, shaffof va samarali qilish orqali sanoat korxonalarining xalqaro bozorlardagi raqobatbardoshligini oshiradi. Bu esa eksport tushumlarining barqarorligini ta’minlash va tashqi iqtisodiy xavflarni kamaytirishga xizmat qiladi. Amaliy jihatdan sanoat korxonalariga eksportni diversifikatsiya qilish jarayonida raqamli marketing strategiyalarini tizimli joriy etish, elektron savdo platformalaridan faol foydalanish va tashqi bozorlarga yo‘naltirilgan raqamli savdo infratuzilmasini rivojlantirish tavsiya etiladi. Shuningdek, eksport faoliyati bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislarning raqamli marketing bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini oshirish sanoat mahsulotlari eksportining uzoq muddatli barqaror rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Kotler, P., Kartajaya, H., & Setiawan, I. (2021). Marketing 5.0: Technology for humanity. Hoboken, NJ: Wiley. 2. OECD. (2020). E-commerce in the time of COVID-19. Paris: OECD Publishing. 3. Tiago, M. T. P. M. B., & Veríssimo, J. M. C. (2019). Digital marketing and social media: Why bother? Business Horizons, 57(6), 703–708. 4. UNCTAD. (2021). Digital economy report 2021. Geneva: United Nations. 5. Chaffey, D., & Ellis-Chadwick, F. (2022). Digital marketing: Strategy, implementation and practice. Harlow: Pearson Education. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA KOT-D’IVUAR DAVLATINING IQTISODIYOTINI TAHLIL QILISHDA KORRELYATSIONREGRESSION BOG‘LANISHLAR 206

Ulugmurdov Farkhod Fakhriddinovich, SamISI, “Raqamli iqtisodiyot” kafedrasi assistenti. Email: farkhod1808@gmail.com Qurbonov Tolmasjon Namoz o‘g‘li, SamISI, Iqtisodiyot fakulteti talabasi E-mail: tolmasjonqurbonov06@gmail.com Annotatsiya. Ushbu ilmiy ishda Kot-d’Ivuar milliy iqtisodiyoti misolida korrelyatsionregression tahlilning mazmuni, o‘zgaruvchilararo statistika bog‘lanishlar va YaIMga ta’sir qiluvchi asosiy omillar o‘rganildi. Tanlangan besh omil bo‘yicha tuzilgan ekonometrik model orqali YaIMning shakllanishi, iqtisodiy jarayonlarga ta’sir etuvchi sanoat, xizmatlar, qishloq xo‘jaligi va tashqi savdo ko‘rsatkichlarining miqdoriy natijalari baholandi. Olingan natijalar determinatsiya koeffitsienti, Fisher mezoni, t-statistika va p-qiymatlar asosida tahlil qilindi. Tadqiqot Kot-d’Iuvar iqtisodiy o‘sishining asosiy drayverlarini aniqlash va siyosiy-iqtisodiy qarorlar qabul qilishda ekonometrik yondashuvning ahamiyatini ko‘rsatib beradi. Kalit so‘zlar: Kot-d’Ivuar, YaIM, korrelyatsiya, regression tahlil, omillar, iqtisodiy model, determinatsiya koeffitsienti, Fisher mezoni, sanoat, xizmatlar sektori, qishloq xo‘jaligi, eksportimport, iqtisodiy o‘sish. Аннотация. В данной научной работе на примере национальной экономики Котд'Ивуара изучены содержание корреляционно-регрессионного анализа, статистические связи между переменными и основные факторы, влияющие на ВВП. С помощью эконометрической модели, составленной по выбранным пяти факторам, оценивались формирование ВВП, количественные результаты показателей промышленности, услуг, сельского хозяйства и внешней торговли, влияющих на экономические процессы. Полученные результаты анализировались на основе коэффициента детерминации, критерия Фишера, t-статистики и p-значений. Исследование демонстрирует важность эконометрического подхода в определении основных драйверов экономического роста Кот-д'Ивуара и принятии политикоэкономических решений. Ключевые слова: Кот-д'Ивуар, ВВП, корреляция, регрессионный анализ, факторы, экономическая модель, коэффициент детерминации, критерий Фишера, промышленность, сектор услуг, сельское хозяйство, экспорт-импорт, экономический рост. Abstract. In this scientific work, the content of correlation-regression analysis, statistical relationships between variables, and the main factors influencing GDP were studied using the national economy of Côte d'Ivoire as an example. Through an econometric model based on five selected factors, the formation of GDP and the quantitative results of industrial, service, agricultural, and foreign trade indicators affecting economic processes were evaluated. The results obtained were analyzed using the coefficient of determination, Fisher's criterion, t-statistics, and pvalues. The study demonstrates the importance of the econometric approach in identifying the key drivers of Côte d'Ivoire's economic growth and in making political and economic decisions. Keywords: Ivory Coast, GDP, correlation, regression analysis, factors, economic model, coefficient of determination, Fisher's criterion, industry, service sector, agriculture, export-import, economic growth. Kirish. Zamonaviy iqtisodiy jarayonlarni chuqur tahlil qilish va ularning rivojlanish tendensiyalarini aniqlashda ekonometrik usullar, xususan korrelyatsionregression tahlil alohida ahamiyat kasb etadi. Globallashuv sharoitida davlatlar makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarini baholash faqat statik yondashuvni emas, balki omillararo o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash imkonini beruvchi matematik-statistik modellardan foydalanishni talab qiladi. Bu usullar iqtisodiy jarayonlarning murakkab tabiatini tushunishda, iqtisodiy ko‘rsatkichlarning o‘zgarishini bashorat qilishda va siyosiy-qaror qabul qilish jarayonlarini ilmiy asoslashda muhim instrumentlarga aylanmoqda. 207

Kot-d’Ivuar Respublikasi G‘arbiy Afrikaning iqtisodiy o‘sish sur’ati yuqori davlatlaridan biri bo‘lib, qishloq xo‘jaligi, sanoat va xizmatlar sohasi kabi asosiy tarmoqlarning rivojlanishi mamlakat YaIMining asosiy drayverlari sifatida namoyon bo‘ladi. So‘nggi yillarda davlatning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari barqaror o‘sish bilan tavsiflanib, tashqi savdo, eksport-import operatsiyalari va sanoat ishlab chiqarish hajmi sezilarli darajada oshmoqda. Bu jarayon Kot-d’Iuvar iqtisodiyotida omillararo bog‘liqlikni chuqur tahlil qilish zaruratini yuzaga keltiradi. Shu nuqtayi nazardan, mazkur tadqiqotda 2015–2024 yillar uchun yalpi ichki mahsulot hajmi hamda unga ta’sir etuvchi asosiy omillar – import, xizmatlar sektorida yaratilgan qo‘shilgan qiymat, sanoat ishlab chiqarish hajmi, qishloq xo‘jaligi ko‘rsatkichlari va eksport hajmi asosida korrelyatsion-regression model tuzildi. Mazkur model davlat iqtisodiyotining tarkibiy o‘zgarishlarini ochib berish, YaIM shakllanishiga omillarning qanchalik ta’sir qilayotganini aniqlash hamda iqtisodiy siyosatni rejalashtirishda daliliy asos yaratish imkonini beradi. Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, Kot-d’Iuvar iqtisodiyoti tarkibidagi o‘zgarishlar ko‘plab ichki va tashqi iqtisodiy omillar ta’siri ostida shakllanadi. Shu bois bu omillarning o‘zaro bog‘liqligini aniqlash, ularning qaysi biri YaIM o‘sishiga kuchliroq ta’sir ko‘rsatishini empirik ravishda belgilash iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va strategik rejalashtirish uchun zarur hisoblanadi. Shuningdek, korrelyatsion-regression tahlil natijalari iqtisodiy siyosatni takomillashtirish, investitsiyalarni jalb etish mexanizmlarini rivojlantirish hamda eksport-import strategiyalarini optimallashtirishga xizmat qiladi. Tadqiqot metodologiyasi.Ushbu tadqiqotda Kot-d’Iuvar iqtisodiyoti misolida YaIMning o‘zgarishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillarni aniqlash, ular orasidagi o‘zaro bog‘liqlik darajasini baholash va iqtisodiy jarayonlarning miqdoriy xarakteristikasini belgilash maqsadida korrelyatsion–regression tahlil usullaridan kompleks tarzda foydalanildi. Tadqiqotning metodologik yondashuvi bir nechta ketma-ket bosqichlardan iborat bo‘lib, ular o‘zaro mantiqiy bog‘langan holda amalga oshirildi. Birinchi bosqichda tadqiqot uchun 2015–2024 yillar oralig‘idagi statistik ma’lumotlar yig‘ildi. Bu ma’lumotlar YaIM (Y) hamda unga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan omillar – import (X1), xizmatlar sektori qo‘shilgan qiymati (X2), sanoat ishlab chiqarish hajmi (X3), qishloq xo‘jaligi qo‘shilgan qiymati (X4) va eksport (X5) ko‘rsatkichlaridan iborat bo‘ldi. Ushbu o‘zgaruvchilar iqtisodiyotning asosiy tarkibiy sektorlarini qamrab olgani bois, ular YaIM shakllanishi va iqtisodiy o‘sish dinamikasini tahlil qilish uchun mos hisoblanadi. Ikkinchi bosqichda o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi bog‘liqlik darajasini aniqlash maqsadida juft korrelyatsion koeffitsiyentlar matritsasi tuzildi. Mazkur matritsa har bir omil bilan YaIM hamda o‘zaro o‘zgaruvchilar orasidagi bog‘liqlikning kuchi va yo‘nalishini aniqlash imkonini berdi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, X1, X2, X3 va X5 omillari bilan YaIM o‘rtasida yuqori darajadagi musbat korrelyatsiya mavjud bo‘lsa, X4 o‘zgaruvchisining korrelyatsiyasi past bo‘lgani sababli keyingi 208

modeldan chiqarib tashlandi. Bu bosqich omillarning modelga kiritilishi yoki chiqarib tashlanishi bo‘yicha nazariy va statistik mezonlarning qo‘llanilgan bosqichi hisoblanadi. Uchinchi bosqichda ko‘p omilli chiziqli regressiya modeli tuzildi. Regressiya tenglamasi YaIMni natijaviy o‘zgaruvchi sifatida, X1, X2, X3 va X5 ni mustaqil o‘zgaruvchilar sifatida belgilab, ular orasidagi miqdoriy bog‘liqlikni baholash imkonini berdi. Ushbu bosqichda modelning parametrlari eng kichik kvadratlar usuli (EKKU) yordamida hisoblab chiqildi. Regressiya koeffitsiyentlari, ularning t-statistikalari, p-qiymatlari, determinatsiya koeffitsienti (R²), regressiya standart xatoliklari hamda Fisher mezoni aniqlanib, modelning umumiy va individual ahamiyatliligi baholandi. To‘rtinchi bosqichda regressiya modelining statistik sifat ko‘rsatkichlari tahlil qilindi. R² ko‘rsatkichining 0,981 ga teng bo‘lishi model YaIMdagi o‘zgarishlarining 98,1 foizini tushuntirib bera olishini ko‘rsatdi. Fisher mezonining (F=66,16; p<0,05) yuqori qiymatga ega bo‘lishi modelning umumiy ahamiyatliligini tasdiqladi. Har bir koeffitsiyentning t-statistika va p-qiymatlar asosida individual ahamiyat darajasi baholandi. Bu bosqich modelning ishonchliligi va omillar ta’sirining statistik asoslanganligini tekshiruvchi muhim metodik bosqich hisoblanadi. Beshinchi bosqichda omillar ta’sirining iqtisodiy talqini amalga oshirildi. Bu jarayonda regressiya koeffitsiyentlarining miqdoriy qiymatlari iqtisodiy mazmun asosida sharhlab berildi. Masalan, X2 – xizmatlar sektorining koeffitsiyenti YaIMga eng katta ta’sirga ega omil sifatida qayd etildi; X3 – sanoat sektori o‘rtacha kuchli ta’sir ko‘rsatdi; X1 – importning rag‘batlantiruvchi ta’siri aniqlandi; X5 – eksportning manfiy koeffitsiyenti esa iqtisodiyotda xom-ashyo eksportiga qaramlikning mavjudligini ko‘rsatdi. Bu bosqich natijaviy ko‘rsatkichga omillarning real iqtisodiy ta’siri qanday yo‘nalishda shakllanishini aniqlashga xizmat qildi. Metodologiyaning yakuniy bosqichida regressiya natijalari asosida umumiy xulosalar ishlab chiqildi hamda iqtisodiy siyosat, investitsiya strategiyasi, eksportimport tarkibini diversifikatsiya qilish kabi yo‘nalishlar bo‘yicha takliflar shakllantirildi. Ushbu metodologik yondashuv Kot-d’Iuvar iqtisodiyotining tarkibiy o‘zgarishlarini chuqur o‘rganishga, o‘sish drayverlarini aniqlashga va ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish imkonini beruvchi iqtisodiy modellashtirish tizimini yaratishga xizmat qildi. Tahlil va natijalar.Kot-d’Ivuar Respublikasi G‘arbiy Afrikaning iqtisodiy jihatdan nisbatan rivojlangan davlatlaridan biri bo‘lib, uning makroiqtisodiy tuzilmasida qishloq xo‘jaligi, sanoat va xizmatlar sektori muhim o‘rin tutadi. Davlat dunyoda kakao eksporti bo‘yicha yetakchi hisoblanib, tashqi savdo hajmining sezilarli qismi ushbu mahsulot bilan bog‘liq. Shu bilan birga, sanoatning qayta ishlash segmenti, qurilish sohasi va energetika tizimi milliy iqtisodiyotning asosiy drayverlaridandir. Xizmatlar sektori esa iqtisodiyotda qo‘shilgan qiymat 209

yaratishda yuqori ulushga ega bo‘lib, so‘nggi yillarda telekommunikatsiya, savdo, transport-logistika yo‘nalishlarida sezilarli faollik kuzatilmoqda. Tahlil uchun tanlangan 2015–2024 yillar oralig‘idagi ma’lumotlar Kotd’Iuvar iqtisodiyotida YaIMning yildan-yilga o‘sib borishini ko‘rsatadi. YaIM dinamikasi eksport-import jarayonlari, sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi, xizmatlar sektori rivojlanishi hamda agrar sohada qo‘shilgan qiymat bilan uzviy bog‘langan. Juft korrelyatsiya matritsasi natijalari YaIM va barcha omillar o‘rtasida kuchli to‘g‘ri bog‘liqlik mavjudligini tasdiqladi. Xususan, X₁ (import), X₂ (xizmatlar), X₃ (sanoat), X₅ (eksport) o‘zgaruvchilarining YaIM bilan korrelyatsiyasi 0,86–0,99 oralig‘ida bo‘lib, iqtisodiy jarayonlarning bir-biriga yuqori darajada bog‘langanligini ko‘rsatdi. X4 ko‘rsatkichi nisbatan past ta’sirga ega bo‘lgani uchun iqtisodiy modeldan chiqarib tashlandi. Shu bilan birga, iqtisodiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlash uchun infratuzilma va inshootlar qurildi. Yo‘l tarmog‘i kengaydi va yoshlarni majburiy yollash orqali temir yo‘l qurildi. Maktablar va tibbiyot punktlari ham ochildi. Fil Suyagi sohili 1920-yillarning boshlarida Fransiya G‘arbiy Afrikasidagi eng dinamik koloniyalardan biri sifatida paydo bo‘ldi. Uning Fransiya G‘arbiy Afrikasining tashqi savdosidagi ulushi 1925-yildagi 11% dan 1929-yilda 18% gacha ko‘tarildi34. 1930-yildan 1935-yilgacha mustamlakaning rivojlanishi iqtisodiy inqiroz tufayli to‘sqinlik qildi . Gubernatorning iqtisodiyotni tiklash bo‘yicha haqiqiy sa'yharakatlariga qaramay, inqiroz uzoq muddatli oqibatlarni qoldirdi35 Regressiya statistikasi modelning yuqori darajadagi aniqligini isbotlaydi: determinatsiya koeffitsienti R²=0,981 bo‘lib, YaIMdagi o‘zgarishlarning 98,1 foizi modelga kiritilgan to‘rtta omil orqali tushuntirilishini bildiradi. Fisher mezoni qiymati F=66,16 bo‘lib, u modelning umumiy ahamiyatliligini va berilgan omillarning YaIMga ta’sir qiluvchi sezilarli iqtisodiy kuchga egaligini tasdiqlaydi. Bu iqtisodiy model Kot-d’Iuvarning iqtisodiy siyosatini shakllantirishda, investitsion strategiyalarni rejalashtirishda hamda eksport-import siyosatining samaradorligini baholashda muhim empirik asos bo‘lib xizmat qiladi. Korrelatsion regressiya bog‘lanishlar orqali aslida biz statistik tahlilda ikki yoki undan otiq bo‘lgan o‘zgaruvchilarning o‘zaro bir-biriga bog‘liqlik darajasi aniqlashimiz mumkin. Ikki o‘zgaruvchining bog‘liqlik ko‘lamini bilishimizda avvalo korrelatsiya koeffitsiyentini ( 𝑟 ) topib olishimiz bizga katta ustuvorlik beradi. Ya’ni korrelatsiya koeffitesiyenti 𝑟 < 1 ga yaqin chiqadigan bo‘lsa unda bu ikki o‘zgaruvchi o‘rtasida musbat bog‘liqlik bor degani lekin bu raqam 𝑟 > −1 ga yaqin chiqadigan bo‘lsa manfiy bog‘liqlik borligini aniqlashimiz mumkin bo‘ladi. Noboda bog‘liqlik darajasi 𝑟 ≈ 0 ni ifodalasa ikki o‘zgaruvchi orasida hech qanday o‘zaro bog‘liqlik yo‘qligini anglatadi. Ularning ta’sir kuchini aniqlashda regressiya ya’ni bir nechta mustaqil o‘zgaruvchilar ( 𝑥) orqali bitta natijaviy 34 35 https://fr.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4te_d%27Ivoire#cite_note-96 https://fr.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4te_d%27Ivoire#GR 210

o‘zgaruvchini (𝑦) modellashtirish yoki bashorot qilish mumkin bo‘ladi. Regressiyaning ikkita turi mavjud: chiziqli regressiya va ko‘p o‘zgaruvchili regressiya. Ko‘p o‘zgaruvchili regressiya tenglamasi orqali har bir omilning yalpi ichki mahsulotga (YaIM) qanday ta’sir qilayotganini aniqlash mumkin. Yuqoridagi statistik usullar majmui orqali Kot-d’Ivuar yalpi ichki mahsulotining o‘sishiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni belgilab olishimiz mumkin, ularni hisoblab har bir omilning ta’sir doirasini ham aniqlaymiz. Tadqiqotda ekonometrik modelni keltirishdan asosiy maqsad korrelyasionregression tahlilni yanada to‘liqroq tushunish hamda ta’sir qiluvchi omillari orqali yalpi ichki mahsulot hajmining ortishiga qanchalar muhim qismi ekanlkigini yoritib berishdan iborat. Har qanday ekonometrik modelda uning gipotezasi bo‘lishi shart. Biz modelimizda quyidagi gipotezaga asoslanamiz: H0= beshta omilning hech biri erksiz o‘zgaruvchi(Y-yalpi ichki mahsulot)ga ta’sir ko‘rsatmaydi. H1= beshta omilning kamida bittasi erksiz o‘zgaruvchiga (Y) ta’sir ko‘rsatadi. Yuqoridagi nol gipotezani tekshirish uchun quyidagi nazariy modelni tuzamiz: Y = a + βX1 + βX2 + βX3 + βX4 + βX5 + u Bu yerda: Y- yalpi ichki mahsulot hajmi (mlrd. dollari); X1 – Tovarlar va xizmatlar importi (doimiy 2015 AQSh dollari); X2 – Xizmatlar, har bir ishchiga qo‘shilgan qiymat (doimiy 2015 AQSh dollari); X3 – Sanoat (shu jumladan qurilish), qo‘shilgan qiymat (hozirgi AQSH dollari); X4 – Qishloq, o‘rmon va baliqchilik, har bir ishchiga qo‘shilgan qiymat (doimiy 2015 AQSh dollari); X5 – Tovarlar va xizmatlar eksporti (doimiy 2015 AQSh dollari); 𝒂 − ozod had; 𝜷 − koeffitsiyent; 𝒖 − xatolik. 1-jadval Korrelyatsion-regression statistik tahlil uchun tanlab olingan natijaviy va ta’sir etuvchi omillar36 Yillar Y X1 X2 X3 X4 X5 2015 45815005169 11618511649 5873,129898 9218692760 2029,942925 12531890057 2016 48407761037 11623585973 6152,108058 10078841389 2065,244987 12427020685 2017 52512343997 12356104719 6309,952687 10401940561 2389,532152 14606742691 2018 58522477787 12898422780 6456,325276 11184629788 2483,151789 14063721298 36 Muallif tomonidan https://data.worldbank.org/country/cote-divoire va https://www.worldbank.org/ext/en/country/cotedivoire saytlari asosida tuzilgan 211

2019 60382894697 13454817699 6853,411582 13068090256 2179,083111 15509960656 2020 63027852805 14230658558 6820,2856 13048154289 2183,305373 14795634846 2021 72794636649 16487097197 6853,341774 16089824065 2233,013334 17301330780 2022 70922824824 19959477303 6735,576778 16343840401 2292,785131 19367923697 2023 79618056324 21499039605 6739,790033 18245309406 2204,756332 20291039478 2024 86538413923 22359001189 7088,306732 19134891402 2293,06196 20331621557 Ko‘p omilli korrelyatsion bog‘lanishning xususiyati shundaki, uning regressiya tenglamasida bir necha muhim va mohiyatli omillar ishtirok etadi. Bu omillardan eng mohiyatlisini to‘g‘ri tanlash va ularni regressiya tenglamasiga kiritish katta ahamiyatga egadir. Omillarni tanlash va sifat jihatdan nazariy tahlil qilishga asoslanadi va uch bosqichda o‘tkaziladi. Birinchi bosqichda (dastlabki tahlilda) omillar hech qanday shart qo‘yilmasdan tanlanadi. Ikkinchi bosqichda ular juft korrelyasiya koeffisentlaridan foydalangan holda tahlil qilinadi. Buning uchun belgilar u 1, x1,x2,...,xn o‘rtasidagi juft korrelyasiya koeffisentlarining matrisasi tuziladi. Omillarni tahlil qilishning uchinchi bosqichida regressiya tenglamasi aniqlanadi va uning parametrlarining mohiyatli bo‘lishi yoki bo‘lmasligi maxsus mezonlar bilan baholanadi. Ushbu omillarning natijaviy belgiga ta’sirini aniqlash uchun korrelyasion tahlil usullaridan foydalanish mumkin. Bunda juft korrelyasiya koeffisienti quyidagicha aniqlanadi: (2) ( x x − x x / n ) rij = ( x − ( x ) / n)( x − ( x ) / n) i j i i j 2 2 i 2 2 j j Qaysi omillarni regressiya tenglamasiga kiritish lozimligini aniqlash uchun omillar o‘rtasidagi juft korrelyatsion koeffitsientlar matritsasini tuzamiz (2-jadval). 2-jadval Ta’sir qiluvchi omillarning o‘zaro juft korrelyatsion koeffitsientlar matritsasi37 37 X1 X2 X3 X4 Y X1 X2 X3 X4 Y 1 0,94836842 0,86434739 0,98711635 0,28363040 1 0,71307973 0,96755782 0,18924046 1 0,83751666 0,32226933 1 0,18062838 1 X5 0,95121797 0,97787288 0,77120435 0,97159393 0,274293962 Manba: muallif excel dasturi orqali hisob-kitoblari asosida hisoblangan. 212 X5 1

2-jadval ma’lumotlaridan shuni aytish mumkinki, juft korrelyatsiya koeffitsientlari, ya’ni yalpi ichki mahsulot (Y) bilan unga ta’sir etuvchi omillar bilan o‘rtasida kuchli to‘g‘ri bog‘liqlik mavjud. Biroq X4 ko‘rsatkichlari bog‘lanishga nisbatan pastligi sababli ushbu omillni ekonometrik tahlildan chiqarib tashlaymiz. 2-jadvalda rij xi va xj omillar o‘rtasidagi juft korrelyatsiya koeffitsientidir. Ma’lumki, ko‘p omilli regressiya tenglamasida o‘zaro kuchli chiziqli korrelyatsion bog‘langan omillar bir vaqtda ishtirok etmasligi kerak. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki barcha omillarning o‘zaro kuchli bog‘langanligi sababli to‘rttala omilni ekonometrik modelga kiritilishi rejalashtirildi, bunda korrelyatsiya koeffitsientining kritik qiymati sifatida rkr = 0,99963 olindi. Determinatsiya koeffitsienti aniqlangan model, ya’ni ko‘rilayotgan omillarning ta’siri bilan tushuntiriladigan natijaviy o‘zgaruvchi dispersiyasining ulushini ko‘rsatadi. Ushbu ko‘rsatkich “0” va “1” oralig‘idagi qiymatlarni qabul qiladi. Uning miqdori “1” qiymatiga qanchalik yaqin bo‘lsa, shunchalik regressiya tenglamasiga kiritilgan omillar natijaviy ko‘rsatkichning harakatlarini asoslab beradi. Aniqlangan model ahamiyatliligining tahlili «nolga teng gipoteza»ni tekshirish orqali amalga oshiriladi. «Nolga teng gipoteza» H 0 : 1 ' = 2 ' = ... = k ' = 0 tarzida aks ettirilib, regressiya koeffitsientining umumiy ahamiyatini ifodalaydi. Agar tahlil natijalari «nolga teng gipoteza»ni rad etmasa, u holda: “ x1 , x 2 ,..., x k omillarning natijaviy ko‘rsatkich «Y»ga ta’siri ahamiyatsiz, regressiya tenglamasining umumiy sifati past”, ‒ deb xulosa qilinadi. «Nolga teng gipoteza»ni tekshirish dispersion tahlil yordamida amalga oshiriladi, hamda «nolga teng gipoteza» N0:Dfakt=Dqoldga qarshi alternativ gipoteza N1:Dfakt>Dqold tarzida ifodalanadi. Ushbu gipotezalarni tekshirish uchun F- Fisher mezonidan foydalaniladi. Bunda mezonning haqiqiy qiymati quyidagi formula orqali aniqlanadi: n F= n ( yˆ − y ) / k i =1 2 i ( y − yˆ ) /(n − k − 1) i =1 2 i (n − k − 1) R2 = 2 k 1− R i Bu yerda: n ( yˆ − y ) / k ‒ bitta erkinlik darajasiga to‘g‘ri keluvchi omilli dispersiya i =1 2 i (erkinlik darajalari soni 1=k); n ( y − yˆ ) /(n − k − 1) ‒ bitta erkinlik darajasiga to‘g‘ri keluvchi qoldiq i =1 2 i i dispersiya (erkinlik darajalari soni 1=n-k-1); n – kuzatuvlar soni; k - ko‘p omilli regressiya tenglamasidagi omillar (parametrlar) soni. 213

F- Fisher mezonining haqiqiy qiymati (Fhaqiqiy) mezonning kritik (Fjadv(α; k; n-k-1)) qiymati bilan taqqoslanadi. Agar Fhaqiqiy >Fjadval bo‘lsa, u holda aniqlangan model ahamiyatli hisoblanadi. Yalpi ichki mahsulotning o‘sishiga ta’sir etuvchi omillar tahlili orqali ishlab chiqilgan modelda F- Fisher mezonining haqiqiy qiymati Fhaqiqiy=891,78 (3-jadval). 3-jadval Regressiya statistikasi jadvali Регрессионная статистика Множественный R 0,991 R-квадрат 0,981 Нормированный Rквадрат 0,967 Стандартная ошибка 2456234267,751 Наблюдения 10 Дисперсионный анализ df Регрессия Остаток Итого SS 1,59661E+21 3,01654E+19 1,62677E+21 4 5 9 MS 3,99152E+20 6,03309E+18 F Значимость F 66,16 0,00016 38 Нижние 95% Верхние 95% -21611735297 30317661079,47 -0,71 0,51 -99545764167 56322293572 1,05 7212331,54 2,65 1,37 5716728,70 1,66 0,48 0,26 0,17 -2,46 -7482987,42 -1,61 4,57 21907650,50 6,92 Стандартная ошибка P-Значение Yпересечение x1 x2 x3 t-статистика Коэф-фициенты Demak, regressiya tenglamasiga kiritilgan omillar yuqori ahamiyatli, nisbatan ahamiyatli va ahamiyatsiz hisoblanadi. Tahlil natijalaridan kelib chiqib, modelimizga kiritilgan yuqori ahamiyatli va ahamiyatiz omillarni alohida ajratib ko‘rsatdik (4-jadval). 4-jadval 38 Chiziqli regression modelga kiritilgan ahamiyatli omillar 0,77 1,26 1,60 Manba: muallif excel dasturi hisob-kitoblari asosida hisoblangan. 214

x5 -0,92 1,51 -0,61 0,57 -4,80 2,97 𝑦 = −21611735297 + 1,05𝑥1 + 7212331,54𝑥2 + 2,65𝑥3 − 0,92𝑥5 4-jadvalda keltirilgan koeffitsiyentlar Kot-d’Iuvar iqtisodiyotining YaIM shakllanishida ta’sir etuvchi omillarning qanchalik kuchga ega ekanini miqdoriy ifodalaydi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, modelga kiritilgan omillar turlicha statistik ahamiyatga ega bo‘lsa-da, ularning iqtisodiy mazmun orqali YaIM o‘sishidagi roli sezilarli darajada farqlanadi. Quyida har bir omilning YaIMga ta’siri alohida iqtisodiy talqin qilinadi. Birinchi omil – X1 (import hajmi) bo‘yicha olingan koeffitsiyent 1,05 ga teng bo‘lib, bu importning iqtisodiy o‘sish uchun stimul sifatida xizmat qilayotganini anglatadi. Importning bir birlikka oshishi YaIMni o‘rtacha 1,05 birlikka oshiradi. Bu shuni ko‘rsatadiki, Kot-d’Iuvar iqtisodiyotida qayta ishlash sanoati, energetika va ishlab chiqarish jarayonlarining asosiy qismi import qilinadigan uskunalar va xomashyoga tayanadi. t-statistikaning 0,77, p-qiymatning 0,48 bo‘lishi statistik ahamiyatning pastligini bildirsa-da, iqtisodiy mazmunda importning o‘sishi milliy ishlab chiqarish va ichki iste’molni rag‘batlantiruvchi omil bo‘lib qolmoqda. Ikkinchi omil – X2 (xizmatlar sektorida qo‘shilgan qiymat) 4-jadvalda eng yirik koeffitsiyentga, ya’ni 7 212 331,54 ga ega bo‘lib, xizmatlar sohasi Kotd’Iuvar iqtisodiyotidagi eng kuchli o‘sish omili ekanini ko‘rsatadi. Xizmatlar hajmining bir birlikka oshishi YaIMni o‘rtacha 7,21 million birlikka ko‘taradi. Bu telekommunikatsiya, transport-logistika, savdo, moliyaviy xizmatlar va boshqa xizmat ko‘rsatish tarmoqlarining iqtisodiyotdagi o‘rni yildan-yilga mustahkamlanayotganini anglatadi. t-statistikaning 1,26 va p-qiymatning 0,26 bo‘lishi iqtisodiy ahamiyatning yuqori, ammo statistik ahamiyatning o‘rtacha ekanini bildiradi. Shunga qaramay, xizmatlar sektori iqtisodiy barqarorlik va diversifikatsiyaning asosiy poydevorini tashkil etadi. Uchinchi omil – X3 (sanoat hajmi) bo‘yicha koeffitsiyent 2,65 ni tashkil etadi. Bu sanoat ishlab chiqarish hajmining o‘sishi YaIMni musbat yo‘nalishda oshirishini anglatadi. Sanoat sektori, ayniqsa qayta ishlash sanoati, qurilish materiallari ishlab chiqarish, energetika va yengil sanoat tarmoqlari iqtisodiy o‘sishning muhim drayverlaridan biridir. Ushbu ko‘rsatkichning t-statistikasi 1,60 va p-qiymati 0,17 bo‘lib, u sanoat omilining o‘rtacha statistik ahamiyatga ega ekanini, biroq iqtisodiy jihatdan sezilarli ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi. Bu raqamlar sanoatning iqtisodiyotdagi tarkibiy ulushi ortayotganini va uni qo‘llabquvvatlash orqali YaIMning o‘sish sur’atlarini yanada tezlashtirish mumkinligini ko‘rsatadi. X5 (eksport hajmi) bo‘yicha koeffitsiyent –0,92 qiymatga ega bo‘lib, eksportning YaIMga salbiy ta’sir ko‘rsatishini anglatadi. Bu manfiy koeffitsiyent eksport tarkibining yuqori darajada xom-ashyo, xususan kakao mahsulotlariga tayanishi bilan izohlanadi. Xom-ashyo eksporti iqtisodiyotda qo‘shilgan 215

qiymatning kam bo‘lishiga olib keladi va ichki qayta ishlash tarmoqlarining yetarli rivojlanmaganligini aks ettiradi. t-statistikaning –0,61 va p-qiymatning 0,57 bo‘lishi statistika jihatdan ahamiyat pastligini bildirsa-da, koeffitsiyentning manfiyligi iqtisodiy tuzilmadagi asosiy muammo – xom-ashyo eksportiga yuqori qaramlik mavjudligini ko‘rsatadi. Yuqoridagi tahlillar shuni tasdiqlaydiki, Kot-d’Iuvar iqtisodiyotida xizmatlar sektori eng kuchli ta’sirga ega bo‘lgan o‘sish omili sifatida ajraladi. Sanoat ham YaIM o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va iqtisodiy samaradorlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Importning YaIMni rag‘batlantiruvchi ta’siri esa ichki ishlab chiqarishning importga yuqori darajada bog‘liqligini ko‘rsatadi. Eksportning manfiy koeffitsiyenti esa iqtisodiyotda qayta ishlash imkoniyatlarini kengaytirish, eksport tarkibini diversifikatsiya qilish zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi. Xulosa: Kot-d’Iuvar iqtisodiyotining barqaror o‘sishi sanoat, xizmatlar sektori va tashqi savdoga tayanadi. YaIM hajmining ortishi iqtisodiy diversifikatsiya, qo‘shilgan qiymat yaratish imkoniyatlari va tashqi bozorlar bilan integratsiya darajasiga bog‘liqdir. Regressiya tahlili iqtisodiy siyosatni shakllantirishda ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilishning muhimligini ko‘rsatadi. Yuqoridan kelib chiqib quyidagi takliflar keltirilgan: Birinchidan, sanoat sektorida qayta ishlash sanoatini rivojlantirishga qaratilgan investitsion dasturlarni kengaytirish, bu orqali YaIMga qo‘shiladigan qiymatni oshirish maqsadga muvofiq. Ikkinchidan, xizmatlar sektorini, ayniqsa raqamli texnologiyalar, logistika va moliyaviy xizmatlarni rivojlantirish orqali iqtisodiy diversifikatsiyani chuqurlashtirish lozim. Uchinchidan, qishloq xo‘jaligi va baliqchilikda qo‘shilgan qiymatni oshiruvchi innovatsion texnologiyalarni tatbiq etish orqali eksport salohiyatini kuchaytirish zarur. To‘rtinchidan, tashqi savdo siyosatini optimallashtirish, eksport-import balansini yaxshilash va yuqori qiymatli mahsulotlar ulushini ko‘paytirishga qaratilgan strategiyalarni ishlab chiqish tavsiya etiladi. Beshinchidan, iqtisodiy tahlillar asosida ichki bozor barqarorligini ta’minlash, inflyatsiya jarayonlarini nazorat qilish va makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash zarur. Oltinchidan, iqtisodiy modellashtirish va prognozlash markazlari faoliyatini kuchaytirish, real vaqtli iqtisodiy monitoring tizimini shakllantirish talab etiladi. Yettinchidan, xalqaro investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay biznes muhitini yaratish, xususiy sektor rivojini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha yangi mexanizmlarni joriy etish maqsadga muvofiq. Sakkizinchidan, iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida raqamlashtirish jarayonlarini jadallashtirish orqali samaradorlikni oshirish va iqtisodiy boshqaruvni optimallashtirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 216

1. https://fr.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4te_d%27Ivoire 2. https://www.rfi.fr/fr/afrique/20251211-c%C3%B4te-d-ivoire-port-autonome-abidjandispositif-renforcer-la-s%C3%A9curit%C3%A9-maritime 3. https://www.gouv.ci/ 4. https://www.africaintelligence.fr/afrique-ouest/2025/12/11/abidjan-envisage-d-acquerir-denouveaux-systemes-de-renseignement-satellitaire,110575367-bre 5. https://www.worldbank.org/ext/en/country/cotedivoire 6. https://cnes.fr/geoimage/cote-divoire-abidjan-laffirmation-dune-metropole-dafrique-de-louest 7. https://data.worldbank.org/country/cote-divoire 8. https://www.statista.com/topics/4993/ivorycoast/?srsltid=AfmBOooajH48lWr2m1yJIB6Kncej9o1LamgNL5Bw7i9U0BdTOvM_zpla 9. https://data.unhcr.org/en/country/civ 10. https://data.who.int/countries/384 DAVLAT MUASSASALARIDA ISH HAQI HISOBI TAHLILI Latipova Mohlaroy, AndDTI Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv fakulteti, Buxgaltetiya hisobi va auditi yoʻnalishi talabasi, @latipovamohlaroy7 Annotatsiya. Ushbu akademik maqola davlat muassasalarida ish haqi hisobini tahlil qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi misolida mavjud tizimning nazariy asoslari, normativ-huquqiy bazasi, amaliy holati, muammolari va ularni hal etish yo‘llarini o‘rganadi. Tadqiqotda ish haqi hisobining samaradorligini oshirishda raqamli texnologiyalar va avtomatlashtirishning ahamiyati ko‘rib chiqiladi hamda ushbu sohadagi milliy va xalqaro tajribalar qiyosiy tahlil etiladi. Maqola davlat muassasalarida ish haqi hisobini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar bilan yakunlanadi, shaffoflik, adolat va samaradorlikni ta'minlash yo‘llari ko‘rsatiladi. Kalit so‘zlar: Ish haqi hisobi, Davlat muassasalari, Avtomatlashtirish, Byudjet, Moliyaviy nazorat, O‘zbekiston, Raqamli texnologiyalar, Shaffoflik Abstract. This academic article analyzes payroll accounting in public institutions, examining the theoretical foundations, normative legal framework, practical status, problems, and solutions within the context of the Republic of Uzbekistan. The study explores the significance of digital technologies and automation in enhancing payroll efficiency and conducts a comparative analysis of national and international experiences in this field. The article concludes with scientific and practical proposals and recommendations aimed at improving payroll accounting in public institutions, outlining ways to ensure transparency, fairness, and efficiency. Keywords: Payroll accounting, Public institutions, Automation, Budget, Financial control, Uzbekistan, Digital technologies, Transparency Аннотация. Данная академическая статья посвящена анализу учета заработной платы в государственных учреждениях, изучая на примере Республики Узбекистан теоретические основы, нормативно-правовую базу, практическое состояние, проблемы и пути их решения. В исследовании рассматривается значение цифровых технологий и автоматизации в повышении эффективности расчета заработной платы, а также проводится сравнительный анализ национального и международного опыта в этой области. Статья завершается научно-практическими предложениями и рекомендациями по совершенствованию учета заработной платы в государственных учреждениях, указывая пути обеспечения прозрачности, справедливости и эффективности. 217

Ключевые слова: Учет заработной платы, Государственные учреждения, Автоматизация, Бюджет, Финансовый контроль, Узбекистан, Цифровые технологии, Прозрачность Kirish. Davlat muassasalarida ish haqi hisobi tizimi har bir mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligi va samaradorligini ta'minlashda muhim o‘rin tutadi. Bu tizim nafaqat xodimlarning mehnatiga adolatli haq to‘lanishini kafolatlaydi, balki davlat byudjeti mablag‘laridan oqilona foydalanishni, moliyaviy intizomni va shaffoflikni ta'minlashga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida davlat xizmatlari samaradorligini oshirish va raqamli transformatsiyani jadallashtirishga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar sharoitida ish haqi hisobi tizimini tahlil qilish va takomillashtirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ushbu tizimdagi har qanday kamchiliklar xodimlarning motivatsiyasiga salbiy ta'sir ko‘rsatishi, resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishiga olib kelishi va korrupsiyaviy xavflarni oshirishi mumkin. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi O‘zbekiston Respublikasi davlat muassasalarida ish haqi hisobining mavjud holatini chuqur tahlil qilish, uning asosiy muammolarini aniqlash va xalqaro tajriba hamda zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot doirasida quyidagi vazifalar belgilandi: birinchidan, ish haqi hisobining nazariy asoslari va normativ-huquqiy bazasini o‘rganish; ikkinchidan, O‘zbekistondagi amaliy holatni va mavjud muammolarni tahlil qilish; uchinchidan, ish haqi hisobida raqamli texnologiyalar va avtomatlashtirishning imkoniyatlarini ko‘rib chiqish hamda milliy va xalqaro tajribani qiyosiy o‘rganish; to‘rtinchidan, aniqlangan muammolar asosida tizimni takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqish. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili:Davlat muassasalarida ish haqi hisobining nazariy asoslari iqtisodiyot nazariyasi, mehnat iqtisodiyoti, buxgalteriya hisobi va davlat moliyasi tamoyillariga borib taqaladi. Ish haqi tizimini tashkil etishda mehnatga haq to‘lashning differensiatsiyasi, mehnat unumdorligini rag‘batlantirish, xodimlarning malakasi va ish sharoitlariga mutanosiblik tamoyillari muhim hisoblanadi. Nazariy jihatdan, ish haqi odatda ish haqi fondi, tarif stavkalari, qo‘shimcha to‘lovlar va ustamalardan iborat bo‘ladi. Ushbu komponentlarning to‘g‘ri hisoblanishi va taqsimlanishi tizimning adolatli va samarali ishlashini ta'minlaydi. Normativ-huquqiy baza esa mehnat qonunchiligi, byudjet kodeksi, Prezident farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari hamda tegishli vazirlik va idoralarning me'yoriy hujjatlarini o‘z ichiga oladi. Masalan, "Mehnat Va Ish Haqini Hisobga Olish1" kabi hujjatlar nazariy va amaliy asoslarni yoritishga xizmat qiladi, ammo ba'zi manbalarning mazmuniy detallari ommaga to‘liq ochiq bo‘lmasligi ularning chuqur tahlilini murakkablashtirishi mumkin [1]. O‘zbekiston Respublikasida davlat muassasalari xodimlariga ish haqi to‘lash tizimi so‘nggi yillarda sezilarli o‘zgarishlarga uchradi. Xususan, ta'lim sohasidagi xodimlarning ish haqi tizimiga katta e'tibor qaratildi. Prezident Farmoni bilan 218