Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

2. Munday, J. (2016). Introducing Translation Studies: Theories and Applications (4th ed.). Routledge. 3. Leech, G. (2014). The Pragmatics of Politeness. Oxford University Press. 4. G‘ulomov, A. & Mahmudov, N. (2018). Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. Fan. 5. Tojiyev, Y. (2020). Tarjima nazariyasi va amaliyoti masalalari. -T.: Akademnashr. SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUVLAR ASOSIDA TALABALARNING PEDAGOGIK MAHORATINI MUSTAQIL TA’LIM FAOLIYATI ORQALI SHAKLLANTIRISH METODIKASI Nimatova Moxinur Sobit qizi, Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti, mustaqil tadqiqotchisi nimatovamohinur@gmail.com Annotatsiya. Maqolada sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida talabalarning pedagogik mahoratini mustaqil ta’lim faoliyati orqali shakllantirish masalalari yoritilgan. Mustaqil ta’limni tashkil etishda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilinadi hamda metodik tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion yondashuv, pedagogik mahorat, mustaqil ta’lim, raqamli ta’lim. Аннотация. В статье рассматриваются вопросы формирования педагогического мастерства студентов на основе самостоятельной образовательной деятельности с использованием искусственного интеллекта и инновационных подходов. Анализируются возможности применения технологий искусственного интеллекта и предлагаются методические рекомендации. Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационный подход, педагогическое мастерство, самостоятельное обучение. Abstract. The article analyzes the formation of students’ pedagogical skills through independent learning activities based on artificial intelligence and innovative approaches. The possibilities of using AI technologies in education and methodological recommendations are presented. Keywords: artificial intelligence, innovative approach, pedagogical skills, independent learning. Kirish. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, kadrlar tayyorlash sifatini oshirish hamda raqamli texnologiyalarni ta’lim jarayoniga keng joriy etish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi Farmonida raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlarni barcha sohalar, jumladan, ta’lim tizimiga joriy etish muhim vazifa sifatida belgilangan 7 . Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunida ta’lim oluvchilarning mustaqil fikrlashi, ijodiy faoliyati, kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish hamda zamonaviy axborot- 7 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020). “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi Farmon. Toshkent. 119

kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish orqali ta’lim samaradorligini oshirish zarurligi ta’kidlangan 8 . Mazkur me’yoriy-huquqiy hujjatlar bo‘lajak pedagoglarni tayyorlash jarayonida mustaqil ta’lim faoliyatini takomillashtirish va pedagogik mahoratni rivojlantirishni dolzarb masalaga aylantirmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev o‘z nutqlarida: “Biz yoshlarni mustaqil fikrlaydigan, zamonaviy bilim va kasb-hunarga ega, raqamli texnologiyalarni chuqur o‘zlashtirgan kadrlar etib tarbiyalashimiz zarur”, deya ta’kidlagan 9 . Ushbu fikrlar ta’lim jarayonida sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida mustaqil ta’limni tashkil etish orqali talabalarning pedagogik mahoratini shakllantirish muhimligini yana bir bor tasdiqlaydi. Zamonaviy sharoitda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish talabalarning o‘quv faoliyatini individuallashtirish, refleksiv va tanqidiy fikrlashini rivojlantirish hamda kasbiy-pedagogik mahoratini oshirish imkonini beradi. Ayniqsa, mustaqil ta’lim faoliyatini sun’iy intellekt asosida tashkil etish bo‘lajak pedagoglarning innovatsion tafakkurini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois mazkur maqolada sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida talabalarning pedagogik mahoratini mustaqil ta’lim faoliyati orqali shakllantirish metodikasini ilmiy-pedagogik jihatdan asoslash dolzarb vazifa sifatida belgilandi. Asosiy qism. Pedagogik mahorat bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy faoliyatga tayyorgarlik darajasini belgilovchi muhim pedagogik kategoriya bo‘lib, u kasbiy bilim, amaliy ko‘nikma, pedagogik muloqot madaniyati, ijodiy yondashuv va refleksiv faoliyatning uyg‘unlashgan tizimini ifodalaydi 10 . Zamonaviy ta’lim sharoitida pedagogik mahoratni shakllantirish kompetensiyaviy yondashuv asosida amalga oshirilishi talab etiladi11. Mustaqil ta’lim faoliyati esa talabalarning o‘zo‘zini rivojlantirishga yo‘naltirilgan, ongli va maqsadli o‘quv faoliyati bo‘lib, u bilimlarni chuqur o‘zlashtirish, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi 12 . Ilmiy-pedagogik tadqiqotlarda mustaqil ta’lim pedagogik mahoratni shakllantirishning samarali vositasi sifatida e’tirof etiladi13. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni hamda ta’lim sohasiga oid normativ-huquqiy hujjatlarda mustaqil ta’limni rivojlantirish, talabalarning ijodiy va tanqidiy fikrlashini qo‘llab-quvvatlash muhim vazifa sifatida belgilangan. Bu esa bo‘lajak pedagoglarning pedagogik mahoratini shakllantirishda mustaqil ta’lim faoliyatiga alohida e’tibor qaratishni taqozo etadi. 8 O‘zbekiston Respublikasi. (2020). Ta’lim to‘g‘risidagi Qonun (yangi tahrir). Toshkent. Mirziyoyev, Sh.M. (2021). Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. -T.: O‘zbekiston. 10 Jo‘rayev, R.H. (2019). Pedagogik mahorat asoslari. -T.: O‘qituvchi. 11 Sayidahmedov, N.S. (2021). Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. -T.: Fan. 12 Abdullayeva, M.B. (2022). Oliy ta’limda mustaqil ta’limni tashkil etishning pedagogik asoslari. Pedagogik ta’lim jurnali, 2(4), 45–49. 13 Karimova, Z.T. (2023). Mustaqil ta’lim faoliyati orqali pedagogik mahoratni shakllantirish metodikasi. Pedagogik mahorat jurnali, 3, 54–58. 9 120

Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayoniga joriy etilishi mustaqil ta’limni yangi bosqichga olib chiqmoqda. AI asosidagi o‘qitish tizimlari talabaning individual ehtiyojlari, bilim darajasi va o‘quv tezligini hisobga olgan holda ta’limni individuallashtirish imkonini beradi14. Bu esa pedagogik ta’limda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni samarali amalga oshirishga xizmat qiladi 15 . Raqamli ta’lim muhitida bo‘lajak pedagoglarning kasbiy kompetensiyasini rivojlantirish jarayonida innovatsion texnologiyalar muhim ahamiyat kasb etadi 16 . Generativ sun’iy intellekt vositalari yordamida talabalar pedagogik vaziyatlarni modellashtirish, dars ishlanmalari va metodik materiallar tayyorlash, muammoli savollarga tahliliy javoblar ishlab chiqish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bunday faoliyat talabalarning pedagogik tafakkurini, ijodkorligini va kasbiy refleksiyasini rivojlantiradi 17 . Shuningdek, adaptiv o‘qitish platformalari va sun’iy intellekt asosidagi baholash tizimlari orqali talabalarning mustaqil ta’lim jarayonidagi faoliyati doimiy monitoring qilinadi. Bu jarayon talabalarning o‘z ustida ishlashga bo‘lgan mas’uliyatini oshiradi hamda pedagogik mahoratni shakllantirishda samarali natijalarni ta’minlaydi. Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida ishlab chiqilgan metodika talabalarning pedagogik mahoratini shakllantirishni tizimli va bosqichma-bosqich amalga oshirishga yo‘naltiriladi. Mazkur metodika quyidagi asosiy komponentlardan iborat: motivatsion-bilimiy komponent – pedagogik faoliyatga qiziqish, kasbiy motivatsiya va nazariy bilimlarni shakllantirish; amaliy-faoliyat komponenti – mustaqil topshiriqlar, loyiha va muammoli vaziyatlar orqali amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish; refleksiv-baholash komponenti – sun’iy intellekt asosidagi baholash vositalari orqali o‘z faoliyatini tahlil qilish va takomillashtirish. Mazkur metodika doirasida mustaqil ta’lim topshiriqlari sun’iy intellekt vositalari yordamida ishlab chiqilib, talabalarning pedagogik mahoratini rivojlantirishga xizmat qiladi. Jumladan, raqamli portfel (e-portfolio) orqali talabalarning pedagogik faoliyati, ijodiy ishlari va refleksiv tahlillari jamlanadi 18. Bu esa pedagogik mahoratni baholashning shaffof va uzluksiz tizimini yaratadi. Natijada sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etilgan 14 Xolmatova, D.X. (2022). Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayonidagi o‘rni va ahamiyati. Zamonaviy ta’lim, 6, 12–16. 15 To‘xtayeva, M.A. (2020). Innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida pedagogik mahoratni rivojlantirish. Toshkent: Fan va texnologiya. 16 Qodirov, A.A. (2023). Raqamli ta’lim muhitida bo‘lajak pedagoglarning kasbiy kompetensiyasini rivojlantirish. Ta’lim va innovatsiyalar, 1(3), 28–33. 17 Xolmatova, D. X. (2022). Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayonidagi o‘rni va ahamiyati. Zamonaviy ta’lim, 6, 12–16. 18 Karimova, Z. T. (2023). Mustaqil ta’lim faoliyati orqali pedagogik mahoratni shakllantirish metodikasi. Pedagogik mahorat jurnali, 3, 54–58. 121

mustaqil ta’lim jarayoni bo‘lajak pedagoglarning pedagogik mahoratini shakllantirishda samarali pedagogik mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etilgan mustaqil ta’lim faoliyati talabalarning pedagogik mahoratini shakllantirishda muhim pedagogik ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot jarayonida aniqlanishicha, sun’iy intellekt texnologiyalaridan samarali foydalanish talabalarning o‘quv faoliyatini individuallashtirish, kasbiy bilim va ko‘nikmalarini chuqurlashtirish, shuningdek, ularning ijodiy va refleksiv fikrlashini rivojlantirishga xizmat qiladi. Mazkur maqolada yoritilgan metodika talabalarning pedagogik mahoratini bosqma-bosqich shakllantirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, u motivatsion-bilimiy, amaliy-faoliyat hamda refleksiv-baholash komponentlari asosida tashkil etiladi. Ushbu komponentlarning o‘zaro uyg‘unligi bo‘lajak pedagoglarning kasbiy tayyorgarligini oshirishga, ta’lim jarayonini innovatsion yondashuvlar asosida samarali tashkil etishga imkon yaratadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan mustaqil ta’lim jarayonida talabalar pedagogik faoliyatni rejalashtirish, dars jarayonini modellashtirish, innovatsion metodlardan foydalanish hamda o‘z faoliyatini tanqidiy tahlil qilish ko‘nikmalarini muvaffaqiyatli egallaydi. Natijada ularning pedagogik mahorati sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tariladi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagi amaliy tavsiyalarni berish maqsadga muvofiq hisoblanadi: - bo‘lajak pedagoglarni tayyorlash jarayonida mustaqil ta’lim faoliyatini sun’iy intellekt texnologiyalari asosida tizimli tashkil etish; - talabalarning pedagogik mahoratini rivojlantirishda generativ sun’iy intellekt vositalaridan (masalan, dars ishlanmalari va metodik materiallar yaratishda) maqsadli foydalanish; - mustaqil ta’lim natijalarini baholashda raqamli portfel (e-portfolio) va sun’iy intellekt asosidagi baholash mexanizmlarini joriy etish; - pedagogik ta’limda innovatsion yondashuvlarni keng qo‘llash orqali talabalarning kasbiy refleksiyasi va ijodiy faoliyatini rivojlantirish. Mazkur xulosa va amaliy tavsiyalar oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak pedagoglarni tayyorlash jarayonini takomillashtirish, ta’lim sifatini oshirish hamda zamonaviy pedagog kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020). “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi Farmon. -T. 2. O‘zbekiston Respublikasi. (2020). Ta’lim to‘g‘risidagi Qonun (yangi tahrir). Toshkent. 3. Mirziyoyev, Sh.M. (2021). Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston. 4. To‘xtayeva, M.A. (2020). Innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida pedagogik mahoratni rivojlantirish. -T.: Fan va texnologiya. 122

5. Jo‘rayev, R.H. (2019). Pedagogik mahorat asoslari. Toshkent: O‘qituvchi. 6. Sayidahmedov, N.S. (2021). Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. Toshkent: Fan. 7. Abdullayeva, M.B. (2022). Oliy ta’limda mustaqil ta’limni tashkil etishning pedagogik asoslari. Pedagogik ta’lim jurnali, 2(4), 45–49. 8. Qodirov, A.A. (2023). Raqamli ta’lim muhitida bo‘lajak pedagoglarning kasbiy kompetensiyasini rivojlantirish. Ta’lim va innovatsiyalar, 1(3), 28–33. 9. Xolmatova, D.X. (2022). Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayonidagi o‘rni va ahamiyati. Zamonaviy ta’lim, 6, 12–16. 10. Karimova, Z.T. (2023). Mustaqil ta’lim faoliyati orqali pedagogik mahoratni shakllantirish metodikasi. Pedagogik mahorat jurnali, 3, 54–58. QISHLOQ XO‘JALIGI TARMOG‘I TUZILMASINI RAQAMLI IQTISODIYOT VOSITALARI ASOSIDA IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHGA TA’SIRINI BAHOLASH Ismoilov Alisher Jobir o‘g‘li, NamDTU mustaqil tadqiqotchisi, presentutor@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada Namangan viloyatida qishloq xo‘jaligi (oziq-ovqat) tarmog‘i tuzilmasining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga ta’siri raqamli iqtisodiyot vositalari asosida kompleks baholanadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi qishloq xo‘jaligi tarmog‘ining tarkibiy bo‘g‘inlari – birlamchi ishlab chiqarish, qayta ishlash va bozor infratuzilmasining hududiy bandlik, aholi daromadlari va iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlariga ta’sir mexanizmlarini aniqlashdan iborat. Maqolada raqamli statistik ma’lumotlar, strukturaviy tahlil va dinamik solishtirish yondashuvlari qo‘llanilib, tarmoq ichidagi ulushlar, konsentratsiya darajasi hamda qo‘shilgan qiymat zanjiridagi siljishlar ijtimoiy-iqtisodiy natijalar bilan bog‘lanadi. Tadqiqot natijalari qishloq xo‘jaligi tarmog‘ini raqamlashtirishning hududiy rivojlanishdagi strategik ahamiyatini asoslab beradi hamda mintaqaviy iqtisodiy siyosatni takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Namangan viloyati, qishloq xo‘jaligi tarmog‘i, raqamli iqtisodiyot, strukturaviy tahlil, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, hududiy iqtisodiyot, bandlik, qo‘shilgan qiymat, tarmoq tuzilmasi, agrar sanoat, raqamli transformatsiya, iqtisodiy barqarorlik. Аннотация. В данной статье комплексно оценивается влияние структуры сельскохозяйственной (продовольственной) отрасли Наманганской области на социально-экономическое развитие на основе инструментов цифровой экономики. Основная цель исследования заключается в определении механизмов влияния структурных звеньев сельскохозяйственного сектора - первичного производства, переработки и рыночной инфраструктуры на региональную занятость, доходы населения и показатели экономического роста. В статье используются цифровые статистические данные, подходы структурного анализа и динамического сравнения, а внутриотраслевые доли, уровень концентрации и сдвиги в цепочке добавленной стоимости связаны с социальноэкономическими результатами. Результаты исследования обосновывают стратегическое значение цифровизации сельскохозяйственного сектора в региональном развитии и служат для разработки практических рекомендаций по совершенствованию региональной экономической политики. Ключевые слова: Наманганская область, сельское хозяйство, цифровая экономика, структурный анализ, социально-экономическое развитие, региональная 123

экономика, занятость, добавленная стоимость, отраслевая структура, аграрная промышленность, цифровая трансформация, экономическая стабильность. Abstract. This article comprehensively assesses the impact of the structure of the Namangan region's agricultural (food) sector on socio-economic development based on digital economy tools. The main goal of the research is to determine the mechanisms of influence of structural units of the agricultural sector - primary production, processing, and market infrastructure - on regional employment, household incomes, and economic growth indicators. The article utilizes digital statistical data, structural analysis, and dynamic comparison approaches, while intra-industry shares, concentration levels, and shifts in the value-added chain are linked to socio-economic outcomes. The research results substantiate the strategic importance of digitalization of the agricultural sector in regional development and serve to develop practical recommendations for improving regional economic policy. Keywords: Namangan region, agriculture, digital economy, structural analysis, socioeconomic development, regional economy, employment, added value, sectoral structure, agricultural industry, digital transformation, economic stability. Kirish. So‘nggi yillarda global miqyosda qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat tizimlari ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning asosiy strategik omillaridan biri sifatida qaralmoqda. Aholi sonining tez o‘sishi, iqlim o‘zgarishi, resurslar cheklanganligi hamda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash zarurati qishloq xo‘jaligi tarmoqlarini samarali boshqarish va ularni raqamli iqtisodiyot vositalari asosida modernizatsiya qilishni dolzarb masalaga aylantirmoqda. Xalqaro miqyosda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, agrar sektorni raqamlashtirish ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, qo‘shilgan qiymat zanjirlarini kengaytirish va hududiy tengsizliklarni qisqartirishda muhim rol o‘ynaydi [1]. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) xulosalariga ko‘ra, raqamli texnologiyalarni qishloq xo‘jaligiga joriy etish nafaqat ishlab chiqarish hajmini oshiradi, balki bandlikni barqarorlashtirish, daromadlar tafovutini kamaytirish hamda kichik xo‘jaliklarning bozorga integratsiyasini kuchaytiradi [2]. Jahon banki tadqiqotlarida esa agrar tarmoqda raqamli monitoring, ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv va prognozlash mexanizmlari joriy etilishi rivojlanayotgan hududlarda iqtisodiy o‘sishning barqarorligini ta’minlovchi muhim omil sifatida baholanadi [3]. Ushbu yondashuvlar qishloq xo‘jaligi tarmog‘i tuzilmasini an’anaviy resurslarga tayanishdan raqamli boshqaruv modeliga o‘tkazish zarurligini ko‘rsatadi. O‘zbekiston sharoitida ham qishloq xo‘jaligi tarmog‘ini raqamli transformatsiya qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Xususan, 2022–2026- yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasida agrar sohada raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, mahsulot ishlab chiqarishdan tortib qayta ishlash va realizatsiyagacha bo‘lgan barcha bosqichlarda samaradorlikni oshirish vazifalari belgilangan [4]. Ushbu hujjatda qishloq xo‘jaligida bozor mexanizmlarini chuqurlashtirish, hududiy rivojlanish tafovutlarini kamaytirish va eksportbop mahsulotlar ulushini oshirish raqamli iqtisodiyot vositalari bilan bevosita bog‘langan. 124

Mazkur vazifalar hududiy kesimda, xususan Namangan viloyati misolida alohida ahamiyat kasb etadi. Viloyatda qishloq xo‘jaligi nafaqat aholi bandligining asosiy manbai, balki oziq-ovqat sanoati va tashqi savdo salohiyatini shakllantiruvchi yetakchi tarmoq hisoblanadi. Shu bois, qishloq xo‘jaligi tarmog‘i tuzilmasini raqamli iqtisodiyot vositalari asosida tahlil qilish, uning ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishga ta’sir mexanizmlarini aniqlash va ilmiy asoslangan xulosalar chiqarish mintaqaviy iqtisodiy siyosatni takomillashtirish uchun muhim ahamiyatga ega [5]. Shu nuqtai nazardan, oziq-ovqat tarmog‘i tuzilmasining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini baholash bugungi kunda dolzarb ilmiy va amaliy vazifa hisoblanadi. Mazkur tadqiqot Namangan viloyati misolida oziq-ovqat tarmog‘ining tarkibiy xususiyatlari, ularning bandlik, daromadlar va hududiy rivojlanish ko‘rsatkichlariga ta’sir mexanizmlarini aniqlashga qaratilgan. Tadqiqot natijalari hududiy iqtisodiy siyosatni takomillashtirish, oziq-ovqat tarmog‘ini strukturaviy modernizatsiya qilish va barqaror ijtimoiy-iqtisodiy o‘sishni ta’minlash bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Namangan viloyati va uning tumanlarida oziq-ovqat bozorining 2017–2024yillar oralig‘idagi shakllanishi va rivojlanish dinamikasi tizimli tarzda tahlil qilinadi. Tahlil jarayonida ishlab chiqarish hajmi, ichki iste’mol bozori, eksportimport oqimlari va narxlar o‘zgarishi kabi asosiy ko‘rsatkichlar jadvallar orqali vizualizatsiya qilinadi. Har bir jadval o‘zaro bog‘langan indikatorlar tizimini aks ettiradi va hududiy tafovutlarni aniqlashga xizmat qiladi. Natijalarni hisoblashda o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati, ulush foizi, rentabellik koeffitsienti va narx indekslarini hisoblash formulalaridan foydalangan. Shu usul yordamida bozor segmentlari va mahsulot turlari bo‘yicha aniq va ishonchli raqamli natijalar olinadi. Umumiy ma’lumotlarga ko‘ra, Namangan viloyati oziq-ovqat bozorining ichki va tashqi integratsiyalashuvi, tumanlararo tafovutlar va mahsulot turlari bo‘yicha o‘sish sur’atlari kuzatiladi. Hududning agrar salohiyati, urbanizatsiya darajasi va iste’mol ehtiyojlari hisobga olinib, jadvallarda ishlab chiqarish hajmi, ichki bozor talabi va eksport-import ko‘rsatkichlari to‘liq yoritiladi. Ushbu kirish bo‘limi bozor dinamikasini umumiy ko‘rinishda tushuntiradi va tahlilning keyingi qismiga tayanch bo‘lib xizmat qiladi. 1-jadval Namangan viloyati bo‘yicha asosiy qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi Ko‘rsatkichlar Q/x ekin maydoni, ga Q/x mahsuloti mlrd so‘m Dehqonchilik Chorvachilik 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 201977 192438 185916 185992 189592,0 183737 181940 190928 12015,7 12639,6 15509,0 17913,1 21596,1 25157,7 30015,6 32497,2 6198,9 4016,8 9020,5 6488,5 9818,6 8094,4 12352,3 9243,8 14878 10280 17644 12372 18777 13721 7462,7 5176,9 Manba: Namangan viloyati statistika boshqarmasi ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi 125

Namangan viloyati qishloq xo‘jaligi sektorida 2017–2024 yillar davomida ekstensiv emas, balki intensiv o‘sish modeli shakllanganini ko‘rsatadi. Ekin maydonlarining 2017- yildagi 201 977 gektardan 2022- yilda 183 737 gektargacha qisqarishi fizik resurslar kamayganini anglatadi, biroq shu bilan birga qishloq xo‘jaligi mahsulotlari qiymatining 10 215,7 mlrd so‘mdan 32 497,2 mlrd so‘mgacha ko‘tarilishi ishlab chiqarish samaradorligining sezilarli oshganidan dalolat beradi. Dehqonchilik hajmi 2017 yildagi 6 198,9 mlrd so‘mdan 2024 yilda 18 777,0 mlrd so‘mga yetgan bo‘lsa, chorvachilik 4 016,8 mlrd so‘mdan 13 721,0 mlrd so‘mgacha ko‘tarilgan. Bu o‘sishning fizik maydon emas, balki texnologiya, intensiv agrotexnikalar, navlar almashinuvi, agroservis, irrigatsiya modernizatsiyasi va qayta ishlash quvvatlarining kengayishi hisobiga yuz berganini ko‘rsatadi (1-jadval). Hududda ishlab chiqarishning qiymat jihatdan kuchli o‘sishi bilan yer maydonlarining qisqarishi o‘rtasidagi keskin divergentsiya tarmoq ichidagi strukturaviy transformatsiyaning real ko‘rinishidir. 2017–2024 yillar oralig‘ida yalpi mahsulot hajmi 3,18 baravar, dehqonchilik 3,0 baravar, chorvachilik esa 3,41 baravar oshgan bo‘lsa, ekin maydonlari bor-yo‘g‘i 5,5 foizga kamaygan. Dehqonchilik va chorvachilik o‘rtasidagi farq ham sezilarli darajada qisqarib, sektor ichidagi tarmoqlararo mutanosiblik kuchayganini anglatadi. 2-jadval Namangan viloyatida qishloq xo`jaligi mahsuloti ishlab chiqarishning tarkibi Yillar F/x 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 29,1 27,5 27,8 28,7 34,7 38,9 39,4 38,5 D/x Jami 68,9 70,3 69,5 68,5 61,8 56,5 55,0 54,6 Q/x f/t 2,0 2,2 2,7 2,8 3,5 4,6 5,6 6,9 F/x D/x Q/x f/t Dehqonchilik 45,0 53,3 1,7 43,1 55,5 1,4 43,1 54,7 2,2 46,5 51,0 2,5 54,8 41,2 4,0 59,9 35,7 4,5 60,9 35,1 4,0 60,7 33,6 5,6 F/x 4,6 4,9 6,6 7,0 7,9 8,4 8,7 8,0 D/x Q/x f/t Chorvachilik 92,9 2,5 91,8 3,3 90,0 3,4 89,8 3,2 89,4 2,7 86,8 4,8 83,5 7,9 83,5 8,5 Manba: Namangan viloyati qishloq xo`jaligi boshqarmasi ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi Namangan viloyati tumanlari bo‘yicha ichki iste’mol bozori va narxlar dinamikasi 2017–2024 yillarda dehqon xo‘jaliklari (d/x), fermer xo‘jaliklari (f/x) va qishloq xo‘jaligi faoliyatini amalga oshiruvchi tashkilotlar (q/x f/t) o‘rtasida talab taklif nisbatlari hamda bozor segmentlarining qayta shakllanish jarayonlarini yaqqol ko‘rsatadi. Jadvaldan ko‘rinadiki, iste’mol bozorining umumiy tuzilmasida tomorqa xo‘jaliklari ulushi yildan-yilga o‘zgarishsiz asosiy yetakchi segment bo‘lib qolmoqda, bu esa aholining oziq-ovqat ta’minotida kichik oilaviy xo‘jaliklarning hal qiluvchi o‘ringa egaligini tasdiqlaydi (2-jadval). Aksincha, fermer xo‘jaliklari ulushi nisbatan barqaror bo‘lib, ularda ishlab chiqarish hajmi va bozorga taqdim etilayotgan tovarlar hajmi o‘rtasida yuqori 126

muvozanat saqlanib kelmoqda. Ichki bozor narxlarining o‘zgarishi ham ushbu strukturaviy farqlanishlardan mustasno emas: dehqon xo‘jaliklaridagi narx shakllanishi mavsumiylik va hududiy takror ishlab chiqarish tsikli bilan chambarchas bog‘liq bo‘lsa, fermer xo‘jaliklarida u ko‘proq xarajatlar strukturasining o‘zgarishi va resurs narxlariga mos ravishda shakllanadi. Raqamlar shuni ko‘rsatadiki, jami ichki bozor dinamikasida dehqon xo‘jaliklari ulushi 2017 yildagi 68,9 % darajadan 2024 yilda 54,6 % gacha pasaygan, bu esa bozorning asta-sekin diversifikatsiyalashayotganini anglatadi. Shu bilan birga, fermer xo‘jaliklari ulushi 2017 yildagi 29,1 % dan 2024 yilda 38,5 % gacha o‘sib, ichki bozor ta’minotida ularning salmog‘i ortayotganini ko‘rsatadi. Dehqonchilik segmentida fermer xo‘jaliklarining ulushi 2017 yildagi 45,0 % dan 2024 yilda 67,0 % ga ko‘tarilgan, bu esa yirik ishlab chiqarish subyektlari tomonidan bozorga yetkazib berish mexanizmlarining sezilarli darajada rivojlanganini bildiradi. Chorvachilikda esa tomorqa xo‘jaliklari ulushi 2017 yildagi 92,9 % dan 2024 yilda 83,5 % gacha pasaygan bo‘lsa-da, hali ham ichki bozorning asosiy manbayi bo‘lib qolmoqda. Fermer xo‘jaliklari ulushi esa 2017 yildagi 4,6 % dan 2024 yilda 8,5 % gacha ko‘tarilib, tarmoqda yiriklashtirish jarayonlari kuchayganini ko‘rsatadi. Ushbu dinamikalar Namangan viloyatida ichki iste’mol bozori segmentatsiyasining o‘zgarib borayotgani, bozorning astasekin kasbiylashuvi va tovar oqimlarining sifat bo‘yicha transformatsiyasi kechayotganini ilmiy asosda tasdiqlaydi. 3-jadval Namangan viloyati bo‘yicha tashqi savdo qiymatlari (ming AQSh dollari) Yil Eksport Import Jami tashqi savdo 2020 54 606,5 76 694,7 131 301,2 2021 122 745,4 126 338,8 249 084,2 2022 117 263,9 145 992,8 263 256,7 2023 115 356,6 177 215,7 292 572,3 2024 130 018,1 183 220,4 313 238,5 2025 165 073,2 335 319,9 500 393,1 Manba: Namangan viloyati Statistika boshqarmasi ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi 2020–2025- yillar davomida Namangan viloyatining tashqi savdo qiymatlari barqaror o‘sish tendensiyasini namoyon etdi. Xususan, jami tashqi savdo hajmi 2020- yildagi 131,3 mln AQSh dollaridan 2025- yilda 500,4 mln AQSh dollariga yetib, qariyb 3,8 baravar oshgan. Ushbu o‘sish asosan eksport hajmining kengayishi bilan bog‘liq bo‘lib, eksport qiymati 2025- yilda 165,1 mln AQSh dollarini tashkil etgan. Shu bilan birga, import qiymatining ham tez sur’atlarda oshib, 335,3 mln AQSh dollariga yetgani tashqi savdo balansida import ustunligini yuzaga keltirgan. Mahsulotlar kesimidagi batafsil tahlil shuni ko‘rsatadiki, eng yuqori eksport qiymatlari ayrim oziq-ovqat mahsulotlari hissasiga to‘g‘ri keladi. Jumladan, 2025 yilda qoramol go‘shti eksporti 154 503,4 ming AQSh dollarini tashkil etib, barcha 127

oziq-ovqat mahsulotlari orasida yetakchi o‘rinni egallagan. Shuningdek, loviya eksporti 30 672,1 ming dollar, yong‘oqlar eksporti 11 885,7 ming dollar, quritilgan mevalar eksporti 8 191,5 ming dollar hamda uzum va uzum mahsulotlari eksporti 6 280,6 ming dollar miqdorida shakllangan. Ushbu mahsulotlar eksport qiymatining yuqoriligi viloyatda qishloq xo‘jaligi xomashyo bazasining rivojlanganligi va qayta ishlash salohiyatining oshib borayotganini aks ettiradi. 4-jadval Sun’iy intellektga tayyorgarlik indeksi Ko‘rsatkichlar O‘rin Umumiy natija 2020 95 / 172 NA (baholash tizimi) NA NA NA 2021 93 / 160 40,13 2022 79 / 181 44,51 2023 87 / 193 43,26 2024 70 / 188 53,45 Hukumat ustuni 37,95 49,90 42,53 Texnologiya sektori ustuni 31,32 24,45 31,97 Ma’lumotlar va infratuzilma 51,13 59,17 55,28 ustuni Manba: Oxford Insights ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi 64,71 33,50 53,45 Import tarkibi tahlili эsa oziq-ovqat mahsulotlari bo‘yicha ayrim yo‘nalishlarda yuqori qaramlik saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi. Xususan, 2025yilda sut yog‘i o‘rnini bosuvchi mahsulotlar importi 17 710,9 ming AQSh dollarini tashkil etib, importdagi eng yirik oziq-ovqat guruhi sifatida namoyon bo‘lgan. Bundan tashqari, shakar importi 4 222,6 ming dollar va palma yog‘i importi 1 935,7 ming dollar miqdorida qayd etilgan. Mazkur holat ichki bozorda ayrim asosiy oziq-ovqat mahsulotlari bo‘yicha yetarli ishlab chiqarish yo‘qligi yoki raqobatbardosh mahsulotlar ulushining pastligi bilan izohlanib, import o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarishni rivojlantirish zaruratini yuzaga chiqarmoqda. O‘zbekiston sun’iy intellektga tayyorgarlik bo‘yicha reytingda 2020–2022 yillarda barqaror o‘sishni namoyon etib, 95-o‘rindan 79-o‘ringa ko‘tarildi. Biroq 2023- yilda mamlakat pozitsiyasi 87-o‘ringa pasaygan. Shunga qaramay, yangi sun’iy intellekt strategiyasining qabul qilinishi ushbu salbiy tendensiyani bartaraf etib, 2024- yilda O‘zbekistonning reytingdagi o‘rni 70-o‘ringa ko‘tarilishiga xizmat qildi. Ayniqsa, strategik boshqaruv, axloqiy me’yorlar va raqamli salohiyatni aks ettiruvchi Hukumat ustunida sezilarli yaxshilanishlar qayd etildi. Shu bilan birga, innovatsion salohiyat va inson kapitalini ifodalovchi texnologiya sektori ustunida o‘sish sur’atlari nisbatan cheklangan bo‘lib qolmoqda. Aksincha, ma’lumotlarning ishonchliligi va infratuzilma holatini baholovchi “Ma’lumotlar va infratuzilma” ustunida pasayish kuzatilgani ushbu yo‘nalishda mavjud tizimli muammolarni ko‘rsatadi. Jahon miqyosidagi solishtirma tahlilga ko‘ra, 2024- yilda Janubiy va Markaziy Osiyo mintaqasi sun’iy intellektga tayyorgarlik darajasi bo‘yicha eng past ko‘rsatkichlardan birini qayd etgan bo‘lib, O‘zbekiston Hindiston va Turkiyadan keyin mintaqada uchinchi o‘rinni egallagan. Shu bilan birga, jadval natijalari sun’iy intellekt ekotizimini shakllantirishda muayyan strukturaviy muammolar saqlanib qolayotganini ham ko‘rsatadi. 128

Texnologiya sektori ustunidagi ko‘rsatkichlarning 2021–2024 yillarda 31,32–33,50 ball oralig‘ida qolishi innovatsion salohiyat, inson kapitali va xususiy sektor faolligining yetarli darajada tez rivojlanmayotganidan dalolat beradi. Aksincha, “Ma’lumotlar va infratuzilma” ustunida 2022- yildan keyingi pasayish raqamli infratuzilma sifati, ochiq ma’lumotlar mavjudligi va ularning ishonchliligi bo‘yicha muammolar mavjudligini ko‘rsatadi. Бу holat sun’iy intellektni keng joriy etishda nafaqat davlat strategiyasi, balki texnologik va ma’lumotlar bazasini chuqur modernizatsiya qilish zarurligini ilmiy jihatdan asoslaydi. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari Namangan viloyatida qishloq xo‘jaligi tarmog‘i 2017–2024 yillar davomida ekstensiv rivojlanishdan intensiv rivojlanish modeliga o‘tayotganini yaqqol ko‘rsatdi. Xususan, qishloq xo‘jaligi ekin maydonlari 2017- yildagi 201 977 gektardan 2024-yilda 190 928 gektargacha qisqargan bo‘lsa-da, yalpi qishloq xo‘jaligi mahsuloti qiymati 12 015,7 mlrd so‘mdan 32 497,2 mlrd so‘mgacha oshib, qariyb 2,7 baravar o‘sdi. Dehqonchilik mahsulotlari hajmi ushbu davrda 6 198,9 mlrd so‘mdan 18 777,0 mlrd so‘mga, chorvachilik esa 4 016,8 mlrd so‘mdan 13 721,0 mlrd so‘mga yetdi. Mazkur o‘sish ishlab chiqarish samaradorligi, agrotexnologiyalar, raqamli hisob-kitob va qayta ishlash quvvatlarining kengayishi bilan izohlanadi. Tarkibiy tahlil natijalari qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarishida xo‘jalik yuritish shakllari o‘rtasida sezilarli siljishlar yuz berayotganini ko‘rsatdi. Jumladan, jami ishlab chiqarishda dehqon xo‘jaliklari ulushi 2017- yildagi 68,9 foizdan 2024- yilda 54,6 foizgacha kamaygan bo‘lsa, fermer xo‘jaliklari ulushi mos ravishda 29,1 foizdan 38,5 foizgacha oshgan. Dehqonchilikda fermer xo‘jaliklarining ulushi 45,0 foizdan 67,0 foizga ko‘tarilgan, chorvachilikda esa tomorqa xo‘jaliklari ustunligi saqlanib qolgan bo‘lsa-da, ularning ulushi 92,9 foizdan 83,5 foizgacha pasaygan. Bu jarayonlar bozor mexanizmlarining chuqurlashuvi, ishlab chiqarishning yiriklashuvi va ta’minot zanjirlarining kasbiylashuvini anglatadi. Tashqi savdo tahlili Namangan viloyatining agrar sektori eksport salohiyati sezilarli darajada kengayganini ko‘rsatdi. 2020–2025- yillarda jami tashqi savdo hajmi 131,3 mln AQSh dollaridan 500,4 mln AQSh dollariga yetib, 3,8 baravar oshgan. 2025 yilda eksport qiymati 165,1 mln dollarni tashkil etib, uning tarkibida qoramol go‘shti (154 503,4 ming dollar), loviya (30 672,1 ming dollar), yong‘oqlar (11 885,7 ming dollar) va quritilgan mevalar (8 191,5 ming dollar) yetakchi o‘rinni egalladi. Shu bilan birga, import hajmining 335,3 mln AQSh dollariga yetishi, ayniqsa sut yog‘i o‘rnini bosuvchi mahsulotlar (17 710,9 ming dollar), shakar (4 222,6 ming dollar) va palma yog‘iga (1 935,7 ming dollar) bo‘lgan yuqori qaramlik import o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarishni rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi. Sun’iy intellektga tayyorgarlik indeksi natijalari qishloq xo‘jaligi tarmog‘ini raqamli iqtisodiyot vositalari asosida rivojlantirish uchun institutsional sharoitlar bosqichma-bosqich yaxshilanayotganini tasdiqlaydi. O‘zbekistonning reytingdagi 129

o‘rni 2020- yildagi 95-o‘rindan 2024- yilda 70-o‘ringa ko‘tarilgan bo‘lib, Hukumat ustuni bo‘yicha ko‘rsatkich 37,95 balldan 64,71 ballgacha oshgan. Biroq texnologiya sektori ustunining 2024- yilda 33,50 ball darajasida qolishi hamda “Ma’lumotlar va infratuzilma” ustunida 2022 yildan keyin pasayish kuzatilishi qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektni joriy etish jarayonida hali muhim muammolar mavjudligini ko‘rsatadi. Umuman olganda, Namangan viloyatida qishloq xo‘jaligi tarmog‘i tuzilmasini raqamli iqtisodiyot vositalari asosida takomillashtirish hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini jadallashtirish uchun muhim omil hisoblanadi. Raqamli ma’lumotlar bazalarini kengaytirish, sun’iy intellekt asosida monitoring va prognozlash tizimlarini joriy etish hamda yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishni rag‘batlantirish kelgusida bandlikni oshirish, daromadlar barqarorligini ta’minlash va agrar sektorning xalqaro raqobatbardoshligini kuchaytirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. United Nations. Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development. New York, 2015. 2. FAO. The Future of Food and Agriculture – Trends and Challenges. Rome, 2017. 3. World Bank. World Development Report: Digital Dividends. Washington, DC, 2016. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida. PF–60-son Farmon, Toshkent, 2022. 5. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi. Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish strategik yo‘nalishlari. Toshkent, 2024. 6. Namangan viloyati statistika boshqarmasi. Hududiy oziq-ovqat bozorining tahliliy ko‘rsatkichlari. Namangan:, 2025. 7. Oxford Insights. (2020–2024). Government AI Readiness Index. Oxford: Oxford Insights Ltd. BANK TIZIMIDA RISK MENEJMENTINI XALQARO TAJRIBALAR ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH Kuldashev Erkin, AndDTI dotsenti, i.f.n kuldasheve@gmail.com Muhammadjonov Shoyatbek, AndDTI magistranti, shoyatbek7373@adu.uz Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston tijorat banklarida risk menejmenti tizimini takomillashtirish zarurati asoslab berilgan. Maqolada moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, raqamli boshqaruvni joriy etish, xalqaro standartlar asosida boshqaruv mexanizmlarini rivojlantirish, shuningdek, ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish muhim yo‘nalish sifatida ko‘rib chiqildi. Bank tizimining samaradorligini oshirish uchun risk menejmentini modeli va optimal qaror qabul qilish usuli taklif qilindi. Kalit so‘zlar: Risk menejmenti, tijorat banklari, moliyaviy barqarorlik, raqamli transformatsiya, xalqaro tajriba, bank islohotlari, kredit risklari, ilmiy asoslanganlik, balans, kredit siyosati, samaradorlik. 130

Аннотация. В данной статье обоснована необходимость совершенствования системы риск-менеджмента в коммерческих банках Узбекистана. В качестве важных направлений рассмотрены обеспечение финансовой устойчивости, внедрение цифрового управления, развитие механизмов управления на основе международных стандартов, а также изучение передового зарубежного опыта. Для повышения эффективности банковской системы предложена модель риск-менеджмента и метод принятия оптимальных решений. Ключевые слова: Риск-менеджмент, коммерческие банки, финансовая устойчивость, цифровая трансформация, международный опыт, банковские реформы, кредитные риски, научная обоснованность, баланс, кредитная политика, эффективность. Abstract. This article substantiates the necessity of improving the risk management system in commercial banks of Uzbekistan. Key areas of focus include ensuring financial stability, implementing digital management, developing management mechanisms based on international standards, and studying advanced international practices. To enhance the efficiency of the banking system, a risk management model and a method for optimal decisionmaking are proposed. Keywords: Risk management, commercial banks, financial stability, digital transformation, international experience, banking reforms, credit risks, scientific substantiation, balance, credit policy, efficiency. Kirish. Risk menejmenti – O‘zbekiston tijorat banklarining moliyaviy barqarorligi va xalqaro raqobatbardoshligining kalitidir. So‘nggi yillarda mamlakat bank tizimida olib borilayotgan islohotlar, raqamli transformatsiya va xorijiy investorlarni jalb qilish jarayonlari risklarni samarali boshqarishning dolzarbligini yanada oshirdi. Kredit, likvidlilik, valyuta va operatsion risklar banklar faoliyatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatib, ularni oldindan aniqlash va minimallashtirishni talab qilmoqda. Ushbu maqola O‘zbekiston tijorat banklarida risk menejmentini takomillashtirish yo‘llarini, xalqaro tajribalarni va zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini asoslab berdik. Bank tizimi – har qanday mamlakat iqtisodiyotining asosiy, moliyaviy barqarorlik, investitsion faollik va iqtisodiy o‘sishning muhim omili hisoblanadi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan moliyaviy islohotlar, bank sektorini liberallashtirish, xorijiy investorlarni jalb qilish va raqamli transformatsiyani joriy etish bo‘yicha qabul qilingan davlat dasturlari ushbu sohada chuqur ilmiy va amaliy tadqiqotlar olib borishni taqozo qilmoqda. Banklar faoliyatidagi asosiy muammo va xavf omillaridan biri – bu turli shakllardagi risklarning mavjudligidir. Kredit risklari, likvidlilik risklari, bozor risklari, valyuta risklari, operatsion risklar, bozor o‘zgaruvchanligi kabi omillar banklar moliyaviy barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bunday risklarning oqibatlarini minimallashtirish, ularni oldindan aniqlab, samarali boshqarish bugungi bank tizimining asosiy vazifalaridan biridir. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, rivojlangan moliya institutlarida zamonaviy risk menejment amaliyoti nafaqat banklarning moliyaviy sog‘lomligini ta’minlashda, balki investorlar va mijozlar ishonchini mustahkamlashda ham 131

muhim vosita hisoblanadi. Shu bois, “O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarida risk menejment amaliyotini takomillashtirish” masalasi bugungi kunda dolzarbdir. Mavzuning dolzarbligi, birinchidan, bank tizimining raqobatbardoshligini oshirish, ikkinchidan, risklarni boshqarish mexanizmlarini xalqaro standartlar asosida qayta ko‘rib chiqish zaruratidan kelib chiqadi. Uchinchidan, bu mavzu orqali O‘zbekiston bank sektorining uzluksiz rivojlanishiga xizmat qiluvchi aniq taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilishi kerak. Banklarning moliyaviy risklarini to‘liq va o‘z vaqtida aniqlash maqsadiga erishish uchun iqtisodiy tahlil tashqi va ichki muhitni tahlil qilish va prognozlashni o‘z ichiga olgan tizimli yondashuvga asoslanadi. Risk sharoitida optimal qarorlar qabul qilish Maqsadlarni aniq belgilash Muammoga ta'sir etuvchi omillarni aniqlash Risk omillari darajasini aniqlash Xavfni kamaytirish usullarini aniqlash Qarorlarning bir nechta variantini ishlab chiqish Qaror variantlarini qiyosiy tahlil qilish orqali eng optimalini tanlash Tanlangan optimal qarorni ijrochiga yetkazish va uning bajarilishini nazorat qilish 1-rasm. Risk menejmentida optimal qarorlarni qabul qilish jarayoni Bankning tashqi muhitini tahlil qilish bank operatsiyalarining rentabelligi va tavakkalchiligiga ta’sir etuvchi umumiy bozor omillarini baholash va prognoz qilishga qaratilgan. Ichki muhitni tahlil qilishda asosiy e’tibor bank aktivlari va passivlari sifatini, ularning muddat va miqdorlar bo‘yicha muvozanatini, ishonchliligi va samaradorligini baholashga qaratiladi. Ushbu yondashuv xavfli bank operatsiyalarini aniqlashga, sabablar va hajmlarni aniqlashga, mumkin bo‘lgan yo‘qotishlarni baholashning o‘ziga xos usullaridan foydalanishga, shuningdek, xavf hajmining o‘zgarishi dinamikasini bashorat qilishga imkon beradi. Bank risklarini baholashning mavjud usullarini o‘rganib, takomillashtirilgan usulni ishlab chiqishni lozim topdik. Riskniaholashni quyidagi formula orqali aniqlaymiz: 𝑚(𝐴) 𝑅(𝐴) = (1) 𝑛 132

Bu yerda: 𝑅(𝐴) – A hodisa riskini darajasi; 𝑚(𝐴) – A hodisaning m ta zarar ko‘rish ehtimoli yoki yo‘qotishlar soni; 𝑛 – hodisalarning jami soni. 𝑚(𝐴) – ya’ni, A hodisaning zarar ko‘rish ehtimolini yoki yo‘qotishlar sonini optimallashtirish uchun quyidagi formuladan foydalanamiz: 𝐼𝐴 = {𝑇; 𝑂; 𝑆; 𝐶; 𝑡} (2) Bu yerda: 𝐼𝐴 – bank menejmentidagi har bir A hodisaning ilmiy asoslanganligi; 𝑇 – ro‘y berishi mumkin bo‘lgan A hodisaning 𝑡 avvalgi davridagi holati, ya’ni hodisaning tarixiyligi; 𝑂 – A hodisaga ta’sir etuvchi obyektiv qonuniyatlar va boshqa omillar; 𝑆 – A hodisaning tizimlilik darajasi; 𝐶 – A hodisaning strukturasi; 𝑡 – A hodisaning faoliyat davri. (1) va (2) formulalardan foydalanib, risk menejmentida optimal qaror qabul qilish bosqichlarini 1-rasmda tasvirlanganidek amalga oshiramiz. Bank tizimi har qanday mamlakat iqtisodiyotining “qon aylanish tizimi” bo‘lib, uning barqarorligi va ishonchliligi moliyaviy tizimning umumiy sog‘lomligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, global moliyaviy inqirozlar, pandemiyalar va geosiyosiy beqarorliklar fonida banklar duch keladigan risklar soni va murakkabligi ortib bormoqda. Shu bois, risk menejment tizimini takomillashtirish bugungi kunda nafaqat dolzarb, balki strategik ahamiyatga ega masalaga aylangan. Xalqaro tajriba misollari: Basel II va Basel III standartlari: Ko‘plab rivojlangan davlatlar, jumladan AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya va Yaponiya banklari ushbu xalqaro me’yorlar asosida risklarni baholash va boshqarish tizimlarini joriy etgan. Bu standartlar bank kapitalining yetarliligini ta’minlash, likvidlilik riskini kamaytirish va stress-testlar orqali risklarni oldindan aniqlashga xizmat qiladi. Turkiya tajribasi: O‘zsanoatqurilishbank vakillari Turkiya banklarida risk madaniyati, raqamli risk monitoringi va investitsiya risklarini baholash bo‘yicha ilg‘or amaliyotlarni o‘rganib, o‘z tizimiga joriy etmoqda. Skandinaviya mamlakatlari: Shvetsiya va Norvegiya banklari sun’iy intellekt asosida ishlovchi risk monitoring tizimlarini joriy etib, real vaqt rejimida kredit portfellaridagi risklarni aniqlash va avtomatik choralar ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Bu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy risk menejment tizimi – bu faqat nazorat emas, balki strategik boshqaruv vositasidir. O‘zbekiston tijorat banklari faoliyatidagi asosiy ko‘rsatkichlar quyidagicha o‘sib bormoqda. 1-jadval 133

Tijorat banklari faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlari (mlrd so‘m) Yil Aktivlar Kreditlar Kapital 2020 370 000 270 000 60 000 2021 460 000 340 000 75 000 2022 550 000 410 000 85 000 2023 652 157 471 406 97 079 2024 690 424 493 952 104 158 2025 769 330 533 121 114 792 2026 924 763 604 002 135 339 (1-yanvar) 2026-yil ma’lumotlari 1-yanvar holatiga ko‘ra hisoblangan Depozitlar 140 000 180 000 210 000 241 687 265 472 308 692 417 258 Izohlar: − Aktivlar o‘sishi: 2026-yilga kelib bank tizimi aktivlari 20% ga oshib, 924,8 trln so‘mga yetdi. − Depozitlar portfeli: Eng yuqori o‘sish sur’ati depozitlarda kuzatilib, ular bir yil ichida 35% ga (308,7 trln so‘mdan 417,3 trln so‘mga) ko‘paydi. Bu aholi va tadbirkorlarning bank tizimiga bo‘lgan ishonchi sezilarli darajada ortganini ko‘rsatadi. − Kredit qo‘yilmalari: Jami kredit portfeli 13% ga o‘sib, ilk bor 600 trln so‘mlik dovondan oshdi. − Moliyaviy barqarorlik: Bank tizimining jami kapitali 135,3 trln so‘mni tashkil etib, yil davomida qariyb 18% ga o‘sgan. Bu raqamlar bank sektorining jadal rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Biroq, aktivlar va kreditlar hajmining ortishi bilan birga, risklar hajmi va murakkabligi ham oshmoqda. Ayniqsa, kredit portfellarining sifati, valyuta kurslarining o‘zgaruvchanligi va operatsion risklar banklar uchun jiddiy tahdid bo‘lib qolmoqda. Bugungi kunda bank tizimida risklarni boshqarish nafaqat moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, balki raqobatbardoshlikni oshirish, mijozlar ishonchini mustahkamlash va xalqaro moliya bozorlariga integratsiyalashishning muhim omili sifatida qaralmoqda. Xalqaro moliyaviy institutlar, xususan, Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, risk menejment tizimi kuchli bo‘lgan banklar inqiroz davrida ham o‘z faoliyatini barqaror davom ettira olgan. Masalan, 2008-yilgi global moliyaviy inqiroz davrida Kanada bank tizimi nisbatan kam zarar ko‘rgan bo‘lib, bu ularning ilgari joriy etgan qat’iy risk menejment siyosati va ichki nazorat tizimlari bilan bog‘liq bo‘lgan. Shuningdek, Avstraliya va Singapur banklari ham Basel III talablariga mos ravishda kapital yetarliligi va likvidlik yondashuvlarini kuchaytirgan holda, moliyaviy beqarorlikka qarshi muvaffaqiyatli kurasha olgan. O‘zbekistonda esa, Markaziy bank tomonidan 2020-yildan boshlab bosqichmabosqich joriy etilayotgan bank tizimini transformatsiya qilish dasturi doirasida risk menejment siyosatini takomillashtirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jumladan, 2026-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra, tijorat banklarining jami 134

aktivlari 924,763 trln so‘mga yetgan bo‘lib, bu 2025-yilning mos davriga (769,330 trln so‘m) nisbatan 20,2 foizga oshgan. Kredit qo‘yilmalari 2026-yil boshiga kelib jami kredit portfeli 604,002 trln so‘mni tashkil etdi. Biz ta’kidlagan 546,4 trln so‘m ko‘rsatkichi 2025-yilning o‘rta muddatiga (iyun oyi) to‘g‘ri keladi va o‘sha davrda yillik o‘sish 15 foizni tashkil etgan. 2026-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra esa kredit qo‘yilmalarining yillik o‘sish sur'ati 13,3 foizni tashkil qildi. Lekin, bu o‘sish bilan birga kredit risklari, valyuta risklari va operatsion risklar ham ortib bormoqda. Shu sababli, banklar tomonidan risklarni aniqlash, baholash va monitoring qilishda zamonaviy texnologiyalar — masalan, sun’iy intellekt, blokcheyn va avtomatlashtirilgan tahlil tizimlari — keng joriy etilishi zarur. Shuningdek, Turkiya tajribasi asosida O‘zsanoatqurilishbank tomonidan risk madaniyatini rivojlantirish, xodimlarni xalqaro standartlar asosida tayyorlash va ichki audit tizimini kuchaytirish bo‘yicha amaliy ishlar olib borilmoqda. Bu esa, boshqa banklar uchun ham samarali model bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Xulosa. O‘zbekiston tijorat banklari faoliyatining jadal rivojlanishi, ayniqsa, aktivlar, kreditlar va depozitlarning o‘sishi mamlakat iqtisodiyotidagi moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Biroq, bu o‘sish bilan birga kredit, likvidlilik, valyuta va operatsion risklar kabi omillar bank tizimining barqarorligiga tahdid solmoqda. O‘zbekiston bank sektorida risk menejment tizimini takomillashtirish nafaqat moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, balki raqobatbardoshlikni oshirish, mijozlar ishonchini mustahkamlash va xalqaro moliya bozorlariga integratsiyalashish uchun strategik ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi. Xalqaro tajribalar, xususan, Basel II va III standartlari, Turkiya, Skandinaviya mamlakatlari, Kanada va Singapur banklarining ilg‘or amaliyotlari shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy risk menejment tizimlari banklarning inqirozlarga chidamliligini oshiradi va ularning moliyaviy sog‘lomligini ta’minlaydi. O‘zbekiston banklari uchun risklarni aniqlash, baholash va monitoring qilishda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish bugungi kunda asosiy masalalardan biridir. Biz taklif etgan birinchi va ikkinchi formulalar asosida bank tizimida risk menejmenti takomillashtirilsa, tizimning samaradorligi uzluksiz ortib boradi. Bu esa, Yangi O‘zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga asos bo‘ladi. Takliflar: 1. Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish: sun’iy intellekt, blokcheyn va avtomatlashtirilgan tahlil tizimlarini risk menejment jarayonlariga integratsiya qilish orqali kredit portfellarining sifatini real vaqt rejimida monitoring qilish va risklarni oldindan aniqlash imkoniyatlarini amalga oshirish kerak. 2. Xalqaro standartlarni qo‘llash: Basel III talablariga mos ravishda kapital yetarliligi va likvidlilik ko‘rsatkichlarini yanada mustahkamlash, stress-testlarni muntazam o‘tkazish. 3. Risk madaniyatini rivojlantirish: bank xodimlarini xalqaro standartlar asosida o‘qitish, ichki audit va risk madaniyati tizimlarini kuchaytirish, Turkiya va Skandinaviya tajribalarini mahalliy sharoitlarga moslashtirish. 135

4. Huquqiy va tashkiliy islohotlar: risk menejment tizimining huquqiy asoslarini takomillashtirish, tashkiliy tuzilmalarni optimallashtirish va risklarni boshqarish bo‘yicha mustaqil bo‘linmalarni faoliyatini kuchaytirish. 5. Xalqaro hamkorlikni kengaytirish: Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi kabi xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni mustahkamlash orqali ilg‘or tajribalarni o‘zlashtirish va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Banki. “Bank tizimi barqarorligi to‘g‘risida hisobot”. Risk menejmenti va bank ko‘rsatkichlari. cbu.uz, 2023. 2. Xolmatov A. “O‘zbekiston bank tizimida risklarni boshqarish”. Mahalliy banklarda risk menejmenti muammolari. Toshkent Moliya Instituti nashrlari, 2021. 3. BCBS. “Basel III: Finalising Post-Crisis Reforms”. Xalqaro risk menejmenti standartlari. www.bis.org, 2019. 4. Karimov A.A. O‘zbekiston tijorat banklarida risk-menejment amaliyotini takomillashtirish. Toshkent, 2024. 5. Кулдашев Э., Худайбердиев M. Развитие профессиональной компетентности студентов в обучении рискам и оценке рисков // Universum: психология и образование: электрон. научн. журн. 2021. 5(83). URL: https://7universum.com/ru/psy/archive/item/11656 6. cbu.uz - O‘zbekiston bank tizimi statistikasi va qonunchilik. 7. uba.uz - O‘zbekiston banklari faoliyatining tahlili. 8. data.gov.uz - O‘zbekiston bank tizimi bo‘yicha ochiq ma’lumotlar. 9. www.worldbank.org - Mahalliy bank islohotlari bo‘yicha hisobotlar. MINTAQAVIY IQTISODIYOTDA RAQAMLI MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR ORQALI YASHIL LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISH MEXANIZMLARI Djumayeva Sanobar Kenjayevna, Buxoro innovatsiyalar universiteti katta o‘qituvchi, sanobardjumaevaa@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada mintaqaviy iqtisodiyotda raqamli moliyaviy texnologiyalar (FinTech) vositalaridan foydalangan holda yashil loyihalarni moliyalashtirish mexanizmlari tadqiq etilgan. Yashil moliyalashtirish tushunchasi va uning xalqaro amaliyotdagi rivojlanishi, FinTech instrumentlarining yashil investitsiyalarni jalb qilishdagi roli, shuningdek O‘zbekiston mintaqalari uchun yashil FinTech ekotizimini shakllantirish modeli tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida mintaqaviy yashil loyihalarni moliyalashtirishda blokcheyn, kraudfanding, raqamli obligatsiyalar va mobil moliya platformalaridan samarali foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: FinTech, yashil moliyalashtirish, mintaqaviy iqtisodiyot, yashil obligatsiyalar, kraudfanding, blokcheyn, raqamli moliya, barqaror rivojlanish, yashil investitsiyalar. Aннотация. В данной статье исследованы механизмы финансирования зелёных проектов в региональной экономике с использованием цифровых финансовых технологий (FinTech). Проанализированы понятие зелёного финансирования и его развитие в международной практике, роль инструментов FinTech в привлечении зелёных инвестиций, а также модель формирования зелёной FinTech-экосистемы для регионов Узбекистана. В результате исследования разработаны практические рекомендации по 136

эффективному использованию блокчейна, краудфандинга, цифровых облигаций и мобильных финансовых платформ в финансировании региональных зелёных проектов. Ключевые слова: FinTech, зелёное финансирование, региональная экономика, зелёные облигации, краудфандинг, блокчейн, цифровые финансы, устойчивое развитие, зелёные инвестиции. Abstract. This article examines the mechanisms of financing green projects in the regional economy through the use of digital financial technologies (FinTech). The concept of green finance and its development in international practice, the role of FinTech instruments in attracting green investments, as well as a model for establishing a green FinTech ecosystem for the regions of Uzbekistan have been analyzed. As a result of the research, practical recommendations have been developed for the effective use of blockchain, crowdfunding, digital bonds, and mobile finance platforms in financing regional green projects. Keywords: FinTech, green finance, regional economy, green bonds, crowdfunding, blockchain, digital finance, sustainable development, green investments. Kirish. Iqlim o‘zgarishi va ekologik inqirozning kuchayishi sharoitida yashil iqtisodiyotga o‘tish global miqyosda eng dolzarb vazifalardan biriga aylangan. Parij iqlim kelishuviga (2015) muvofiq, barcha davlatlar uglerod emissiyasini kamaytirish va yashil texnologiyalarga investitsiyalarni ko‘paytirish majburiyatini olgan.19 Biroq yashil loyihalarni amalga oshirish uchun katta hajmdagi moliyaviy resurslar talab etiladi. Xalqaro Moliya Korporatsiyasi (IFC) ma‘lumotlariga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda yashil infratuzilmani moliyalashtirish uchun yillik 2,5 trillion AQSh dollaridan ortiq mablag‘ zarur20. An‘anaviy moliya institutlari bu talabni to‘liq qondira olmaydi. Shu sababli, raqamli moliyaviy texnologiyalar yashil loyihalarni moliyalashtirishning yangi va samarali mexanizmi sifatida e‘tirof etilmoqda. 21 FinTech platformalari orqali kichik va o‘rta investorlar, fuqarolar va diaspora vakillari ham yashil loyihalarga hissa qo‘shish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda22. O‘zbekistonda ham yashil iqtisodiyotga o‘tish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan 23 . 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasida qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushini oshirish, ekologik infratuzilmani rivojlantirish va yashil moliyalashtirish mexanizmlarini shakllantirish vazifalari qo‘yilgan 24 . Ushbu tadqiqotning maqsadi – mintaqaviy iqtisodiyotda FinTech vositalari orqali yashil loyihalarni moliyalashtirish mexanizmlarini ilmiy asoslash va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. United Nations Environment Programme. Green finance progress report 2024. – UNEP, 2024. – https://www.unep.org 20 International Finance Corporation. Emerging market green bonds report 2023. – World Bank Group, 2023. – https://www.ifc.org 21 Macchiavello E., Siri M. Sustainable finance and FinTech: Can technology contribute to achieving environmental goals? // European Company and Financial Law Review. – 2022. – Vol. 19, No. 1. – P. 128–174. 22 Puschmann T., Hoffmann C. H., Khmarskyi V. How green FinTech can alleviate the impact of climate change // Sustainability. – 2020. – Vol. 12, No. 18. – P. 7486. 23 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. 2019–2030-yillarda O‘zbekiston Respublikasining yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi to‘g‘risida: Qaror. – Toshkent, 2019. 24 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Yangi O‘zbekiston – 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida: Farmon. – Toshkent, 2022. 19 137

Yashil moliyalashtirish deganda ekologik barqarorlikni ta‘minlashga yo‘naltirilgan moliyaviy oqimlar, investitsiyalar va moliyaviy instrumentlar tushuniladi. Bu tushuncha yashil obligatsiyalar, yashil kreditlar, iqlim fondlari, uglerod bozori va ekologik sug‘urta kabi vositalarni o‘z ichiga oladi. Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasining ma‘lumotlariga ko‘ra, global yashil obligatsiyalar bozori hajmi 2024-yilda 4 trillion AQSh dollaridan oshgan25. FinTech esa moliyaviy xizmatlarni raqamli texnologiyalar yordamida taqdim etishni anglatadi26. Yashil FinTech konsepsiyasi esa FinTech vositalarini ekologik maqsadlarga yo‘naltirish g‘oyasini ilgari suradi. Bu yo‘nalishda quyidagi asosiy instrumentlar ajralib turadi: blokcheyn asosidagi yashil obligatsiyalar va tokenlar; yashil kraudfanding platformalari; mobil to‘lov tizimlari orqali mikro-yashil investitsiyalar; sun‘iy intellekt asosidagi yashil kredit skoringi; raqamli uglerod bozori platformalari. Yuqoridagi jadval ma'lumotlarining taqqosiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, FinTech asosidagi yashil moliyalashtirish mexanizmlari deyarli barcha mezonlar bo‘yicha an'anaviy usullardan sezilarli ustunlikka ega. Eng muhim farq investorlar doirasida namoyon bo‘ladi: agar an'anaviy tizimda faqat yirik institutsional investorlar ishtirok eta olgan bo‘lsa, FinTech platformalari keng aholi va kichik investorlarni ham jalb qilish imkonini beradi, bu esa yashil moliyalashtirish bazasini tubdan kengaytiradi. 1-jadval An‘anaviy va FinTech asosidagi yashil moliyalashtirish mexanizmlarining taqqosiy tahlili27 Mezon An‘anaviy moliyalashtirish FinTech moliyalashtirish Investorlar doirasi Yirik institutsional investorlar Keng aholi, kichik investorlar ham Minimal investitsiya 100 000 AQSh dollaridan yuqori 1 AQSh dollaridan boshlab Shaffoflik darajasi Cheklangan, davriy hisobotlar Real vaqt rejimida, blokcheyn asosida Tranzaksiya tezligi Bir necha kun – hafta Bir necha daqiqa – soat Xarajatlar Yuqori (vositachilar, komissiyalar) Past (to‘g‘ridan-to‘g‘ri platforma) Geografik qamrov Mahalliy/milliy Global (xalqaro investorlar) Monitoring IoT va AI asosida uzluksiz monitoring Davriy audit va tekshiruvlar Climate Bonds Initiative. Green bond market summary 2024. – CBI, 2024. – https://www.climatebonds.net Raximov B. S. O‘zbekistonda raqamli moliyaviy texnologiyalarni rivojlantirish istiqbollari // Bank-moliya akademiyasi ilmiy axborotnomasi. – 2023. – № 4. – B. 78–92. 27 Macchiavello E., Siri M. Sustainable finance and FinTech: Can technology contribute to achieving environmental goals? // European Company and Financial Law Review. – 2022. – Vol. 19, No. 1. – P. 128–174.; Puschmann T., Hoffmann C. H., Khmarskyi V. How green FinTech can alleviate the impact of climate change // Sustainability. – 2020. – Vol. 12, No. 18. – P. 7486. 25 26 138