Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

УДК: 004.8:330.3:004 “Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI-2026)” маvzusida Respublika ilmiy-amaliy anjumani ilmiy maqolalar va tezislar to‘plami. II qism. “Raqamli iqtisodiyot, menejment va moliyaviy texnologiyalarning rivojlanishdagi o‘rni va ahamiyati”. -Т.: UMFT, 2026. – 990 bet. Ushbu toʻplamda “Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI-2026)” маvzusida Respublika ilmiy-amaliy anjumani 2- sho‘ba “Raqamli iqtisodiyot, menejment va moliyaviy texnologiyalarning rivojlanishdagi o‘rni va ahamiyati” ilmiy tadqiqot materiallari, ilmiy maqola va tezislar keltirilgan. Toʻplamda keltirilgan materiallarning mazmuni, undagi statistik maʼlumotlar va keltirilgan huquqiy meʼyoriy xujjatlarning haqqoniyligi, tanqidiy fikr-mulohazalar va takliflarga mualliflarning oʻzlari masʼuldirlar. Сборник научных статей и тезисов Международной научно-практической конференции на тему « Искусственный Интеллект и Цифровая Экономика (ИИЦЭ-2026)». II часть. Роль и значение цифровой экономики, менеджмента и финансовых технологий в развитии – Т.: UMFT, 2026. – 990 с. В данном сборнике представлены материалы научных исследований, статьи и тезисы 2-й секции Республиканской научно-практической конференции на тему «Искусственный интеллект и цифровая экономика (SIRI-2026)» — «Роль и значение цифровой экономики, менеджмента и финансовых технологий в развитии». Ответственность за содержание представленных материалов, достоверность приведённых статистических данных, а также корректность указанных нормативноправовых документов, включая критические замечания и предложения, несут сами авторы. Proceedings of the International Scientific and Practical Conference on the topic “Artificial Intelligence and Digital Economy (AIDE-2026)”. Part II. The role and importance of the digital economy, management, and financial technologies in development. – Tashkent: UMFT, 2026. – 990 p. This volume presents research materials, scientific articles, and abstracts from Section 2 of the Republican Scientific and Practical Conference titled “Artificial Intelligence and Digital Economy (AIDE-2026)” — “The role and importance of the digital economy, management, and financial technologies in development”. The authors bear full responsibility for the content of the presented materials, the accuracy of the statistical data provided, as well as the correctness of the referenced legal and regulatory documents, including any critical remarks and suggestions. Tahrir hayʼati: g.f.f.d., dotsent M.M. Maxmudov f.f.d., professor A.A. Muhamedov i.f.d., professor K.B. Axmedjanov g.f.f.d., dotsent N.B. Nosirov f.f.f.d., dotsent B.E. Musametov t.f.f.d., dotsent M.Y. Mansurova Taqrizchilar: t.f.f.d., dotsent B.U. Akmuradov f.f.f.d., dotsent A.M. Jo‘rayev i.f.f.d M.M. Mirzayev kaf. mudiri A.A. Nazarov i.f.n., dotsent M.Y. Isoxo‘jayeva t.f.f.d. N.M. Abdulxayev © UMFT, Toshkent, 2026-yil

MUNDARIJA / ОГЛАВЛЕНИЕ 2-sho‘ba: RAQAMLI IQTISODIYOT, MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING RIVOJLANISHDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI Ахмеджанов Каримжон Бакиджанович АКЦИЯДОРЛИК ЖАМИЯТЛАРИДА ҲИСОБ СИЁСАТИНИ МХҲС АСОСИДА ТАКОМИЛЛАШТИРИШ МАСАЛАЛАРИ……………………………………………………………………12 Уралов Темур Боходир ўғли ЭНЕРГЕТИКА КОРХОНАЛАРИДА АУДИТОРЛИК ДАЛИЛЛАРИНИ ТЎПЛАШ ВА БАҲОЛАШ МЕТОДЛАРИ ......................................................................................................................................................... ..18 Qo‘ziyeva Maftuna Otabek qizi KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINING RAQAMLI TRANSFORMATSIYA STRATEGIYASINI ISHLAB CHIQISH VA AMALGA OSHIRISH.…………………………………………………………………………..………….23 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Abdumutaliyev Diyorbek Shuhrat o‘g‘li TRANSMILLIY KORPORATSIYALAR BILAN HAMKORLIKDA SANOAT KORXONALARINING RAQOBATLI USTUNLIKLARINI BOSHQARISH MEXANIZMLARI...........................................................30 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Axmadjanova Dilnoza Maxmudjon qizi GLOBALLASHUV SHAROITIDA SANOAT KORXONALARINING XALQARO KOOPERATSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI PLATFORMA-EKOTIZIMLARINING O‘RNI......................................33 Bobomuradova Sarvinoz Ziyadullayevna SAVDO KORXONALARIDA SEGMENTAR HISOBNI RAQAMLASHTIRISH VA 1C PLATFORMASIDA AVTOMATLASHTIRILGAN MODEL YARATISHNING MUAMMOLARI HAMDA YECHIMLARI...........................................................................................................................................................35 Bozorova Irina Jumanazarovna THE ROLE OF DIGITAL TECHNOLOGIES IN ADVANCING SOCIO-ECONOMIC SYSTEMS..............40 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Davronova Zarina Zokirjon qizi TASHQI IQTISODIY FAOLIYAT BOSHQARUVINI RAQAMLASHTIRISH SHAROITIDA SANOAT KORXONALARINING IQTISODIY XAVFSIZLIGINI TA’MINLASH STRATEGIYALARI……………..44 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Egamberdiyeva Oydinabonu Shuxrat qizi VALYUTA RISKLARINI BOSHQARISHDA RAQAMLI MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING AHAMIYATI……………..........................................................................................................................................47 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Keldiyev Adhamjon Muzaffar o‘g‘li GLOBALLASHUV SHAROITIDA SANOAT KORXONALARINING TASHQI BOZORLARGA CHIQISH STRATEGIYASINI OPTIMALLASHTIRISHDA MA’LUMOTLAR (BIG DATA) TAHLILINING ROLI................................................................................................................................................50 Khalimova Nigina Jafarbekovna THE ROLE OF CREATIVE TOURISM SERVICES IN THE DIGITAL ECONOMY: INTERCONNECTIONS, DIGITAL TRANSFORMATION, AND FUTURE PROSPECTS………………........53 Курпаяниди, Константин Иванович ИСКУССТВЕННЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ И ПЛАТФОРМЕННАЯ ТРАНСФОРМАЦИЯ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ............................................................................................................................59 Madvaliyev Bekzod Baxodir o‘g‘li, Maxammadov Diyorbek Muxtor o‘g‘li, Usmonov Dostonbek Xotamjon o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA QISHLOQ XO‘JALIGI KORXONALARI HAMDA TIJORAT BANKLARI O‘RTASIDAGI MOLIYAVIY MUNOSABATLARNI RIVOJLANTIRISHDA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR (FINTECH) VA ZAMONAVIY MENEJMENTNING O‘RNI VA AHAMIYATI…..64 Maxammadov Diyorbek Muxtor o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TIJORAT BANKLARIDA MASOFAVIY BANK XIZMATLARINI KENGAYTIRISHNING AHAMIYATI...................................................................................69 Turg‘unov Muxriddin Mo‘ydinjon o‘g‘li, Maxammadov Diyorbek Muxtor o‘g‘li TIJORAT BANKLARIDA STRATEGIK MENEJMENTNI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA RIVOJLANTIRISH.................................................................................................................................... ................74 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Nurmatova Zilola Dorxon qizi TASHQI IQTISODIY OPERATSIYALARDA BLOKCHEYN TEXNOLOGIYASINI QO‘LLASH ORQALI TRANSCHEGARAVIY HISOB-KITOBLAR SAMARADORLIGINI OSHIRISH...........................................81 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Otabayeva Samira Abdulatif qizi SANOAT KORXONALARIDA TASHQI IQTISODIY FAOLIYATNI BOSHQARISH TIZIMINI RAQAMLI TRANSFORMATSIYA QILISH: MUAMMO VA YECHIMLAR……………………………….84 Baxriddinov Nodirbek Zamirdinovich SANOAT KORXONALARINI QO‘LLAB-QUVVATLASHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI…..…………………………………………………………………………..87 1

Ismoilova Muyassar Ro‘ziqul qizi, Najmiddinov Samandar Do‘stbek o‘g‘li KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA AUDITNI TASHKIL ETISH MUAMMOLARI………………….....90 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Turgʻunboyev Shodiyor Muhiddin oʻgʻli SANOAT KORXONALARINING TASHQI BOZORDAGI KONYUNKTURASINI PROGNOZLASHDA AI-MENEJMENT TIZIMLARIDAN FOYDALANISH..................................................................................................94 Turg‘unov Muxriddin Mo‘ydinjon o‘g‘li, Maxammadov Diyorbek Muxtor o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TIJORAT BANKLARINING RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHNING ASOSIY YO‘NALISHLARI......................................................................................................97 Usmonova Mohigul Mansur qizi RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA AYOLLAR TADBIRKORLIGI ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISH MASALALARI.....................................................................................103 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Xabibullayev Abdulmutallib Xayrullo o‘g‘li SANOAT KORXONALARINING TASHQI IQTISODIY OPERATSIYALARI VA LOGISTIKASINI “RAQAMLI EGIZAKLAR” (DIGITAL TWINS) TEXNOLOGIYASI ORQALI OPTIMALLASHTIRISH......................................... 107 O‘roqova Dilfuza Bahriddinovna TURIZMDA BIZNES JARAYONLARINI RAQAMLI SHAKLGA O‘TKAZISH: TALABNI O‘RGANISH VA SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA NARXLAR STRATEGIYASINI YAXSHILASH....................... 110 O‘rinboyeva Yulduz, Ergasheva Ozoda Asqarovna JISMONIY TARBIYA VA SPORT MASHG‘ULOTLARIGA SUN’IY INTELLEKTNI INTEGRATSIYALASH ORQALI SPORT MASHG‘ULOTLARINI OLIB BORISH………........................114 Sharipova Fazilat Dilmurodovna IMPLICIT MEANING AND INTERPRETIVE COMPETENCE IN LITERARY TRANSLATION EDUCATION…………………………………………………………………………………………....................117 Nimatova Moxinur Sobit qizi SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUVLAR ASOSIDA TALABALARNING PEDAGOGIK MAHORATINI MUSTAQIL TA’LIM FAOLIYATI ORQALI SHAKLLANTIRISH METODIKASI..................................................……………………………………………………………………121 Ismoilov Alisher Jobir o‘g‘li QISHLOQ XO‘JALIGI TARMOG‘I TUZILMASINI RAQAMLI IQTISODIYOT VOSITALARI ASOSIDA IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHGA TA’SIRINI BAHOLASH...........................................................124 Kuldashev Erkin, Muhammadjonov Shoyatbek BANK TIZIMIDA RISK MENEJMENTINI XALQARO TAJRIBALAR ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH…………………………………………………………………………………………132 Djumayeva Sanobar Kenjayevna MINTAQAVIY IQTISODIYOTDA RAQAMLI MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR ORQALI YASHIL LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISH MEXANIZMLARI ………………………………………………..138 Isoxo‘jayeva Munira Yashnarovna, Yunusova Shahrizoda Aliyor qizi ESG TAMOYILLARINING O‘ZBEKISTONDA JORIY ETILISHI………………........................................145 Gulnoza Haqberdiyeva Mirzaqulovna RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA SOG‘LOMLASHTIRISH JARAYONLARINI BOSHQARISHNING INNOVATSION MEXANIZMLARI………………………………………………………………………………………………...150 Daminova Sevinch Tuychi qizi PROGRAMMALASHTIRILGAN O`QITISH MASHINASI……………………………………………..........153 Xamzayeva Mavjuda Nematovna RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA ZAMONAVIY AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING AHAMIYATI............................................................................................................................................................155 Ruzmetova D.A. BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA INGLIZ TILINI O‘YINLAR ORQALI O‘RGATISH……………................158 Ibrоgimоv Sherzоdbek Xаlimjоn о‘g‘li “YASHIL IQTISODIYOT” TAMOYILLARI ASOSIDA MINTAQAVIY BOSHQARUV QARORLARINI QABUL QILISHNING INNOVATSION MEXANIZMLARI……………………………….............................163 Isokhujaeva Munira Yashnarovna, Ergasheva Dinora G‘anisher qizi SHAPING INNOVATIVE THINKING AMONG YOUTH IN THE DIGITAL ECONOMY: OPPORTUNITIES AND CHALLENGES…………………………………….....................................................167 Yasharjonov Diyorbek Dilshodbek o‘g‘li SANOAT KORXONALARIDA IQTISODIY SAMARADORLIKNI OSHIRISH YO‘LLARI…………….171 Tursunоv Fаrxоd Bаxоdir о‘g‘li AHOLI TURMUSH DARAJASINI STATISTIK TAHLIL QILISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI ………………………………………………………………………………….......173 2

Bozarov Boburjon Baxtiyor o‘g‘li ISHLAB CHIQARISH QO‘SHIMCHA XARAJATLAR VA ULARNI MAXSULOT TANNARXIGA OLIB BORILISHI………………………………………………………………………………………………………..177 Yulchiyev Asiljon Ortiqali o‘g‘li, Yo‘ldashova Osiyoxon Abdivali qizi TURIZM XIZMATLAR BOZORIDA MARKETING STRATEGIYALARINI SHAKLLANTIRISHDA RAQAMLI IQTISODIYOT, MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI VA AHAMIYATI……………………………………………………………………………………………………….182 Abdurahmonov Asilbek Ismonjon o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOTNING UMUMIQTISODIY TARAQQIYOTDAGI ROLI VA AHAMIYATI ...189 Muxtorov Azizbek, Abduxakimov Otabek RAQAMLI IQTISODIYOT, MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING RIVOJLANISHDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI……………………………………………………………….195 SOLIQ MEXANIZMLARI ORQALI IQTISODIYOT TARMOQLARINI RIVOJLANTIRISH VA TARTIBGA SOLISH YO‘LLARI………………………………………………………………………………..197 Baytanov O‘.M. SANOAT KORXONALARIDA MAHSULOT SIFATI KO‘RSATKICHLARINI BOSHQARISH………...202 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Boynazarov Jasurbek Davlatali oʻgʻli GLOBALLASHUV SHAROITIDA SANOAT MAHSULOTLARI EKSPORTINI DIVERSIFIKATSIYA QILISHDA RAQAMLI MARKETING VA ELEKTRON PLATFORMALARDAN FOYDALANISH ISTIQBOLLARI…………………………………………………………………………………………………...205 Ulugmurdov Farkhod Fakhriddinovich, Qurbonov Tolmasjon Namoz o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA KOT-D’IVUAR DAVLATINING IQTISODIYOTINI TAHLIL QILISHDA KORRELYATSION-REGRESSION BOG‘LANISHLAR…………………………………………….208 Latipova Mohlaroy DAVLAT MUASSASALARIDA ISH HAQI HISOBI TAHLILI………………………………………………219 Mamasafayeva Guldorabonu Bahromjon qizi SUN'IY INTELLEKT VA RAQAMLI IQTISODIYOT………………………………………………………...223 Murodullayev Temur Jurabek og‘li THE IMPACT OF BUDGETARY POLICY ON MACROECONOMIC STABILITY IN THE CASE OF UZBEKISTAN..........................................................................................................................................................227 Abduxakimova Farangiz Sidiqjon qizi, Muhammadova Guli Tohirjon qizi SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA MOLIYAVIY FIRIBGARLIKLARNI ANIQLASH MEXANIZMLARI...................................................................................................................................................234 Салиходжаева Умида Абдуакбар кизи ТРАНСФОРМАЦИЯ РЫНКА ТРУДА УЗБЕКИСТАНА В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ И ФИНАНСОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ...................................................................................................................240 Rahmonov Erkin Sodiq o‘g‘li, Orziqulov Oybek A’zamjon o‘g‘li MIKROIQTISODIYOTDA CHEGARAVIY XARAJATLAR…………………………………………………244 Аsrаqulоv Аbdurаhmоn Sultоnоvich, Bоqiyevа Fаyzinisо Pаyrаvjоn qizi RАQАMLI IQTISОDIYОT, MENEJMENT VА MОLIYАVIY TEXNОLОGIYАLАRNING RIVОJLАNISHDАGI О’RNI VА АHАMIYАTI.................................................................................................246 Эрматова Чарос Олимовна ЦИФРОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ В УПРАВЛЕНИИ ДОО..................................................................................250 Fotima Nazarova, Axmedova Asalxon O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA YASHIL IQTISODIYOT KONSEPSIYASI VA BARQAROR RIVOJLANISH IMKONIYATLARI……………………………………………………………………………. 254 Хазраткулова Лола Нармуминовна, Абдулов Иброхим Наильевич, Тожихонов Жавохир Алимджанович ФИНАНСОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ И ЭЛЕКТРОННАЯ КОММЕРЦИЯ КАК ДРАЙВЕРЫ ЦИФРОВОЙ ТРАНСФОРМАЦИИ ЭКОНОМИКИ УЗБЕКИСТАНА…………………………………………………....257 Mirzayev Muzaffar Maxmudovich SIRKULYAR IQTISODIYOT: O‘zbekistonDA RESURSLARDAN SAMARALI FOYDALANISH VA CHIQINDILARNI KAMAYTIRISH SAMARADORLIGI.................................................................................265 Ravshanov Azizbek Ravshanovich INVESTITSIYA JARAYONLARINI MOLIYAVIY TARTIBGA SOLISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH…………………………………………………............................................................274 Surxonov Jamshid Nizomitdin o‘g‘li, Achilov Salohiddin Salomovich RAQAMLI IQTISODIYOT, MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING RIVOJLANISHDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI..................................................................................................281 3

Salimov Akmal Alimjonovich RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA OLIY TAʼLIM XIZMATLARI SIFATINI OSHIRISHNING IQTISODIY MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH...................................................................................283 Abdiyev Otabek Botiraliyevich JAHON MOLIYA BOZORIDA RISKLARNI BAHOLASHNING ILG‘OR METODOLOGIYALARI VA NAZARIY YONDASHUVLARI……………………………………………………………………………….....287 Axmedov Latayibxon KORXONALARDA O‘Z KAPITALI HISOBINING IQTISODIY AHAMIYATI...........................................291 Adaxamov Xusniddin Akmaljon o‘g‘li, Rashidov Rahmatullo A’lojnovich SOG‘LIQNI SAQLASH TIZIMIDA KATTA MA’LUMOTLAR TAHLILIDAN FOYDALANISH.............299 Inomjonov Sarvarjon Shavkatjon o‘g‘li, Sultanova Dildora Ilhomjon qizi TIBBIYOTDA RO'YHATGA OLISH TIZIMINI AVTOMATLASHTIRISH…………………………..........306 Ulug‘xоjayev Xamidullо Fayzullоxоn о‘g‘li, G‘ofurjon Shermatov G‘ulamovich RAQAMLI IQTISODIYOTDA ZAMONAVIY MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA RAQOBATBARDOSHLILIGINI OSHIRISH OMILLARI…………………………………….....310 Mamajonov Akramjon Turgunovich RAQAMLI IQTISODIYoT ShAROITIDA MOLIYaVIY TEXNOLOGIYaLARNING BANK MENEJMENTI VA MOLIYaVIY XIZMATLAR SAMARADORLIGIGA TA’SIR.......................................315 Калмуратов Б.С., Бегленов Н.Д., Сметов М.И. К ПРОБЛЕМЕ РАЗВИТИЯ ОРГАНИЗАЦИОННО-ЭКОНОМИЧЕСКОГО МЕХАНИЗМА АГРОПРОМЫШЛЕННОГО КОМПЛЕКСА …………………………………………………………………319 Yangiboyev Berdiyar Yangiboyevich TA’LIMDA MOBIL TEXNOLIGIYALARDAN FOYDALANISHING AFZALLIKLARI ………………...326 Jonuzokov Mirzabek Kulmamatovich OLIY TA’LIM TIZIMIDA INVESTITSIYA RISKLARINI KAMAYTIRISH IMKONIYATLARI................329 Ko'charboyeva O'g‘iloy Otamurod qizi, M.N. Nadjmiddinova THE ROLE AND IMPORTANCE OF DIGITAL ECONOMY, MANAGEMENT, AND FINANCIAL TECHNOLOGIES IN DEVELOPMENT …………………………………………………….…………………333 Aynakulov Muxitdin Abduxamidovich ALOHIDA PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARGA ASOSLANGAN XODIMLAR BOSHQARUV MODELI…………………………..………………………………………………………………………………..338 Xolmurodov Humoyun, Tashboyev Asliddin Kumakovich RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR INTEGRATSIYASINING STRATEGIK AHAMIYATI ………………………..……………………………..344 Аблатдинов Султанбек Азатович СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МАРКЕТИНГОВЫХ СТРАТЕГИЙ В ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЯХ НА ОСНОВЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА…………………...……………….348 Аблатов Улугбек Мажитович ONLAYN TA’LIMDA CHET TILI O‘RGANISHNING SAMARADORLIGI……………………………….353 Jo‘rayev Azizbek Isroil o‘g‘li, Xayrullayev Uchqun Bohodirovich, Talipova Ozoda Xabirovna BANK SOHASIDA KREDIT RISKINI MODELLASHTIRISHDA AN’ANAVIY STATISTIK USULLAR VA SUN’IY INTELLEKTGA ASOSLANGAN YONDASHUVLARNING QIYOSIY TAHLILI……….......357 Mirzayev Abdullajon Topilovich, Madvaliyev Bekzod Baxodir o‘g‘li, Maxammadov Diyorbek Muxtor o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA QISHLOQ XO‘JALIGI KORXONALARI HAMDA TIJORAT BANKLARI O‘RTASIDAGI MOLIYAVIY MUNOSABATLARNI RIVOJLANTIRISHDA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR (FINTECH) VA ZAMONAVIY MENEJMENTNING O‘RNI VA AHAMIYATI....363 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Raximboyev Ziyodjon Baxodir o‘g‘li GLOBAL TA’MINOT ZANJIRLARI (SUPPLY CHAIN MANAGEMENT) BARQARORLIGINI TA’MINLASHDA RAQAMLI MENEJMENT TIZIMLARINING JORIY ETILISHI ………..…………....369 Eshboyeva Madina, Eshboyev Temur, Saitov Sirojiddin INFLYATSIYANING AHOLINING REAL DAROMADLARIGA TA’SIRI: NAZARIY ASOSLAR VA O‘ZBEKISTON TAJRIBASI...................................................................................................................................371 Tohirov Adham Zoxid o‘gli BIG DATA TEXNOLOGIYALARINING STRATEGIK MENEJMENTDAGI ROLI VA IQTISODIY SAMARADORLIGI……………………………………………………………………………………………….377 Shodmonov D.A., Xalilova S.R. TELEGRAM BOT VA INTERNET MARKETING ASOSIDA ELEKTRON SAVDO AXBOROT TIZIMINING INTEGRALLASHGAN MODELI.................................................................................................380 Таженова Гульбахар Есбосыновна РЕГИОНАЛЬНАЯ СИСТЕМА УПРАВЛЕНИЯ ОТРАСЛЬЮ В ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКЕ…........386 4

Davlyatova Gulnora Muxammedjanovna, Xashimova Zuhraxon Kaxramonovna RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARINI OPTIMALLASHTIRISH MEXANIZMLARI................................................................................................................................389 Matyoqubov Arslonbek G‘ayrat o'g‘li RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING MINTAQA EKSPORT SALOHIYATIGA TA’SIRI………….....395 Аsrоrоv Оybek Аsrоr о‘g‘li, Ismoilov Ibrohim Isroil о‘g‘li BLOKCHEYN TEXNOLOGIYASINING MOLIYAVIY XAVFSIZLIK VA SHAFFOFLIKNI TA’MINLASHDAGI AHAMIYATI ..................................................................................................................…399 Qalmuratov Baxtiyar Seytmuratovich QORAQALPOG‘ISTONDA RAQAMLI MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING IQTISODIY RIVOJLANISHGA TA’SIRI ……………………………………………………………………...405 Abdujabbarov Alisher Abdullayevich RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA FARMATSEVTIKA MAHSULOTLARINI ISHLAB CHIQARISH JARAYONLARINI BOSHQARISH VA SAMARADORLIGINI OSHIRISH (jahon tajribasi asosida)............................................................................................................................................................ ...........411 Nasriddinova Ravshanoy G‘ayratjon qizi, Olimova N. KORXONALARDA MEHNATGA HAQ TO‘LASH TIZIMINING SAMARADORLIGINI BAHOLASH USULLARI……………………………………………............................................................................................419 Mirzakulova R.M., Nomozov J.N. O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTIDA EKOLOGIK OMILLAR VA YASHIL IQTISODIYOT.....................423 Botirova Mushtariyxon Muzaffarovna QISHLOQ XO‘JALIGI KORXONALARINI MOLIYALASHTIRISH TIZIMINI MODERNIZATSIYALASHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING KONSEPTUAL YO‘NALISHLARI................................................................................................................................................427 Ergashev Jamshid Jamoliddinovich, Muhammadjonova Iroda Bahodir qizi SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA BOSHQARUV QARORLARINI QABUL QILISH SAMARADORLIGI……………………………………………………………………………………………….432 Musurmonqulov Sulton Baxromqul o‘g‘li, Aynakulov Muxitdin Abduxamidovich MOTIVATSION MENEJMENT TEXNOLOGIYALARINING TASHKILOT RIVOJLANISHIGA TA’SIRI…………………………………………………………………………………………………………….434 Xoliyorova Hilola Komil qizi UNIVERSITETLARNING RAQAMLI IQTISODIYOTGA MOSLASHUVI VA IQTISODIY SAMARADORLIK …………………………………………………………...…………………………………...439 Рузибоев Отамурод Шухратович, Руденко Инна Юрьевна СТРАТЕГИЧЕСКОЕ ПРИНЯТИЕ РЕШЕНИЙ НА ОСНОВЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ МОДЕЛИ “PREDICTIVE ANALYTICS”……………………………………….....445 Yangiboyev Bobirbek Anvar o‘g‘li SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING BANK SEKTORIDA QO‘LLANILISHI ……………450 Abdullayev Diyorbek Akmaljon o‘g‘li, Turg‘unov Tursunboy OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA XARAJATLARNI BOSHQARISH VA OPTIMALLASHTIRISH MASALALARI …………………………………………………………………………………………………....454 O‘ktamov Madadjon O‘ktam o‘g‘li, Abduraxmanova Nozima Akbar qizi SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA IQTISODIY JARAYONLARNI MATEMATIK MODELLASHTIRISH USULLARI ………………………………………………………………………………………………………...458 Adashaliyev Miraziz Mirzohidjon o‘g‘li, Sultanov Shoxijaxon SANOAT KORXONALARINING TASHQI IQTISODIY MUNOSABATLARINI BOSHQARISHDA ZAMONAVIY MENEJMENT STRATEGIYALARI …………………………………………………………..461 Bobojanova Yoqutjon Zokirovna, Kenjabayev Omon AGROBIZNESDA XALQARO HAMKORLIK VA EKSPORT SALOHIYATINI RIVOJLANTIRISH XUSUSIYATLARI ………………...……………………………………………………………………………...465 Djumabayeva Shaira Xalillayevna INNOVATSION IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING STRATEGIK O‘RNI ……………………………………………………….......468 Ismatov Raxmatillo Oltinovich, Jalolova Muazzamxon Akbarjonovna MINTAQAVIY SANOAT SIYOSATI VA KORXONALAR SAMARADORLIGI O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIKNI EKONOMETRIK BAHOLASH (NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA)………....……473 Eshimov Rakhmon Rustamovich, Komilov Ravshan Shavkat o'g‘li RAQAMLI IQTISODIYOTDA SUN’IY INTELLEKT HAMDA AVTOMATLASHTIRISHNING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI VA ROLI ………………………………………………………………………………………...478 5

Narzullayeva Xilola Abdukomilovna RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR (FINTECH) VA ZAMONAVIY MENEJMENT TIZIMLARINING TRANSFORMATSIYASI ………………………….……484 Ахунова Шохиста Наманжановна, Туйчиева Шохсанам Абдухолик кизи, Мансуржонова Мухлиса, РАЗВИТИЕ ЦИФРОВЫХ ПЛАТФОРМ В УСЛОВИЯХ ГЛОБАЛИЗАЦИИ ЭКОНОМИКИ ………..487 Джалилов Р.Х. РОЛЬ И ПРАКТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АКЦИЗНОГО НАЛОГА В НАЦИОНАЛЬНОЙ НАЛОГОВОЙ ПОЛИТИКЕ …………………….………………………………………………………………………………...491 Artikova Shoxida Ilyasovna RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA MILLIY IQTISODIYOTNING RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISH OMILLARI……………………………………………………....498 Murtozayeva Dilnoza Boboniyoz qizi RAQAMLI PLATFORMALAR SHAROITIDA OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARI BOZORIDA MARKETING TADQIQOTLARINI O‘TKAZISH ………………………………………………………….....501 Karimova Marjona, Bozarov Elyor Boboqulovich RAQAMLI IQTISODIYOT VA GLOBAL IQTISODIY BARQARORLIK: JAHON IQTISODIYOTIDAGI STRATEGIK MUAMMOLAR VA INNOVATSION YECHIMLAR………………………………………....505 Maxmudova Munisaxon Abbos qizi KICHIK BIZNES RIVOJLANISHIDA ELEKTRON PLATFORMALARNING AHAMIYATI……………510 Abdullayeva Sitorabonu Xasanjon qizi RAQAMLI IQTISODIYOTNING QURILISH VA ARXITEKTURA SOHASIGA TA’SIRI ……………......514 Davlatova Gulnora Muhammedjanovna RAQAMLI IQTISODIYOTNING KORXONA MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TAʼMINLASHDAGI OʻRNI …………………………………………………………………………………………………………...….520 Kuchkarov Baxrom Kuziyevich, Asatullayev A’zamxon Fathulla o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOTNING TIJORAT BANKLARI KREDIT SIYOSATINI AMALGA OSHIRISHGA TA’SIRI......................................................................................................................525 Kuzibayev Umid Maxsitaliyevich TIJORAT BANKLARIDA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA ICHKI AUDIT TIZIMINI TASHKIL ETISH MASALALARI ……………………………………………………………………………………….….531 Mexmonaliyev Ulugʻbek Erkinjon oʻgʻli RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA KORXONALARDA ICHKI NAZORAT TIZIMINI SHAKLLANISHI......................................................................................................................................................537 Qudbiyev Nodir Tohirovich IJARA MUNOSABATLARINING RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA INSTITUTSIONAL TRANSFORMATSIYASI …………………………………………………………………………………………542 Akramov Sobitjon Mirzoqul o‘g‘li, Akmuradov B.U. TELEKOMMUNIKATSIYA XIZMATLARIDA TRANZAKSIYALARNI BLOKCHEYN ORQALI BOSHQARISH …………………………………………………………………………………………………….547 Temirov Nurislom Xamidovich SUN’IY INTELLEKT VA BIG DATA ASOSIDA INVESTITSION QARORLAR QABUL QILISH SAMARADORLIGINI...…………………………………………………………………………………………..552 Zayavitdinova Nafisa Muxammadovna RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XIZMAT KO‘RSATISH KORXONALARINI BOSHQARISHDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIG...................................................................................................................................................557 Numonjonova N.A. KICHIK BIZNESNING TARMOQ VA SOHALAR BO‘YICHA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI……………………………………..……………………………………………………..…563 Xudoyberdiyev S.I. NOANIQLIKLARNI TAQDIM ETISHDA SHARTLI EHTIMOLLIKNING AHAMIYATI ……………...568 Raximova U.Z. JTIMOIY TADBIRKORLIK VA STARTAPLAR ORQALI KAMBAG‘ALLIKNI QISQARTIRISH NAZARIY ASOSLARI …………………………………………………………………………………………...576 Jo`rayev Qudratbek, Saminov Abrorbek Dilshodjon o‘g‘li SANOAT KORXONALARIDA DAROMAD VA XARAJATLAR HISOBINING SAMARADORLIGINI OSHIRISH HAMDA AUDIT MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH..............................................579 Shaidova Dilafruz Muxtarovna 6

KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINI SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA YASHIL TEXNOLOGIYALARNING O ‘RNI VA AHAMIYATI……………………………………………………….583 Sharafuddinova Madinaxon Isomuddin qizi RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA RAQOBATBARDOSH MAHSULOTLARNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI BAHOLASH USULLARI……………………………………………………………...587 Qalmuratov Baxtiyar Seytmuratovich, Nazarov Dauletniyaz Allaniyaz ulı, SUN’IY INTELLEKT - IQTISODIYOTNI INNOVATSION RIVOJLANTIRISH OMILI………………….592 Rasulova Shaxnoza Xatamovna RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI MATEMATIK MODELLASHTIRISH: MUAMMOLAR VA RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI....................................................................................................................................................597 Тулепбергенов Кудияр Мадиярович, Айтбаев Артыкбай Курбашович ВЛИЯНИЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА (ИИ) НА РАЗВИТИЕ ЭКОНОМИКИ И МЕТОДЫ ЕГО МОДЕЛИРОВАНИЯ............................................................................................................................. ........601 Abdujabborova Oysha Muzaffar qizi MAKTAB DIREKTORI FAOLIYATIDA RAQAMLI MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA VAQT RESURSLARIDAN OQILONA FOYDALANISH……………....606 Karimova Zamira G‘ulom qizi, Murtozayeva D.B. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA SUV RESURSLARINI “ECOTARGET S1” AQLLI SUV QURILMASI ASOSIDA MONITORING QILISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH..........610 Nurmanbetov Amangeldi Karimbaevich ONLAYN-TREYDDING O‘zbekiston RAQAMLI IQTISODIYOTIDA: INSTITUTSIONAL XAVFLAR VA REGULYATOR MEXANIZMLAR.......................................................................................................................617 Байдарова Сабина Бахтияровна, Abdullaeva Iroda Makhmudjanovna АНАЛИЗ КЛЮЧЕВЫХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ РАЗВИТИЯ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ В УЗБЕКИСТАНЕ......................................................................................................................................................623 Boltayev Jasurbek G‘ulomovich BUXORO VILOYATI IQTISODIY RIVOJLANISHIDA RAQAMLI MARKETING INSTRUMENTLARINI TAKOMILLASHTIRISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI…………………629 Аxunоvа Shоxistаxоn Nоmаnjаnоvnа, Ibrоximоvа Mаshxurа Mо‘ydin qizi RAQAMLI IQTISODIYOT, MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING RIVOJLANISHDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI..................................................................................................633 Isayev Kobiljon Abdukodirovich INKLYUZIV IQTISODIYOT RIVOJLANISHINING TEXNOLOGIK TAJRIBALARI…….......................640 Jumabayev Atabek Kamiljan uli, Munirakhon Mukhitdinova Ravshanovna SUN'IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING OLIY TA'LIM TIZIMINI O'ZGARTIRISHGA TA'SIRI………………………………………………………………………………………………………….....644 Jahongirov Kamoliddin Asomiddin o‘g‘li TA’LIM TURIZMINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI IQTISODIYOT VA INNOVATSION BOSHQARUV TEXNOLOGIYALARINING O‘RNI..........................................................................................651 Mardonova Aziza Alisher qizi MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR RIVOJLANISHI SHAROITIDA RISK MENEJMENT TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH.......................................................................................................................................655 Maxsetdinova Biybinaz Rústem qizi, Qalmuratov Baxtiyar Seytmuratovich RAQAMLI IQTISODIYOTNING INVESTITSIYA MUHITINI YAXSHILASHDAGI O‘RNI VA O‘ZBEKISTON IQTISODIY RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI.......................................................................660 Nazirova Shaxzoda Xayrullo qiz RAQAMLI IQTISODIYOT INFRATUZILMASIGA XIZMAT KО‘RSATISHNING AMALIY AHAMIYATI...................................................................................................................................................................665 O‘razaliyev Shirinboy Bo‘ron o‘g‘li INSON KAPITALINI OSHISHIDA REGRESSION-KORRELYATSION BOG‘LANISHNI AHAMIYATI………………………………………………………………………………………………………669 Odilova Rayhona Anvar qizi, Xudayberdiyeva Zarnigor Habibovna OLIY TA’LIM TASHKILOTLARIDA LMS VA ERP TIZIMLARINI JORIY ETISHNING BOSHQARUV VA IQTISODIY SAMARADORLIGI…………………………………………………………………………....672 Olimjonov Abbosjon Olimjonovich UNIVERSITY 4.0 AND DIGITAL ECONOMY: NEW APPROACHES TO MANAGING HIGHER EDUCATION INSTITUTIONS I...........................................................................................................................675 7

Qurbanov Azizbek G‘ulom о‘g‘li RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI...................................................................................................................679 Raxmonberdiyeva Feruza Rixsiboyevna RAQAMLI IQTISODIYOT VA INNOVATSION RIVOJLANISH: GLOBAL TENDENSIYALAR VA MILLIY IQTISODIYOTGA TA’SIR.....................................................................................................................683 Sadriddinov Ulug‘bek Jaloliddin o‘g‘li RAQAMLI INFRATUZILMANING EKSPORT DIVERSIFIKATSIYASINI OSHIRISHDAGI ROLI: MARKAZI OSIYO VA KAVKAZ MAMLAKATLARI BO‘YICHA EMPIRIK TAHLIL…………….........687 Salimova Sarvinoz Fazliddin qizi SUN‘IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI TURISTIK MARSHRUTLARNI LOYIHALASHDA QO‘LLASHNING METODOLOGIK YONDASHUVLARI VA AMALIY NATIJALARI……………….....691 Salohiddinov Zuhriddin Nuriddinjon o‘g‘li TADBIRKORLIK SUBYEKTLARI FAOLIYATIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYANING O‘RNI..............695 Abdullayev Sardor Dilshod o‘g‘li, Xalilov S.P. TARMOQ ISHLASH HOLATINI REAL VAQT REJIMIDA KUZATUVCHI MONITORING TIZIMLARI..............................................................................................................................................................702 Allaberganov Ruslan Rustambekovich, Mansurova M.Y. SOFTWARE DEFINED NETWORKING TEXNOLOGIYASI ASOSIDA TARMOQ BOSHQARUVINI AVTOMATLASHTIRISH ALGORITMLARINI TADQIQ QILISH................................................................707 Asadov Abdullo Amrilloyevich, Xoliqov Sh.A. MALUMOT MARKAZLARIDA ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH UCHUN VIRTUALIZATSIYA MEXANIZMLARINING QO‘LLANILISHI………………………………….............712 Nurbekov Shoxrux Xidoyatzoda, Akmuradov B.U. TELEKOM XIZMATLARINI BULUTLI INFRATUZILMADA BOSHQARISH TEXNOLOGIYALARINI TADQIQ QILISH.....................................................................................................................................................718 Soliyev Jamoliddin Fozilovich, Parsiyev S.S. TELEKOMMUNIKATSIYA TARMOQ ALOQA TUGUNLARINI OPTIMAL JOYLASHTIRISH ALGORITMINI ISHLAB CHIQISH.....................................................................................................................723 Xayitov Kozimjon Sotiboldiyevich, Yusupov B.K. BULUTLI DATA MARKAZLAR UCHUN TARMOQ KECHIKISHLARINI KAMAYTIRISH ALGORITMLARINI TADQIQ QILISH...............................................................................................................727 Abdisamatov Shuxratjon Abdinazarovich YASHIL IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA ULARNING SAMARADORLIGI.................................................................................................................................................732 Eshpulatova Husniya Mirg‘olib qizi, To‘xtamurodova Dilrabo Husan qizi RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH Yo‘LLARI....................................................................................................737 Bo‘riyev Sardor Norovich, Qilichova Mohichehra Abdusoat qizi SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA BIZNES JARAYONLARINI AVTOMATLASHTIRISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGI..........................................................................................................................742 Зарекеев Ажинияз Абатович ФИНАНСОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ (FINTECH) КАК ИНСТРУМЕНТ ПОВЫШЕНИЯ ПРОЗРАЧНОСТИ И ИНВЕСТИЦИОННОЙ ПРИВЛЕКАТЕЛЬНОСТИ НАЦИОНАЛЬНОЙ ЭКОНОМИКИ.........................................................................................................................................................746 Арзуманян Стелла Юрьевна КАЧЕСТВО БАНКОВСКИХ УСЛУГ В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВИЗАЦИИ................................................753 Хамдамов Шавкат Koмилoвич, Батыров Фархад Бакытoвич РОЛЬ МЕНЕДЖМЕНТА В ФИНАНСИРОВАНИИ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ И ОБЕСПЕЧЕНИИ ЗАНЯТОСТИ НАСЕЛЕНИЯ...........................................................................................758 Гафурова Ф.С. К ВОПРОСУ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В ОПТИМИЗАЦИИ РЕСУРСОВ ПРЕДПРИЯТИЯ..............................................................................................................................763 Ибодов Тимур Абдуллаевич, Рустамов Аминжон Аламович ОСНОВОПОЛАГАЮЩИЕ ИДЕИ ФОРМИРОВАНИЯ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ СОВРЕМЕННОСТИ..............................................................................................................................................................768 Пулатов Одилжон Толиб Угли, Ахунова Шохистахон Номанжановна РАЗВИТИЕ ЭЛЕКТРОННОЙ КОММЕРЦИИ В СЕКТОРЕ МСБ УЗБЕКИСТАНА: МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ, БАРЬЕРЫ И РЕКОМЕНДАЦИИ...............................................................774 8

Акрамова Насибабону Абдурахмоновна ЦИФРОВИЗАЦИЯ ЭКОНОМИКИ КАК ФАКТОР ТРАНСФОРМАЦИИ РЕГИОНАЛЬНОГО МАРКЕТИНГА……………………………………………………………………………………………………………….779 Abdibositova Muxlisaxon Latayibxonovna, Karimova Marjona Olimjon qizi РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТ ШАРОИТИДА СУВ ВА ЭНЕРГИЯ РЕСУРСЛАРИНИ ТЕЖАШ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИНГ ИҚТИСОДИЙ САМАРАДОРЛИГИНИ БАҲОЛАШ...............................783 Aliyev Umar Aliyevich, Akmuradov B.U. EDGE DATA CENTER ARXITEKTURASINI TELEKOMMUNIKATSIYA TARMOQLARIDA QO‘LLASH SAMARADORLIGINI BAHOLASH.............................................................................................788 Ubaydulloyev Og ‘abek Otabek o ‘g‘li, Butakarayev Nursultan Marat uli, Munirakhon Mukhitdinova Ravshanovna ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN MODERN SOCIETY: BENEFITS, RISKS, AND ETHICAL IMPLICATIONS.....................................................................................................................................................793 Xakimova Ma’mura Muxammadiyevna, Abdunabiyev Muzaffar Abduvaliyevich NORMAL TAQSIMOT VA UNING XUSUSIYATLARI...................................................................................797 Yangiboyev Berdiyar Yangiboyevich, Xolmirzayev Toir Ro‘zimurodovich RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA IQTISODIYOTNI BARQAROR TARAQQIY ETTIRISH MASALALARI………………………………………………………………………………………………………………. 800 Bo‘riyev Behruzbek Bahodir o‘g‘li, Sharipova Ro'zigul Abdulxay qizi, Hoshimov Fazliddin Zuxurovich RAQAMLI DAVRDA SAMARALI BOSHQARUV: ZAMONAVIY MENEJER KOMPETENSIYALARI.........................................................................................................................................807 Beg‘amova Sadoqat Nurbek qizi OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA TALABALARNI KVALIMETRIK BAHOLASHNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI…………………………………………………………………….813 Umarova Xusnora Dilmurod qizi, Madenova Elmira Nzamiddinovna OROL BO‘YI MINTAQASIDA XIZMAT KO‘RSATISH SOHASINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI VA AHAMIYATI..........................816 Xakimova Ma’mura Muxammadiyevna, Jo‘raxolov Husan Zokirjon o‘g‘li VAQTLI QATORLAR TAHLILIGA KIRISH. STATSIONERLIK VA AVTOKORREKYATSIYA FUNKSIYA…………………………………………………………………………………………………………………….819 Nozima Makhmudova Mirgaybulla qizi, Arun Bajracharya SYSTEMIC BARRIERS TO AI ADOPTION IN UZBEK COMMERCIAL BANKS: TOWARDS EMPIRICAL VALIDATION OF A DUAL-FRAMEWORK MODEL USING PLS-SEM………………….825 Maqsudova Charos Ulug‘bek qizi, Alimova Qunduz Oybek qizi O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR RIVOJLANISHI: HOLAT, MUAMMOLAR VA ISTIQBOLLAR...................................................................................................................831 Atadjanova Nozima Sultan Muratovna, Atadjanova Nodira Sobirjonovna RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA BIZNES JARAYONLARINI OPTIMALLASHTIRISH…….837 Baxronov Kamronbek Xasanovich BIZNESNI RAQAMLASHTIRISHDA SUN’IY INTELLEKTNING ROLI....................................................841 Fozilov Xayot Raximovich, Mamasoliyeva Rohila Sharofiddin qizi BARQAROR RIVOJLANISH VA YASHIRIN IQTISODIYOTGA QARSHI KURASHISHDA SUN’IY INTELEKTNING O‘RNI........................................................................................................................................843 Bekbergenov Gʻayrat Shuxratovich MINTAQA IQTISODIYOTINI BARQAROR RIVOJLANTIRISHDA TADBIRKORLARNI RIVOJLANISHDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI.................................................................................................848 Ismatov Utkir Rustamovich MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR SOHASIDAGI TARAQQIYOTDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING TUTGAN O‘RNI VA UNING DOLZARBLIGI....................................................................................................852 Mamatkulova Nodira Makkamovna RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA INVESTITSIYA LOYIHALARINI MOLIYALASHTIRISH YO‘LLARI.................................................................................................................................................................856 Maxmudov Azizullox, Martaboxon Dadajonova QURILISH MATERIALLARI SANOATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT ASOSIDA BREND MENEJMENTNI RIVOJLANTIRISH..................................................................................................................860 Choriyeva Mohigul Norsafar qizi, Nizomova Muxlisa Botir qizi RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA O‘QISH VA MATNNI TUSHUNISH SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISHDA SUN’IY INTELLEKT ASOSIDAGI METAKOGNITIV TEXNOLOGIYALAR............................................................................................................866 9

Qodirov Azamatjon Baxodirovich RAQAMLI BANK BOSHQARUVI SHAROITIDA MIJOZLAR KONSENTRATSIYASI LIKVIDLILIK RISKINING STRUKTURAVIY OMILI SIFATIDA: O‘zbekiston TIJORAT BANKLARI TAHLILI...................................................................................................................................................................870 Raximova Shohsanam Usmonali qizi RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MENEJMENT TIZIMI VA IQTISODIYOTNING RIVOJLANISHI......................................................................................................................................................877 Matyakubov Umirbek Ulugbekovich, Xalilov S.P. TARMOQLARNI AVTOMATIK BOSHQARISH TIZIMLARI VA ALGORITMLARINI TADQIQ QILISH......................................................................................................................................................................879 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Shodmanova Ruxshona Jaxongir qizi SANOAT KORXONALARINING EKSPORT-IMPORT AMALIYOTLARINI MOLIYALASHTIRISHDA ZAMONAVIY FINTEX INSTRUMENTLARIDAN FOYDALANISH STRATEGIYALARI………………884 Achilova Firuza Kurbanovna MINTAQA IQTISODIYOTIDA XIZMATLAR SOHASINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI PLATFORMALARNING ROLI VA XIZMATLAR SIFATINI OSHIRISH OMILLARI…………………..887 Sunаtov Jo‘rаbek Turg‘unbek o‘g‘li АHOLINING АXBOROT-KOMMUNIKАTSIYА TEXNOLOGIYАLАRIDАN FOYDАLАNISHINI EKONOMETRIK MODELLАSHTIRISH VА FORECАSTING......................................................................890 Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Usmonjonov Barkamol Dilmurod o‘g‘li SANOAT KORXONALARINING TASHQI IQTISODIY MUNOSABATLARINI BOSHQARISHDA ZAMONAVIY MENEJMENT STRATEGIYALARI…………………………………………………………..893 Islomjonov Javohir, Sheraliyev Hayrullo Karimovich SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA MOLIYAVIY NATIJALAR HISOBI VA AUDIT JARAYONLARINI TAKOMILLASHTIRISH ......................................................................................................................................896 Uzaqov Jamshid Norboyevich ZIYORAT TURIZMINING IQTISODIY RIVOJLANISHGA TA’SIRI: MINTAQAVIY NUQTAI NAZAR……………………………………………………………………………………………………………..901 Asatullayeva Shahzoda Shuxrat qizi, Berdiqulova Mahbuba Erkinjon qizi RAQAMLI IQTISODIYOT, MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING RIVOJLANISHDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI.................................................................................................906 Abdibositova Muxlisaxon Latayibxonovna, Avazova Lazizaxon Shuxrat qizi DAVLAT QARZINI BOSHQARISHDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING ROLI VA SAMARADORLIGINI OSHIRISH Yo‘LLARI....................................................................................................909 Xakimova Ma’mura Muxammadiyevna, Xakimov Dilshod Shomurod o'g‘li POLIMOM LAGLAR. UMUMIY ILDIZLAR. STATSIONARLIK VA YAGONA ILDIZLAR....................912 Yusupov Abbosxon Aliyevich, Sultonova Muhlisaxon Farhodjon qizi O‘ZBEKISTONDA KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIK SUBYEKTLARINING BANDLIKNI TA’MINLASH ORQALI KAMBAG‘ALLIKNI QISQARTIRISHDAGI ROLI..............................................916 Xakimova Ma’mura Muxammadiyevna, Baxtiyorov Otabek Elmurod o‘g‘li MAHSULOTGA BO'LGAN TALAB VA TAKLIFNING EKONOMETRIK MODELINI TUZISH VA PROGNOZINI AMALGA OSHIRISH..................................................................................................................919 Musirmonov Shohboz Usmon o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING RIVOJLANISHI VA IQTISODIY SAMARADORLIKKA TA'SIRI...............................................................................................922 Adihamjonova Shahnozaxon Shuhrat qizi, Jaloliddin Kosimov RAQAMLI IQTISODIYOT....................................................................................................................................926 Razboyev Sayful Nuratdinovich, Shukurullayeva Dilfuza Rashid qizi RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA KORXONALARNI BOSHQARISHNING INNOVATSION MODELLARI....................................................................................................................................... .....931 Norimbatova Farida Azamat qizi, Sattarova Mahfuza Dilshodabekovna RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA QAYTA TIKLANADIGAN ENERGIYA MANBASIDAN SAMARALI FOYDALANISH........................................................................................................................ .......935 Xayrullayeva Shaxnoza Qobul qizi SIMMETRIK VA ASIMMERTRIK SHIFRLASH USULLARINI TAHLIL QILISH………………............939 Yakubov Valijon G‘aniyevich, Arabboyeva Fotimaxon Abdugafirovna SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI IQTISODIYOT....................................................................................941 Kuralbayev Jo‘rabek Aybekovich O‘ZBEKISTONDA IQTISODIY O‘SISHGA ERISHISHDA ENERGIYA TIZIMIDAN OPTIMAL FOYDALANISHNING NARARIY AHAMIYATI..............................................................................................948 10

Sulaymanova Gulira’no Sa’diy qizi O‘ZBEKISTONDA ELEKTRON SAVDO EKOTIZIMINI TRANSFORMATSIYALASH: TIZIMLI MUAMMOLAR VA STRATEGIK RIVOJLANISH DETERMINANTLARI................................................ 952 Boyturayev Fakhriyor Husan o‘g‘li, O‘sarov Humoyun Sherbek o‘g‘li, Munirakhon Mukhitdinova THE IMPACT OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE ON EDUCATION: EVOLUTION OR COLLAPSE?. 959 Xakimova Ma’mura Muxammadiyevna, Baxtiyorov Otabek Elmurod o‘g‘li TOVARLAR BOZORI KOMYUKTURASI O‘ZGARISHLARINI HISOBGA OLGAN HOLDA IQTISODIY TAHLILNI AMALGA OSHIRISH VA ASOSIY KO‘RSATICHLARINI BAHOLASH................................970 Djurayeva Feruzaxon Abdumuxtorovna, Mamatova Gulsanam ravshanbek qizi RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA SANOAT KORXONALARIDA MEHNAT JARAYONLARINI BOSHQARISH VA ISH HAQI HISOBINI AVTOMATLASHTIRISH MEXANIZMLARI...........................973 Isoxo‘jaeva M.Y. МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ УПРАВЛЕНИЯ ЭЛЕКТРОННОЙ К ОММЕРЦИЕЙ В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ.......................................................................976 Joldasbaev Temur Kallibek uli, Isoxo‘jaeva M.Y. BANK TIZIMIDA FINTECH TEXNOLOGIYALARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNI TAKOMILLA SHTIRISH.................................................................................................................................................................980 Norboyev Xudoyberdi Murodjon o‘g‘li, Isoxo‘jaeva M.Y, DATA-DRIVEN BOSHQARUV ASOSIDA BIZNES SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI……984 Suyunova Umida Ravshanovna, Isoxo‘jaeva M.Y. BANK SEKTORIDA KADRLAR SIYOSATINI RAQAMLASHTIRISHNING SAMARALI MEXANIZMLARI……………………………………………………………………………………...987 11

АКЦИЯДОРЛИК ЖАМИЯТЛАРИДА ҲИСОБ СИЁСАТИНИ МХҲС АСОСИДА ТАКОМИЛЛАШТИРИШ МАСАЛАЛАРИ Ахмеджанов Каримжон Бакиджанович, UMFT проректори, и.ф.д., профессор karimjonakhmedjanov@gmail.com Аннотация. Тезисда энергетика соҳаси акциядорлик жамиятларида ҳисоб сиёсатини Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МХҲС) асосида такомиллаштириш масалалари кўриб чиқилган. Тадқиқотда ҳисоб сиёсатини шакллантириш тамойиллари, уни ўзгартириш шартлари ва МХҲСга ўтишнинг асосий афзалликлари таҳлил қилинган. Ўзбекистон энергетика тармоғининг йирик корхоналари, хусусан, «Иссиқлик электр станциялари» акциядорлик жамияти мисолида халқаро стандартларни амалиётда қўллаш хусусиятлари ўрганилган. Тезисда асосий воситаларни ҳисобга олиш, ижара операциялари, захиралар ва шартли мажбуриятларни ҳисобга олиш каби муҳим аспектлар батафсил кўриб чиқилган Калит сўзлар: ҳисоб сиёсати, МХҲС, акциядорлик жамиятлари, энергетика соҳаси, асосий воситалар, ижара, захиралар, молиявий ҳисобот. Аннотация. В диссертации рассматриваются вопросы совершенствования учетной политики в акционерных обществах энергетического сектора на основе Международных стандартов финансовой отчетности (МСФО). В исследовании проанализированы принципы формирования учетной политики, условия ее изменения и основные преимущества перехода на МСФО. Изучены особенности практического применения международных стандартов на примере крупных предприятий энергетической отрасли Узбекистана, в частности, акционерного общества "Тепловые электрические станции." В тезисе подробно рассматриваются такие важные аспекты, как учет основных средств, арендные операции, учет резервов и условных обязательств. Ключевые слова: учетная политика, МСФО, акционерные общества, энергетика, основные средства, аренда, резервы, финансовая отчетность. Abstract. The thesis examines the issues of improving accounting policies in joint-stock companies of the energy sector based on International Financial Reporting Standards (IFRS). The study analyzes the principles of accounting policy formation, the conditions for its change, and the main advantages of transitioning to IFRS. The peculiarities of applying international standards in practice were studied using the example of large enterprises of the energy sector of Uzbekistan, in particular, the joint-stock company "Thermal Power Plants." The thesis examines in detail such important aspects as the accounting of fixed assets, lease operations, inventories, and contingent liabilities. Keywords: accounting policy, IFRS, joint-stock companies, energy sector, fixed assets, lease, reserves, financial reporting. Кириш. Халқаро иқтисодий интеграция жараёнларининг чуқурлашуви ва капитал бозорларининг глобаллашуви шароитида корхоналарнинг молиявий ҳисоботлари шаффофлиги ва таққослашга яроқлилиги алоҳида аҳамият касб этмоқда. Ўзбекистон Республикаси иқтисодиётининг туб ислоҳ қилиниши ва хорижий инвестицияларни жалб қилиш сиёсатининг фаол амалга оширилиши миллий корхоналардан халқаро стандартларга мувофиқ молиявий ҳисобот тузишни тақозо этмоқда. Бу жараён, айниқса, мамлакат энергетик хавфсизлигини таъминловчи ва иқтисодиётнинг барқарор 12

ривожланиши учун муҳим аҳамиятга эга бўлган энергетика соҳаси корхоналари учун долзарбдир. Ўзбекистон энергетика тармоғи сўнгги йилларда жиддий структуравий ўзгаришларни бошдан кечирмоқда. 2019 йилда «Ўзбекэнерго» акциядорлик жамиятини қайта ташкил этиш йўли билан «Иссиқлик электр станциялари» акциядорлик жамияти тузилди. Бу корхона республикадаги иссиқлик электр станциялари ва электр централларини бошқариб, саноат, коммунал ва маиший истеъмолчилар учун электр ва иссиқлик энергиясини ишлаб чиқаришни таъминлайди. Компаниянинг фаолият кўлами унинг мамлакат энергетика хавфсизлигини таъминлашдаги ҳал қилувчи ролини белгилайди. Энергетика соҳаси корхоналарининг ўзига хос хусусиятлари ҳисоб сиёсатини шакллантиришда махсус ёндашувларни талаб қилади. Юқори капитал сиғимкорлиги, активлардан узоқ муддат фойдаланиш, энергия ускуналари ишончлилигини таъминлашнинг критиклиги ва тармоқни давлат томонидан тартибга солиниши каби омиллар бухгалтерия ҳисобининг барча жиҳатларига таъсир кўрсатади. Халқаро молиявий ҳисобот стандартларига мувофиқ ҳисоб сиёсати бу молиявий ҳисоботларни тайёрлаш ва тақдим этишда ташкилот томонидан қўлланиладиган ўзига хос тамойиллар, асослар, умумий қабул қилинган шартлар, қоидалар ва амалий ёндашувларнинг мажмуидир. МХҲС Кенгаши томонидан ишлаб чиқилган МХҲС (IAS) 8-сон «Ҳисоб сиёсати, бухгалтерия баҳоларидаги ўзгаришлар ва хатолар» стандарти компанияларга ҳисоб сиёсатини танлаш ва ўзгартиришда асосий йўриқнома ҳисобланади. Ҳисоб сиёсатини шакллантиришнинг асосий тамойили шундан иборатки, ҳар бир амалдаги стандарт ёки шарҳга мос келадиган тарзда танлаш ва қўллаш амалга оширилиши лозим. Бунда стандарт асосий эътиборни бухгалтерия ҳисобининг мавжуд усулларини танлаш ва баҳолашга глобал ёндашувга қаратади. Масалан, асосий воситаларни уларнинг бошланғич қиймати ёки қайта баҳоланган қиймати бўйича ҳисобга олиш моделини танлаш, ёхуд захирларни ФИФО ёки ўртача ўлчанган қиймат бўйича ҳисобга олиш усулини белгилаш мумкин. МХҲСга ўтиш корхоналар учун бир қатор афзалликларни таъминлайди. Биринчидан, салоҳиятли хорижий инвесторлар сонининг кўпайиши кузатилади, бу эса ўз навбатида мамлакат иқтисодиёти ҳолатининг яхшиланишига олиб келади. Иккинчидан, ташқи фойдаланувчиларга ишончли ахборотни тақдим этиш ҳисобига компания рақобатбардошлиги ошади. Учинчидан, қўшимча молиялаштиришни жалб қилишда фоиз ставкасининг пасайиши юзага келади. Тўртинчидан, компания эгалари томонидан бошқарув ҳисоби сифатининг оширилиши ва ишларнинг молиявий ҳолатини аниқроқ баҳолаш имконияти яратилади. Амалда компания учун ҳисоб сиёсатини тармоқнинг ўзига хос хусусиятларини ва амалга оширилаётган операцияларнинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда танлаш учун биринчи навбатда тегишли халқаро 13

стандарт мавжудлигини аниқлаш зарур. Агар муайян операция ёки объект учун махсус стандарт мавжуд бўлса, унинг талаблари қатъий бажарилиши керак. Агар бевосита қўлланиладиган стандарт мавжуд бўлмаса, раҳбарият ўз мулоҳазаларидан фойдаланиб, молиявий ҳисоботдан фойдаланувчилар эҳтиёжларига жавоб берадиган ҳисоб сиёсатини ишлаб чиқиши керак. Ҳисоб сиёсатини ўзгартириш бир қабул қилинадиган ҳисоб тамойилидан бошқа мақбул ҳисоб тамойилига ўтишни англатади. МХҲСга мувофиқ компаниялар икки ҳолатда ҳисоб сиёсатини ўзгартириши мумкин. Биринчи ҳолатда янги стандарт қабул қилинган ёки мавжуд стандартга ўзгартиришлар киритилган бўлса, ҳисоб сиёсатини қайта кўриб чиқиш мажбурийдир. Қоида сифатида янги стандартда ўтиш босқичи учун махсус қоидалар белгиланади. Улар стандартга киритилган ўзгаришларни ҳисобга олиш бўйича батафсил йўриқномани ифодалайди. Иккинчи ҳолатда ҳисоб сиёсатини ихтиёрий равишда ўзгартириш имкон қилинади, лекин фақат аниқ ва асосли эҳтиёж мавжуд бўлганда. Ҳисоб сиёсатини мустақил равишда фақат фойдаланувчилар учун долзарблиги ва ишончлилигини ошириш учунгина ўзгартириш мумкин. Агар компания ўз ҳисоб сиёсатини ихтиёрий равишда ўзгартиришга қарор қилса, у буни ретроспектив тарзда амалга ошириши зарур. Бундай ретроспектив ўтишда ҳисоботда тақдим этилган энг эрта даврларга тўғри келадиган тақсимланмаган фойданинг бошланғич сальдоси ҳам тузатилади. Бироқ халқаро стандартлар айрим истисноларни назарда тутади. Масалан, компания раҳбарияти келгусида асосий воситалар ёки номоддий активларни бошланғич қиймат модели ўрнига қайта баҳолаш моделидан фойдаланган ҳолда ҳисобга олишга қарор қилган ҳолларда ҳисоб сиёсатидаги ретроспектив ўзгаришлар қўлланилмайди. Ушбу ўтиш ретроспектив эмас балки қайта баҳолаш сифатида истиқболли акс этади. Шунингдек МХҲС 8-сон стандартига мувофиқ қуйидаги ҳаракатлар ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришлар сирасига кирмайди. Илгари содир бўлмаган ёки аҳамиятли бўлмаган воқеа ёки битимлар учун янги ҳисоб сиёсатини қабул қилиш шу жумладандир. Шунингдек илгари содир бўлган воқеалар ва битимлардан моҳияти жиҳатидан фарқ қиладиган ҳодиса ёки операциялар учун ҳисоб сиёсатини қабул қилиш ҳам ўзгариш ҳисобланмайди. МХҲС асосида ҳисоб сиёсатини такомиллаштириш ташкилотнинг бухгалтерия ҳисоби тартиб-таомилларини халқаро молиявий ҳисобот стандартлари талабларига мувофиқлаштиришни назарда тутади. Бунга энг яхши бухгалтерия усулларини танлаш ва МХҲСга мувофиқ молиявий маълумотларнинг ишончли ва ўринли тақдим этилишини таъминлайдиган қоида ва тартиб-таомилларни ишлаб чиқиш киради. Такомиллаштириш жараёни бир неча босқичларни ўз ичига олади. Дастлаб жорий ҳисоб сиёсатини МХҲС талабларига мувофиқлигини баҳолаш ва ўзгартиришлар талаб қилинадиган соҳаларни аниқлаш амалга оширилади. 14

Йўқ Идентификация қилинган актив мавжудми? Ҳа Мижоз активдан фойдаланиш даврида уни ишлатишдан деярли барча иқтисодий фойдани олиш ҳуқуқига эгами ёки йўқми? Йўқ Ҳа Мижоз Мижоз ёки етказиб берувчи активдан фойдаланиш даврида қандай ва нима мақсадда фойдаланилишини бошқариш ҳуқуқига эгами ёки ҳеч бир томон бундай ҳуқуққа эга эмасми? Етказиб берувчи Томонларнинг ҳеч бири; активни қандай ва нима мақсадда ишлатилиши олдиндан белгиланган Ҳа Мижоз фойдаланиш даврида активни ишлатиш ҳуқуқига эгами ва, айни пайтда, етказиб берувчи ундан фойдаланиш кўрсатмаларини ўзгартиришга ҳақли эмасми? Йўқ Мижоз активни унинг фойдаланиш даврида қандай ва нима мақсадда ишлатилишини белгилайдиган даражада лойиҳалаштирганми? Йўқ Ҳа Шартнома ижара шартномаси ҳисобланади Шартнома ижара шартномаси бўлолмайди 1-расм. Шартномани ижара шартномаси сифатида тан олиш мезонлари ва таърифига мувофиқлиги нуқтаи назаридан таҳлил қилиш йўли1 Кейинги босқичда тегишли МХҲС диққат билан ўрганилади ва ҳисоб сиёсатига қандай ўзгартиришлар киритиш кераклиги аниқланади. МХҲС кўпинча муайян операциялар учун бир нечта ҳисобга олиш вариантларини тақдим этади шунинг учун молиявий маълумотларнинг ишончли ва ўринли тақдим этилишини таъминлаш учун энг мос усулларни танлаш зарур. Захиралар ва шартли мажбуриятларни ҳисобга олиш 1 Муаллиф ишланмаси 15

Захираларни ҳисобга олиш тизими мажбуриятнинг уч элементли таърифига асосланади. Таҳлилни бошлаш (ҳисобот даврига) Компаниянинг мажбурий ҳодиса натижасида юзага келган жорий мажбурияти борми? Йўқ Компания томонидан мажбуриятнинг мавжудлиги фақат келгусидаги воқеалар содир бўлиши (рўй бермаслиги) билан тасдиқланадими? Ҳа Ҳа Мажбурият компаниядан иқтисодий манфаатларни ўзида мужассам этган ресурсларнинг чиқиб кетишига олиб келиши мумкинми (>50%)? Йўқ Иқтисодий фойдани ўз ичига олган ресурсларни йўқотиш эҳтимоли камроқми (<10%)? Ҳа Бухгалтерия ҳисобида захира тан олинади; захира тўғрисидаги маълумотлар молиявий ҳисоботда ошкор қилинади Ҳа Йўқ Ҳа Компания жавобгарлик миқдорини ишончли баҳолашни ўтказа оладими? Йўқ Йўқ Шартли мажбуриятлар тўғрисидаги маълумотлар молиявий ҳисоботдаги изоҳларда ёритиб берилади Бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисоботда акс эттирилмайди 2-расм. Компания захиралари ва шартли мажбуриятларини тан олиш ва уларни молиявий ҳисоботда акс эттиришга оид қарор қабул қилиш тартиби2 Бу корхонанинг ўтмишдаги воқеалар натижасида келиб чиқадиган жорий мажбурияти бўлиб унинг тартибга солиниши ўзида иқтисодий фойдани мужассам этган ресурсларнинг чиқиб кетишига олиб келади. Захира фақат шу учта элемент мавжуд бўлганда ва мажбурият суммаси ишончли баҳоланиши мумкин бўлгандагина тан олинади. Энергетика компаниялари 2 Муаллиф ишланмаси 16

учун одатий захиралар активларни фойдаланишдан чиқариш учун захиралар суд даъволари бўйича захиралар ва атроф-муҳитни тиклаш учун захираларни ўз ичига олади. Активларни фойдаланишдан чиқариш учун захиралар энергетика компаниялари учун алоҳида аҳамиятга эга бўлиб бу энергия асбобускуналарини демонтаж қилиш майдонларни тозалаш ва ерларни асл ҳолатига қайтариш учун катта харажатлар билан боғлиқ. Бундай захираларни баҳолаш инфляция технологик ўзгаришлар ва экологик талабларни кучайтиришни ҳисобга олган ҳолда узоқмуддатли харажатларни прогнозлаштиришни талаб қилади. Келажакдаги харажатлар солиққа тортишдан олдинги ставкадан фойдаланган ҳолда дисконтланади бу пулнинг вақт қийматининг жорий бозор баҳоларини ва мажбуриятга хос рискларни акс эттиради. Шартли мажбуриятлар ўтмишдаги воқеалар натижасида юзага келиши мумкин бўлган мажбуриятларни ифодалайди. Уларнинг мавжудлиги фақат корхонанинг тўлиқ назорати остида бўлмаган келажакдаги бир ёки бир нечта ноаниқ ҳодисаларнинг содир бўлиши ёки содир бўлмаслиги билан тасдиқланади. Ёки бу мажбуриятлар ресурсларнинг чиқиб кетиш эҳтимоли пастлиги ҳамда мажбурият суммасини ишончли баҳолаш мумкин бўлмаганлиги сабабли захира сифатида тан олинмайдиган мавжуд мажбуриятлардир. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати: 1. МХҲС (IAS) 8 «Ҳисоб сиёсати, бухгалтерия баҳоларидаги ўзгаришлар ва хатолар». - Лондон: IFRS Foundation, 2023. 2. МХҲС (IAS) 16 «Асосий воситалар». - Лондон: IFRS Foundation, 2023. 3. МХҲС (IFRS) 16 «Ижара». - Лондон: IFRS Foundation, 2023. 4. МХҲС (IAS) 37 «Захиралар, шартли мажбуриятлар ва шартли активлар». Лондон: IFRS Foundation, 2023. 5. МХҲС (IFRS) 18 «Молиявий ҳисоботда тақдимот ва ошкор қилиш». -- Лондон: IFRS Foundation, 2024. 6. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 27 мартдаги «Электр энергетикаси тармоғини янада ислоҳ қилиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-4249-сон қарори. – Т.: www.lex.uz 7. Ковалев В.В. Финанс ҳисоботи тасдиқлари: Халқаро ва Россия амалиёти. – М.: Проспект, 2021. - 432 б. ЭНЕРГЕТИКА КОРХОНАЛАРИДА АУДИТОРЛИК ДАЛИЛЛАРИНИ ТЎПЛАШ ВА БАҲОЛАШ МЕТОДЛАРИ Уралов Темур Боходир ўғли, Тошкент Кимё халқаро университети мустақил изланувчиси, Email: uralov.t.b@gmail.com Аннотация. Тадқиқот энергетика соҳаси корхоналарида аудиторлик далилларини тўплаш ва баҳолашнинг замонавий методологиясини ишлаб чиқишга бағишланган. Энергетика тармоғининг техник мураккаблиги, йирик активлар ва регулятив муҳит 17

таъсири анъанавий аудиторлик далилларини тўплаш усулларини соҳага қай даражада мослашганлиги таҳлил қилинган. Калит сўзлар: аудиторлик далиллари, энергетика соҳаси, техник экспертиза, асосий воситалар аудити, энергия баланси, методология. Аннотация. Исследование посвящено разработке современной методологии сбора и оценки аудиторских доказательств на предприятиях энергетической отрасли. Проанализирована степень адаптации к отрасли традиционных методов сбора аудиторских доказательств в связи с технической сложностью энергетической отрасли, влиянием крупных активов и регулирующей среды. Ключевые слова: аудиторские доказательства, энергетика, техническая экспертиза, аудит основных средств, энергобаланс, методология. Abstract. The research is devoted to the development of a modern methodology for collecting and evaluating audit evidence at enterprises in the energy sector. The technical complexity of the energy sector, the influence of large assets and the regulatory environment, and the degree to which traditional methods of collecting audit evidence are adapted to the industry were analyzed. Keywords: audit evidence, energy sector, technical expertise, fixed asset audit, energy balance, methodology. Кириш. Аудиторлик далилларини тўплаш ва баҳолаш аудит жараёнининг асосий компоненти бўлиб, аудиторлик хулосаларининг ишончлилигини таъминлайди. Энергетика корхоналарида бу жараён соҳанинг ўзига хос хусусиятлари туфайли анъанавий корхоналарга нисбатан мураккаброқ характерга эга. Энергетика тармоғи капитал интенсивлиги, мураккаб техник жараёнлар ва давлат тартиб-қоидаларига чуқур интеграциялашганлиги билан характерланади. Бу хусусиятлар аудиторлик далилларини тўплаш ва баҳолашда махсус ёндашувларни талаб қилади. Халқаро молиявий ҳисобот стандартларига ўтиш жараёни энергетика корхоналарида аудиторлик далилларининг сифатига бўлган талабларни янада кучайтирди. Адолатли қиймат принциплари, компонент ҳисоби ва келажакдаги мажбуриятларни баҳолаш каби янги талаблар далилларни тўплаш методологиясини такомиллаштиришни тақозо этади. Замонавий рақамли технологиялар аудиторлик далилларини тўплаш ва баҳолашда янги имкониятлар яратмоқда. Автоматлаштирилган мониторинг тизимлари, рақамли ҳужжатлар ва аналитик дастурлар энергетика корхоналарида аудитнинг сифати ва самарадорлигини сезиларли ошириш потенциалига эга. Энергетика корхоналарида аудиторлик далиллари анъанавий тижорат корхоналаридаги далилларга нисбатан бир қатор ўзига хос хусусиятларга эга. Техник далиллар молиявий далиллар билан узвий боғланган ва уларнинг ажралмас қисмини ташкил этади. Асосий воситаларнинг мураккаблиги техник спецификациялар, чизмалар ва техник экспертиза хулосаларидан фойдаланишни талаб қилади. Энергия ишлаб чиқариш жараёнлари физик ва молиявий кўрсаткичларнинг мос келишини текширишни зарур қилади. 18